Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы

I. Кіріспе.
II. Негізгі бөлім.
2.1. Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала).
2.2. Ғ.Қараштың ізденіс жылдары.
III. Қорытынды.
IV. Паййдаланылған әдебиеттер.
Қазақ әдебиетінде шығыс тақырыбына барған ақындарды “қиссашыл ақындар” немесе “кітаби ақындар” десе, кейде “нәзирагөйлік” деп те атайды.
Сондай “кітаби ақындарды” бірі – Шәді Жәңгірұлы. Өз ортасында Шәді төре атымен белгілі болған ақынның әкесінің аты бірде Жәңгір болып берілсе, кейде Жаһангир болып кездеседі. Оған себеп, оның Орынбордан шыққан кітаптарында “Шәді Жәңгірұлы” деп аты-жөні аталса, Қазан, Ташкент қалаларында баспа көрген кітаптарында тіл ерекшелігіне байланысты “Шәді Жаһангирұлы” болып көрсетілген.
Шәді есімі әдебиет сүйер қауымға таңсық есім емес. Оның өмірі мен шығармашылығын зерттеген бірнеше ғалымдар бар. Атап айтар болсақ, Ә.Қоңыратбаев, Б.Кенжебаев, Р.Бердібаев, Н.Келімбетов, Ө.Күмісбаев, У.Қалижанұлы /34-39/ сияқты ғалымдар ақын шығармашылығын өз деңгейінде зерттей білді.
Шәдінің әкесі Жәңгір –атақты Абылай ханның шөбересі, Кенесары ханның жорықтарына қатысқан. 1847 жылы Хан кене дүниеден өткенде, оның кіші әйелі Мәуті ханымды әмеңгерлік жолмен Жәңгір алған. Осы Мәуті ханымнан болашақ шайыр туады.
Шәді Жәңгіров 1855 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы Созақ ауданында қарапайым шаруаның отбасында дүниеге келген. Он жасына жетер-жетпесте ауыл молласынан діни сауат ашады. Имандылық жолға түскен Шәді ақын әуелі Шаян мешітінде оқып, кейін Шымкенттегі Абдолла Шәріп деген ғұламадан дәріс алады. Онда ол араб, парсы тілдерін толық меңгеріп, шығыс мұсылман шайырларының атақты шығармаларымен жете танысады. Қылым деген түпсіз терең теңіздің тамшысын ішкен болашақ шайыр, ілімін одан әрі жетілдіру мақсатымен, сол кездегі барша мұсылман баласына белгілі Бұхарадағы “Мир–араб” медресесінде оқиды. Онда Ислам құндылықтарымен жақыннан танысып, болашақ шығармаларына арқау болатын діни қағидаларды жақсы меңгереді. Өмірінің соңында “Молла” деген айып тағылып, қуғынға ұшыраған Шәді 1933 жылдың 12 қыркүйегінде дүниеден өтеді.
1. Әуезов М. Шығармалары. 16 том. Алматы: Жазушы, 1985. –400б.
2. Алтынсарин Ы. Қазақ хрестоматиясы. Алматы: Білім, 2003. –112б.
3. Байтұрсынұлы А. Шығармалары. 1 том. Алматы: Алаш, 2003. –408б.
4. Келімбетов Н. Қазақ әдебиет бастаулары. Алматы: Ана тілі, 1998. –256б.
5. Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. Алматы: Ғылым, 2001. –448б.
6. Сейфуллин С. Шығармалары. ҮІ том. Алматы: Қазкөркемәдеббас, 1964. –456б.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік ... ... ... мен ... (ғылыми мақала). 2.Ғ.Қараштың ізденіс жылдары.
Орындаған: Серікбай Ермек.
Тексерген: Еспембетов А.С.
2015 жыл.
Жоспар:
* Кіріспе.
* Негізгі бөлім.
+ Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы ... ...
+ ... ... жылдары.
* Қорытынды.
* Паййдаланылған әдебиеттер.
Шәді Жәңгірұлының өмірі мен шығармашылығы
Қазақ әдебиетінде шығыс тақырыбына барған ... ... ... немесе "кітаби ақындар" десе, кейде "нәзирагөйлік" деп те атайды.
Сондай "кітаби ақындарды" бірі - Шәді ... Өз ... Шәді төре ... белгілі болған ақынның әкесінің аты бірде Жәңгір болып берілсе, кейде Жаһангир болып кездеседі. Оған себеп, оның Орынбордан шыққан ... ... ... деп ... ... ... Ташкент қалаларында баспа көрген кітаптарында тіл ерекшелігіне ... ... ... ... көрсетілген.
Шәді есімі әдебиет сүйер қауымға таңсық есім емес. Оның өмірі мен шығармашылығын зерттеген бірнеше ғалымдар бар. Атап ... ... ... ... ... ... Ө.Күмісбаев, У.Қалижанұлы /34-39/ сияқты ғалымдар ақын шығармашылығын өз деңгейінде зерттей білді.
Шәдінің әкесі Жәңгір - атақты Абылай ... ... ... ... ... қатысқан. 1847 жылы Хан кене дүниеден өткенде, оның кіші әйелі Мәуті ханымды ... ... ... ... Осы Мәуті ханымнан болашақ шайыр туады.
Шәді Жәңгіров 1855 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы Созақ ауданында қарапайым шаруаның отбасында дүниеге ... Он ... ... ауыл ... діни ... ашады. Имандылық жолға түскен Шәді ақын әуелі Шаян мешітінде оқып, кейін ... ... ... ... ... ... алады. Онда ол араб, парсы тілдерін толық меңгеріп, шығыс мұсылман шайырларының атақты шығармаларымен жете танысады. Қылым ... ... ... ... ... ... болашақ шайыр, ілімін одан әрі жетілдіру мақсатымен, сол кездегі барша мұсылман баласына белгілі Бұхарадағы "Мир - араб" ... ... Онда ... ... ... танысып, болашақ шығармаларына арқау болатын діни қағидаларды ... ... ... соңында "Молла" деген айып тағылып, қуғынға ұшыраған Шәді 1933 жылдың 12 қыркүйегінде дүниеден ... Шәді ақын ... ... ... ... деп айта ... Әлі де ақын көзін көрген, онымен сұхбаттас болған жандардың бар екендігі, олардың күн ... ... бара ... да ... Сол ... де ақын ... ... Созақ өлкесі мен Оңтүстік аймақтың өзге де аудандарынан іздеген орында болған. Олай деуімізге себеп сондай бір іс-сапарларымыздың бірінде Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... ... Шүкірулла Әбдуат ақасақалдан Шәді ақын туралы мынадай деректер жинап алып едік. Сол мәліметті келтіре кеткеніміз артықтық етпейтін болар.
.
Осы мәліметтен Шәдінің ... ... әрі өз ... ... ... болғандығына қарамастан, оның өз өмірін өте қарапайым өткізгендігі белгілі болады.
Шәді - көп жазған ақын. Әрі оның жазған шығармаларының басым ... ... ... ... ... ... ... қалаларында жарық көріп отырған. Шәді дүниесін көп зерттеген Немат Келімбетов: "...Оның жүз мың ... ... ... ... ... бес мыңдай жолының ақынның көзі тірісінде түрлі қалаларда басылып шықты, /37, 86/ "-дейді.
Ақынның баспа ... ... ... мен әлі ... шықпаған шығармалары Қазақстан Республикасы академиясының орталық ғылыми кітапханасы мен ... ... ... және өнер ... ... ... сақтаулы. Сондай қолжазбалардың бірінде Шәді төре Жәңгірұлының баспадан шыққан кітаптары мен баспаға берілген қолжазбаларының тізімі берілген. ... ... ... ... "Сияр Шәрип," "Назым Чоһар Дәруіш," "Шайхы Барсиса," "Беташар," "Қамарзаман," "Атымтай" сияқты жалпы саны он үш кітаптың аты көрсетілсе, "Хәзірәт Ескендір", ... ... хан," ... ... ... ... хикаясы," "Аһуал Қиямет," тәрізді тоғыз шығарманың баспаға берілгені айтылады /40/. Ал, ... ... ... ... көрген еңбектері жайында: "Шәді Жәңгіров үлкенді-кішілі он сегіз дастан-поэма, қисса-хикаят, бірсыпыра ... ... ... ... дәйекті келтірген>> /37, 86/.
Өзінің жазған шығармаларының көлемі жағынан бірнеше ақынды орап алатын Шәді төренің еңбектері әлі ... ... ... жоқ. ... оның діни ... ... бір ... байланысты бір жақты ғана қарастырылып, ақын сусындаған діни ... ... ... Тіпті, оны өзі жырлаған діни шығармаларға қарсы бағыттап, барынша діннен ... ... ... келгені тағы бар. Десек те, оның шығармаларының басым бөлігін діни дастандардан тұрады. "Назым Хайбар," "Назым Сияр Шәриф," "Фикһ ... ... ... ... "Мұсаның тауратты алғаны" сияқты шығармаларының қазақтың ислам әдебиетіндегі алар орны ерекше.
Шәді медреседе оқыған ислами пәндерінің негізінде ... ... ... ... ... ... оқытылатын Мұхаммед пайғамбардың өміріне (Сиярун-наби) "Назым Сияр Шәриф" дастанын жазса, ислами ... ... ... ... шариғат іліміне "Фикһ Қайдан" шығармасын, пайғамбарлар өмір тарихына (Қиссасуыл әнбия) "Назым Ибрахим ... ... Мұса мен ... "Дәуіт уақытындағы рәйіс," сияқты дастандарын дүниеге әкелген. Осындай діни дастандар жайында М.О.Әуезов "....Діни ... ... ... сарыны шеттік болудан басқа мазмұндары да түгелімен мұсылман ғылымынан келген көшпелі, қыдырма ... ... ... тексеріп, ұғынып түсіну үшін, жалғыз ғана қазақ топырағындағы көлеңкесіне қарап тон пішу керек емес, әрқайсысын тудырған жағыдай мен себепті әуелі ... ... ... ... керек,>> /41, 10/ - деп жазғаны бар. Суреткер-ғалымның сол кезде айтқан өсиетіне бүгінгі дінтанушылар мен шығыстанушы ғалымдар ... ... ... ойдамыз.
Шәді -Ислам тарихын жетік білген ақын. Әрі оның діни дастандары ... ... ... Құран мен Мұхаммед пайғамбар хадистерінің желісіне құралған. Ақынның қаламынан туған "Хайбар" дастаны соның айғағы.
Хайбар соғысының Ислам тарихында алар орны ... ... ... ... ... сол қанатына шоғырланған жүгеттермен болған шешуші шайқасы Хайбарда өткен болатын. Дін үшін болған осы ғазауатты Ислам тарихшылар ... ... Бұл ... ... пен ерлікті жырлауды басты нысана етіп алған шайыр, хазірет Әлидің шайқаста көрсеткен ерліктерін айтып дәріптейді:
Жебірейіл Расулға айтты: "Иә, Мұхаммед,
Бір ... ... ... ... ... ... туын беріп,
Жіберіп жалғыз өзін осы мезет,
Майданға жалғыз барсын Әли шерім.
Тахсин ғыб құдіретімді көрсін менің!"
Осы ғазауатта пайғамбардың жеңіс туын Әлиге ұстатқанын Әбу ... ... ... ... де орын алған /42, 137/.
Шығыс мұсылман әдебиетіне бір жола ден қойған ақынның шығармаларында жомарттық пен ... ... де ... ... ... Осы ... ол "Харун ар-Рашид" пен "Атымтай" жайлы дастандарын жазған. Атымтай-діни хикаяларда ... ... ... жыл ... өмір ... "Тай" ... "Жомарт адамы" деп беріледі.
Ислам әлемінде "Хадис іліміні" әмірі ... ... ... ... ... еңбегінде Ади ибн Хатим деген сахаба көптеген хадистер руаят еткен /43, 52/. Осы Ади ... ... ... етіп ... ... Атымтайдың қызы Софана мұсылмандардың қолына түскенде, оның әкесінің атын естіген Пайғамбар "Әкесі жомарт адамнан жамандық шығуы мүмкін ... деп ... қоя ... ... ... да бар /45, ... ... ақыны Сағди өзінің "Бостанында" Атымтайды" жомарттығын дәріптейтін жыр жолдарын бұлайша жазған:
Шенидәм дәр әйиом-е Хотем ... ... ... бод пойи чу дуд /46, 49/. ... ... есетін жылқысы болғанын естідім,- ... ... оның ... атын ... сойып беретін жомарттығын асқақ жырлайды.
Шәді жомарттықтың нышаны ретінде "Атымтай" дастанын жазса, оған кереғар мәнде сараңдарды мұқату ... ... хан ... ... ... болған оқиға" деген шығармасын жазған. Мұнда басты кейіпкер етіп ... ... ... ... ... - араб ... ... деген мағына береді). Бұл да қазақтың Шық бермес Шығайбайы сияқты біреуге бір нәрсе ... ... күн ... жүретін сараң болады. Қызының бір диуанаға бір үзім нан бергені үшін, садақа берген қолын кесіп алып, адам аяғы ... ... ... ... ... ... патша бір қолы жоқ қызды баласына әкеп қосады. Оң қолының жоқтығына нала ... қыз, ... ... ... ... рахымы түсіп, қолы орнына қайта келеді.
Шәді осы дастан арқылы пақыр мен мұқтажға көмектескеннің сауабы Алладан қайтатынын ... Шәді төре адам ... ... ... жетелейтін әзәзіл Ібіліс деп біледі. Әрі қарапайым адамға қарағанда діндар адамға Ібілістің жақын жүретінін айтады. Пайғамбардың "Ібіліске ... мың ... ... бір ... ғалымды азғырған артық" деген өсиетін басты назарға ұстайды. Шайыр осы тұрғыда "Барсиса" деген дастанын жазған. Шығармада Барсиса атты діндардың ... ... ... ... ... қалай түскені баяндалады. Бұл хикаяның негізі - Шайтанның айла-шарғысын ... Ибн ... ... ... /47, 56/ ... ... ... еңбектен алған болуы мүмкін.
Дастанда діндар Барсиса ертелі-кеш құлшылық етумен ... ... ... да ... аудармайды. Алайда, Ібіліс оның осал жерін тауып, оған адам емдеу әдісін үйретеді де бір жас бойжеткенді талма ауруына душар ... ... ... оны ... үшін ... ... алып ... өмірінде ңйленбеген сопы онымен зинақорлық жасап, ақырында қызды өлтіріп тынады. Барсисаны дар басына алып келгенде, Ібіліс ... ... ... ... сиынсаң, мен сені өлімнен сақтап қаламын," - деп ... ... оның ... ... оған сыйынады. Жоғарыдағы "Талбису Иблис" деген еңбекте бұл аңыздың негізін Хашыр сүресінің ... ... ... ... ... ... ... адамдарға: "Қарсы бол" деп айтып, адам баласы қарсы болған кезде: "Шынында сенен бездім. Расында әлемдердің Раббы ... ... /48/ ... ... делінген. Яғни аяттың мағынасы бойынша Ібілістің мақсаты адам баласын ... хақ ... ... өзіне сыйындырып, жаман жолға бастау. Ақын дастанның соңында:
Жетпіс жыл тынбай қылған ғибадатың,
Зәрредей пайда ... ... ... хиле ... ... ... азғырмақты" қайғы-қамын.
Шайтанның алдауына кірмеңіздер,
Халінен ғибрат алып Барсисаның,
Әзәзіл бұл ... де көп ... ... ой ойлатып иғуа қылар,
Бір Құдай өз фазылымен сақтамаса,
Мәкрінен еш адам жоқ мойын бұрар,-
деп, Ібілістен сақтануға шақырады.
Шайыр Исламның ... ... - ... ... да қалам тербеген.
Бір кітап ақайд деп ат қойылған,
Ішінде хақ сипатын зікір қылған, -
деп, Шәді өзінің ... ... /49/ ... ... ... ... ... қанық шайыр әуелі Алланың субути және зати сипаттарына ерекше тоқталған. Осы дастаннан оның құран тәпсірін де жетік ... ... ... ... ... ... ... сипаттайтын "Ықылас" сүресінің мағынасын да ашады.
Дастанда болмыстың, шайтанның, періштенің, адамның неден жаратылғанын айтады:
Жаратқан ... Алла ... ... есеп ... бәрі ... жаратылған,
Күнәдан таза қылған Алла оны.
Дастанның екінші жартысы бүтіндей қиямет күнін суреттеуге ... Ақыр ... ... ... қауымының шығатынын, Дажалдың адам баласын шыбындай қыратынын, сол ... ... ... ... ... Алланың қарғысын алған Ібілістің адамды соңғы демі қалғанша азғыратынын жырлайды:
Өлмеске дыққаты жетіп бағзы пенде,
Сөйлеуден тілі ... сол ... сол ... ... ... ... лағын келген онда,
Деп айтар: "Ислам дінін тәрк етіңіз,
Екеу деп бір Алланы айтыңыз тез.
Ол айтқан сөздерімнің бірін қылсаң,
Кеселден сыххат тауып жазыларсыз".
Шәді ... осы ... ... ... ... ... Әбу ... Мұхаммед Матуридидің "Таухид" еңбегіне негізделгені аңғарылады.
Шәдінің жазған ... оның діни ... көп ... ... Оның дастандарында пайғамбар хадистеріне негізделген жыр жолдары да аз емес. Ол Исламның Алланың ақ жолына шақыратынын біліп, діни дастандары арқылы хақ ... ... ... ... ... ... үлгісі ретінде суреттелетін "Ескендір Зұлқарнайын" туралы да ... ... ... ... ең ... ... ... қатарына "Ескендір Зұлқарнайын" мен "Хикаят Әмір Хамзаны" жатқызады /34, 214/.
Жастайынан шығыс мұсылман әдебиетіне жетік ... ... ... ... ... Ескендірге соқпай кетуі екіталай еді. Бұл тақырып Фирдауси, Низами, Әмір Хосрау Дехлеви, Жәми, Науаилардың шығармаларында орын алған. Олар ... ... ... ... ... оны пайғамбар дәрежесіне дейін көтерген. Ал, қазақ топырағында Тұрмағанбет Ізтілеуов, Абай, Ыбырай, Мағжандар да Ескендір жайлы шығарма жазып, оны ... ... оған сын ... ... Шәдінің Ескендірді қай тұрғыдан суреттегені бізге белгісіз. Оның бұл шығармасы ... түсе ... жоқ. Осы ... ... ... ... ... көп жазған, кітаптары көп басылған ақын. Оның кітаптарын түгел жинадық деп айта алмаймыз. Ақын өзінің "Назым Чохар Дәруіш" және ... ... ар - ... ... ... ... енді баспадан беріледі деген "Ескендір Зұлқарнайын", "Ахмад Жәми","Әмір Хамза - Сақипқыран" деген сияқты бірқатар дастандары да аталған. Бұл ... ... әлі ... /37, 22/ - деуі біздің ойымызды нақтылай түссе керек.
Шәді өз ... ... ... ... ... ... қазақ тіліне тәржімалаумен де айналысқан. Ол парсының атақты шайыры Фирдаусидің "Шахнамасын" қазақ тілінде сөйлетіп, ... ... ... ... ... ... ... бар. Оған "Шәдінің болыс Қалменбайдан ат сұрап жазған" өлеңі /50/ дәлел:
Жібердім "Шахнаманы" ... ... мен ... сөзі ... ... оқып көріп түсінерсіз,
Ашылар естігеннің көңіл қошы.
Көрмекке сол кітапты көтерілген,
Төркінінің ... ... ... қуат моллаларға оңай емес,
Сөздерін бұл кітаптың тез білісі.
Бағзы жерлерінде бас тіллә бар,
Молланың түсінетін әлі бір ... ... тағы бір ... ... ... ... ағаңызға бір ат дәркор,
Бес жаста я алтыда болсын тілі.
Толықтық, ... пен ... ... әр ... ... бір ... ат ... - Күлше", "Чоһар Дәруіш" сияқты шығармаларымен әйел тағдырын, шынайы махаббат мәселесін көтерген ақын қазақтың той-томалақтарында ... ... ... ... ... ... жыр да ... /51, 8/. Шәдінің басты ұстанған мақсаты - шынайы махаббат, адал жар, шаңырағы шайқалмайтын отбасы. Осы жолда ол ... ... бар ... айтудан жалыққан емес.
Құлағыңды салып тыңдап тұр,
Келін жан менің тілімді.
Әдептің жолын үйренбекке
Жас кісіге ілімді.
Айтқанымды ұғарсың,
Егер болсаң сәлімді.
Ақылсызға айтқан сөз,
Далаға кеткен ... ... ... ... ... ... ... айтамын
Бар насихат сырымды.
Шәді де Абай сияқты қазақ халқын дер кезінде сынап отырады. Абай өзінің екінші қара ... ... ... ... сынаймын деп көштен қалып қойды>> /52/ - деп налыса, Шәді төре де қазақ пен қырғыздың мешіт салуға салғырттығын айтып сынайды.
Петроградта ... ... ... құрлысына қазақ пен қырғыздан өзге мұсылман халықтардың, әсіресе, соның ішінде ноғай мен сарттың көмек бергенін ... ... бай ... жандарына қайырлы істен құр қалмаңдар деген ой айтады:
Бір халықпыз қырғыз, қазақ қатар жатқан,
Жақынбыз бір-біреуге ноғай, сарттан.
Біздің де ішімізде өзгелердей,
Байларымыз, сахилар бар ... ... аз ... ... алты миллон санға айналған
Осындай қалың қол қойған қайыр іске,
Біздерден жәрдем жоқ еш бөленген.
Біздерге ... ... ... ... үшін ... беріп жазамын хат /53, 15/.
Ресейдің жиырма бес миллиондай ... бір ... ... ... ... Алланың пенделері үшін - өлім дейді. Құдай жолына жұмсалған қайырлы істер ешқашан да өлмейтінін, қайта оның сауабын Алла беретінін айтып, ... ... ... "Қасас", "Мәйда" сияқты бірнеше сүрелеріне сілтеме жасайды.
Бір есе бергенің он есе ... ол ... ... тәңірі.
Дәләлі осы сөздің құранда бар,
"Әнғамның" сүресінде айтылады /53, 17/.
деп, бітпей жатқан мешітке қол ұшын беруге шақырады. Қазақтың не өзі ішіп - ... не ... ... ... байларын мінеп, оларға қарата қатты айтады.
Байлар бар малы жерге симай жүрген,
Мойнындағы парызын ада қылмай жүрген.
Біреуге ... ... ... ... ішіп-жемекке қимай жүрген.
Құдайым хикмет берсін біздің халыққа,
Қырғыз бен қазақ болып шыққан атқа.
Мешіттің жәрдемінде кейін қалып,
Жүрмесін күлкі болып ноғай, сартқа /53, ... жасы ... ... ... ... соң, өз ... ... өнеге, кішіге ақыл айтар қариясына айналған. Оның білімі мен діндарлығынан хабары бар ақсақалдар оған әр түрлі сұрақтар жазып, дер ... оның ... ... да алып ... ... шайырлары Шәді төреге хат жолдап: "Ұлғайып барамыз. Жасымыз келген сайын күш-қуатымыз кеміп барады. Сіз көп ... Осы ... ... ... ... бар ма? Біз ... ақылдаса келе, жас қыз алып, жақсы жүйрік атқа мініп, ит жүгіртіп, құс салып серілік етсек, қысы-жазы ... ... ... ... жесек мүмкін пайдасы болар деген ойға келіп сізден кеңес сұрап отырмыз", - депті. ... Шәді ... деп ... ... ... беріпсіздер сіздер бізге,
Берейік тапсақ жауап сөзіңізге.
Ағарар сақал мен шаш бейнет көріп,
Көрместік пайда болар көзіңізге.
Жігітке жиырма бес жас ақыры отыз,
Қырықта қылау ... ... ... ... өтіп ... ... ақылы бүтін аң ауламас.
Атсам деп ойлап тұрар көрінсе ... жас ... да ерге ... бет ... ... ... жас оралмайтын қара қазан,
Немене айтып, айтпай тоқсан мен жүз.
Сарқылып аққан ... ... ... жал мен жая, ... бен қаз ... ... ... ер жасын ой елегінен өткізіп, өзінің салиқалы ой-пікірін жыр жолдары арқылы беріп отырған ақындар ... аз ... ... бірі ... жырау:
Жиырма деген жасыңыз,
Ағып жатқан бұлақтай.
Отыз деген жасыңыз,
Жарға ... ... ... ... ... құр аттай.
Елу деген жасыңыз
О да бір көшкен ел екен.
Алпыс деген жасыңыз,
Қайғылы- мұңлы күн екен.
Сексен деген жасыңыз
Қараңғы тұман түн екен.
Тоқсан ... ... ... жоқ екен /55, ... жүз жасқа жетудің өзі де үлкен машақат ... ... ... көлемді шығармаларының қатарына "Россия патшалығында Романов нәсілінен хұқымранлық қылған патшалардың тарихтары һәм ақтабан ... ... бері ... қазақ халқының ахуалы" атты тарихи реалистік поэмасы мен қазақ тарихына арналған "Тарихнама" деген көлемді тарихи шығармасы жатады. Екі ... да ... ... құрылған.
Ақын Ресей туралы тарихи поэманы 1910 жылдары жазған. Шығарма ішінде Ресейді ежелден басқарып келе жатқан патшалар мен ... ... өз ... үшін ... ерліктері кеңірек қамтылған. Шәдінің осы шығармасы 1912 жылы Орынборда ... ... ... ... ... кең ... Бұл туралы 1916 жылы көтерлісшілердің алдында сөйлеген ... ... ... ... шыққан ақын Ш.Жәңгіров бізге Россияның тарихын аударып берді, оны біз зор ... ... /37, 14/," - ... ... ... түседі.
Шәдінің қазақ тарихына арналған "Тарихнама" поэмасы екі үлкен тараудан тұрады. "Шыңғыс ханның тарихы" атты алғаш ... 32 ... ... ... ... хан тарихы" деген жартысы 22 тарауды құрайды. Шәдінің осы бумадағы үш қолжазбасының жалпы көлемі 31964 жол /37, ... ... ... ... ... бұл ... аттары аңызға айналған патшаларға тоқталады да Оғыз хан, Қара хан ... ... Ру ... ... ... үш жүзге бөлінгені жайлы жәйттерді келтіреді. Шығармадағы оқиға барысы бірінен соң бірі өрбіп, хандар өмірінен көп мәлімет ... ... бүл ... ... қандай дерекке сүйенгені жайлы Н.Келімбетов: "Мазмұнына, құрылысына қарағанда Шәді бұл дастанын Абулғазы Бахадурханның "Шежірей түрік" деген ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ "Тарих-наманы" оқи отырып, Мұхаммед Юсуфты" "Тарихи Мухимханий"(ХҺІІІ ғ), алғашқы нұсқасын Нуриддин Ахунд Мулла Тархад Самарханди ... ... ... ... ... мен оның ... Мухаммедриза Агахий жазған "Фирдаве уа- иқбол" сияқты күрделі тарихи ... ... ... ... ... аңғару қиын емес>> /37, 14/, -дегенді айтады.
Шәді поэманы" "Қазақтың үш жңзге бөлінгені" деген тарауында:
Ілгері рулардың ... ... ... ... -
деп Абулғазының тарихымен таныс екенін аңғартады. Сондай-ақ Шәді поэма ішінде аты белгісіз ... ... ... ... да ... жасайды. Бұдан ақынның осы еңбекті жазарда біраз кітапты қарап ... ... ... ... хан өз ... шахлық еткен
Уақытында онша түрлі іс көрсеткен.
Хорасан, Иран, Тұран, Дешті қыпшақ,
Һүндістан, Қытайға шейін үкімі жеткен, -
деп, ... ... ... жорықтарына тоқталған. Шыңғыстың дүниеге қолына қан ұстап келгенінен-ақ, оның әлемді жаулайтынынан хабар береді:
Тамужин анасынан дүние енді,
Бір қолдың алақаны ... ... ... ... ... ұйып ... бір қан көрді.
Шәдінің шығармасындағы Шыңғыс кейде әлемді жаулаушы қанішер ... ... ... ... ... де ... түседі. Қағанның Отырарға шабуылды ұйымдастыруына себеп сол шаһардың ханы - ... хан деп ... ... ... ... ... ... қабылдауында болған Шыңғыс ханның саудагерлерінің бірі Отырар ханының жасырын атын біліп, оны сол ... ... Осы ... ... хан ... ... ... береді. Осы шараға қатуланған Шыңғыс хан Отырарға деген әйгілі жорығын бастайды.
Шыңғыс қағанның ел ... ... өзі ... ... ... ... үшін ... әрқашанда бірлікте болыңдар дейді.
Менен соң біреуіңізді патша қылып,
Һүкіміне тұрыңыздар мойын ... ... ... бола алмағай,
Тұрады қол астыңа бәрі кіріп.
Шәді бұл поэманы ұзақ уақыт бойы ... ... Ол ... оқиғаларға ерекше мән беріп, содан өзінше қортынды шығарып отырады.
Поэманың Абылай хан бөлімінде, оның бұл еңбекті ... ... - өшіп бара ... хан ... ... ... ... тарихпен оқырманды таныстыру. Онда шайыр бабаларының ұмыт болып бара ... ... өзі ... да кім ... деп, ... ... содан күш-қуат алғандай болады:
Белгілі Абылай хан қазақ ханы
Қаншасын патшалардың біледі ... ... ... мәлім емес,
Жазылған Абылай ханның тарихтары.
...һәм өзім хан әулеті болған ... ... ... қылған ісін,
Мойнына баласының лазым болар.
Істемек атасының әр жұмысын.
Осылай бабаларының шежіре - ... ... ... ... соңын Кенесары ханмен аяқтаған. Ақынның осындай батыл қадамға барып, хандардың ... ... ... оның ... ... ... деген жанашыр, қамқорлығынан болса керек.
Шәдінің діни дастандарының ішіндегі ең көлемділерінің бірі - сіздердің қолдарыңыздағы "Назым Сияр ... /56/ ... ... болады. Бұл дастан бастан-аяқ Мұхаммед пайғамбардың өмір жолына арналған. Ақынның бұл шығармасы өткен ғасырдың басында Ташкен, Қазан қалаларында бірнеше рет ... ... ... ... ... ... ... көрмеген. Бірақ, араға бірнеше жылдар салып, 1995 жылы Алматыдағы "Санат" баспасынан ф.ғ.к. ... ... ... ... қайта жарық көрді. Алайда, мұнда ақын еңбегі толығымен берімлместен, құрастырушы тарапынан буын саны, ... ... ... ... енгізіліп, едәуір қысқартылып берілген. Қолдарыңыздағы еңбек ақынның 1914 ... ... ... ... ... негізінде жасалды. Әрі шығарманы бүгінгі әріпке түсіру барысында 2003 жылы "Арыс" баспасынан жарық көрген ақын еңбегі басты назарға алынды. ... ... ... ... ... ... түзетулер енгізілместен, араб, парсы сөздері сол қалпында беріліп, кітап соңында сөздіктер берілді.
Барша адамзаттың ардақты ... ... ... ... оған ... айту дәстүрі мұсылман шайырларға тән қасиет деуге ... Қара ... жан ... сөз ... тере ... шығыс мұсылман ақындарының бәрі де пайғамбарға жыр жолдарын ... ... ... ... тірі кезінде ол туралы мадақ қасидаларын жазған араб пен ажам шайырлары көптеп саналған. Иран ғалымы Хакими Мұхаммед Резаның жазуынша пайғамбар ... оның ... отыз үш ... ... ... Сирия ғалымы Шейх Набахани Бейрути өзінің төрт томдық "Әл ... ... фил ... ... ... ... ... мадақтаған елу шайырды" өлеңдері берілген. Ал, Ирак ғалымы Уәлид Әлағзами өзінің "Шуғараур Расул" деген еңбегінде Алланың елшісінің қасында бір жүз он үш ... ... алға ... ... сегізі әйел ақын болған. Риядта жарық көрген Әл-Хусри Әбу Исхақ Ибрахим бин Әли Әл-Қируани өзінің ... ... ... фил ғахдин нубууәтун уәл хуләфәи рашидин" деген ... ... ... бин ... ... әбу ... шйғирән, уә Қумар шәғирән, уә Әли әшғәру сәләсә" деп, атақты төрт халифтың да пайғамбарға арнап жыр жолдарын жазғанын алға ... ... те, ... заманында танымал болған шайырлар -Асан ибн Сәбит пен Кағб ибн Зухейр ... ... ... ... ... ... "Бинт сәғад" қасидасы мұсылмандар арасына көп тараған. Ал, Асан ибн ... "Уә лә ... ... бимәқалати, Уә ләкин мәдәхту мәқәләти би Мухәммәдән" яғни "Мен өлеңіммен Мұхаммедті мадақтаған жоқпын, қайта өлеңімді Мұхаммедпен ... ... жыр ... ... ... ғалымдары жарыса отырып жазған.
Ал,тарихшылар арасынан алғаш рет ... ... ... ... ... ... еңбегін жазған Мұхаммед ибн Исхақты (704-767) айтып өтуге болады. Одан бері ... ... бұл ... ... ... саяқ ... ... даласында пайғамбарды дәріптеп, оның өнегелі ғұмырын жыр-дастанға қосушы ақын шайырлар аз ... ... ... ... ... ... Қожа Ахмет Иасауи:
Он сегіз мың әлемге сәруар болған Мұхаммед,
Отыз үш мың асхабқа раһбар болған Мұхаммед,-
деп, пайғамбардың өнегелі істерін ... ... ... ... ... сияр шәриф" шығармасы шағатайша жазылған. Сондықтан да, шығармада араб, парсы сөздері көп орын алған. Профессор Б.Кенжебаевтың ... ... ... бұл тіл ортағасырлық әдебиет тілі болған.
Ақынның бұл шығармасы өте тартымды жазылған. Дастанда пайғамбардың дүниеге келгенінен бастап, оның қасиетті өмірінің ... ... ... ... ... бөлініп берілген. Әсіресе, ақынның Миғраж оқиғасын, пайғамбардың дін үшін ... ... ... ерекше атап өтуге болады. Ақын жәннат пен тозақты суреттегенде барын ... ... ... ... мен ... өте сәтті шыққан.
Ақын әуелі Алланың жаратқан нәрсесі ... нұры ... баса ... оның ... ... ... ... туралы:
Абдолла Әмина атты қатын алды,
Ибраһим мілләтімен некеленді.
Әуелі жолыққанда Абдолладан,
Расулалланың Әминаға нұры берілді, -
дей келе, ... ... "Нұр" ... ерекше тоқталған. ... ... ... арасындағы кейбір даулы мәселелерге де өзіндік пікір айтып отырады.
Расулдың талас болды туған күні,
Ақиқат дүйсенбінің еді түні.
Рабиғул-әууәл айдың он екінші,
Түні деп көп ... ... ... ... ең әсерлі тұстарының бірі - Миғраж ... ... ... Онда ... көкке Жебірейіл періштемен бірге көтеріліп, ондағы жайлармен танысып шығады.
Әмір етіп Мәлік айтты Сухайылға,
Жебірейіл Мұхаммедпен келді мұнда.
Барлығын өз ... ... ... ... осы ... төмен қарап назар салды
Жарылып екі жаққа жер ашылды.
Құдайдың құдіретімен ... ... жеті ... ... ... жеті ... ... баратынына жеке-жеке тоқталады. Шығарманың соңғы тарауында ақын пайғамбардың мінез-құлқы мен ерекшеліктерін жақсы көрсете білген. Шайырдың ... ... ... ... ... ... ... бес шартымен жақсы таныс екені көрініп тұр.
Өмірдің барлығында бір мәртебе,
Болмады жалған айту шынай оған-
деген жолдарды жазған ол ... ... ... - "Сыдқаны" баяндаса, кереметтері жайлы:
Басынан құс өтпес ұшып хәргез (ешқашан),
Айналып өтер еді болғанда кез-
деп, Алланың елшісінің осындай ерекшеліктеріне тоқталып, оның үш ... ... бар ... ... ... ішіндегі кейбір оқиғалардың тарихи шындықтан ауытқып, аңыз желісіне құрылған ... де жоқ ... ... жерлер шығарманың құндылығын арттырмаса, төмендетпейді. Сол әпсәна желісіне құралған жерлерінде ақын "жетпіс екі" ... ... көп ... ... ... екі ... ... кірді мұны көріп-
Немесе
Көп еді ғар (үңгір)ішінде тесіктері,
Санаса жетпіс екі еді бәрі.
Осындай мысалдарды көптеп келтіруге ... Бұл сан - ... ... ... сандарының бірі. Шығыс мұсылман әдебиетінде мұндай жәйіттер ... ... ... ... өз ... "Әбжәд" ілімі бойынша жұмбақтап беріп, белгілі бір сандармен көрсетіп отырған. Шәді ақын да осы Әбжәд ілімін жетік ... Ол ... ... ... ... ... ойласаңыз кім айтқанын,
Осыдүр Жүсіпбек атым менің.
Үш жүз бір мен төртке оны қосып,
Әбжәдтің есебіне назар салың /57, 17/.
Шәдінің "Әбжәдтағы" саны үш жүз бес. Арап ... "Ш" әрпі үш жүз ... ... "Ә" - ... "Д" әрпі - төрт ... ... ... үш жүз бес.
Араб, парсы әдебиеттану ғылымында ақынның шығармада өз атын не шығарманың жазылған жылын жасырып беруін муамма ... деп ... ... шеберлікті Шығыс мұсылман әдебиетімен сусындаған, соның ішінде, Бұқара медіресінен тәлім алған ақындар көп қолданған. Солардың ... Кете ... ... ... ... Жүсіп, Тұрмағанбет Ізтілеуов сияқты ақындарды атауға болады.
Ғұмар ҚАРАШ
Ғұмар Қараш - ... ... ... ... өнер мен ғылымға, берекелі ел болуға үндеген қайраткер-ағартушы, дін-шариғат, имандылық жолын, араб, парсы, түрік, татар, башқұрт тілдерін жетік білген ... өз ... ... ... ... елінің көкейкесті мәселелері хақында үзбей ой толғаған қаламгер, , сияқты газеттер мен ... ... үшін қызу ... ... ... ... жылдарда Қазан, Үпі (Уфа), Орынбор қалаларынан , , , , , , , ... өлең ... мен ... ... жарық көрді. Сонымен қатар ел аузында жүрген ақын, жыраулар мұрасын, эпостық жырларды жинап, жариялауда елеулі ... ... ... батыс өңіріне тараған батырлық жыр мұраларды жинастырып, 1910-1912 жылдары Орынбор қаласынан , яки ... ... ... ... , яки ... ... ұлы һәм ... батыр-лары уа ғайри мағыналы жырлар>> деген екі жинақ шы-ғарады. ... ... ... ... ... ... ... Шәңгерей шығармаларын, шешендік сөздер мен , сияқты жырларды - жиырмадан аса әдеби мұраны топтастырған.
Ғұмар Қараш XX ... бас ... ... ... кең ... , , ... мен , , , сияқты газеттерде сол дәуірдің көкейкесті мәселелері хақында өлеңдер мен ... ... ... ... ... жиі көрінеді.
Ғұмар Қараштың 1919 жылы Ордада қазақ жазушы-ларын біріктіретін алғашқы одақ ... ... ... өзі туып-өскен өңірден аталатын ауыл шаруашы-лық артелін ұйымдастырып, қандастарын жаңа өмірге бейімдегенін еске алсақ, қысқа ғұмырында ... іс ... ... ... ... тани ... ортасы
деп жазады белгілі тарихшы Исатай Кенжәлиев өзінің атты кітабында. Бұл 1920 жылы көкек айында ... өз ... ... ... ... Бұл өңір ... Батыс Қазақстан облысы, Жәнібек ауданына қарайды.
Ғұмардың руы - Кіші жүз құрамына ... ... Оның ... ... одан ... Әйгілі Шәлгез жырау Тіленшіұлы Ғұмардың түп атасы делінеді. Ғұмар әкеден жастай жетім қалса да, ауқатты ағайындары арқасында қатарынан қалмай ... ... - ... ауыл ... ... хат танып, сауат ашады. Кейін Ғұмар Жазықұлы, Ысмағұл Қашғари сияқты молдалардан, Жалпақтал ... елді ... ... ... ... ... ... айтылады. Исатай Кенжәлиев Ғұмарды жас кезінде сол өңірдегі 1 кластық орыс-қырғыз ... оқуы да ... ... ... Ғұмардың жастайынан татар, орыс, араб, парсы тілдерін жетік ... атты ... ... ... ... ... еңбегін-де кейіпкеріміздің Уфадағы медресесінде, тіпті Стамбұлда оқығандығы туралы деректер бар екенін ... ... ... бұл мәліметтерді нақтылайтын тарихи құ-жат әзірге табылмаған.
И.Кенжәлиев Ғұмардың 17 жасынан-ақ молда болып, 1892-1898 жылдары туған жері Құрқұдықта бала ... ... ... ... да өзі туып ... ... ... Борсы мекендерінде жәдитше (жаңаша) бала оқытқаны белгілі.
Ғұмар - журналист
- ... ... ... ... ... ... Мақсат Тәж-Мұрат секілді зерттеушілер-дің қай-қайсысы да кеңірек тоқталған. Әрине, XX ... бас ... ... ахуал қазақ даласына әсер етпей қоймады. Соның ішінде арабша, түрікше, татарша, қазақша басылымдарды оқып, заман, дәуір жайын ... ... ... ... ... пәлсапалық кітаптарды іздеп жүріп оқыған. Ислам қағидаларын жетік білетін Ғұмар ... ... да ... ... ... 1907 ... бастап ол қазақ, татар тілдерінде шығатын газет, журналдарда мақалалары мен өлендерін жариялайды. Ол ... ... ... ... ... ... ... істерге белсене атсалысады. Бұған куә - оның 1911-1913 жылдарда әуелі Ордада, кейін Оралда шығып тұрған ... ... оның ... ... қоюға белсенді қызмет етуі.
газеті - шын мәнінде тәуелсіз ... ... ... десе ... Өйткені, оған дейінгі газет-журналдар - Ташкенттегі (1870-1882), Омбыдағы (1888-1894) патшалы ... өз ... ... үшін ... ... ... Троицкідегі (1907) мен Петербургтегі газеті (1907) бір ғана санынан кейін жабылып қалған. Ал - Орда мен ... ... ... ұзақ ... ... ... ... газетін шығаруға Ғұмардан басқа Бақытжан Қаратаев, Шәңгерей Бөкеев, Елеусін Бұйрин, Ғабдолғазиз Мұсағалиев, Сейітқали Меңдешев, Ғұбайдолла Бердиев т.б. алаш зиялылары ... ... ... ... ... ақтарып шыққан жан Ғұмар Қараштың ең көп мақала жазып, идеялық бағыт-бағдарын жасағанын байқар еді.
2012 жылы ұлтжанды азамат, ЖШС бас ... ... ... бастамасымен газетінің Ресей мұрағаттарында жатқан тігінділері Орал қаласына алдырылып, қазіргі кириллица әліпбиіне ау-дарылды. Газет мақалаларының толық мәтіні, ... ... және ... ... ... ... ... толықтырылып, жеке кітап болып жарық көрді. Ұлт баспасөзінің қарлығашы - газеті туралы журналы алдағы ... ... жеке ... ... 1918 жылы ... ұйымдастырылған, айына екі рет шығатын атты тәлім-тәрбие, ғылыми-пән журналының шығарушылар ... да ... Бұл - ... ... кеңес педагогикалық журналы еді. Ғ.Қараш осы журналда атты еңбегін жариялайды.
Биыл, яғни 2013 жылы шыға ... 95 жыл ... ... ... ... облыстық газе-тінің де бастауында тұрған тұлғалардың бірі - ... ... ... 1919 жылы ... айында Ордада өткен сауатты қазақ жастарының жиналысына Шафхат Бекмұхамедов, Бисен Жәнекешев, Мұстафа Көкебаев, ... ... Ғали ... Ғабит Сарбаев, Әмірғали Меңешов, Хайырлы Бекқалиев, Хамид Чурин, Ғұмар Қараш секілді ... ... ... дейін және аталып екі тілде шығып келген ... ... бір ғана ... ... ... шығару мәселесін талқылайды. Көпшіліктің ұйғарымымен газет атауы болып өзгер-тілгенде, оның редакция алқасына Ғұмар Қараш, Мұстафа Көкебаев, Ғабдолғазиз Мұсағалиев, Халел ... және ... ... ... ... , ... мен , , , сияқты газеттерде өз дәуірінің көкейкесті мәселелерін толғайтын өлеңдер мен ... ... ... ... бетінде жиі көрінгені оның белсенді позициясын айқындай түседі. Ол баспасөзді - қараңғы қазақтың ... ... ... ... ... деп ... күні-түні қызмет етті. 1911 жылы газетінің алғашқы санында жарық көрген , атты ... ... ... ... анық ... ... ... билік құрған жылдары Ғұмар Қараш - тыйым салынған тұлға, оның шығармашылығы - ... ... ... Тек 1988 ... ... қана оның өмірі мен қызметін ашық зерттеуге жол ашылды. Әйткен-мен, арада ... ... ... әлі ... ... ... көп. 1994 жылы Қабиболла Сыдиықовтың құрастыруы-мен жарық көрген Ғұмар Қараш шығармаларының жинағына кірмеген өлеңдер, мақалалар әлі де ... және ... 1917 ... ... ... және ... үмітпен қарайды. Оның 1918 жылы жинағында жарияланған , , 1918 жылы 22 қаңтарда жарық көрген ... ... мен ... толы ... осы кезеңде жазылады.
Ғұмар Қараш 1917 жылы мамырда Ордада өткен Бөкей қазақтарының жалпы съезіне қатысады. Делегаттар ақынды Мәскеуде ... ... ... ... өкіл етіп ... - деп ... Салтанат Ысмағұлова атты мақаласында ( журналы, №3, 1989 ... ... 5-13 ... ... ... Орынборда өткен жалпы қазақ съезіне шақырылып, сонда тартымды баяндама жасайды. Сәбит Мұқановтың дегені оның осы кезеңін ... ... сөз. ... ... де деп ... ... Ғұмар өмірінің осы кезеңіндегі көңіл күйі оның 1918 жылы жарық көрген жинағындағы , өлеңдерінен байқалады.
Ғұмар Алаш ... ... ... кезеңде жазылған , өлеңдерінде халықты әлеуметтік белсенділік пен сергектікке, ел мен ... ... ... ... ... ... бүгін ашар күнің!
Қарманып ілгері аяқ басар күнің!
Шығарып бір ... қол, бір ... ... асқар белден асар күнің.
Теңізім, телегейім - қайран елім,
Кемерлеп толқын атып, тасар күнің!
Ақ күміс, қызыл алтын ... қып осы ... ... күнің!
Терезең теңгеріліп қатар тұрса,
Осы! - деп сонда жүрек басар ... ... ... жайын білеміз бе?
Құлаққа айтқан сөзді ілеміз бе?
Заманның ыңғайынша амал ... ... ... бе?
Өнерлі, білімдінің қылған ісі
Майданда мұны байқап көреміз бе?
Күш ... ... бас ... ... буып ... ... күнде бір ел қырғын тауып,
Жылаулап бастан-аяқ жүреміз бе?
()
Ақ жүрек азаматтар асқар күнің
Дұшпанды алдан ... ... ... ел ... ... ... ... қошеметтеп қостар күнің
Күш қосып, қол ұстасып сөз бекітіп,
Арадан алалықты ... ... ... ... ерген елді,
Бұлтармай оң бағытқа бастар күнің.
Аңқылдақ Алаш ұлы сеніп отыр.
Орнынан шығып, соны растар күнің!
()
Ғұмар және Кеңес үкіметі
... ... ... ... ... өмірінің соңғы кездері туралы.
Шынында да, Ғ.Қараш өмірінің ... ... ... ... ... қызыл үкіметтің орнауына ерекше үлес қосқандай көрінеді. 1920 жылы 21 маусымда II Бөкей губерниялық ... ... ... ... ... ... ... сол жолғы I пленумда губкомның үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі ... ... - ... ... ... ... ... артқандығын көрсетеді.
Исатай Кенжәлиев ағамыздың дерегінше, Ғұмар Ордадағы РК(б)П комитетінде 1919 жылы партия ... ... ... оны ... ... ... ... алым-салық жинауға т.б. пайдаланады. Ғұмарды Қазақ әскери ... ... ... ... ... ... облатком, оның жер, ішкі, т.б. бөлімдері өз жұмысына жиі пайдаланыпты.
Әрине, ... ... ... ... ... ой түймеуі керек. Ғұмар Қараш - әрқашан да өз ұлтының жанашыры еді. Оның әр қызметі - ... ... ... ... бір ... жарауға ұмтылу болатын. Большевиктер сапына кіріп, кеңес жұмысында жүрген Ғұмарды қызыл казактардың ... Ефим ... ... ... 1921 жылы 12 ... ... деген жерде қылышпен турап өлтіреді. Ал Ғұмардың ұлтжанды туындылары сәйкес келмегендіктен алпыс жылдан аса архивтен шығарылмады.
Кеңес ... ... ... ... ... ... ... да көрінеді: Кезінде Мұстафа Ысмағұлов газетін, оның шығарушыларының бірі Ғұмар Қарашты халыққа кең ... ... ... зая кетіпті. Ғалым ағамыз кеңестік идеологияның кедергісінен өту үшін таза большевиктік басылым етіп көрсетіп, әсіресе газеттің 1912 жылғы 24 ... ... ... ... атты мақаласын қайта-қайта алға тартқан. Тіпті Ғұмар Қараш пен Елеусін Бұйриннің Астрахан мен Бакуге сапарын сол жақтағы ... ... ... ... үшін барғандай жорамал жасаған. Мұның бәрі газеті туралы қандай да бір ақпаратты халыққа әйтеуір бір ... ... туса ... ... ... ... көзі ең әуелі ұлттық-ағартушылық бағытта шыққанын, қазақ ұлтын отарлық езгіден құтқарып, өнері мен білімі ... ... қуып жету ... анық аңғарыпты. Заманынан озып туған мұндай прогрессивтік басылым туралы, шығарушы азаматтардың өз халқын надандық ұйқысынан оятпақ болған жанайқайы жөнінде ... бет ... ... жұрт ... дұрыс десе керек.
Ғұмар - ұлттың көсемі
Ғұмар Қараш - әртүрлі мерзімді баспасөз беттерінде көп ... ... ... ... дейін-ақ бірнеше кітап шығарып, халық арасында өте танымал болған Ғұмар өз заманында қазақ үшін Абайдан ... ... ... ... ... ретінде мойындалған болатын.
Ақынның мезгілсіз қазасы хақында (1921, № 136) газеті: , - деп ... Бұл ... де ... ... ... сипатталған.
Ғұмардың пәлсапалық ой-толғамдары 1910 жылы Орынбордан жарық көрген , 1911 жылы Уфадан басылған , 1913 жылы ... ... атты ... анық ... деп ... ... Қараш кітабында.
Ғұмардың әдебиет, тіл, кәсіп, өнер туралы мақала-ларының қай-қайсысы да оның терең ойлы көсемдігін, тілі ... ... ... тұрады. Тарихтың алмағайып кезеңдерінде Ғұмардың болашақты болжай алар көреген-дігі де көрінеді. Мысалы, газетінде Ғұмар қазақты ... ... мал бағу ... отырықшы-лыққа ауысуға шақырады. Өнері алға озған өзге халық-тармен бәсекеге түсуге, олардан тіршілік ... ... ... ... - деп ... Ғұмар өзінің мақаласын.
дейді Ғұмар.
.
Бұдан бір ғасырдан ... ... ... осы сөз ... ... ... ... үкіметі кезеңінде Ғұмар Қарашты насихаттауға тыйым салуға негіз болған шығармаларының бірі - ... ... алты ... ... қорқам,
Бүлдірген ел арасын даудан қорқам.
Күлімдеп кіріп, ішкі сырыңды алып,
Құрылған аяқ асты аудан қорқам.
Ертеден кешке дейін бір іс етпес,
Жатып іш ... - дені ... ... ... ... ... сырдан қорқам,
Әңгіме сырдың түбі - жырдан қорқам.
Сүзіліп, сопысынып дінді сатқан,
Таңқы мұрт, таспа қара ... ... құр ... ... ... ... зырдан қорқам.
Асығыс істей салған істен қорқам,
Қандары тасқан қара күштен қорқам.
Дос болып бірге жүріп қастық етіп,
Тысына қайшы келген ... ... бек ... ... тез оңатын түстен қорқам.
Мезгілсіз ерте туған таңнан қорқам,
Жауынсыз құр желдеткен шаңнан қорқам.
деп адасып,
Құрылған қараңғыда заңнан қорқам.
Істері адамдыққа жанаспаған,
Жануар - екі ... ... ... ... ... ... көріп, өң деп ұққан ойдан қорқам.
Теңгеріп жарлы байды, құрып жұмақ,
Теп-тегіс ... ... ... ... деп,
Жер-жерде шалған құрбан қойдан қорқам.
Ұжмақ көктен жерге енбек емес,
Мезгілсіз бір нәрсе де келмек емес.
Өзің ту, ұл тусаң да, қыз ... ... ... ... ... ... заңы, жолы өзіне хас,
Ешкімнің жетегіне жүрмек емес.
Адаспа, андық етпе, адам ұлы,
Көрінген о бір сағым көзіне елес.
Сағымды деп жұрт ... ... сөз жоқ ... ... күн болдым деп,
Істім, тастым, талдым деп,
Аты шыққан ерлерді
Аяғыңмен таптама.
Ғұмар ҚАРАШ
Алаш атты орда құрып шалқығанын,
Бақ-дәулеті туып, өсіп ... істе ... исі ... көзімізбен көреміз бе?
Ғұмар ҚАРАШ
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Әуезов М. Шығармалары. 16 том. Алматы: Жазушы, 1985. - 400б.
2. ... Ы. ... ... ... Білім, 2003. - 112б.
3. Байтұрсынұлы А. ... 1 том. ... ... 2003. - 408б.
4. ... Н. ... әдебиет бастаулары. Алматы: Ана тілі, 1998. - 256б.
5. Қирабаев С. Ұлт ... және ... ... ... 2001. - 448б.
6. ... С. ... ҮІ том. ... Қазкөркемәдеббас, 1964. - 456б.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ш.Жәңгіровтың мен Ғ.Қараштың өмірі мен шығармашылығы туралы17 бет
Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала)14 бет
Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала). Ғ.Қараштың ізденіс жылдары15 бет
Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала). Ғ.Қараштың ізденіс жылдары жайлы21 бет
Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала). Ғ.Қараштың ізденіс жылдары жайлы мәлімет45 бет
Жәңгір Хан өмірбаяны5 бет
Ш. Жәңгірұлының өмірі мен шығармашылығы26 бет
Әлихан жаңғырығы. Ә.Бөкейханов өмірі мен өлімі.11 бет
Мұхамбет-Салық Бабажанов5 бет
Орталық Қазақстанның қола дәуірі5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь