Көне түркі жазба ескерткіштері жайлы

1.Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері.
2.Түркітанушы қазақ ғалымдарының еңбектері.
Көне түркі жазба ескерткіштері, түркі руникалық жазба ескерткіштері –
XVII-XIX ғ-лардағы көне түркі ойма жазулары мен қолжазбалары, көне түркі әліпбиіндегі әр алуан мәтіндер. Көне түркі жазба ескерткіштері арқылы қазіргі түрік халықтарының көне тілін, тарихын, этногенезін, географиясын, рухани мәдениетін, жазба дәстүрін, әдет-ғұрыптары мен дүниетанымын білуге болады. (Ә.Қайдар, М.Оразов. Түркітануға кіріспе. Алм.: Арыс, 2004ж.)
1. Көне түркі жазба ескерткіштері табылған аймақтарға Сібірдегі Енисей, Лена өзендерінің аңғарлары, Моңғолиядағы Орхон, Онгин, Селенга өзендерінің алқабы, Орта Азия мен Қазақстандағы Талас пен Сыр бойы, Ертіс пен Іле қойнауы жатады. Орыс этнограф-ғалымы Н.М.Ядринцев 1889 жылы Моңғолиядағы Орхон өз-нің құйылысынан қос тілдік жазуы бар ерекше үлкен екі тас тапты. Кейіннен біреуі Білге қағанға (735), екіншісі оның інісі Күлтегінге (732) қойылғаны белгілі болып, мазмұны толық анықталды. Бұл ескерткіштердің бір қырына Қытай иероглифтері ойылған, ал үш қырына ойылған жазу таңбалары «Сібір руналарына», Енисей бойынан табылған жұмбақ жазуларға (бұл жазулар сыртқы көрінісі жағынан Скандинавия руналарына біршама ұқсас болғандықтан «руникалық» немесе «руна тәріздес» деп те аталды) ұқсас. Финн және орыс ғалымдары жүргізген арнаулы зерттеулер нәтижесінде Орхон және Енисей ескерткіштерінің нұсқалары (фотосурет, эстампаж) жинақталып жарияланған атластар жарық көрді. Сайып келгенде Дания лингвисі В.Томсен 1893 жылы түркі руникалық (Орхон-Енисей) таңбаларының дыбыстық мағыналарын негізінен дұрыс анықтап, акад. В.В.Радлов 1894 жылдың қаңтарында көне түркі тілінде жазылған Күлтегін ескерткішіндегі руникалық жазудың тұңғыш аудармасын берді. Ғылымда ашылған бұл жаңалық – тіл білімінің тарихи салыстырмалы бағытын белгілеп, түркітану ғылымын жүйеге келтіру ісінде мықты қазық болды.
4. Ә.Қайдар, М.Оразов. Түркітануға кіріспе. Алм.: Арыс, 2004ж.
5. Отар Әлі Бүркіт. Түркітану.
6. Т.Қордабаев. Түркология және қазақ тіл білімі. Қарағанды: 1992 ж.
7. википедия
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы ... ... ... ... көне ... ... ... 2.Түркітанушы қазақ ғалымдарының еңбектері.
Тобы: КЯ- 413
Орындаған: Турусбекова Д.Б
Тексерген: Шаяхметұлы Қ
Семей 2015 ... көне ... ... ... ... ... ... түркі жазба ескерткіштері, түркі руникалық жазба ескерткіштері -
XVII-XIX ғ-лардағы көне түркі ойма жазулары мен ... көне ... ... әр ... мәтіндер. Көне түркі жазба ескерткіштері арқылы қазіргі түрік халықтарының көне тілін, тарихын, этногенезін, географиясын, рухани мәдениетін, жазба дәстүрін, әдет-ғұрыптары мен ... ... ... ... М.Оразов. Түркітануға кіріспе. Алм.: Арыс, 2004ж.)
Табылған ... ... Көне ... жазба ескерткіштері табылған аймақтарға Сібірдегі Енисей, Лена өзендерінің аңғарлары, Моңғолиядағы Орхон, Онгин, Селенга ... ... Орта Азия мен ... ... пен Сыр ... ... пен Іле ... жатады. Орыс этнограф-ғалымы Н.М.Ядринцев 1889 жылы Моңғолиядағы Орхон өз-нің құйылысынан қос тілдік жазуы бар ... ... екі тас ... Кейіннен біреуі Білге қағанға (735), екіншісі оның інісі Күлтегінге (732) қойылғаны белгілі ... ... ... ... Бұл ... бір ... Қытай иероглифтері ойылған, ал үш қырына ойылған жазу таңбалары , Енисей ... ... ... ... (бұл ... сыртқы көрінісі жағынан Скандинавия руналарына біршама ұқсас болғандықтан немесе деп те ... ... Финн және орыс ... ... ... ... ... Орхон және Енисей ескерткіштерінің нұсқалары (фотосурет, эстампаж) жинақталып жарияланған атластар жарық көрді. Сайып келгенде Дания лингвисі В.Томсен 1893 жылы түркі ... ... ... ... мағыналарын негізінен дұрыс анықтап, акад. В.В.Радлов 1894 жылдың ... көне ... ... ... ... ... ... жазудың тұңғыш аудармасын берді. Ғылымда ашылған бұл жаңалық - тіл білімінің тарихи салыстырмалы бағытын белгілеп, түркітану ғылымын жүйеге ... ... ... ... ... Мұнан кейін Көне түркі жазба ескерткіштері тек тастарға ғана қашалмағандығы, металл (алтын, күміс, қола) және саз балшықтан жасалған түрлі ... ойып ... да ... ... Моңғолиядағы, Сібір мен Азиядағы айқындалған түркі руникалық ойма жазуларының жалпы саны әзірше екі ... ... 20 ... бас ... ... ... ... руникалық жазуының шамандық, манихейлік, буддалық дін және заң мазмұнында қағазға жазылған нұсқалары (8 - 10 ... ... 1932 жылы ... ... ағаш таяқшаға ойылған руникалық жұмбақ жазу табылды. С.Е.Малов, ... ... т.б. ... ... ... руникалық таңбаларымен ұқсастығын көрсетіп, оны көне түркі тілінде оқып ... ... ... ... ... Алм.: ... ... жазба ескерткішi -- сақ дәуірінен қалган жазба ескерткіш
(б. з. д. V-VI ғ.). 1970 ж. Ӏле өңірінін тау ... Есік ... ... Сақ ... ... үлкен қорымнан алтынға бөленген жауынгер мәйіті және онын түрлі заттары, сонын ішінде ... ... бар ... ... табылған.Онын сырт жағына руна тәріздес 26 таңба ойылып жазылған. Ескерткіштің құндылығы -- ... ... ... жерін мекендеген сақ тайпаларының тілі көне түркі тілі екендігін, екіншіден, бұдан 2500 жыл ... ... ... ... ... ... болғанын дәлелдейді.
Могoилян жазба ескерткіші -- Орхон езені ... ... көне ... ... (7 ...
Ескерткіш Кұтлұғ (Қапаған) кағаннын баласы Могилянға арналған, мәтінін жазған Иоллығ Тегін, оны тапқан Н. М. ... ... рет ... В. В. ... ... Могилянның, Күлтегіннің, Тоныкөктін жорықтары баяндалған. (Ә.Қайдар, М.Оразов. Түркітануға кіріспе. Алм.: Арыс, 2004ж.)
Мойунчур ескерткіші -- Орхон-Енисей көне ... ... 759 ж. ... ... Оны Солтүстік Моңңғолияда 1909 ж. тапқан Г. И. Рамстедт.
Ол -- ескерткіш мәтінін немісше аударып, 1913 ж. ... Бұл ... Н. ... ... ... С. Е. ... 1959 ж. орыс тіліне аударып жариялаған. Ескерткіш "Селенга тасы" деп те аталады. Мойун-чур сол кездегі ... ... ханы ... ... ... ... адам, тайпа, халық (ұйғыр, оғыз, тоғыз, татар, қырғыз, ... ... ... ... т.б.) ... ... Ескерткіште әнгіме оғыз тайпасынын өкілі атынан баяндалады.
Орхон ойма жазулары -- ... ... ... ... бойынан табылған көлемді әдеби мұралар, хан әулетінін құлпытастары, 7 -- 8 ғғ. жазылған көне түркі руникалық ескерткіштері болып табылады. Иран ... ... ... ... ... ... т.б. ... жатады.
Ескерткіштер мен ондағы жазбаша деректерді ашып жариялаған -- Н. М. ... В. ... В. В. ... Отар Әлі ... Түркітану)
Қазақстан жерінде.
* Соңғы отыз жыл ішінде Қазақстан жерінде де көне түркі ... ... бар ... ... ... бойынан (Жамбыл облысы) төртбұрышты тас мөр мен дөңгелек тастың жарты сынығына ... ... ойма ... Іле ... ... облысы) жартастарға қашалған руникалық жазу үш жерден табылды. Осы өңірден жүзіктегі руникалық жазу да анықталды. Сыр бойында (Оңтүстік Қазақстан ... ескі ... ... ... саз балшықтан күйдірілген дөңгелек алқа, құмыра сияқты ойылған ... ... ... ... Ертіс өңірінен екі қола айнадағы руникалық ойма жазудың (Шығыс Қазақстан облысы) бірін ... 1948 жылы ... ... 1985 жылы ... ... ... ... руникалық жазу, ал 1987 жылы бауға тағылған мөрдің табанына ойылған руникалық жазу табылды Жайық ... ... ... ... қола айнадағы руникалық жазу 1986 жылы жарияланды. К. т. ж. е-нің тілін зерттеп, зор үлес қосқан ғалымдар - ... ... ... ... Г.И.Рамстед, А.Габэн, С.Е.Малов, В.М.Насилов, И.А.Батманов, А.Н.Кононов, Дж.Клоусон, Т.Текин, т.б (Т.Қордабаев. Түркология және қазақ тіл ... ... 1992 ... ... ... ... тайпалық одақтары өмір сүрген аймақтардан руникалық жазумен ойылып жазылған үй-тұрмысына қажетті заттар, қой тастар табылып жатыр. Олардың бойында талай құпиялар ... ... ... ... Өзбекстанның Наманган, Ферғана, Кашқадария аудандарынан бірнеше көне тайпалардың қолданған заттары ... ... ... ... олардың бірқатарының оқылуы күні бүгінге дейін анықталмаған. Караңыз:
Көрсетілген суреттің алғашқы үшеуін 1993 ... ... ... Өзбекстан Ғылым академиясының Тарих және археология институтының қызметкері профессор Э.В.Ртвеладзе Қашқадария өлкесіндегі ескі қорғандарда қазба жұмыстарын жүргізіп жатқанда тапқан ... ... ... ... көне түрй ... "ач" ... оқуға болады. Қашалып жазылған екі таңба да руникалық алфавитте бар. Ал 2-суреттегі бірінші таңба "а" екендігі ... ... ... ... тану біршама қиындық туғызып отыр. Қандай дыбыс екендігі беймәлім. 3-суретегі таңбалардың біріншісі "т" дыбысы, екіншісі "і", ... ... ... ... тіл ... - деп" ... білдіреді. Төртінші таңбаның сыры беймәлім, мүмкін талай ғасырды басынан кешіп, сырт ... ... ... ... ... ... таңба "п" дыбысының бейнесін беріп тұр. Жалпы, тасқа қашалып жазылған бұл ... ... ... немесе т.б. заттарға жазылмағандықтан олардың бойынан белгілі бір мағынаны дәлдеп үғыну қиын.
Берілген 4-ші суреттегі жазу 1993 жылы ... ... ... табылған. Жер астында сандаған жылдар бойы жатқан бұл құмыраның бетіндегі кейбір таңбалар өшіп ... Ал бар ... оқып ... ... ... ... сокур болып шығады. Демек, аталмыш сөздің мағынасы заттың сыйымдылығын (жарты литрлік ... ... ... ... ... атын көрсетеді.( Википедия)
Ал 1998 жылы Кырғызстанның Қошқар өңірі Қарасу ауылы ... ... ... Қызыл бұлақ, Алқым өзенді, таулы-қыратты жерлерінен көне түркі рунасымен тас бетіне кашалып жазылған бірнеше ... ... ... ... ... ... ... пен К.Табылдиев "Мээрим" журналы, 1998. №2). Бұл өңірден табылған барлығы 8 ... жазу ... ... ... жазба ескерткіштері қатарына жатқызылады. Тас бетіндегі құпия жазу неге екендігі белгісіз ... ... ... әлі күнге дейін жүйелі түрде оқылған емес. Енді осы таңбалар жүйесіне көз тігіңіз:
Жазудың ... не сыр ... ... ... де ... ... ... Сондықган бұл таңбалардың да оқылу қүпиясын ашып көрелік. Мұнда ертедегі Талас жазба ескерткіштеріне тән таңбалардың бар ... ... ... ойымызша бұл жазуды шамамен V-VІ ғасырларға жатқызуға болады.. Берілген бедерлі таста 13 руникалық ... бар. Жазу ... ... ... ...
Түркітанушы қазақ ғалымдары қатарында А.Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанов, І.Кеңесбаев, Н.Сауранбаев, М.Балақаев, С.Аманжолов, Р.Сыздық, ... ... ... т.б. ... ... болады.
* Араб, латын, кириллица мәселелерін шешудегі А. Байтұрсынұлы, Қ. ... С.А. ... Е. ... Қ. ... X. ... ... ғалымдардың қосқан үлесі. Түркі халықтары графикасының XX ғасырдың бас кезінен бері ... ... Т.Р. ... ІІІ ... ... Араб ... ... халықтары тілдерінің дыбыстық жүйесіне сәйкестендіріп қолдану кезеңі; 2. Араб ... ... ... көшу ... ... ... орыс графикасына негізделген жазуға кешу кезеңі. Араб жазуының қазақтың ... ... сай ... Ш.Ш. ... Ы. ... Н.И. Ильминский, П.М. Мелиоранский сияқты түркологтар өткен ғасырдың өзінде-ақ байқаған, оны тастап орыс тілі графикасын алуды ұсынған болатын. Жазу мәдениетіне ... ... ... Дала ... газеті бетінде де жарияланды. Араб жазуын қазақ тілінің ыңғайына ... ... ... ... ... ... өзіне тән тұңғыш әліппесін жасауға, оны баспа техникасына үйлестіруге ... әр ... ... ХХ ғ. 20-жылдарының алғашқы жартысында бұрынғыдан едәуір қарқынды жүргізілді. Оны бастаушы да, дем беруші де А. Байтұрсынұлы болды.Жазу тарихының бірінші ... ... ... ... ... ... Ескi араб әлiпбиiн жақтап қорғағандар: Байтұрсынов, Е. Омаров. Екінші кезең, яғни ... ... ... ... 20 ... ... жартысында басталып, түркі тілдес республикалардың әрқайсысында әр түрлі қарқында жүргізілді. Бұл істе ... ... ... өкіметі болды. Латын жазуы тарихы Қазақстан ғылымында Қ. Жұбанов атымен тығыз ... ... ... ... кеткен олқылықтар мен қолайсыздықтар, оларды - түзеудің жолдары жайындағы мәселені шешуге Құдайберген Жұбанов белсене қатынасты. Латын ... ... ... ... көшу жұмысына басшылық ету, кирилицада жоқ, бірақ қазақ тіліндө бар 9 ... ... ... ... ... ... ойлы пікірлер айтып, жаңа әліппенің жобасын жасаған - ... ... ... ... ... ... қазақтар да орыс графикасына көшуді 1940 жылы аяқтады. Қазақ ССР ... ... ... ... 1940 жылдың 10 қарашасында қабылдады. Бұл жаңа әліппеде 41 әріп бар, оның 32-сі орыс тіліндегі таңбалар, болса, қазақ ... ... тән 9 әрпі ... ... ... ... Т.Қордабаев. Түркология және қазақ тіл білімі. Қарағанды: 1992 ж).
Көне түркі ескерткіштері мен ... ... ... байланысты А.С. Аманжолов, Ғ. Айдаров, М. Оразов, Б. Сағындықұлы, Б. Базылхан т.б. еңбектері. Руникалық жазуларды жинау, бастырып жариялау, әр ... ... ... ... ... ... жұмыстары қарқынды жүргізіледі және күні бүгінге дейін жүргізіліп те келеді. Бұл мәселе бойынша қазақстандық ғалымдар С.А. Аманжолов, Ғ.Ғ. Мұсабаев, Ғ. ... және ... ... ... ... - Е. ... Қ. Малғаждаров, О. Сапашев сияқты қазақ тілі мамандары да өз ... ... ... ... А.С. ... пікірінше, көне түркі руникалық жазуы арғы ата-бабаларымыздың 1500 жыл бойы қолданған төл жазу екендігін ешқандай күмән туғызбайды. Күлтегін мен Білге ... ... ... ... ... А.С. ... Ғылым саласында ашылған бұл жаңалық - тіл білімінің ... ... ... түркітану ғылымын жүйеге келтіруде мықты қазық болды. Осыдан бастап түркітану ғылымының негізі қаланып, оның өріс алуында жаңа кезең басталды. ... Ғ. ... ... Енисей, Орхон және Талас жазба ескерткіштерінің түрі туралы сөз қозғаудан бұрын, онда қолданылған ... ... айта ... ... ... ... ең ... алфавит осы жазулар алфавиті болып есептелінеді. Руникалық көне ... ... ... 35 әріп бар. ... тыс төрт ... ... ... дауыссыздардың тіркесін (ЛТ - w , НИ - F, НТ - O, НЧ - W , РТ V) беру үшін ... ... ... оңнан солға қарай оқылады деп А.С. Аманжоловтың деген еңбегінде ... РТ ... ... V ... Ғ. ... ... баш ... дыбыс тіркесімен беріледі. Ахмет Үйгінекейдің деген поэмасын профессор Ә. Құрышжанұлы, Б. Сағындықұлы 1985 жылы ... ... ... ... ... ... ... тілін зерттеумен де көптеген ғалымдар айналысты.
(Т.Қордабаев. ... және ... тіл ... Қарағанды: 1992 ж.)
Пайдаланылған әдебиеттер:
* Ә.Қайдар, М.Оразов. Түркітануға кіріспе. Алм.: Арыс, 2004ж.
* Отар Әлі Бүркіт. ... ... ... және ... тіл ... ... 1992 ж.
* википедия

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көне түркі жазба ескерткіштері17 бет
Көне Түркі жазба ескерткіштеріндегі және «Қорқыт ата кітабындағы» халықтық педагогика7 бет
Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері10 бет
Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері. Түркітанушы қазақ ғалымдарының еңбектері5 бет
Қазақ және түрік антропонимдерінің мәнін, олардың этномәдени табиғатына тереңдеу арқылы тарихи сабақтастығын анықтап, екі тілдегі кісі есімдерінің көне түркі негізін орхон - енисей, талас және т. б. ескерткіштеріндегі жазбалар арқылы тауып, салыстырып, ұмытылып бара жатқан көне лексемалармен тіркескен антропонимдерді жаңғырту және қолданысқа енгізу52 бет
Жұмыстың негізгі мазмұны49 бет
Күлтегін ескерткіші - түркі тектес халықтардың баға жетпес байлығы3 бет
Көне түркі (ХIII-ХIV ғасыр) жазба ескерткіштер тіліндегі есім сөздердің жасалу жолдары49 бет
Көне Түркі мәдениеті (VІ-ІХ ғғ.)87 бет
Көне түркі тіліндегі шылаулардың лексика – грамматикалық мағынасы29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь