Өсімдіктердің қолайсыз орта жағдайларына төзімділігі

І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім:
1. Өсімдіктердің аязға төзімділігі.
2. Өсімдіктердің құрғақшылыққа төзімділігі .
3. Өсімдіктердің тұзға төзімділігі.
ІІІ. Қолданылған әдебиеттер
Климаттық жағдайлар өсімдіктердің өсіп жетілуіне үнемі қолайлы әсер ете бермейді. Қатаң климат жағдайлары өсімдіктердің тіршілігіне қауіп төндіреді. Солтүстік және қоңыржай ендіктерде өсімдіктер аяздан, қысқы құрғақшылық пен температураның ауытқуынан зардап шеккен кезде қыс қолайсыз әсер етеді. Мұндай кезеңдерде күздік астық тұқымдастар мен жеміс ағаштары үсікке шалдығады. Орта Азияда, Поволжье мен Украинада егістік көбінесе аптап пен қуаңшылықтан зардап шегеді. Тұзды топырақты жерлердің өсімдіктері тұздар концентрациясының жоғарылығымен күреседі. Алайда барлық топырақ-климат жағдайларында да өсімдіктер орта жағдайларына бейімделеді. Төменде біз өсімдіктердіқ климаттың қолайсыз жағдайларына бейімделуінің физиологиялық механизмдері мен олардың аязға, суыққа, аптап пен қуаңшылыққа төзімділігін қарастырмақпыз.
Өсімдіктердің суыққа-аязға төзімділігі
Төмен (-) температураның қолайсыз әсерінен, әсіресе, қыстап шығатын шөптесін, ағаш тектес және жемісті өсімдіктер жыл сайын көптеп залалданады.
Өсімдіктің төменгі температураға төзімділігінің, аяздан зақымдануы мен опат болуының себептерін зерттеу жұмыстарымен ғалымдар өсімдіктер физиологиясы ғылымы жаңа ғана қалыптаса басталған кезден-ақ айналысқан.
Олардың ең алғашқылары - француз ғалымдары Бюффон мен Дюамаль (1737) өсімдіктердің төменгі температура әсерінен зардап шегуі немесе опат болуы, олардың ұлпаларында мұздың пайда болып, қайтадан еруіне байланысты деген болжам ұсынған.
Өсімдіктердің аязға төзімділік себептерін тәжірибелер арқылы зерттеу жұмыстарын алғаш Сакс бастады деуге болады. Оның ұйғаруынша өсімдіктің аяздан зақымдануына ұлпада пайда болған мұздың еру жылдамдығы себепші болады. Ал Мюллер-Тургау (1866) болса зақымдану пайда болған мұздың мөлшеріне байланысты деген пікір ұсынды. Бұл пікірді Молиш (1897) өз тәжірибелерінде дәлелдеді.
Өсімдіктердің суыққа төзімділігінің физиологиялық себептерін жан-жақты ғылыми зерттеу жұмыстарының алға қарай дамуына орыс ғалымы Н.А.Максимовтың 1913 жылы жариялаған «Физиологические основы морозостойкости растений »деген еңбегі үлкен ықпалын тигізді.
Оның зерттеулері өсімдіктерді суықтан ұлпаларда қатқан мұздың бүліндірушілік әсерінен сақтау әдістерін белгілеуге бастама болды. Максимов өсімдіктердің төзімділігіне химиялық қосындылардың өте маңыздылығын уағыздады (қанттар, тұздар). Сонымен қатар, өсімдік ұлпаларында пайда болған мұз ұлпаларды сусыздандырумен қатар, протоплазманың коллоидты күйіне механикалық, коагуляциялаушылықта әсер етеді деген пікір ұсынды.
1. Н.Кенесарина «Өсімдіктер физиологиясы және биохимия негіздері», Мектеп, 1988, 2005 жж
2. Ж.Қалекенұлы «Өсімдіктер физиологиясы» Алматы, 2004 ж.
3. Ж.Ж Жатқанбаев «Өсімдіктер физиологиясы және биохимия негіздері», Алматы, 2004 ж.
4. Н.Кенесарина, М.Құлдыбаев, М.Әмірханова, Ә.Әбдіқалықова «Өсімдіктер физиологиясынын шағын практикумы», Алматы, 1993 ж.
5. В.В. Полевой «Физиология растений», Москва «Высшая школа», 1989 г.
6. Н.Н. Третьяков «Физиология растения с основами биохимии», 2004 г., Москва, «Колос».
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
ОСӨЖ
Тақырыбы : Өсімдіктердің қолайсыз орта жағдайларына төзімділігі
Орындаған : Нуркенова Г.Т
Тексерген : Қаламов Б.Х
Тобы : АГ-213 ... 2015 ж ... ...
ІІ. Негізгі бөлім:
* Өсімдіктердің аязға төзімділігі.
* Өсімдіктердің құрғақшылыққа төзімділігі .
* Өсімдіктердің тұзға төзімділігі.
ІІІ. Қолданылған әдебиеттер
Кіріспе
Климаттық жағдайлар ... өсіп ... ... ... әсер ете ... Қатаң климат жағдайлары өсімдіктердің тіршілігіне қауіп төндіреді. Солтүстік және қоңыржай ендіктерде өсімдіктер аяздан, қысқы құрғақшылық пен температураның ауытқуынан ... ... ... қыс ... әсер ... ... кезеңдерде күздік астық тұқымдастар мен жеміс ағаштары үсікке шалдығады. Орта ... ... мен ... ... көбінесе аптап пен қуаңшылықтан зардап шегеді. Тұзды топырақты ... ... ... ... ... күреседі. Алайда барлық топырақ-климат жағдайларында да өсімдіктер орта жағдайларына бейімделеді. ... біз ... ... ... ... ... физиологиялық механизмдері мен олардың аязға, суыққа, аптап пен қуаңшылыққа төзімділігін қарастырмақпыз.
Өсімдіктердің суыққа-аязға төзімділігі
Төмен (-) температураның қолайсыз әсерінен, әсіресе, қыстап шығатын ... ағаш ... және ... ... жыл сайын көптеп залалданады.
Өсімдіктің төменгі температураға төзімділігінің, аяздан зақымдануы мен опат болуының себептерін ... ... ... ... ... ... жаңа ғана қалыптаса басталған кезден-ақ айналысқан.
Олардың ең алғашқылары - француз ғалымдары Бюффон мен ... (1737) ... ... ... ... ... ... немесе опат болуы, олардың ұлпаларында мұздың пайда болып, қайтадан еруіне байланысты деген болжам ... ... ... себептерін тәжірибелер арқылы зерттеу жұмыстарын алғаш Сакс бастады деуге болады. Оның ұйғаруынша өсімдіктің ... ... ... пайда болған мұздың еру жылдамдығы себепші болады. Ал Мюллер-Тургау (1866) болса зақымдану пайда болған мұздың ... ... ... ... ұсынды. Бұл пікірді Молиш (1897) өз тәжірибелерінде дәлелдеді.
Өсімдіктердің суыққа төзімділігінің физиологиялық себептерін жан-жақты ғылыми зерттеу жұмыстарының алға қарай дамуына орыс ... ... 1913 жылы ... ... ... ... ... тигізді.
Оның зерттеулері өсімдіктерді суықтан ұлпаларда қатқан мұздың бүліндірушілік әсерінен сақтау әдістерін белгілеуге бастама ... ... ... төзімділігіне химиялық қосындылардың өте маңыздылығын уағыздады (қанттар, тұздар). Сонымен қатар, өсімдік ұлпаларында пайда болған мұз ұлпаларды сусыздандырумен ... ... ... күйіне механикалық, коагуляциялаушылықта әсер етеді деген пікір ұсынды.
Америка ғалымдары Chendier және Hildreth (1935) ... ... ... оның ... ... дәлелдеді.
Содан соң өсімдіктердің төзімділігінің химиялық негіздері туралы көптеген зерттеулер жүргізілді.
Температураның төмендеуі ферменттік жүйелерге әсер етіп, ақуызлар ... ... ... ... ... ... ... қанттарды және ақуыздарды коагуляцияланудан қорғайтын басқа заттардың мөлшері көбейеді. Төмен температураның әсерінен зат ... ... ... ... зақымданып және тіршілігін тоқтатуы да мүмкін.
Төмен жағымсыз минус (-) температураның әсерінен жасушаның өлімінің негізгі екі себебі бар: 1) ... 2) ... ... ... ... ... ... пайда болған мұз жасушадан суды өзіне тартып, оны сусыздандырады. Жасушаның ... бұл түрі ... ... ... ... ... сусыздануға ұқсайды. Аяз ұзақ уақыт әсер еткенде мұз кристалдары ұлғайып, плазмалемманы да бұзуы ... ... ... болған мұздың әсерінен әр түрлі өсімдіктердің зақымдануы да біркелкі болмайды. Мысалы, картоп пен нарғызгүл түйнектері лезде, ал қырыққабат, пияз ... ... соң ... ... ... ... күздік дәнді дақылдар 15-20°С-тық аязға төтеп бере алады. Жапырақты және қылқанды ағаштардың қыстап шығатын ... мен ... одан да ... ... ... қатты суыққа төзімділігі олардың жасушаларындағы физикалық-химиялық өзгерістерге ... ... ... және басқа мүшелерде қанттардың мөлшері көбейіп, крахмалдың мөлшері азаяды. Клеткада қанттың көбеюі протопласт коллоидтарының су ұстағыш қабілетін күшейтіп, клеткада ... ... ... ... де, бос судың мөлшері азаяды. Байланысқан су оңайлықпен қатып мұзға айналмайды. Ағаш ... ... ... ... май және липидтер мөлшері көбейеді. Бұлар суықтан қатпайды да қорғаныштық рөл атқарады. Сонымен қатар, ақуыздар да кейде ыдырап, аязға шыдамдылау ... - амин ... ... ... өсімдіктердің көктем, жаз айларында өсуі мен дамуы қалыптағыдай жүзеге асып жатқанда, тосыннан немесе кездейсоқ ауа райының бұзылып, ... ... ... 0°С-қа жақын суытқанда, олардың қатты зақымданатындығы баршаға белгілі. Аязға өте төзімді кейбір өсімдіктер, мысалы балқарағай, ... ... ... ... ... -- 60°С аязға мойымайтын болса, жаз айларында -4-6°С-лық аязда бірнеше сағаттың ... көп ... Бұл ... ... ... ... ... процесінде сыртқы ортаның белгілі жағдайларының әсерінен генотиппен байланысты қалыптасады деген ... ... ... ... ... өсімдіктерде жаз айларынан күзге, қысқа қарай дайындық процестері жүзеге асады. Бұл процесс өсімдіктердің қыстың қолайсыз ... ... деп ... (1931) ... ... теориясын қалып-тастырды. Осы теорияға сәйкес күз айларында күннің ұзақтығы қысқарып, ауа салқындайды, өсімдіктер қыстың ... ... ... бастайды. Күз айларындағы күннің ашық кездерінде өсімдіктерде фотосинтез процесі тоқтамайды, тыныс алуы ... ... ... ... ... ... көбейіп, қыстап шығуға қажетті жағдай қалыптаса бастайды. Күздік дақылдарда негізінен глюкоза мен сахарозаның мөлшері көбейеді. Ауа райының температурасы 0° С-дан ... ... ... осы процестер шынығудың бірінші сатысы деп аталады. Бұл сатыда жасушалардағы судың мөлшері біршама төмендейді. жасушада жиналған қанттардың әсерінен биоколлоидтар ... ... ... ... ... ... көбейеді де, суыққа төзімділігі артады.
Шынытудың осы сатысын қалыптағыдай өткен өсімдіктер 10-12° С аязға төтеп бере ... ... ... одан да ... ... ... күзгі температура 2-5°С-қа дейін төмендеген кезде басталатын, шынығудың екінші ... ... Осы ... ... ... ... физикалық және химиялық процестер жүзеге асады. Осы сатыны қалыпты өткізген күздік дәнді дақылдар ... ... ... алады.
И.И.Тумановтың (1960) деректеріне байланысты жемісті өсімдіктердің шынығу процесі қыс бойы жалғаса береді және олардың аязға ... ... ... ең суық айларында (желтоқсан-ақпан) жоғарылайды. Ауа райы жылына бастаған кезде (наурыз) өсімдіктердің аязға төзімділігі төмендей түседі де, жаңа вегатациялық кезеңінде ол ... ... ... ... қыс ... ... алу жүйесінде өте күрделі өзгерістер байқалады. Шынығу процесінде пероксидаза ферментінің ырықтығы төмендеп, аскорбиноксидазаның, әсіресе полифенолоксидазаның ырықтығы жоғарылайды. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... төзімділігі олардың тыныштық күйге ауысуымен тығыз байланысты. Өсімдік тыныштық күйде болғанда оның мүшелеріндегі зат алмасу процестерінің бағыты және ферменттердің сапасы ... ... алу ... біреуі екіншісіне ауысып, зат алмасу қарқындылығы күрт төмендейді. Ағзада әр түрлі күрделі қосындылар -- ... ... ... ... ... илік заттар және липоидтар жиналады. Ақуыздар шыдамды күйге ауысады.
Протоплазмада мұз кристалдарының пайда болуына ықпалын тигізетін биохимиялық процестердің барлығы өсімдіктердің ... опат ... ... ... ... ... алу және ... реакция жылылықтың, немесе басқа жағдайлардың әсерінен жоғарылауы өсімдік ұлпаларында бос судың мөлшерін ... ... ... ... болуына жағдай жасайды.
Ағаш тектес өсімдіктерде күз-қыс айларында крахмал ыдырап, қанттар мен майлардың мөлшері көбейеді. Суыққа төзімділігі жоғары ... ... ... ... төмендеу өсімдіктерде қанттардың мөлшері көбірек болады.
Мәңгі жасыл өсімдіктерде қысқа ... ... ... ... Олар ... ... ... бірнеше қабатталып, өлшемдері кішірейеді.
П.А.Генкель және т. б. зерттеулерінде (1964) қысқа ... ... ... ... ... ... плазмодесмалары жасуша қабығынан ажырап, ішке қарай жиырылып, протоплазма да қабықтан ажырап, плазмолиз құбылысындағыдай жасушасының ортасына орналасады.
Протоплазманың ... мұз ... ... ... ... ... ... Екіншіден, протоплазманың оқшаулануының нәтижесінде жасуша аралықтарында, қабығында пайда ... ... одан әрі ... ... өту жолы үзіледі. Егер мұз кристалдары протоплазмаға өтер болса, онда жасушалармен қатар, тұтас өсімдіктің өзі де қыстан аман шықпаған ... ... ... жыл ... ... ... өсімдіктердің төменгі температуралық жағдайға, суыққа, аязға төзімділігі -- ол сыртқы ортаның түрлі әсерлерінің нәтижесіңде біртіндеп пайда ... ... ... ... ... ... бейімделушілік қабілеттілігінің қалыптасуы.
Өсімдіктердің суыққа, аязға төзімділігін арттыру ... ... ... ... үшін ... ... аязға төзімділігін арттыру
И.И. Туманов өсімдіктерді төменгі ... ... ... ... аязға төзімділік ұзақ та күрделі даярлықтың нәтижесінде қалыптасатынын көрсетті. Ол аязға төзімді формаларда ... ... ... ... ... процестерін зерттеу негізінде өсімдіктердің төзімділігін онан әрі арттыруға мүмкіндік беретін тәсілдірді жасап шығарады. Ол үшін ... ... ... ... Қажетті генетикалық табиғаты бар өсімдіктерді ғана аязға төзімді етуге болады. Жылу сүйгіш өсімдіктерді қолдан аязға шынықтыруға болмайды. Екінші шарт - ... ... ... ұзақ ... ... сатысының болуы. Өсімдіктерде өсу процесі тоқтап, олар тыныштық кезеңінде тұрғанда ғана аязға шынықтыруға ... Өсу және ... ... бір-біріне сыйыспайтын ұғымдар. Өсу процесі жүріп жататын вегетациялық ... ... ... ... ... ... ... де нашар шынығады. Қарағайдың, қайың мен жөке ағашының бұтақтары күзде, олар тыныштық күйінде тұрған кезде аязға төзімділігін - 36ºС, ал ... ... ... соң - 15 ... дейін ғана арттыратыны тәжірибе арқылы анықталаған.
Тыныштық кезеңінде тұрған өсімдікті шынықтыру екі ... ... ... ... ... ... оң температурада өтеді. Бұл жағдайда жасушаларда протоплазмада өсуді тежейтін немесе толық тоқтататын процестер жүреді. Шынықтырудың бірінші фазасы аяқталған соң оның ... ... ... ... фаза ... ... баяу ... жағдайында өтеді. Бірінші және екінші фазаның барысында ... су ... ... мұз ... қатуға бейім судың бәрі жасуша аралығына ағып барады. Барлық суынан дерлік айырылуы ... ... ... ... ... ... бұл құрылымның сақталуына мүмкіндік береді. Шынықтырудың екі фазасынан ... ... ... ... төзімді етіп шынықтыруға болады.
Өсімдіктердің суыққа төзімділігі
Аязға төзімді өсімдіктермен қатар, тек қана +3º, +5ºС суыққа төзімді өсімдіктерде бар. Мұндай температураға ... ... үсік ... ... ... қауын мен қарбыздың және басқа да жылу сүйгіш өсімдіктердің жас өскіндері зақымданады. Бұл ... ... ... ... ... ... аз зақымданады. Өсімдіктердің суықтың әсерінен зақымдануы оның әсер ету дәрежесі мен ұзақтығына байланысты. Қысқа уақыт әсер ететін, неғұрлым төменгі ... ұзақ ... әсер ... төменгі температураға қарағанда қауіпті емес. Көктемгі және күзгі үсіктің қауіптілігі мынада: олар суыққа бейімделмеген, суықтың әсеріне шынықтырылмаған өсімдіктерге ... ... ... ... ұстаудан екі-үш күн өткен соң қиярдың зақымданатыны байқалады. Алдымен олардың тұқым жарнақтары мен ең алғаш ... ... онан соң жас ... солып қалады. 3 - 6 тәулік бойы ... ... ... олардың тіршілігіне қауіпті. Қызанақ пен асқабақ суыққа едәуір төзімді, ұзақ уақыт суыққа шыдайтын соя бұдан да гөрі суыққа ... ... ... пен ... та ... ... төзімділік қасиет көрсетеді. Суыққа төзімділік дәрежесі өсімдіктің түрі мен сорттарының, георграфиялық шығу ... даму ... ... Ұзақ уақыт бойы суық температура әсер еткенде ... ... ... ... ... ... болып, өсу мен фотосинтез тоқталатыны, жапырақтардың сумен қамтамасыз етілуі кемитіні ғалымдар дәлелдеп көрсетті.
Өсімдіктерді шынықтыру және оларда суыққа ... ... ... әдістері белгілі. Томат тұқымын 12 сағат сумен ылғалдап, бұдан соң оған ... ... ... ... әсер етеді. Тұқым тәуліктің 6 сағаттан +15º температурада, 18 сағатын 0ºС температура суықта ... ... ... шынықтыру бір айға созылады. Шынықтырылған тұқымдардан өсірілген өсімдіктер ерте өніп, жедел жетіледі, үсікке ойдағыдай төзіп, солтүстік жағдайында ... ... ... ал ... ... толығымен үсіп кетеді.
Шынықтыру әдісі басқа өсімдіктерге де қолданылады. Алайда бұл жағдайда сорттың ерекшелігін, оның ерте пісетіндігін, георграфиялық шығу тегі мен ... да ... ... қажет.
Өсімдіктердің әр түрі мен сорты үшін шынықтыру температурасы мен ... ... ... ... ... ... Мысалы, қияр тұқымын 12 сағат сумен ылғалдап, одан соң оған екі апта бойы тәулік ішінде 6 ... ... (+16º, ... 18 ... суықпен (0º, +3ºС) әсер ету керек. Қауынның өніп шыққан тұқымын 2 тәуліктен 5 тәулікке ... ... ... ( +18º, ... ал түнде суықта (+2º, -2ºС) ұстау арқылы шынықтырады.
Өсімдіктердің ... ... ... ... ретінде су өсімдіктердің тіршілігінде маңызды роль атқарады. Еліміздің көптеген территориясы климаттың құрғақтығымен көзге ... ... ... ... ... - ... дала, құрғақ дала, шөл аймақтары мен оңтүстік шөл аймағының тармақтарына бөлінеді. Орманды-дала аймағынан басқа территориянық бәрінің де климаты айқын ... ... ... ... келеді, оларда жауын-шашын өте аз түседі, жазы ыстық және құрғақ болады. Дала аймағының солтұстік шекарасы ... -- ... -- ... -- ... ... басталады. Дала аймағының оңтустік шекарасы Орал -- Ақтөбе -- Қарағанды -- ... ... ... ... Бұл ... ... қарай орналасқан құрғақ дала және шөл аймағының бүкіл территориясы ерекше ... ... ... ... ... ... буланғыштық түсетін жауын-шашыннан 3 -- 7 есе артық болады, ал ... ... ... 200 -- 300 мм ... ауытқиды. Құрғақ дала аймағында жазда буланғыштық түсетін жауын-шашыннан 7 -- 20 есе артық, ал жауын-шашынның жылдық мөлшері аймақтың оңтүстігінде 153 мм, ... 279 мм ... ... ... көп белігін алып жатқан шөл аймағында жаз бойындағы буланғыштық жауын-шашыннан 20 -- 70 есе артық, ал жыл ... ... ... ... не бары 81 -- 184 мм болады. ... ... ... мәдени дақылдардың ғана емес, сондай-ақ жабайы өсімдіктердің де есіп жетілуі тұтасымен олардың ылғал тапшылығына бейімделуіне байланысты.
Құрғақшылықтың ... және ... ... ... ... бар. ... ... ауаның құрғақтығынан байқалады, ол аптап пен аңызақ желге ұштасады. Ұзаққа созылатын атмосфералық құрғақшылық топырақтың бар ылғалын буландырып, топырақ құрғақшылығын туғызады.
Атмосфералық ... ... ... ... ... осының нәтижесінде өсімдік мүшелері мен ұлпалар суынан айырылып, олардың су тапшылығы артады, жасуша шырынының концентрациясы жоғарылайды, бұл -- ... copy ... ... ... Мұндай жағдайда лептесік саңылауы жабылып, судың бұдан былайғы шығыны едәуір кемиді. Сөйтіп, өсімдік өзін құрғақшылықтың зиянды ... ... Егер ... ұзақ ... бойы ... құрғақшылық әсер ететін болса, онда біз II тарауда ... ... ... ... ... ... туады. Әсіресе, жасушаға судың ағып келуі есебінен өтетін ... ... ... ... ... су ... ... өсіп жетілетін өсімдіктердің жасушалары ұсақ жапырақ тақтасының мөлшері кіші, жапырақ жүйкесі жиі, бойы аласа болады. Өсімдіктің мұндай анатомнялық-морфологиялық структурасы ксероморфты ... деп ... ... ... ... ... ... қуатты және терең тамыр системасы болса, атмосфералық құрғақшылық өсімдік тіршілігіне қауіп ... ... ... ... құрғақшылық фотосинтез бен өсу процесін баяулатудан артық зиянды әсер ете алмайды.
Өсімдікке келтірілетін зақым құрғақшылықтың ... мен ... ... әсер еткен жағдайларға, өсімдіктің күйі мен өсу фазаларына байланысты. Егер құрғақшылық кенеттен басталып, ұзаққа созылатын ... онда ... ... ... ... ... Бұл жағдайда өсімдік құрғақшылық басталғанға дейін сумен ... ... ... ... да көп ... Астық тұқымдастар жапырақтарының ұштары солады, шеттері бүрісіп, ширатылып, жапырақтың жұмсақ алаңдары тіршілігін тоқтатады. Кей жағдайларда жапырақтар ... түсе ... ... ... басталып, бара-бара күшейе түскенде өсімдік оған бейімделіп үлгіреді де, осының нәтижесінде ... ғана ... ... ... ... үшін ... қауіпті. Бұл жағдайда өсімдіктер өте күшті су тапшылығына душар болып, олардың барлық мүшелері мен ... ... ... тіршілік етудін, басқа жағдайларына қалай бейімделетін болса, қоршаған ортадағы су тапшылығына да солай бейімделеді. Өсімдіктердің бір түрлерінде мұндай ... ... ... ... ... ... қиындықпен өтеді. Құрғақшылық жерлердің өсімдіктері ксерофиттер деп аталады. Оларды зерттеу өсімдіктердің құрғақшылыққа қалайша бейімделетіндігін көрсетеді. Алғашқы ... ... ... ... суды аз қажет ететіндігімен ерекшеленеді деп есептеліп келген болатын. Неміс физиологы А. Ф. Шимпер ксерофиттердің құрғақшылық жағдайларға бейімделуі судың қажеттігін ... ... ... қалыптастыру жолымен жүзеге асады деп тұжырымдады. Сондықтан А. Ф. Шимпердің сипаттауы бойынша ксерофиттер құрғақшылық жерлердің ... ... ... ... ... кейін Н. А. Максимов ксерофиттер су режимінің ерекшеліктерін зерттеді. Ол зерттеулерде ксерофиттер суды мезофиттерге қарағанда көбірек жұмсайтындығы көрсетілді. Сөйтіп, Н. А. ... ... рет ... екі тобы бар ... ... ... Ксерофиттердің бір тобы А. Ф. Шимпердің сипаттамасына сәйкес келсе, келесі тобының қасиеті оған ... ... А. ... ... дала ... ... ... олардың құрғақшылыққа бейімделуі алуан түрлі болатындығын көрсетті. Бейімделушілік сипатына қарай ол өсімдіктерді ... ... ... суккуленттер, эвксерофиттер, гемиксерофиттер пойкилок-серофиттер, эфемерлер.
Қалың кутикула қабатымен қапталған, қалың жұмсақ етті ... ... ... Кейбір суккуленттердің жапырақтары толық дерлік өзгеріп, тікенектерге айналған. Суккуленттерге кактус, агава, алоэ, бозкілем, түбіртек ... ... ... Бұл ... ... етті жапырақтары мен сабақ тарына су көп жиналады, ал қалың қабатты ... мен ... ... оның баяу және ... ... ... береді. Сондықтан транспирация шамалы, клетканың осмос қысымы төмен болады да, олар ... ... ... ... ... ... ... шыдамды келеді. П. А. Генкель суккуленттердің аса қызуға төзімділігі жасушаларда ... ... ... мен ... зор ... ... деп ... -- нағыз ксерофиттер. ... ... ... Veronica incana, Aster villosus, Arteмisia glauca және т. с. с. өсімдіктері жатады. Бұл өсімдіктердің жапырақтарын түк басқан, ол ... ... суды ... және ... кетуден қор-ғайды; тамыр системасы өте күшті тармақталған, ... ол не бары 50 -- 60 см ... ... ... ... транспирация төмен, осмос қысымы жоғары болады, суынан айрылу мен қызып кетуге жақсы ... Бұл ... ... бейімделушіліктер эволюция барысында қалыптасқан және олар су тапшылығы жағдайындағы тіршілік циклін ... ... ... ... өз ... құрғақшылықтан құтылуға мүмкіндік беретін бейімделушіліктерді қалыптастыратын ксерофиттер ... ... өте ... ... ... ... системасы жетіледі, мұндай тамыр системасы кейде ыза суының деңгейіне ... ... бұл ... ... ... қамтамасыз етілуіне мүмкіндік береді. 50 процентке дейінгі су тапшылығына төзетін эвксерофиттермен ... ... 5 -- 25% су ... төзе ... ... ... ... rivini және т. б. жатады.
Пойкилоксерофиттер дегеніміз қыналар сияқты өзінің су режимін реттемейтін өсімдіктер. Олар жаңбыр кезінде өседі де, құрғақшылық ... ... ... ... ... ... ... анабиоз күйіне өтеді.
Эфемерлер -- құрғақ дала мен шөл өсімдіктері. Олар қоршаған ортада ылғал болатын қысқа кезеңде ғана өздерінің ... ... ... ... ... ... жағдайларда тіршілік етуге бейімделген. Құрғақшылық кезең басталысымен эфемерлер өздерінің тіршілік циклін толығымен ... да, жер ... ... ... пиязшық және тамырсабақ түрінде сақталып, жылдың келесі ылғалды кезеңін күтеді.
Мәдени өсімдіктердің құрғақшылық жағдайларға бейімделуінде су режимінің типтері, ылғалды үнемдеуге мүмкіндік ... әр ... ... ... ... ... тармақталуының тереңдігі, суынан айрылуы мен қызып кетуге тезімділікті қамтамасыз ететін цитоплазманың созылғыштығы мен ... зор роль ... ... ... ... ылғал жетіспеушілігі жағдайында олардың тіршілік циклін жүзеге асыруға бейімделу жолдарын анықтайды. Мұндай қасиеттер өсімдіктердің құрғақшылыққа төзімділігі деп аталады.
Өсімдіктердің ... ... ... және ... әдістері
Өсімдіктердің қуаңшылыққа төзімділігін алдын-ала болжаудың, немесе анықтаудың тікелей және жанама әдістері бар.
Табиғи жағдайда атмосфера мен ... ... жыл ... бола ... ... Сондықтан қуаңшылықты қолдан жасау мақсатында құрғатқыш шатырлар қолданылады. Оның айналасынан ... 80 см, ені 50-60 см op ... ... су ... ... ... ... бұрын жабылады да, басқа уақытта ашық қалдырылады. Осыынай жан-жағынан ылғал түспейтін шатырдың ішіне зерттелетін ... ... ... ... бақылаулар жүргізіліп, түсімі есептелініп, қалыпты жағдайда өсірілген ... ... ... салыстырмалы нәтижелер арқылы зерттелген өсімдік сорттарының қуаңшылыққа төзімділігі туралы тиісті қорытынды жасалады. Кезінде Л.С.Литвинов (1933), И.В.Красновский, ... ... бұл әдіс ... осы ... дейін пайдаланылып келеді.
Осы әдіске жақын әдісінде зерттелетін өсімдіктер топырақ салған ыдыста өсіріліп, әлсін-әлсін жасанды қуаңшылық жағдай туғызылады ... ... ... ... суда өсіру әдісі қолданылады. Ол үшін өсімдік өз алдына бір ыдыста өсіріліп, ол ыдыс ішінде қоректік орта ... бар ... ... ... ... ... ... өсіп тұрған ішкі ыдыс белгілі мерзімде суарылмайтын жағдайда ұсталады.
Көрсетілген өдістерден басқа ... ... ... анатомиялық ерекшеліктері, транспирация қарқындылығы, сорғыштық күші, өсімдік денесіндегі ... ... т.б. ... арқылы анықтау-болжау әдістері де ұсынылады.
Соңғы кездерде өсімдіктердің қуаңшылыққа және ыстыққа төзімділігі тікелей талдау -- ... ... ... ... гидрофилділігі, ақуыздардың коагуляциялануы, т.б. көрсеткіштер арқылы анықтау әдістері енгізілді.
Өсімдіктердің қуаңшылыққа төзімділігін ... ... ... ... ... ... өне бастаған тұқымды өңдеу әдістері қолданылады.
Өсімдіктердің тұзға төзімділігі
Қазақстанда көп мөлшерде тұзды топырақты ... бар. ... ... оған ... судың мөлшерінен гөрі булану мөлшері асып кету нәтижесінеде туады. Ыза суы ... ... ... ... ... ... алып ... Топырақ күрамындағы тұздардың мөлшеріне қарай оның күшті, орташа және әлсіз тұздануын ажыратады. ... ... ... ... ... едәуір зиянды. Аниондардан сульфат-ион SO42-, хлор-ион С1~ және көмірқышқылының CO,2' ... ... ... бұл аниондар натрий катионымен қосыла алады. Топыракта қандай тұздардың ... ... ... -сульфатты, хлоридті және карбонатты тұздануды ажыратады. Кейде тұзданудың аралас түрі байқалады.
Топырақтың тұздануы өсімдіктерге ... әсер ... ... топырақты жерлерде кез келген өсімдік емес, олардың өз эволюциясы барысында топырақ тұздануына ... ... ғана өсе ... ... ... ... деп аталады.
Галофиттердің бейімделуі түрліше жолмен жүзеге асқан. Ресей ғалымы А.А.Рихтер галофиттердің үш ... ...
1) ... тұз ... ... ... сораң және ақтікен типіндегі өсімдіктер жатады. Бұл галофиттердің протоплазмасы тұздарды жақсы ... ... ... ... ... ... ... жиналады да, зор copy күшін туғызады. Ақтікенде оның құрғақ салмағының 50 ... ... ... тұз ... ...
2) бойынан тұз бөліп шығарушы галофиттер, олар арнаулы бездер арқылы тұздарды сыртқа бөліп шығара ... оның ... ... ... ... Кермек, жыңғыл және жиде осындай галофиттерге жатады;
3) бойына тұз өткізбеуші ... олар ... ... аз ... ... ... жағдайларына бейімделе алады. Изен, cop, жусан және т.б. осындай топқа жатады. Галофиттер тұщы топырақта да өсе алады. Сондықтан галофиттерді тұз ... ... ... ... ... өсуге бейімделген өсімдіктер деп санау керек.
Өсімдіктердің індетті ауруларға төзімділігі
Індетті (жұқпалы) аурулар және паразитизм туралы жалпы ұғым
Өсімдіктердің көптеген аурулары оларға бөгде ... ... ... ауру ... ... вирустардың саңырауқұлақтардың әсер етуінен пайда болады. Бұл патогенді микроорганизмдер өсімдікпен жанасып әрекеттеседі, оның ағзасына еніп, ... оның сырт ... өсіп ... және тіршілік әрекеттерімен өсімдіктегі физиологиялық процестерді бұзады, яғни өсімдікті ауруға шалдықтырады.
Сонымен ... ... ... ... ... түрде ауру туғызушы, өсімдіктің сыртқы бетінде, немесе ішінде (ұлпаларында) дамитын, одан ... ... ... қажет қоректік заттарды алушы, микроорганизмнің немесе басқа паразиттің (арамтамақтың) болуында. Бұндай аурулардың екінші ерекшелігіне, олардың басқа сау өсімдіктерге, ... жеке ... ... жанасу жел, адам, хайуанаттар, сондай-ақ, індеттенген өсімдік қалдықтары арқылы тез таралатындығын жатқызуға болады.
Микроорганизмдерге байланысты пайда болатын аурулардан басқа біраз ... ... ... ... ... және ... ... насекомдарға байланысты ауруларды ажырата білген жөн. Паразиттік тіршілік ететін өсімдіктерге ... және ... ... ... ... хлорофилсіз шөптесін өсімдік туысы. Қазақстан жерінде оның 23 түрі өседі. Басқа өсімдіктердің тамыры арқылы ... ... аса ... арам шөп. Арам ... ... ... сиыр жоңышқа, кендір, темекі егісінде өсіп, оларды зақымдайды. Қазақстанда бұлардың 19 түрі өседі.
Барлық өсімдіктер қоректену тәсіліне байланысты автотрофты және ... ... ... -- ... ... ... ... процесінде (жасыл өсімдіктер), немесе хемосинтезге байланысты (бактериялар) органикалық заттар түзетін ... ... ... ... ете ... тек дайын органикалық заттармен қоректенетін организмдер. Оларға саңырауқұлақтардың ... ... ... ... ... және ... түссіз өсімдіктер жатады.
Дайын органикалық қоректік затгарды пайдалану тәсілдеріне байланысты гетеротрофтар - ... және ... ... ... ... ... өлі ... қалдықтарымен (топырақ саңырауқұлақтары, бактериялар), ауыл шаруашылық өнімдерімен (зең саңылауқұлақтары, сапрофитті бактериялар), қоректенеді.
Паразиттер - барлық тіршілік өмірін немесе белгілі ... ... ... өсімдік организмінің үстінде (бетінде) өткізеді немесе денесінің ішіне енеді де, тірі ... ... ... ... ... қоректенеді.
Патогендер факультативті сапрофиттер, облигатты және факультативті паразиттер болып бөлінеді.
Облигатты, немесе ... ... ... тіршілік әрекеттеріне қажетті қоректік заттарды өзі тіршілік ... ... ... ал ... опат ... олар да сонымен бірге тіршілігін жояды.
Факулыпативті (бейімделгіш) сапрофиттер - жартылай ... ... бір ... ғана тірі ... ... өткізеді. Егер өсімдік (қожасы) болмаса, онда тіршілігінің басқа сатыларында өздігінен өсімдіктердің қалдықтарындағы органикалық заттармен қоректеніп, дербес тіршілік ... ... ... ... ... сапрофиттер өздігінен қалыпты сапрофиттік тіршілік ете алады. Бірақ, жеке ... ... бір ... өсімдік ұлпаларына ауысып, сол арқылы қоректеніп, тіршілігін жалғастырады.
Ең соңында, ... бір тобы тек өлі ... және ... да ... ... ғана қоректеніп, тіршілік етеді, паразит ретінде кездеспейді. ... ... ... ... деп аталады. Олардың біразы топырақтағы патогенді микроорганизмдердің тіршілік әрекеттеріне қолайсыз әсер ... және ... ... ... ... ... біразы өсімдіктердің тек белгілі түрлерінде ғана тіршілік етіп, басқа түрлерге ұрынбайды. Ондай паразиттер монофагалар деп аталады. Мысалы, сабақ қастауыш ауруын ... ... occulta тек қара ... ғана ... ... ... ... факультатвиті паразиттер белгілі өсімдіктерді таңдамай әр түрлерге, туыстастарға, тұқымдастарға жататын өсімдіктер ағзасында тіршілік ете ... Олар ... деп ... Мысалы, Botrytis cinera кез келген шөптесін өсімдікте ... сұр ... ... туғызады.
Паразитгердің белгілі бір түрлерге мамаңдануымен қатар өсімдіктің белгілі оргаңдарына да маманданатындары, бейімделетіндері болады. Біреулері өсімдік ... ... ... ... ... ... ... өсіп-дамиды. Қастауыш ауруын туғызатын Claviceps purpurea тек дәнді дақылдарының гүл шоғырларында өмір кешеді.
Өсімдіктерде ауру қоздырғыш ағзалардың паразиттік ... өне бойы бір ... ... тіршілік жағдайларына байланысты өзгеріп тұрады. Паразитизмнің алға қарай дамуы -- сапрофиттіктен ... одан ... ... ... ... сатыдағы өсімдіктер арқылы ғана тіршілік ететін организмдердің паразитгік өмірге бейімделушілік ... ... ... ... өсімдіктердің оған қарсы қорғаныштық белгілерінің жетіліп дамуы қажет болады. Осыған байланысты гетерофтылардың дамуы, автотрофты ағзалардың да қорғанушылық қасиеттері күрделеніп, бейімделушілік, ... ... ... ... ... ықпалын тигізеді.
Ағзалардың өзара әрекеттестіктерінің жоғары сатыға көтерілуін эволюциялық тұрғыдан алға ілгерілеушілік (прогресшілдік) деп қарауға болады. Себебі, осындай әрекетгестіктердің нәтижесіңде ... ... жаңа ... ... ... ... ... кетпей, тірі қалып жер бетінде таралуына мүмкіндік туды. Екінші жағынан селбесушілік пен паразиттік қасиеттердің қатар дамуын кері шегінушілік деп ... да ... ... бұл ... ... ... жеке топтарының біршама физиологиялық функциялары жойылып, морфологиялық сипаттары қарапайымданып, дербес тіршілік ету қабілеттіктерінен айырылып, басқа ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер
Көпшілік жағдайда індеттенген өсімдіктердің тыныс алуы жоғарылайды. Бұл өзгеріс індетке шалдыққан ұлпада синтездік процестердің жеделдеуіне ... ... ... деп ... ... ... індетті микроорганизм толық жайғасқан соң, тыныс алу бәсеңдейді де, тоқтап қалады. Тыныс алудың ... ... ... ... ғана ... ... тыныс алудың көтерілуі індет қоздырушы (патоген) ағзалардың зат алмасу өнімдеріне, соның ішінде улы заттарына байланысты болуы мүмкін.
Кейбір тәжірибелердің ... ... тат ... мен ақ ... ... ... саңырауқұлақтардың әсерінен өсімдік ұлпаларында тыныс алудың гексозомонофосфаттық жолының үлесі жоғарылайтындығы байқалған. Қалыпты жағдайда тыныс алудың бұл жолы ... ... орын ... ... ... темекі жапырақтарында некроз (ұлпаның жансыздануы) ауруы пайда болғанда тыныс алудың ... ... және ... ... байланыстылығы байқалады. Бірақ, саңырауқұлақтың әсерінен соңдай ауру пайда болған жағдайда, ұлпадағы тыныс алудың жоғарылауымен қатар пентозо-фосфаттық цикл ферменттерінің де ырықтығы ... ... ... ... ... ... ... алу қарқындылығының күшеюі пентозофосфаттық циклге көбірек байланысты деуге болады. Бұның өзі ... ... ... ... тыныс алу процестеріне қатысатын ферменттік жүйелер де өзгерістерге ... ... ... ... патогендік ауруға шалдыққан өсімдіктердің індеттенген ұлпаларында фотосинтез қарқындылығы төмендейді. Бұл некротрофтардың әсерінен хлоропластардың тез ыдырауына байланысты болуы мүмкін. Бірақ, ... ... ... ... ... де ... Соңғы жағдайда фотосинтез қарқындылығы кейде біршама жоғарылайды, соңынан бәсендейді.
Бидай өсімдігімен жүргізілген бір ... Erysiphe graminis пен ... ... ... ... сау ... қарағанда, 10 есе төмендегенін байқады. Бұның себебі, фотосинтезге ықпал ететін басқа өзгерістермен қатар хлорофилл мөлшерінің азаюына байланысты деп ... ... ... ... әсерінен кейбір аурулардың нәтижесінде жапырақтың зақымдалған бөлігінің айналасында ... ... да, ... басқа бөліктері түссізденеді. Сондай аралшықтарда фотосинтез қарқындылығы төмендейді. Бұл жағдай патогендік микроорганизмдерден бөлінетін кейбір жеделдеткіш ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, зат алмасу өнімдері (көмірсулар, амин қышқылдар және ақуыздар) көбірек жиналады.
Өсімдіктердің патогенді микроорганизмдерге төзімділігі ұлпалардағы қосыңдылардың - ... ... ... ... арақатынастарына, т.б. тығыз байланысты. Көптеген зертгеушілер патогендерге ... ... ... соң ... тат ... ... азотты қосындылардың мөлшері көбейетіндігін байқады. Сондай-ақ нуклеин қышқылдарының арақатынастарында да өзгерістер болатыңдығы анықталды: төзімсіз ұлпаларда іңдетгенуден кейін РНҚ мөлшері ... ДНҚ ... ... жолдары әртүрлі патогендердің індеттенген өсімдік ұлпаларындағы ақуыздардың синтезделу процесіне әсерлерін салыстырып зерттегенде ... ... ... ... ... ... cinera әсерінен төзімді сорттарда барлық процестер қарқынданады. Ал облигатты паразиттердің әсерінен төзімді ... ... ... ... қарқынды жүреді де, төзімсіздерде төмендейді.
Жалпы айтқаңда індетгеуші ағзалардың әсерінен азотты қосындылар алмасуының өзгерулері өсімдіктердің төзімділік-төзімсіздік деңгейлеріне, патогендердің қоректену ерекшеліктеріне ... ... ... басқа да физиологиялық, биохимиялық процестеріне әсерлері туралы мәліметтер баршылық. Мысалы, патогендердің әсерінен өсімдіктерде су алмасу процестерінің ... ... ... ... ... ... ... жоғарылауына байланысты күшейеді.
Патогенді микроорганизмдердің өсімдіктердің зат алмасу процестеріне әсерін және өсімдіктердің ... ... ... биохимиялық негіздерін иммунитет құбылысынан толығырақ түсінуге болады.
Өсімдіктердің індетті (патогенді) ауруларға ... ... ... ... ... ... патогенді микроорганизмдерге, олардың уытты заттарының әсеріне берілмеушілік, қарсы әрекет етушілік қасиеті -- иммунитет деп ... ... ... деп ... ... ... пайда болатын ауруларға, сол ауруларды қоздыратын - туғызатын белгілі микроорганизм және басқа қолайлы жағдайлар бола тұрса да қабылдаушылығы, ... ... ... ... ... ... ... бергіш (иммунды) түрлеріне, сорттарына аурудың жұғуы, немесе оны қоздыратын патогеннің енуі мүлде ... ... ... ... енген бойына опат болып, өсімдіктің өсіп-дамуына ешқандай ықпал ... ... ... ... ... ұғым жалпылау кеңірек тараған, ал иммунитет деген ұғым ... ... тек ... және ең жоғары түрі.
Қалыптасу жолдарына байланысты иммунитет табиғи тумыстан және ... ... ... болған) деп бөлінеді.
Тумыстан немесе табиғи иммунитет өсімдіктердің өте тұрақты (дәл), айқындалған ... ... ... ... ... ... сыртқы орта жағдайларынан және паразиттердің бейімделушілік ерекшеліктерінен өзгере алатын қасиеті. Табиғи иммунитет өсімдіктің морфологиялық өзгешеліктері сияқты түрлік белгісіне ... ... ... ... өсімдіктер өздеріне үйреншікті емес паразиттермен жұғысуға қабілетсіз болады.
Өз кезегінде табиғи иммунитетті ырықсыз (активсіз) жөне ырықты ... деп ... ... ... ... ... өз ... паразиттердің дамуына, олардың барлығына, немесе жоқтығына байланыссыз, кедергі жасауға арналған қасиеті. Ондай қасиеттері жабын ұлпаларының құрылысымен, жасуша сөлінің ... ... ... ... ... ... ... таниндер, фитонцидтер, т.б.) болуымен анықталады.
Табиғи ырықты иммунитет деп ... ... ... жағдайда немесе енгенде ғана өсімдіктің қарсылық көрсетушілік ... ... Бұл ... ... ... ... ырықты қорғанушылық процестерінің, ерекше қоздырғыштардың ұлпаларға енуіне және таралуына ... іске ... ... ... ырықты реакцияларына, індетті оқшаулауға бағытталған некроздардың (жансызданған), антиферменттердің, антитоксиндердің, сондай-ақ клеткалық жаңа құрылымдардың пайда болуы жатады. ... ... ... ... - ... ... ... нәтижесінде қалыптасатын төзімділік қасиеті.
Өсімдіктердің белгілі түрінің немесе сортының бір ғана емес, бірнеше ауруларға бірдей төзімділік қасиеті топтық, ... ... ... деп ... белгілі бір ауру жұқтырушы организмге, паразитке мойымаушылық қасиеті меншікті иммунитет деп аталады. Ол сорттық немесе түрлік қасиет болуы ... ... ұғым ... салыстырмалы жоғары деңгейде індеттенгенде де ауруға қарсылық білдіріп, жеткілікті, ... ... ... ... ... ... факторлары. Өсімдіктің денесіне індетті микроорганизмдердің енуі оның анатомиялық және морфологиялық белгілеріне байланысты болады. Ең сыртқы кутикула ... ... ... ... енуін қиындатады. Кутикуланың бетіндегі балауыз өсімдік жапырағына суды жұқтырмайды да, микроорганизмдердің қонуын қиындатады.
Сондай-ақ, дәнді-дақылдардың жалаңаш тұқымдылары тозаңды қара күйе ... оңай ... ... -- ... ... ашық ... ... оңай енеді.
Өсімдіктердің өсу пішіндерінің де айтарлықтай маңызы бар. Мысалы, картоптың тығыз түптеніп, тік ... ... ... ... сабақтары сирек, шашыраңқы өсетін сорттарға қарағанда көбірек шалдығады.
Саңырауқұлақтар мен бактериялардың біразы өсімдік жапырақтарына тек лептесіктер арқылы ғана енеді. Сондықтан ... ... ... ... ... болады.
Кейбір өсімдіктердің кутикуласындағы балауыздың құрамында микроорганизмдерге уытты әсер ... ... ... ... ... ... ... тамырларынан да бөлінеді.
Көптеген өсімдіктер ұлпаларында саңырауқұлақ, бактерия және вирустардың дамуын тежейтін заттар да аз емес. Шамамен, бұдан 60 ... ... ... сабақ таты ауруына төзімділігі фенолдарға байланысты екендігі анықталған болатын. Картоптың Streptomyces scabies әсерінен парша болатын тазқотыр (парша) ауруына төзімділігі хлороген ... ... ... саңырауқұлақтарды уландыратын изокумарин табыдды.
Біраз өсімдіктердегі полифенолдардың туындылары микроорганизмдерден бөлінетін ферменттердің ырықтығын тежейді.
Сондай-ақ, өсімдіктердің жеке түрлерінде болатын ерекше ... ... - ... ... ... фитонцидтер, т.б. олардың түрліше аураларға шыдамдылығына, төзімділігіне ... ... ... ... сөлінің рН мен осмостық қысымы да өсімдіктердің патогенді микроорганизмдерге төзімділігінде маңызды орын алады.
Ырықты ... ... ... ... ... немесе иммунитет факторлары өсімдіктердің патогендік ауруларға шалдығуына байланыссыз, шығу тектеріне, өніп-өсу жағдайларына байланысты ... ... ... ... Бірақ, бұл қорғаныштық механизмдер өсімдіктердің, бұрын үйреншіксіз паразиттерге (маманданған) қарсыласуына жеткілікті болмай ... ... ... ... ... ... ... кезде, немесе соның көзі болып есептелетін паразиттер денесіне енген соң ғана ... ... ... ... ... ... -- ... негізгі тетігі деп қаралады. Жоғары сатыдағы өсімдік пен патогендік микроорганизмдердің бірігіп тіршілік етуіне байланысты, олардың екеуінің де зат ... ... ... және ... ... ... Жәй сөзбен айтқаңда деп паразит алас ұрса, өсімдік осы пәледеи қалайша құтыламын, қорғанамын деп арпалысқа түседі. Екі ... ... әлі ... ... ... жұмылдырып, қару жарақтарын дайындауға кіріседі.
Өсімдіктерде пайда болатын қорғаныштық ... ... ... ... ... оның ... орын ... зақымдалған бөлігінің айналасыңда (мысалы, жапырақта) тоз қабаты пайда ... ... ... ... Ал, ол ... ... (әлі жетсе) басқа жерді зақымдай бастаса, онда да ... ... ... ... Осындай қарама-қарсылық әсерден өсімдік мүшесі шұрық тесікті болып қалуы мүмкін. ... ... ... ... ... өсімдіктің кез-келген орнында пайда болуы мүмкін. Дегенмен, бұл тәсіл патогенге тікелей қарсылыққа (күреске) емес, оның ... ... яғни ... ұлпадағы өзгеріске байланысты.
Өсімдіктердің, әсіресе, ағаш тектестердің мүшелері (сабақ, бұтак, қабық, т.б.) механикалық, немесе хайуанаттардың, микроорганизмдердің әрекеттерінен жараланған жағдайда шайыр, смола, ... ... ... ... ... ... Осы ... ішінде химиялық жағынан микроорганизмдерге уытты, ерекше қосындылар болуы мүмкін. Екінші жағынан осы сұйық заттар біртіндеп қатайып, патогендердің ене алмайтын физикалық ... ... ... ... ... ... ... ішінде патогендер әсерінен жарақаттанса, іле-шала лигниндер және cyftr риндер пайда болып ... да ... ... жылжуын (ығысуын) тоқтатады. Кейде клетка қабығының патогнеттенген ... ... ... ... болатьш өскіншілер бірігіп, патоген құрылымын қоршап алады.
Қолданылатын әдебиеттер тізімі:
* Н.Кенесарина , Мектеп, 1988, 2005 жж
* Ж.Қалекенұлы ... 2004 ... Ж.Ж ... , ... 2004 ... ... М.Құлдыбаев, М.Әмірханова, Ә.Әбдіқалықова , Алматы, 1993 ж.
* В.В. ... , ... , 1989 ... Н.Н. ... , 2004 г., ... .

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Өсімдіктердің сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларына төзімділік физиологиясы29 бет
Микробалдыр chlorella vulgaris43 бет
Биоиндикация экожүйенің ақпараттық компоненттерін іздеу ретінде6 бет
Дала өсімдіктері28 бет
Агроландшафтық егіншілік туралы түсінік3 бет
Жеміс өсімдіктерінің өсу және жеміс салу заңдылықтары туралы5 бет
Эволюциялық процесстің заңдылықтары14 бет
"шалғын өсімдіктердің сапасын бағалау"4 бет
«Экологиялық қолайсыз аймақтардың құқықтық режимі»25 бет
Іле алатауының физикалық-географиялық жағдайы.Улы өсімдіктердің улылық қасиеттерінің ерекшеліктері30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь