Саурандағы археологиялық қазба жұмыстарының жүргізілуі және зерттеулер барысынданда аршылған нысандар

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І тарау. Ұлы Жібек жолының бойындағы қуаты қала туралы деректер және археологиялық зерттеулердің жүргізілуі.
1.1.Сауран қаласы жайындағы алғашқы деректер, қала тарихы ... ...9
1.2.Сауранқала жұртындағы арехологиялық зерттеу жұмысының жүргізу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18

ІІ . тарау. Саурандағы археологиялық қазба жұмыстарының жүргізілуі және зерттеулер барысынданда аршылған нысандар
2.1. Сауран қалашығы. Қаладағы кәріздік суландыру жүйесі ... ... ...24
2.2. «Мәдени мұра» бағдарламасы аясындағы археологияық зерттеулер медресе және айт мешітінің қазбасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34

ІІІ Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .48

Сілтемелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...55

Қосымшалар
Кіріспе
Диплом жұмысының өзектілігі.
Қазақстанны ң жерінде қазақ халқының ата - бабалары қалдырған бай мұралардың бірі ол орта ғасырлық қалалар мен қоныстары.
Пайда болған қала – қоныстар көп жағдайда бір саяси – экономикалық себептермен, халықтың сол жердегі тұрмыс - тіршілігіне байланысты болады. Атап айтсақ Қазақстанның әсіресе Жетісу өңіріндегі қалалардың өсіп өркендеуіне көп әсерін тигізген Ұлы Жібек жолы еді. Бұған Сауран қаласының өзінен дәлел келтіруге болады. Сондықтан осы жол тармағы мен көршілес аймақтардағы қалалар мәдениетерінің даму қарқынының өсіп – өнуін немесе қандай себептермен өмір сүруін тоқтатқандығын, сол мекен еткен халықтардың тұрмыс – тіршілігін зерттеу ортағасырлық Қазақстан тарихындағы маңызды мәселе болып табылады.
Сырын ішіне бүккен Сыр бойының әр тасы-тарих, әр төбесі тұнған шежіре, Сауран қаласының ашатын сыры көп. Елбасының өзі «Сыр - Алаштың анасы» деп бекер бағаламаған. Бұл қала түбі бір түркі тектес халықтардың астанасы болған. Сондықтан Сауран қаласының тамыры тереңге тартқан тарихын қадірлеп, танып ғылыми класификация жасау бүгінгі ұрпақтың парызы емес пе?
Қазақ хандығы заманында оңтүстіктегі Түркістан, Ташкент, Сайрам, Сауран батыстағы Сарашық қалалары дәуірлеу дәрежелеріне жетіп, құлпыра дамыған кезеңдерді бастан кешірген. Халықтың қалытпасуы тарихында осы бас қалалардың өзіндік маңызды орны бар.
Сырдарияның ортаңғы ағысында орналасқан Сауранның қираған орны Қазақстан тарихының талай құпияларын бауырына басып жатқан жабық архив секілді. Түкістаннан 40 км жердегі қираған қалашықтың қабырғалары әлі күнге дейін еңселі. Сауран Қазақстандағы қорған дуалдары неғұрлым толық қалпында сақталған белгілі ортағасырлық қалалардың бірі. Сонымен қатар соңғы жылдардағы зерттеу жұмыстары нәтижесінде осы қала аумағында шайқалмалы мұнаралары бар медресе, жұма мешіт, намазгах мешіті, ханака, қала қақпасы секілді археологиялық маңызды нысандар ашылып жатыр./1/
Елбасымыз Н.Ә. Назарбаевтың бастауымен жүзеге асырылып жатқан «Мәдени мұра» бағдарламасында жария етілген міндеттерді одан әрі дамыту жолында ортағасырлық Сауран қалашығын зерттеу, шаралары маңызды орын алады. Әлемді таңқалдырары кәміл ашық аспан астындағы мұражай ұйымдастыруға лайықты бұл бірегей қала Қазақстан жұртшылығын да елеңдетуде, енді Қазақстан тарапынан Сауранды Ұлы - Жібек жолы бойындағы туризм үшін аса маңызды тарихи мәдени мұражайға айналдыру міндеті туып отыр. Осы жоғарыдағы айтылғандарға қарап тақырыптың өзектілігін аңғаруға болады.
Дипломдық жұмыстың тарихнамасы зерттелу деңгейі.
Ортағасырлық қалалардың қыр-сырын ашуға көптеген ғалымдар аянбай еңбек етті. Кеңістік кезінде бұл салада қызмет етіп, еңбек жолын осы Жетісу мен Сыр бойындағы ортағасырлық қалалар мен қоныстарды зерттеумен айналысқан ғалымдардың қатарында М.Е. Массон, А.Ю. Якубовеский , А.Н. Бернштам, А.Х. Марғұлан , С.П. Толстов, Е.И. Агеева, Г.И. Пацевич, Т.Н: Сенитова ,К.А. Акишев, И.И. Смағұлов, К.М. Байпақов, У.Х. Шәмкенов, Л.Б. Ерзакович, Е.А. Смағұлов, М.Елеуовтар болды. Қазақстан тәуелсіздік алғалы бері осы ғалымдардың біразы өздерінің жұмыстарын жалғастырып келеді. /2/
Қазақстан археологиясына өз жұмыстарымен үлесін қосып жүрген К.М. Байпақовтың археология және ортағасырлық қалаларды зерттеу істерін жете меңгеріп, көптеген кітаптар шығарды. Соның бірі «Ұлы Жібек жолы бойындағы ортағасырлық Қазақстан қалалары» шығармасында Қазақстанның ескерткіш қалалары мен олардың археологиялық қазба кезінде белгілі болған шаруашылығына назар аударды. Сонымен бірге «Қазақстанның ежелгі қалалары» атты кітабында Сауран қаласының архитектуралық құрылымы біршама жазылып, жеке тоқталған.
Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша ортағасырлық Сауран қаласында жүргізіліп жатқан кең көлемді жұмыстың аралық қорытындысы К.М. Байпақов пен Б.А. Смағұловтың 2005 жылы жарыққа шыққан «Ортағасырлық Сауран шаһары» атты еңбегінде көтсетілген. Еңбекте Сауран туралы жазба деректер жайлы мағлұматтар,бүгінгі таңдағы Сауранның тарихи – топографиялық очеркі, кәріздері, қалада жүргізілген қазба жұмыстары қаланың стратиграфиясы, мешіт, медресе мен қала маңындағы қоныс жайлар және Сауранның XV – XVIII ғасырлардағы ақша айналымы жайындағы мәліметтер берілген.
Сауран қаласы туралы Х – ХІХ ғ. 70 жылдарына дейінгі жазба деректер баспадан 2005 жылы «Извлечение из писменных источников средневекових городах Сауран и Сыганак» - деген атпен жарық көрген жинақта топтастырылған./3/
Мерзімдік баспасөз беттерінде кейінгі кездердегі жүргізіліп жатқан археологиялық қазбалардың жаңалығы көптеп баяндалып тұрады. Мысалы, Қазақ әдебиеті газетінің 2006 жылғы қаңтар айында шыққан санында «Сырдың Сауран шаһары» деген атпен басылып,онда медресенің ашылып жатқандығы және мұражайға айналдыру ісін толық жеткізуге тырысқан.
Сауранның зерттелу тарихнамасында К.М. Байпақов Е. Смағұловтың еңбектері құнды мәлімет болып табылады. Сол қалашықтағы зерттеу жұмыстары бойынша жылдық есеп беру кезіне ондағы зерттеулерге тоқталып, конференцияларда баяндады.
Сонымен бірге осындай бірқатар мақалаларды археологиялық зерттеулер жүргізген ғалымдар М. Елеуов, Д. Тәлеев, Е. Смағұловтар жазып жүр.
Дипломдық жұмыстың мақсат – міндеттері.
Біршама ареологиялық тұрғыдан зерттеліп келе жатқан Қоныстарға тоқтала отырып, Сауран шаһарының қазақ халқының тарихында алатын маңызды орынын анықтау. Қазақстан Републикасының президенті Н. Назарбаевтың жолдауындағы «Мәдени мұра» бағдарламасы жоспарларының орындалуына көңіл бөліп, археологиялық тармағына бір әсерін тигізу. Осы уақытқа дейін зерттеліп жазылып келген қала туралы мәліметтерді жүйелі түрде жазып, жаңа қырынан таныту жұмыстың негізгі мақсаты болып табылады.
Осы орайда жұмыстың мынадай міндеттерін көрсетуге болады:
- Оңтүстік өңірде орналасып, Қазақ халқының тұрмыс тіршілігіне хабар беретін ортағасырлық Сауран қаласындағы археологиялық зерттеу жұмыстарының жүргізілуіне тоқтала отырып, нәтжелерін анықтау;
- Саурандағы зерттеу жұмыстары кезінде жаңадан аршылған нысандар туралы мәліметті жаза отырып оларды біріктіру;
- Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясындағы археологиялық зерттеулердің нәтижелерін анықтау;
- Сауранның Қазақстан тарихында алатын орнын анықтау;
- Ортағасырлық қаланы зерттеудегі жетістіктер мен кемшіліктерге тоқтала отырып мәнін ашып көрсету;
- Жүргізіліп жатқан археологиялық зерттеулереге қатысты көзқарастарды топтастыру;
- Саурандағы құпияға толы археологиялық нысандары және олардың архитектурасындағы ғажайыптарды ашып көрсету.

Диплом жұмысының хронологиялық шегі:
Сауран қаласы құлап археологиялық жәдігер, ескерткішке айналдырунан кейінгі XVII ғасырдан басталған археологиялық экспедициялардың ұйымдастырылып зерттеу жүргізе бастауынан, қазіргі уақыттағы зерттеулерге дейін қамтылған.
Алғашқы археологиялық зерттеулер басталған 1867 жылдан, 2004- 2006 жылдары «Мәдени мұра» бағдарлмасы аясында жүргізілген зерттеулерге дейін.
Диплом жұмысының жаңалығы:
- Орта ғасырлық Ұлы Жібек жолы бойындағы құтты қала Сауран туралы деректер топтастырылды.
- Саурандағы Археологиялық зерттеулер туралы мәлімет жинала отырып, қазіргі кездегі яғни 2007 жылға дейінгі зерттеу жұмыстарының нәтижелері топтастырылған.
- Сауранның архитектурасындағы ерекшеліктері жазылып, оларды басқа осындай ескерткіштермен салыстыра отырып жазу көрініс тапты.
Диплом жұмысының сыннан өтуі:
Дипломдық жұмыс жазылу барысында алдын- ала қорғаудан жоғары оқу орында өткен ғылыми конференция кезінде өтті. Ғылыми жетекшінің нұсқауы арқылы жазылып, қарауынан өтті. Жазылу кезінде қайта құралып, тексерілуден өткізіп отырды.
Дипломдық жұмыс педагогикалық маңызы:
Қазақ халқы тарихындағы қала мәдениетінің дамығандығын ашып көрсете отырып, ортағасырлық қалашықты дәріптеу арқылы патриоттық тәрбиені қазақ халқының құнды жәдігерлердің көмегімен сіңдіру. Жұмыстың педагогикалық маңызы болып табылады. Жұыста көрініс тапқан мәселелері жеке ғылыми зерттеулерде пайдалануға болады.
Дипломдық жұмыстың методологиялық негізі:
Дипломдық жұмыста алға қойлыған мәселелерді ғылыми тұрғыдан зереттеп ашып көрсету мақсатында тарихи зерттеудің диолектикалық тәсілдерімен тығыз байланысты тарихилық, объективтілік сияқты негізгі методикалық принциптер басшылыққа алынды. Сондай –ақ соңғы жылдардағы археология саласындағы жетістіктер туралы жаңа концепцияларда жазылды.
Диплом жұмысының құрылымы:
«Сауран қала жұртындағы археологиялық зерттеулер» деген атпен жазылған жұмыстың құрылымы: кіріспеден және екі тараудан және қорытындыдан тұрады. Пайдаланылған әдебиетер мен сілтемелер тізімдері және қосымшалар жұмысқа енгізілді
Пайдаланылған әдебиеттер
1.К.Байпақов, А.Нұржанов Ұлы Жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан Алматы 1992,
2. С. Жолдасов Шежірелі Оңтүстік Алматы 2002 ж.
3. К.М. Байпақов «Қазақстанның ежелгі қалалары ЖШС «Аруна Ltd» 2005 ж.
4. К.М. Байпақов, Е.А. Смағұлов Средневековие город Сауран Алматы «Gredo» 2005 ж.
5. Байтанаев Древний Исфиджаб Шымкент - Алматы 2002 110 с.
6. Археология Казахстана Алматы «Өнер» 2006
7.Средиеевековые города Казахстана Алматы «Өнер» 2006
8. К.М. Байпақов, М. Елеуов Ортағасырлық Сауран, Түркістан ХҚТУ – Тұран баспасы» 2004
9. Туркистанский край в 1866 году путевие заметки – Спб 1868 г. Пашино А.И.
10. Қазақ мәдениеті энциклопедиялық анықтамалық «Аруна» Алматы 2005
11. К.М. Байпақов Древные города Казахстана Алматы 1994 г.
12. Смагулов Е.А. Очерки по истории археологии средиевенового Туркистана, Түркістан 1999 г. «Ғылым»
13. Елеуов Мадияр Ескерусіз қалған ескерткіштер Түркістан 2005 14.Свод памятиников истории и культуры Казахстана Юж.Каз – обл Алматы «Ғылым» 1994
15. Изввлочение из писменних источников осредениевековых городах Сауран и Сыганк Алматы 2005
16. Бурнашева Райхан Денежное обращения Юга Казахстана в XV – XVIII веках Туркистан 2006 г.
17. Грошев В.А. Древния ирриграция Юга Казахстана Алматы 1996 18.Қазақстан археология зерттеулері «Марғұлан оқулықтары» ғылыми практикалық конференция еңбектері, Шымкент -Алматы 2002
19. Ержигитова А.А., Смагулов Е.А. Работы на сидаке и Саурана в 2006 20. Бейсебаева А.И. Шербаев Р.Қ. Сауран қала жұртындағы археологиялық зерттеулер жайлы есеп. Алматы «Gredo» 2005
21. Акишев К.А. Вопросы археологий Казахстана. Алматы. Мектеп 1979

Мақалалар
1.Е.Смагулов Архитектура Саурана //Промышленость Казахстана №2 2006 г.
2. Е.Смагулов А. Исламғалиұлы Сырдың Сауран қаласы //Қазақ әдебиеті №1 2006 ж.
3. Д. Төлеев. Сауранның ашатын сыры көп// Егемен Қазақстан 20 маусым 2006 ж.
4. К. Байпақов. Қазақ қалалары Сауран // Қазақ тарихы № 2 2000 ж.
5. К. Байпақов. Е. Смағұлов Сауран ортағасырлық қуатты қала //Қазақстан тарихы №12 2005 ж.
6. Акишев К.А. Байпақов К.М. Кяризы Саурана //Вестник Ан Каз ССР №4 1973 г.
7. Е. Смагулов. Сауранский археологический комплекс //Известия НАН РК серия общ/х наук
8. Б. Тайжан. Сауран мешітіндегі Қазба // Егемен Қазақстан №129 мамыр 2008 жыл.
9. Айдарбекова Ә.Сауран // Қазақстан тарихы №8 2007 41 б.
10. Смагулов Е.А. Город Сауран перспективы, исследование, консервация и музеефикации // Отан тарихы 2000 №1 21 б.
11.К.Байпақов, Е.Смагулов, А. Ержигитова Устен Саурана //Юж.Каз- н №128 октябрь 2005 г.
12. М.Елеуов Түркістан оазисіндегі археологиялық ескерткіштердің ашылу тарихы //ҚазҰУ хабаршы. Тарих сериясы №4 2006 ж. 105 – 115 б.
        
        Жоспар
Кіріспе.................................................................
.............................................3
І тарау. Ұлы Жібек жолының бойындағы ... қала ... және ... ... ... ... ... алғашқы деректер, қала
тарихы.......9
1.2.Сауранқала ... ... ... жұмысының
жүргізу
тарихы......................................................................
...............................18
ІІ – тарау. Саурандағы ... ... ... және ... барысынданда аршылған нысандар
2.1. ... ... ... кәріздік суландыру
жүйесі...........24
2.2. «Мәдени ... ... ... ... ... және айт ... жұмысының өзектілігі.
Қазақстанны ң жерінде қазақ ... ата - ... ... мұралардың бірі ол орта ғасырлық қалалар мен ... ... қала – ... көп ... бір саяси –
экономикалық ... ... сол ... ... - ... ... Атап айтсақ Қазақстанның ... ... ... өсіп өркендеуіне көп әсерін тигізген ... жолы еді. ... ... қаласының өзінен ... ... ... осы жол тармағы мен көршілес ... ... даму ... өсіп – ... ... ... өмір сүруін тоқтатқандығын, сол ... ... ...... зерттеу ... ... ... ... ... ... ... бүккен Сыр бойының әр тасы-тарих, әр ... ... ... қаласының ашатын сыры көп. Елбасының өзі «Сыр ... ... деп ... бағаламаған. Бұл қала түбі бір ... ... ... ... ... ... қаласының
тамыры тереңге тартқан тарихын ... ... ... ... ... ... парызы емес пе?
Қазақ хандығы ... ... ... ... ... ... ... қалалары дәуірлеу ... ... ... ... ... ... Халықтың қалытпасуы
тарихында осы бас қалалардың өзіндік маңызды орны ... ... ... ... ... ... орны
Қазақстан тарихының ... ... ... ... жатқан
жабық архив секілді. Түкістаннан 40 км жердегі ... ... әлі ... ... ... ... ... қорған
дуалдары неғұрлым толық ... ... ... ... ... ... ... соңғы жылдардағы ... ... осы қала ... ... ... ... жұма мешіт, намазгах мешіті, ханака, қала ... ... ... нысандар ашылып жатыр./1/
Елбасымыз Н.Ә. Назарбаевтың бастауымен жүзеге асырылып ... ... ... жария етілген міндеттерді одан әрі
дамыту ... ... ... ... ... шаралары
маңызды орын алады. Әлемді таңқалдырары кәміл ашық аспан ... ... ... бұл ... қала ... да ... енді ... тарапынан Сауранды Ұлы -
Жібек жолы бойындағы туризм үшін аса ... ... ... ... ... туып ... Осы ... ... ... ... ... болады.
Дипломдық жұмыстың тарихнамасы зерттелу деңгейі.
Ортағасырлық ... ... ... көптеген ғалымдар аянбай
еңбек етті. ... ... бұл ... ... ... еңбек
жолын осы Жетісу мен Сыр ... ... ... мен
қоныстарды зерттеумен айналысқан ... ... М.Е. ... ... , А.Н. ... А.Х. ... , С.П. ... Е.И.
Агеева, Г.И. Пацевич, Т.Н: Сенитова ,К.А. Акишев, И.И. Смағұлов, ... У.Х. ... Л.Б. ... Е.А. Смағұлов, М.Елеуовтар
болды. ... ... ... бері осы ... ... ... ... келеді. /2/
Қазақстан археологиясына өз жұмыстарымен үлесін ... ... ... ... және ... ... ... жете меңгеріп, көптеген кітаптар шығарды. ... бірі ... жолы ... ... ... ... шығармасында
Қазақстанның ескерткіш ... мен ... ... ... ... ... шаруашылығына назар аударды. Сонымен бірге
«Қазақстанның ежелгі қалалары» атты ... ... ... құрылымы біршама жазылып, жеке тоқталған.
Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... жатқан кең көлемді ... ... К.М. ... пен Б.А. Смағұловтың 2005 жылы ... ... ... ... атты еңбегінде ... ... ... ... ... ... мағлұматтар,бүгінгі
таңдағы Сауранның тарихи – топографиялық очеркі, ... ... ... ... ... стратиграфиясы, мешіт, медресе
мен қала маңындағы қоныс ... және ... XV – ... ақша ... ... ... ... қаласы туралы Х – ХІХ ғ. 70 ... ... ... ... 2005 жылы «Извлечение из ... ... ... ... и Сыганак» - деген атпен жарық көрген
жинақта топтастырылған./3/
Мерзімдік ... ... ... ... жүргізіліп
жатқан археологиялық қазбалардың жаңалығы көптеп баяндалып ... ... ... ... 2006 ... ... ... шыққан
санында «Сырдың Сауран ... ... ... басылып,онда медресенің
ашылып жатқандығы және мұражайға ... ісін ... ... ... ... К.М. Байпақов Е. Смағұловтың
еңбектері ... ... ... ... Сол қалашықтағы
зерттеу жұмыстары бойынша ... есеп беру ... ... тоқталып, конференцияларда баяндады.
Сонымен бірге осындай ... ... ... ... ... М. ... Д. Тәлеев, Е. Смағұловтар
жазып жүр.
Дипломдық ... ...... ... ... ... келе жатқан Қоныстарға
тоқтала отырып, ... ... ... ... ... ... ... анықтау. Қазақстан ... ... ... ... «Мәдени мұра» бағдарламасы жоспарларының
орындалуына көңіл бөліп, ... ... бір ... ... ... ... зерттеліп жазылып келген қала ... ... ... ... жаңа қырынан таныту ... ... ... ... ... ... мынадай міндеттерін ... ... ... ... орналасып, Қазақ халқының тұрмыс тіршілігіне ... ... ... қаласындағы археологиялық ... ... ... ... нәтжелерін анықтау;
- Саурандағы ... ... ... ... ... ... мәліметті жаза отырып ... ... ... ... ... ... аясындағы археологиялық
зерттеулердің нәтижелерін ... ... ... тарихында алатын орнын ... ... ... зерттеудегі жетістіктер мен кемшіліктерге
тоқтала ... ... ашып ... ... ... ... зерттеулереге қатысты
көзқарастарды топтастыру;
- Саурандағы құпияға толы ... ... және ... ғажайыптарды ашып көрсету.
Диплом жұмысының хронологиялық ... ... ... ... ... ... кейінгі XVII ғасырдан басталған ... ... ... ... бастауынан, қазіргі
уақыттағы зерттеулерге дейін қамтылған.
Алғашқы археологиялық зерттеулер ... 1867 ... 2004- ... ... ... ... ... жүргізілген зерттеулерге
дейін.
Диплом жұмысының жаңалығы:
- Орта ... Ұлы ... жолы ... құтты қала Сауран
туралы деректер топтастырылды.
- Саурандағы Археологиялық ... ... ... ... қазіргі кездегі яғни 2007 жылға дейінгі зерттеу
жұмыстарының ... ... ... ... ерекшеліктері жазылып, оларды
басқа ... ... ... ... жазу
көрініс тапты.
Диплом жұмысының сыннан өтуі:
Дипломдық жұмыс жазылу барысында алдын- ала ... ... ... өткен ғылыми конференция кезінде ... ... ... ... ... қарауынан өтті. Жазылу кезінде
қайта құралып, ... ... ... жұмыс педагогикалық маңызы:
Қазақ халқы тарихындағы қала ... ... ... ... ортағасырлық қалашықты ... ... ... ... ... ... жәдігерлердің көмегімен
сіңдіру. Жұмыстың ... ... ... табылады. Жұыста
көрініс тапқан мәселелері жеке ... ... ... ... ... ... ... алға қойлыған мәселелерді ғылыми ... ашып ... ... тарихи зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... принциптер басшылыққа алынды. Сондай ... ... ... ... ... туралы жаңа
концепцияларда ... ... ... қала ... ... зерттеулер» деген ... ... ... ... және екі ... ... ... Пайдаланылған әдебиетер мен сілтемелер ... ... ... енгізілді.
І тарау. Ұлы Жібек жолының бойындағы ... қала ... және ... зерттеулердің жүргізілуі.
1.1.Сауран қаласы жайындағы ... ... қала ... ... оңтүстігіне таман, ... ... ... бес ... ... ... ... дүниеге ІХ
ғасырда келсе керек. ... ... ... оны ... ... ретінде салған екен. Онда ... ... ... ... өтуі ол ... ... ... жасаған. Төрт
бұрышты етіп салынған қаланың әр ... ... ... жауға ғана күйген қыштан,басқасы ... кей ... ... ... ... саз ... өрілген. Қалада халық
тығыз болған. ІХ – Х ғ. Оғыз ... ... ... ... ... ... Сығанақ , Түркістан тағы бірқатар қалалар
қыпшақтардың қолында ... ... ... ... шахы ... қоластында болды.
Монғол шапқыншылығынан ... Сыр ... ... ... Ақ ... ... ... Ол ХІІІ – XV ғасырларда Ұлы Жібек ... ... ... дамыған қалаға ... ... ... және әскери стратегиялық ... ие ... ... ... еді. 1320 жылы қаза ... Ақ орда билеушісі
Сасы – Бұха осы Сауранда ... Оның ... ... хан ... қаласы көркейіп, онда медреселер салдырды. Сауранда ... жаңа ... ... Ақ орда ... әкімшілік,
экономикалық және мәдени орталықтары болған Отырар, ... ... мен ... ... ... қол ... XV ғасырда өтті.
Сауран ... оның атты ... ... Темір әлеулеті құлаған соң ... ... ... ... ... ... ... әміршілері 1470 ... өз ... ... ... Жоңғар шапқыншылығы кезінде
кіші жүз ханы ... ... ... ... ... ... ... Сауран жауға қарсы мықты қорған ... ... ... 80 ... қазақтың тұңғыш хандарының ... ... ... ... осы ... ... ... Сауран
қазақ халқының тарихында ерекше орын алатын ... ... ... ... қаласы сыр бойындағы өзге ... ... ... заманды басынан кешірді. Алғашқыда бұл өлкені ... ... одан ... Сауран басқа мемлекеттердің ... ... ... ... мен оқиғалар куәсі ... ... бірі ... ... мен ... (қазіргі
Түркістан) ортасындағы кең жазық ... ... ... ... ... ... хан ... қолмен Мухаммед Шайбанидің (1468 жылы ... ... ... ... ... айқасқа түседі.
«Қалпарыста Жәнібек хан қалың ... ... ... ... ... ... қалады. Бетпе - бет ... ... ... ... ... қос ... ... шоқпарының салмағынан
Жәнібек ханның омыртқасы үзіліп, ат ... жер ... ... Хан ... ... Саян жау ... алып ... кетеді» -
деп Сауарнда болған шайқастың көрінісі жазылған.
1598 жылы ... ... ... ... ... алған кезде
Бұқарадан арнайы тас ... ... ... ... ... үйлері мен ... ... ... асты ... , ... су да жіберілді, бекініс ұзақ
уақыт бойы ... ... XVIII ... ... ... ... Сауран кейінен Түркістан маңындағы кішігірім елді
мекенге айналды.
Бұл қала осындай ... ... ... ... ... ... ... отарлаушылықтың құрбаны болып кете барды. Түркістан
генерал губернаторлығына ... бұл ... ... ... орыс экспедитциялық корпусы Қоқан жеріне енген қазақ
жерінің бекінісі ... ... ... ... ... ... Оның ... Шымкент және ... ... да бар ... ... сыр бойы мен ... ... туралы ортағасырлық
мәлімет қалдырған жазбалардың ... ... ... ... туралы деректер араб - ... ... ... ... ... қаласы дайында
алғашқы естелік Х ғасырға ... ... араб ... ... оған мынадай мінездеме берген: «Сауран (Савран,Сабран) -
үлкен ... ол ... соң ... жеті ... ... ... ішкі ... орналасқан. Ол ... ... ... ... ... ... ... Ибн – әл
– Әсир мен Жақұтта қаланы ірі ... ... атап ... ғасырдың ортасында Сауран қаласы «Савран» деп аталып,
армиян ... ... ... ... ұлы ... ... бағыну
рәсімімен аттанған сапарында жол бойы ... ... ... ... ... ... Асон (Йосы) қалалары ... өту өте ұзақ ... алды ... ... ... ... құнды деректі 1509 ... ... ... Сауранды өз көзімен
тамашалаған әйгілі ... ... оны ... ... қала
дейді. Қала ашық, жазық далада салынған. Ол өте ... ... ... пен күш құятын жұмсақ сергек самалды. Бүкіл аймағында
түрлі әдемі ... ... ... тұр. ... өзі ... ... ... алынбас ор қазылған», – ... ... ... рухани, мәдени ... де ... ... ... Сауранда Имендік ... мір ... ... айтады. Қалада сол ... ... ... олар жиналғанда Маурана әбу ... ... ХІІ ... ... « Әл масабих» (шарықтар) ... ... ... ... ... ... ... медреселер мен оқушылар,
білім алушылар туралы ... ... ... ... мен ... ... Сауранға кетіп менің күш
қайратым қалмай ... ... жол ... Бұл ... даласының кереметін көргенде тез басылды»- дей ... ... да ... ... ... ... жолда Қожа
Ахмет Яссауи кесенесіне соғып бас иіп ... ... ... ... Ибн ал- ... ... Әли – ... ханның
жаулап алушылық жорықтарын жаза ... ... ... «Әли ... арқылы Женд және Сауран қалаларын жаулап ... ... арғы ... ... ... Жент ... ... жолда
оны Жент мәлігі ... алып ... ... Осыдан кейін ол
қайырымдылық жасап қайтадан Харезм жеріндегі ... ... ... атанды».
Сонымен қатар тағы көптеген ... ... мен ... ... осы қала үшін ... ... ... туралы
жазылған.
Қазақ хандығы тарихы құжаттарында Қасым хан мен ұлы ... ... ... ... құрғаны айтылады.
Сауран қорғаны жайлы деректің бір көзі ... ... ... ... Онда Жәнібектің ұлы ... ... көп ... ... хан ... ... ... шабуыл жасап, аз ... ... ... ... ... ... жазылған «Анонима Искандера» шығармасында Ақ орда
ханы Сасы ... ұлы ... ... ... ... және ... ... мемлекет шекарасы кеңейгендігі ... ... Жент және ... ... медресе, ханака
мен ... ... ... ... да ... ... бір ... дерек шераф ад дин Иездин (XIV- XV ... ... ... кітабы» шығармасында Тоқтамыс пен Әмір ... ... ... алуы ... Әмір ... ... жаулап алуды тапсырады, мұны ... Ақ орда ханы Орыс ... ... ... ұлы Құтылық Бұқа бастаған ... ... ... ... ... ... ... қаза
тапқанымен оның әскерлері күш алып ... ... ... ... ... ... Әмір ... тағы да Тоқтамысты
әскермен жібереді. Түнгі шабуылдан соң 13 ... ... ... ... ... ... ... орда тарихы жайлы құжаттар жинағында
жазылған. Сауранда 1514 – 1515 ... өмір ... ақын әрі ... өз ... ... мағлұматтар келтіреді. Махмуд
Зайнаддин ибн Абдаль ... ... ... 1485 жылы 18 ... ... ... дүниеге келген 1551 - 1556 ... ... ... ... XVI ... ... ... бірі - «таңғажайып оқиғалар» атты ... ... ... ... ... ол қала ... мен қала әміршілерінің
өмірін сипаттайтын естелік жазды. Саурандағы ... ... ... үшін ... тыс ... жер асты ... сыртқа
шығаратын жер асты галереясы - кәріздерді ... ... ... және ... ... ... шыққан адамдардың өзі де
көрмегенін» ескертеді. Олардың құрылысында 20 ... ... ... Кәріздердің басталуы Сауранның бір ... ... ... оның ... ... ... ... ішінде терең ... 200 гяз, ... суға ... 50 гяз, ... су ... суды ... арқылы көтерген. Шығыр бұқамен ... ... ... ... ... жер ... ... бақшасы және шаруашылық қара - ... бар ... ... ... ... ... ... қатар қаланың аса бір керемет ... ... ... бар ... ... да ... Оның
үстіне сәулесімен ізгі нұр таратып ... екі ... ... Сол мнаралардың гүлдестесінде шынжырлар ... ... ... ... ... ... Егер ... кім бөренені күшпен қозғалтатын болса, шынжыр теңселеді ... ... ... ... ... ... құлайтындай
көрінеді. Бұл әлем ғажайыптарының бірі –деп көрсетті.
Сауран қалашығы жайында ... ... ... ибн ... ал ... ... масалик ал- мамалик» кітабында ... ... ... ... дейін бір күндік жол, ... ... ... ... жол» – деп атап ... Ибн ... араб
деректерінде Сауран туралы жазған. «Бұл қала Сауран деп ... ... ... бұл ... ... ... ... Ал Истахри жоғарыда аталған ... ... ... ... ... ... қала өте бай» - деп ... жолы бойындағы маңызды орын болғанын дәлелдей түседі.
Мамұд Қашқаридің ... ... ... ... «Сауран
Оғыз қалаларының бірінің атауы. Жұрт ол жерді ... ... ... ... де ... ... – с әрпі жоқ -деген ... Бұл ... ... атын ... күйі берген.
Екі мың жылға жуық тарихы бар ... ... ... ... бұрын басталды. Ол туралы ... П.И. ... ... ... ... ... , ... есебінде атап өтілді.
Түркістан қаласына 50 ... ... ... ... ... қаласының орнына Лерх тоқтады. Қалада бекіністер мен ... ... Лерх ... ... кездескен бұл қалаға
жұпыны ғана қазба жұмыстарын ... ... ... ... ... ... жеті ... қабырға көрінді. Бұл мұнарадан
16 пұт жерде 1867 жылы ... тағы бір ... ... Бұл ... да ... жақсы сақталып қалған еді » П.Пашино өзінің
саяхатында ... орны ... ... ... ... Бекет
Сауран еді. Біз мұнда түнде жеттік. Мен бұл ... 50 ... ... қаланың қирандылары мен Азрет ... ... ... алайда қайтар жолда көрдім. Сауран бекініс қабырғалармен
қоршалған, ... ... ... төрт ... ... ... құлап, үстіне шөп өскен. ... ... ... ... ... ... кездеседі. Бірақ бірең сараң
әсіресе ... ... ... ... ... екі ... ... бар бұл мұнара жерден 15 метр биік, ... ... тең. Екі ... да ... ... ... ... төбесі құлаған» - деп ... ... ... .
Пашино 1866-жылы сапар шексе, 1867 жылы ... ... . Лерх ... ... ... ... Пашино
суретке түсірген екі мұнара ... ж. ... ... ... ... ... А.К. ... Ясы (Түркістан), Қарнақ қалаларының ... ... ... күйдірілген кірпіштен қаланған екі ... ... Осы ... (1866 ж. М.К. ... ... ... ... жарияланды. 1866 ж. ... ... ... қаланы қоршап тұрған қамалдың кесектен қаланғанына көңіл
аударып, оның ... ... екі ... ... жазған,
ол сонымен қатар, Түркістандағы Ахмет Ясауи ... ... ... ж. Императорлық Археологиялық комиссиясының тапсырмасы бойынша
Сырдария бойындағы ежелгі ... ... ... П.И. ... ... Сауран, Міртөбе және ... ... Ол да ... ... ... ... қаланған
екі мұнараның біреуінің ішінде ... ... ... ... ... Ясауи кесенесінде зерттеу жұмыстарын жүргізген
және оның ... ... мен ... ... ... кесектен қаланған мұнараның бірі 1867 ж.
Ал екіншісі 1878 ж. ... ... ... ... ... ... ... қалдырған
Хафиз Таныштың ... ... ... ... ... азық ... ... қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... Сауранның кірер - ... бар ... ... ... ... және ... ... (барс) үйіліп, ор (ханда) қызыған. Аты ... ... ... ... ... жазба деректерде ғана
емес, сонымен ... ... ... ауыз ... де кездеседі.
Асанқайғы бабамыз жерұйықты ... ... кең ... ... жүргенде желмаясының басын осы қалаға да ... ... бар. ... ... соң, ... - ай ... ... бетіне, шөлстанның өтіне салған екен. Сарқырап аққан
суы жоқ, ... ... нуы жоқ түбі ... қала ... ... деп ... екен әйгілі абыз.
Сауранды бақташылар, егіншілер мен саудагерлер ... ... ... де ... ... ... ... әр
кварталда бестен жетіге дейін үй болған. Әр үйде 5 – 7 ... ... ... халқының саны 15000 ға дейін жеткен.
Кезінде ... ... ... ... ... да болған. Ол
Сауран қаласының ... ... ... ерен ... ... көріп қаланы баяндайтын «Тас қамал» деп аталатын ... ... ... ... – түлік қоры, қамал ішінде
құдықтар болуы себепті Сауран көп айлар бойы ... ... ... еді. Оны ... яғни ... ... ... ... бұл ... алу ... шықпаған дейді.
Сауран қалашығын кім қиратқан ... ... ... өмір
сүруін тоқтатқан бұл ... ... ... жоқ. ... XVII – XVIII ... экономикалық құлдырауы сол ... ... ... ... қала ... ... ... жұмыстарының
жүргізілу тарихы.
Түркістан оазисіндегі археологиялық , архитектуралық ... ... ... ... ... жүйесін зерттеу ,тарихи
- ... ... ... ... ... ... басынан басталды.
Алғаш рет 40 жылдары А.Н. Бернштам басқарған ... ... ... ... ... археологиялық зерттеулер
жүргізеді. Қазба ... ... ... ... жылы
болжамын, қадаға сыртқы жобасын түсіріледі.
Тарихы екі мың ... ... ... ескі ... ... деп ... бар. Зерттеушілер Е. Агеева мен Г. Пацевич екі
Сауранды Сырдарияның сол ... ... ... орнын анықтау ... ... ... бірі ... отыр. Қаланың қазіргі жұқанасы XIII –
XVIII ... өмір ... ... толық сәйкес келді. Ал қаланың
манғол ... ... орны бұл ... ... ... ... ... Е.И. Агеева мен Г.И. Пацевич ... ... ... ... ... ... кездеспейді,қала
қазіргі орнында ХІІІ ... ... өмір ... дей ... ... орнын осы Сырдарияның сол жағасын ... ... ... осы ... ... арзеолог К.М. Байпақов қаланың
ХІІІ ғасырға дейінде тіршілік ... ... ала ... ... ... дейінгі орны І – ХІІІ ... ... ... бар Мейратөбе қала ... ... ... деп ... ХІІІ ... ... өмір ... туралы заттай болмаса да,
жазба деректерде Х ... ... ... ... ... атындағы тарих, археология және ... ... ... ... ... ... мұқият зерттеп, оның монғол шапқыншылығана дейінгі орнын
анықтады. Қаланың шығысында 3км ... ... қала ... ... ... бірнеше қайтара зерттеген мамандар оны І – VI ... өмір ... ... ... келді. Әйтсе де ... ... ... ... І – ХІІІ ... өмір сүргендігін анықтады. Зерттеу барысында ... ... мол ... қыш ... мол ... ... пештердің орындары, Қаратөбенің ортағасырлық қалаларға тән
белгілері үш бөліктен (цитадель, ... және ... ... ... ... Қаратөбе Сауранның алғашқы орны боуы ... ... ... ... ... бұл ... ... Қаратөбе
қаласын қоршаған ... ... ... ... орны
анықталды. Олардың ең сыртқысы ... ... 1 ,5 ... ... Оның ішкі ... тағы да ... ... ізі байқалады. Осының бәрі ... ... жеті ... ... ... бар ... мәліметтерімен сай
келеді. ... ... VI - ХІІ ... орнын Қаратөбе
ала жұрты деп толық айта ... Ал ХІІІ - XVIII ... жаңа ... көшірілген. Оның орны – ... ... ... 80 ... ... қаласындағы зерттеулер ... ... ж. ... ... ... ... Сырдария бойындағы Ежелгі қалаларда ... ... Лерх осы ... ... ... және ... ... Ол Сауран қаласын жеке қала ретінде және ... ... ... сақталғанын ... ... ... ... қаланған екі мұнараның ... ... ... ... ... ... ... кесенесінде зерттеу
жұмыстарын жүргізген және оның ... ... ... ... ... н ... Лерхтың Сауранға
қатысты зерттеулерінде ... 6 ... ... ... туралы айтылады. Бұл қала Мір Араб ... Ол ... ішкі ... ... ... жүргізді.
Лерхтың археологиялық экспедициясы алғашқы Сауранның сақталып
тұрған ... ... ... ... Ол қорған
қабырғаларға аз ғана ... ... ... ... ... ... ... жүргізілді. Бұл
мұнаралардың асында 7 тіректі ірге тасы ... ... ... құлатытып кірпіштері басқа құрылыс үшін ... ... ... ... ... кіре ... қақпа
ретінде орнатылған.
Түркістан оазисіндегі әсіресе Сауран қала жұртындағы ... ... ... ... айналымға енуі
Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясының ... ... 1967 жылы ... мен ... ... орта ... зерттеулерге байланысты. Жүргізілген барлау ... ... қала ... ... ... белгілі аймақ ... ... ... ... болып келген Шойтөбе,
Ташкент, Иқан, Садықтөбе , Шонақтөбе, ... ... Әбді ... ... мен елді ... ашылып зерттелуде Зерттеу
барысында ортағасырлық ... мен елді ... ... ... ... ... ескерткіштердің орналасқан ... ... ... және ... ... ... ыдыс
сынықтары жиналып, ескерткіштердің өмір ... ... ... ... жылы ... ... экспедициясы К.А. ... ... ... ... және оның ... ... ... ... кезінде ұшақтан түсірілген
алаңды, преспективалы аэросурет түсірісті және ... ... ... ... ... ... ... тарихи-
топографиялық құрылымын толықтыра түсетін ... ... ... ... ... деңгейде болғанын көрсететін кәріздері
ашылды. Сауранның екі ... ... ... ... ... ... қазылған.
1972 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экседициясының
полеобиографиялық тобы ... ... ... – этнографиялық зерттеу кезінде ... ... ... ... ... 15 -16 ... ... Шағырлы -1 және Шағырлы
2елді мекендерінде қазба жұмыстарын жүргізді.
1979 жылы Оңтүстік ... ... ... ... тобы ... оазисінде барлау жұмыстарын жүргізген
кезде басы ... ... ... ...... ... бастау алатын ені 7 метр ... 1,8 ... ... ... ... 3 ... кейін кәрізге қосылып
қалаға қарай аққан.
Сонымен қатар ... ... ... ... Түркістан
қаласының төңірегінен әртүрлі ұзындықта сақталған 3 ... ... ... Иқансу өзенінен бастау алатын Дәулетбай ... ... ... жылы ... ... ... ... ирригация тобы Сауран қаласының суландыру ... ... ... ... сақтаған егістік алқаптарының
топографиялық жобасын түсіріп, 1986 – 1988 жылдар ... ... ... ... ... ... ... 4 -5 метр
тереңдікке дейін қазды.
1986 жылы Қазақ ССР ... ... ... археология және
этнография институтының ... ... ... ... ... ... және ... зерттеу жұмыстарын ... ... ... 1:10000 ... түсіріс кезінде
оның ... ... ... жаңа ... алып,
шаруашылық аймағындағы жеке үй ... ... ... ... қатар қаланың осы бөлігіндегі екі үйде ... жылы ... ... ... ... ... және
мәдени ескерткіштерінің жинағына ... ... 32 ... 21 ... елді ... ... ең ірі ескертіш ретінде
Сауран қалашығы енді.
1996 ж. Әл ... ... ... ... ... Қаратау археологиялық экспедициясы М. ... ... ... ... ... мұра ... ... мақсатымен Сауран қала жұртында ... ... ... ... ... ... ... аршыды.
1999 жылы ... ... ... және ... ... ... ... қаржыландырумен «Әзірет
Сұлтан» қорық мұражайының ... - ... ... ... ... ... бірге 38 ... 2004 – ... ... ... ... ... Ә. ... атындағы
Археология институты және ХҚТУ археология ...... ... археологиялық экспедициясы Сауран ... ... ... ... ... зерттеулер аз жетістікетерге жетпеді. Жүйелі
жұмыс жүргізу одан әрі жалғасып келеді.
Сауран қала ... ... ... белгілі болған аймақта
тәуелсіздік алғаннан кейін де ... ... ... ... 2004 жылы ... ... мұра» бағдарламасы негізінде
іске асырылып ... ... ... ... К.М. Байпақовқа
(тарих ғылымдарының ... ... Бұл ... іске ... ... экспедиция біраз ... ... ... ... ... Зерттеуші Ә. ... ... ... ... ... ... ... экпедициясы
жүргізді. Олар бір мезгілде бірнеше нысандарда ... ... ... ... ... ... ... қала жұртының зерттелуі көп
археологтарды ... ... ... ... атап айтсақ.
Е.А. Смағұлов, Д. ... С. ... М. ... медреселер мен
мешіттердің құрылысын анықтау үшін қазба салуда.
Жыл ... ... ... ... ... ... беру ... Саурандағы нысандардағы зерттеулер ... ...... ... ... ... ... және зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... суландыру жүйесі.
Сауран қаласынан 3 шақырым ... ... ... ... ... 1951 ж. зерттледі. 1986 жылы Шоқан Уәлиханов
атындағы ... ... ... ... экспедициясы Сауран маңындағы ... К.М. ... ... жылдардың зерттеулерінде бұл көне қала қалдықтарының
сипаты ... жаңа ... ... ал ... ... ... аяқ шеніндегі зерттеулердің нәтижелері
Сауранның көрінісін ... ... ... ... қаланың аэрофота суреттерінің мәнін ашу, топо жобаларды
талдау ... ... ... келе Сауран қаласын
қаңырақтарды былайша сипаттауға ... ... ... ... ... қулап шөккен бөліктері 3 – тен
6 м, ... ... ... ... ... ... Ол солтүстік - батыстан оңтүстік ... 800 м және ... ... ... ... 550 ... ... Қамал ауданы
төңірегіндегі жерлерден 2 – 2,5 метр ... Қала ... 2 – 3 метр ... ... ... Оның сырқы
бөлігі берма болып келген. Қабырға шикі кірпіш пен ... ... ... екі ... дөңгелек, қабырғадан жуандау 4 ... ... ... ... жасалған бүгінге күнге дейін
сақталған мұнараның жазықтығында ... ... ... ... ... ... ек і ... болған. Бас қақпасы қабырғаның
солтүстік ... ... ... және ол екі жағынан сыртқақарай
шығыңқы тұрғызылған. 2 қабатты ... ... ... ... бина ... ... жері қабырғаның ... ... ... 20 метр кормдар тәріздес өткел. Екінші
қақпасы ... ... қала ... ... шығыс
бөлігінде құрылған Шығыс жағында мұнараның ішінде тағы да ... ... ... жол болу ... ені 1,2 м биіктігі 1,7 м
есік (ойық) болған.
Қабырғасының ... ... ... 1,3 м ... екі ... м ор ... ... шығыстағы қақпадан бастаған орталық
көне қала территориясын солтүстік ... ... ... ... ... Қабырғаның солтүстік батыс бөлігіне 150 м жетпей ... ... ... ... ... төте көшеге келіп
тіркеледі. Бұл көшенің бір бөлгі оңтүстік - ... ... ... ... ... ... ... көне қала топографиясында шиеленісе
тармақталған жол ... ... ... ... ... ... ... Солтүстік - шығыс жағындағы қақпадан 210 метр
жерде ... ... сол ... ... ... ... бина ... ... Бұл ... ... пен қыр ... ... ... төбе қалдықтары. ... ... 100 х 100 м үш ... ... ал көптеген
глазурь жалатқан сынақтың мөлшеріне ... дәл осы ... ... мәлімдейтін медресе тұрған.
Орталық қаусырықтардың ... 1400 – 1600 метр ... ... ... ... қора- жайы, бау – ... ... ... ... ... ... үй - жайы айнала қабырғамен қоршалған ... ... ... ...... және ... дақылдар өсірген.
Әсіресе Бау – бақша дақылдарын өсіретін жер анық ... ... су ... ... бар ... ... ... төртбұрыш болып бау – ... ... ... ... және сол ... Хорезімдегі Дәв кескенде ... ... ... Жаңадариядағы ... ... ... Жеке қоныс аудандары әртүрлі. ... ... ... 150 – 110 , 180 – 90 м 1 гк - ға ... ал кішілері
0,5 га - ден аспаған. Орташа ... ... ... ауыл ... ... аэрофото суретері
негізінде жасалған ... есеп ... 350 ... ... материалдар керамика, тиындар Сауран таңайындағы XІІІ - ... XV – XVIII ... ... ... ... ... ... табылған олжаларға қарап ХІІ ... ... ... ... болады. Бұл жерден көптеген ... ... ... табылды. Рабаттарының атысында керамика
шеберханасы және керамикадан жасалған ... ... ... Сауран қаласындағы археологиялық зерттеулер
көптеп ... бұл ... ... ... ... жаңа қырлары ашылуда. 2006 жылдың қыркүйек айынан бастап
20 ... ... ... ... жасақталып ... ... Қала ... ... 300 ... метр, ал
шахристанына көлемі 720 шаршы метрлік енді кең ... ... ... ... қала аумағының бес ... ... ... салды.
Цитадельдегі қазба ХІІ ғ тән ... ... мен ХІІ ... ғғ. ... аса бай ... және ... ... ыдыстар
бөлшектернің кешенін қалыптастыруға мүмкіндік ... ... ... тап осы ... материалдары тапшы болатын болса, ендігі
жерде ... ... ... ... сәті ... отыр.
Сонымен бірге, сыртына штапмты ою ... ... ... ... ... ... бұрын – соңды тарихта ... тек ... тән ыдыс түрі деп ... ... ... археологтардың барлығы мойындап отыр.
Қаратөбе ... ... ... ... екі ... ... үйде 30 бөлмесі мен бір көшесін ... ... ... ... ... бұл үйлер тек пахсадан
тұрғызылғанымен ... және ... ... үйлеріне
ішкі құрылмы да, жылу үйесі де, шаруашлық, ... ... ... ... ... ... бөлмелер «камин»
деп аталатын қабырға ойып отырылған ошақтармен, ал ... ... ... ... ... ... де, от
салатын есіктері де жоқ, тек ... от салу ... ... ... ... ... ... шығатын люк орналасуы
тиіс екендігі мәлім. Табылған ыдыс- аяқ ... және ... ... ... ... ... осы ... қалашығындағы археологияық экспедицияның
2006 жылғы жүргізген зерттеулеріне біршама тоқталсақ.
Сауран қала ... ... ... ... орын ... ... ... тарихы Қартөбе қалашығымен ... ... 3 км ... ... І мың ... ХІІІ ... аралығын қамтитын мәдени
қабаты құрады.
Қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... әр түрлі және ... ... ... ... мен ... ... ... отырып орта
ғасырлық қала жайлы мәлімет ... ... ... ... ... ... ... мен олжалардың зерттелуіне ... жер ... ... ... ... береді.
Сауран археологиялық ... ... ... әр ... ... ... жерлерімен ерекшеліктері жазылды. Қаланы
зерттеуде археологиялық ескерткіштердің әр ... ... ... ... зерттеу жұмысының әр ... ... ... ... тура ... Қорған қала ... ... ... ... ... ... біраз зерттеліп жоғарыда көрсетілгендей, мешіт, ... қала ... ... ... ... ... болды.
Сауран барлық қалалар сияқты өзінің ішкі ерекшеліктерін көрсетеді.
Қазіргі кездегі ... ... ... ... ... мынадай
белгілер көрсетілген.
1. Сауран қалашығының аумағы қорған қабырғаларымен қоршалған;
2. Ертедегі қала ... ... ... ...... ... ... барлық жағынан қарап тұрған ... ... ... ... ... мен ... орындарын зерттеу қалашық
туралы білімді толықтыра ... Осы ... ... ... ... туралы тағы тоқталсақ: Қаратөбе ... ... ... ... ... ұзарта түсті.
Бұл Қаратөбе Саураның бұрынғы орны ... ... ... археологиялық мәдениет олжалары ешқандай мәдени қабаттың
жоқ екенін ... ... ... ... ... ... Х ... ескертіледі. Археологиялық зерттеулер бұл мәселені
кейінгі ... деу ... жаңа ... ... ... ... ... Саураны қалашық маңындағы Мейрамтөбе орнында деп ... 3 ... ... Қаратөбе орнына Археологиялық зерттеу
кезінде анықталған ең ... ... ... ... сәйкес
келеді. Қаратөбе қалашығын зерттеу ... ... ... суреттер бұл нысанның тығыз әрі қызықты қала ... ... оның ... ... ... ... үш ... қабатының бар болуымен ерекшеленеді.
Қаланы қоршаған қабырғалардың диаметрі 1900 – 2000 метр және ... ... алаң ... ... ... ... тік болып
салынған, кей жерлерінде тік ... ... ... ... ... анық ... тұр. ... салу
құрылысында антикалық ... ... ... ... ... және ... түрінде салынған. Ортағасырлық бұл
құрылыстарға, ... ... қала ... ... ұқсас келетінін Орта азияның архитектурасын ... ... ішкі ... жақсы сақталғаны байқалады, әсіресе
батыс жағында соғылған ... ... ... ... Алаңның
төрттен бір бөлігіндегі мәдени ... сары түс ... ... ... ... ... ... Осы аймаққа
солтүстігінен кәріздік түрде ... екі ... ... ... ... аралығында күрделі құрылысы қаланың өзі
салынған.
Қалашықтың орталық ... ... ... тік ... қалған. Цитодель алаңының өлшемі 340 х 280 метр болатын
аумақтың ... ... 6-8 ... ... ... болса керек.
Ал дәл орталық бөдігінде үш ... ... ... ... түсірілген суреттен толық көрінеді. Қаланың ... ... ... 130 х 115 метр ... Хан ... осы жерде
орналасқан болуы мүмкін.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... үш қабаты анықталды. ... ... ... 3 шаршы шақырым және қабырға ұзындығы 3 шақырымға
жеттеді. Ішкі ... ... етіп ... ... ... ... және орталық тасы цитадель ... ... ... ... ... ... ... ХІІ ғасырға жатады.
Осыған қарап қаланың ІХ – ХІІ ... ... мен ... Оңтүстік ... ... ... ... ... тура ... ... қарап бұл қалашықтың алғашқы кездегі
қала ... ... ... пайдаланып
салыстырғандығын аңғартады.
Жалпы бұл ортағасырлық ескерткіш ... ... ... ... ... ол ... ... алу қажет.
Ортағасырлық Қазақстан жеріндегі қала ... ... ... Міртөбе де ... қала ... бір ... ... Бұл нысанды зерттеу барысында
архитектурасындағы ерекшелік квадрат ... ... үй ... ... пішінде қалашықты қоршаған ... 70 ... ... – 6 метр ... ... ... болды.
Міртөбе қалашығын Сауранға ұйымдастырған ... ... ... Мір Араб осы ... ... ... және оның ... Міртөбе деп аталған. Міртөбеде Арабқа
шейін де бұл ... ... ... байқалған, оның кезінде жақсы
салынған. Міртөбе пішіні ... 45 х 45 ... ... 3 метр
келетін қоғаныс қабырғаларымен ... ... ... ... ... жүйесі. Сауранды ... ... ... жүйе осы ... ... ... болған.
Қаланың суландыру жүйесіндегі ... ... ... қыры ... ... Алда ... ... қамтамасыз
ету және қала ... ... ... ... ... ... ... қалдықтары басында қаланың үстінен
ұшақтан ұшып ... ... ... ... ... ... тізбектері болып шыққан, олардың
ұштары Саранның жеке ... ... ... шеті ... атты ескі ... 5м, ара ... 12 – 15 ... жер бітіндегі іздері ... ... ... ... және ... шығарылып тасталған майда
тастар мен ... ... ... ... ... ... ... бойынша кариздері ... сый ... діни ... ірі ... Мир – Араб ... ... ... ... ... оның ... Мир ... сақталынған. Міртөбе қалашығына ... ... ... ... ... 1 ... қашықтықтағы қазіргі Сауранмен
Міртөбе ... 7 – 8 ... дәл ... ... және орасан зор еңбекті қажет ететін суландыру
жүйесі оның ... мен ... тек ауыр ... ... өмір үшін де зор ... – қатерлермен сыбайлас болған. Жер
қызығушыларға үстеріне жер ... ... ... ... су ... шығу қатерлері ... ... ... ... демекші, Васифи де мәлімдейді. Ол ... ... ... ... деп ... Бір уақытта құдық ішіндегі ... ... ... ... ... ... ... құдықтың бір
жағынан оның түбіне ... ... ... ... жол қазып,
оның ішінен былғарыдан тігілген жең тәріздес зат ... ... ... көріген орналастырады да ауа шайқайды, ал жер ... ... ... жатты. Су фантан болып атқылап шаққан
жағдайда ... ... үшін жер ... ... 2 ... алып ... істеді.
Каризді суғару жүйесі орта Азияда ... ... ... Онда ... ... ... ... жұмыс істеп келеді.
Олардың ішінде ұзындығы 2,8 ... ... ең ... . Ал су ... ... 20,5 ... ұзындығы 2,26
шақырым 70 құдығы бар және су кірісі ... 16 ... ... Дэв ... ... ... ... Нұрат өңірінде қолданылған. Әзірбайжанда
жақынға дейін каяриз саны 812 ... ... ... ... ... Иран жерінде ұзындығы 50 шақырымға ... ... ... ... осыған ұқсас құрылыс жүйелерімен
салыстарып отырып қарағанда, оның осы өндіріс ... кең ... ... шаруашылықты маңызды орынға ... ... ... келсек 1969 жылы ... ... (Қ.А. ... ... мен 1979 ... ... аймақтық археологиялық ... (В.А. ... ... ... ... – 1988 жылы В.А.Грошев ... ... ... ... ... ... кариздерін зерттеу үшін
жұмысын бастады. Ол үш су жүйесін ... ... ... ... ... ... ... «Үлкен Сауран» деп аталатын ... ... ... болса керек деп болжанды. ... ... ... 235 ... жүйесін картаға
түсіріп, құжаттауға ... ... ал шын ... ашылмаған
кариздер бұдан көп. Егер кариздердің жер ... ... ... 110 ... дейін жетеді.
Ортағасырлық Сауран ... ... ... алған Тастақсай ,
Ақсай және Майдайтал деп ... ... ... ... ... үш өзеннің төменгі жағында ... ... жер ... ... ең көлемді
гидрологиялық бассейіні болса, ... ... жер асты ... ... ... да жер ... екі ағыспен қосылатын
төменгі қариз жүйесі. Осы ... үш су ... ... жыл бойы
су ағын тұрса, қалғандарында су көктемде ғана ... ... ... ... етіп отырған кәріздік
жүйе Міртөбеден бастау алып ... ... ... тармақтарға бөлінеді. Кей зерттеулер Міртөбе мен ... ... және ... суландыру жүйелері ... ... екі ... және ... ... деген тұжырымға
келуде. ... ... ... ... ... қарап олардың ... ... ... ... ... ... ... жер асты ... жүйе ... ... мен ... жерлерді суландыруды
жоғары дәрежеде пайдаланғанды анықталып отыр. Енді осы ... ... ... ... ... ... алда ... араб парсы деректерінде ... ... ... ... ... - бір Орта Азиялық және Харасан қалаларын айта
келе ... ... су ... ескере кетеді.
В.В. Бартолд болса Мерва, Феров және ... ... ... ... Сол ... ... ... су экологиясының
тазалығы жағынан қазіргі заманға сай келе ... ... ... ... су ... ... ауыл
шаруашлығының дамуына зор ықпалын тигізген.
Жалпы ... бұл ... те ... ... ... қорық құрамына енгізілді.
2.2. ... ... ... ... ... ... және айт мешітінің қазбасы.
Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 ... 13 ... ... 2004 – 2006 ... ... ... мұра»
бағдарламасы бекітілді. Бұл бағдарлама бойынша рухани және ... ... ... ... ... ... ... пайдалану
мақсат етіп ... ... ... ... маңызды тарихи –
мәдени және ... ... ... ... ... ... көптеген тарихи ескерткіштер мен ... ... ... тигізеді. Қазақстанның тарихы мен ... ... ... Қожа Ахмет Ясауи кесенесі 2003
жылғы маусым айында ЮНЕСКО – ның ... ... мұра ... Түркістан қаласының ... ... ... ... ... ... жылы мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша Түркістан
оазисіндегі ... ... ... ... ... шығыс қақпадан шығыста 210 метр ... ... ... ... және ... археологиялық экспедициясы Сауран
қаласының бірнеше нысандарында қазба жұсмыстарын ... жылы ... ... ... ... бойынша
ортағасырлық Сауран қаласындағы бес қазба жұмыстарын Ә.Х. ... ... ... және ... ... шығыс
қақпасындағы қазба ... ХҚТУ ... ... ... ... ... экспедициясы жүргізілді.
Бесінші биік дуалдары қаланың солтүстігінен ... ... ... ... ... көрінеді қалада ... ... ... ... Ә.Х. ... ... институтының археологиялық экседициясы
ортағасырлық Сауранның ... ... ... ... ... әр ... болып келген архитектуралық зәулім
ғимараттарға кең ... ... ... ... ... ... ... бөліктерді консервациялап, Сауран
шаһарын ашық аспан ... ... ... ... отыр. Жоғары
сапалы кірпіштен қаланған ғимараттар ... және ... үшін алу ... ... ... ... аршыған
соң ғимараттардың жобасын және бет ... ... ... ... ... қатар аршылып жатқан телімдердің
құрылыстар тіркелуде. ... ... ... және ... ... олжаларды талдау мен нумизматикалық материалды
анықтаудан ... ... ... ... ... бет ... түпкілікті анықтау мақсатымен зерттеліп жатқан ... ... ... XVI- XVII ... деп белгілеуге
болады. Сауран қалашығының археологиялық ... ... қала ... және көне ... ... ... ... жатады. Себебі, Сауранның ортағасырлардағы дала мәдениеті мен
орталық Азия қалаларының ... ... ... ... ... ... ... әрі Жібек жолы бойындағы маңызды тарап ретінде
Қазақстан ... ... орны ... ... қай ... ... археологиялық ескерткіш қала - ... Ұлы ... жолы ... ... елеулі торпақа айналуға
барлық ... бар. Бұл ... ... ... тән ... ... ... болады:
- Ескерткіш халықаралық Орынбор - Ташкент ... ... ... ... ... ... және нәтижелі жұмыс атқарып ... ...... ... ... құрамына кіреді;
- Әлемге ... Қожа ... ... ... орыннын Түркістан
қаласы республикамыздағы өркениетті ... ... ... Егер қолайлы жағдай жасалса, Түркістанға
келетін ... ... мен ... бір ... ... жұртына мұражайға да ... кете ... ... ... ... ... ... біраз
құрылыстар ашылған;
- Аймақтағы құрылыс және ... ... ... ... бірегей Сауран болысының ... көзі қала ... ... ... ... ... қалпына
келтіру шеберханасы бар: ал ... ... күші ... ... жағдайы ұқсас көршілес аудандағы ... қала ... ... ... ... ... қам ... және
күйдірілген кірпіштен қаланған сәулет – өнер ... амал ... ... ... ... ... ... консервациялап (сақтауға
қойып) ... ... ... алдымен қазіргі ... ... ... ... және ... ... ... дуалдарының өзі – ақ көрген жанды таң ... ... 40 ... ... қаланы қоршап жатыр. Дуалдың
көп ... ... ... метр ... сақталған, кейбір
жерлері ғана ... ... ... ... ... ... жүйесінен тың
мағлұмат ... ... - бірі ... ... жақсы сақталмаған.
Қамал дуалдары жөндеудің екі ... ... ... ... ... жұмыстары бастапқы дуалдың ... ... ... ... ... ... ... жүйесінің
маңызды тарабы - қамалдың ... ... ... ... негізгі құрамдас ... ... және оның ... өте ... ... ... ... зерттеу ... ... ... ... жаңа тың ... мен ... егжей -
тегжейлі түсінік беруге мүмкіндік туып отыр.
Қазіргі таңда ... қала ... ... ... ... ... бой ... XIV екінші жартысына ... ... ... ... ... ... 4 ... жерде орналасқан
Қаратөбе қала ... ... ... Ал ... ... ХІІІ - ХVІІ ... өмірсүрген Сауранда
ұйымдастырылмақшы. Бұл ... іске ... ... 2006 – ... арналған «Мәдени мұра» бағдарламасының нәтижелі ісі
болар ... ... ... ең ... ... ... ... мен айт мешітінің ... ... ... Медресе мұсылмандардың қасиетті орны ... ... ... ... ... да ... көрсетіп береді.
Шетелдегі ортағасырлық қала ... ... ... ... ... заманына дейін өмір сүрген кезеңінде
қала ... ... ... ... бетін топырақ ... ... ол ... ... ішкі ... жақсы
сақталған. Сауран қаласына ... ... ... қай ... да ... ... бар ... басты
назарда ұстаған. Олар үшін ... ... ... мәселе –
осы айтулы медресенің орнын ... ... ... ҚР ... К.М. ... шайқалмал мұнаралары бар ... ... бас ... ... ... ... ... деп
көрсеткен болатын ... оның ... ... үшін ... ... - ... бұрынғысында орналасқан төбеден ... ... ... ... ... 25 х 25 х 5 ... ... көптеп шыға бастады. ... ... ... ... ... ... ... Жұмыс
кезінде арналған әшекейлі сырлы ... мен ... ... алты Бұрыш , тік бұрышты түрлері табылады.
Әшекейлік ... көк, ашық ... ... ақ және ... ... ... сырланған. Сондай – ақ ... ... ... ... ... 27 түрі ... Олардың ішінде ... ... ... ... және тік төрт ... ... көбірек. Ғимаратты,
сірә ... ... ... ... әсемдеген болса
керек. Мұндай әрлеуші ... мен ... ... басқа
сәулет өнер ескерткіштерінде кездеседі. Бұл ... ... ... кең ... ғана ... ... Сонымен
қатар, елімізде өзіндік сәулет өнер ... де ... ... ... ... ... ... қаланған, қаланың орталық алаңда ... Өз ... ... сәулет өнерінің ... ... ... ... ... ... кезеңдерде алып
кетудің салдарынан ғимарат қабырғалары ...... ... ... да, ... ... ... кейін оның алғашқы
жобасын ... ... және ... ... ... ... мүмкіндік туады. Бұл ... ... ... Бұл ... ... ... ... Убайдулланың
әмірімен салынып, 1515 жылы ... ... досы ... ... ... Бас ... етіп ... айтулы
медрсе болса керек. Жоғарыда жазылғандай, Васифи ... ... ... анық ... ... ... Олардың біреуі 1867 жылы, екіншісі 1878 жылы ... ... ... ... ... ... ... сәті
бейнеленген. Қалай дегенімен де, ғимараттардың ... ... ... мен әрлеуші тақташаларды ... алу ... ... ... ... оның ... ... Аталмыш суретте де, сірә осы
бірегей ... ... ... ... ... да,
мұнараның сол ... ... адам ... ... ұстап
тұрып, ал түйеде отырғаны ұзын ... оң ... ... ... ... ... Суреттер екі мұнараның ірге жағы
қиратылып, оларды толығымен құлатуға ... сәті ... бұл ... орта ... ортағасырлық суретөнер ескерткішінің
бұзылу барысын бейнелеген ХІХ ғ бірден – бір ... ... ... ... ... ғана ... анықталды. Бұл медресе ... ... ... ... ең ... ... бірі ... Себебі мұнда таза діни пәндерден басқа ... ... ... араб және ... да ... ... ... ... ... ... және тағы басқа да ... ... ... ... Сауран регистанындағы ... ... ... ең көне ... ғимараты ашылды.
Медресе қарама – қарсы көшенің келесі ... ... ... ... бір зәулім ғимараттың орны ... ... ... бұл ғимарат медреседен үлкен ... ... ... ... оның қос беті ... ... жұмыр тас төселген. Бұл ... та ... ... ... ... ... сырлы әрлеуіш
тақталарға қарағанда бұл ... де ... ... ... де ... ... орналасқан. Мұсылман елдері
қалаларында міндетті ... ... ... бірі Жұма ... ... Жұма ... Регистанның батыс шетінен орын
алған. ... ... ... ... ... жобасы мен
көлемдері ... ... ... ... ... екі 31 м ... Егер де құдық мешіт
ауласының ... ... деп ... онда ... ... ... 42 м. ... Бұл жағдайда Сауран ... ... ... 1200 ... метрге тең болып шығады.
Өзінің жобалық компазициясы ... ... ... ... ханым (XIV ғ.соңы) , Ташкентегі Жами (XV ... ... ... (XVІ ғ.бірінші ... жұма ... ... ... ... қала өмір ретінде ... ... ... ... ... ... ... деп аталатын
мейрамдық ... ролі ... ... ... – қала
тұрғындары жылына екі рет, ... – айт пен ... - айт ... ... ... ... Олар әдетте қала зияратның
маңында ... ... ... ... 50 – 60 метр жерде,
зиарат аумағының оңтүстік ... ... ... ... ... ... маңда кезінде ... ... ... жер ... бар. ... - батыс
қабырғасының тұсында, солтүстік ... ... ... ... ... ... үйіндінің шоқтығынан
(биіктігі 0,8 м. ... ... ... 100 х 100 метрді
құрайды. Оңтүстік - батыс ... орта ... ... ... 15 метр төбе ... Егер бұл ... қалдықтары мен
үйінділер мехрапты ... ... ... ... онда қала
зираты орналасқан ... ... онда қала ... ... ... ауданының ... ... қала ... мешіті деп түсінуге ... ... ... бұл ... ең ... болып саналады.
Қазіргі уақытта ... екі ... ... ... ... ... еден ... метр
биіктікте сақталған. Арқамен ... ... ені 6 м, ... ... ені 12,6 м ... ... ... сатының
іре жағы (үш ... ... Сірә ... баспалдақ осы
болса керек.
Жалпы ... ... ... деп ... ... ... аршылды. Медресе ... ... ... ... ... ...... барысында керамикалық
нумизматикалық материал және ... тән ... ... ... ... ... ... басталған Сауран мешітіндегі ... ... ... тамыз айынан бастап, Түркістан археологиялық ... ... ... ... ... 50 ден аса ... ... жұмыс істеді. Екі ... аса ... ... ... ... ... пен ... аршылып бітті. Бұған қоса қала ... ... ... жұмысы жүргізілді.
Сауран мешітінің ... ... ені 15 м 5 ... ... ... шығыс бетіне аулаға енер қақпа мен ... ... ... моншасы және тахаратханасы аршылып
зерттелді.
Мешітті қазу ... ... ... ... ... ... ... табылды. ... олар ... ... оқылмайды. Оортаңғы бөлме ... да ... ... табылады. Бұл Сауранда ... ... ... XV ғ. ... XVI ғ басында өмір ... ... ... ... бұрышында осы ... ... ... ... ... табылуы осыны ... ...... деп ... ... ... ... қалаларында көптеп кездестік бұл ... ... ... табылып отыр. Бұрынғылары «хаммам» деп ... ... түрі ... ... одан ... оның ... «душ» деп ... ... ... ... алыс ... ... ... жоқ тозаңнан тазару ... ... ғана ... ... ғасырдан бастап, осы күнге дейін мерекелік мешіттер әртүрлі
аталып келді. Соның ішінде шығыс әдебиеттерінде жиі қолданылатыны араб сөзі
«мусалла» - намаз ... жер ... ... ... Осы ... ... бойы
мерекелік намаз оқылатын мешіттермен қатар, мешіттің басқа түрлерінде
атауға, тіпті жеке ... ... ... ... ... ... қараған бөлігін, қаза болған кісінің табытын қоятын тасты, кейде
жайнамазды, т.т. ... ... ... ... ... атау ... "мусалла ал - идайн" (мерекелік намаз оқитын ... ... ... (екі айт ... ... оқитын орын) атаулары да қолданылған.
Бірақ мұндай ... кең ... Ел ... ... жиі ... ... – «намазгах», «намаз оқитын
жер» арабтың «мусалла» сөзінің синонимі деуге ... Бұл атау ... Иран және ... бірдей мағынада қолданылған. Ең көп таралған
термин «идгах», «мереке орны» деген ұғымды ... Айт ... ұғым ... ... ... Иран және ... жерінде, сонымен
қатар Үндістанда таралған. Мұсылмандық енгенге дейінгі уақыттың өзінде ата-
бабаларымыз кейбір діни ... ... ... ... ... ... деп, Тәңірі мен Жер-анаға арнап шалынатын құрбандық) ашық
аспан астында ... ... ... да ... ... ... болды. Тіпті, наурыз,
ас беру секілді мерекелік шаралар да мерекелік мешіттерде өтетін. Осыған
қарағанда, айт ... ... ... ... ... ... ... деуге келеді. Орталық Азия жеріндегі ең алғашқы айт мешіттері жайлы
деректерде айтылғанмен, ... орны ... Бұл да ... ... мерекелік намаздар белгілі бір жерде ашық аспан астында
оқылғандығын растайды. Бірақ кейінгі дәуірлердегі ... ... өмір ... айт ... ... бір ... айналасы биік дуалмен
қоршалған, ішінде мерекелік шараларды өткізуге қажетті құрылыс ... ... ... ... мешіт құрылысының кешені шамамен бір
гектар жерді қамтитын төрт ... биік ... ішкі ... ... ... оқылатын басты ғимараты оңтүстік ... ... орта ... ... ... ... жабылған, жан-жағынан
қосылған порталдарының жоғарғы жағы ... ... осы ... ... ... пен имам отырып құран оқитын мінбе орналасады.
Мешіттің маңызды құрылысы саналатын дәрет алатын орын кешеннің ... ... ... Мұсылмандық - тазалық пен пәктіктің жаршысы.
Сондықтан құдайға құлшылық етіп, ... ... ... ... ... ... намаз алдында кіршіксіз таза болуы тиіс. Сондықтан мешітке
кірген адам алдымен дәрет алуы керек. Тазалықты сақтау үшін су қоры ... ... Сол ... су ... әуіз де кешеннің құрамдас бөлігі.
Мерекелік ... ... көп ... Қазқатар намазға тізілген жүртшылықтың
имамды көру мүмкіндігі болмайды. Имамның қимылын оның көмекшісі мешіттің
ортасына ... ... ... тұғыр.) тұрып қайталайды. Осындай
кешеннен құрылған айт мешіттердің ... ... ... ... Бұқара
секілді қалалардың маңынан табылып зерттелген. 2005-2006 ... ... ... бағдарламасы аясында Сауран қаласының ... ... ... бірі ... Бұл ... ... ... айт
мешіті. Мешіттің орны Сауранның бас қақпасынан солтүстік-шығыста 200 м.
жерде сақталған. Жалпы аумағы бір гектарға жуық ... ... ... ... биік ... қоршалған Мерв (XII ғ.) пен
Нисадағы (XIII - ХІҮ ғғ.) намазгахтар дәл осындай жобада және көлемі ... Төрт ... ... ... ортасында өлшемі 12x20 м сопақ
төбе (Максура) орналасқан. Оның оңтүстік шетінде төрт бұрышты, өлшемі 14x14
м., ... 0,6-0,8 м. әуіз бар. ... ... ... ... ... ... жерде, батыс қабырғаның ішкі жағына тазалық сақтау
мақсатында (дәрет алатын орын, т.б.) пайдаланылған үш ... ... ... ... ... жоқ). Ең үлкен орталық бөлменің өлшемі 12x6 ... ... ... ... 6x6 м., ... ... ... 8x6 м. Намаз оқылатын бас ғимарат оңтүстік-батыс қабырғаның орта
тұсында орналасқан. ... мен бас ... ... ... және сынық
кірпіштер
төселген жол арқылы байланысады. Осы бас ғимараттың орнына салынған
қазбаның өлшемі 13,5x14,5 м., тереңдігі 1-1,2 м. ... ... ... ... Ниса ... ... айт ... қайталайтын мешіттің орны ашылды. Мешіттің жалпы өлшемі 11,5x12,5
м. Ол михраб орналасқан ... ... мен оған үш ... ... ... жердегі айуан бөлмелерінен тұрады. Михраб орналасқан
орталық бөлмесінің ... ... ... Бөлменің ортасына құлап
түскен күмбездің ... бір ... сол ... ... жеткен.
Порталдардың кіреберісіне бір қатар етіп қырынан қаланған ... ... ... ... ... ... ... орналасқан. Онымен жалғасатын
үлкен айуанның төбесі арка ... ... ені 6 м., ... 2,75 ... ... ... ... 12,5 м. Айуанның екі қапталында орналасқан
пилондар бір метрге дейінгі биіктікте ... ... сырт ... (орта тұсында) мешіттің төбесіне көтерілетін басқыштардың астыңғы
жағы бұзылмай қалған. Алғашқы басқыштары дандана түрінде - тігінен ... ... Осы ... ... үш ... ... ... шеттен кіретін қосалқы порталдар ... 3,8 м. ... ... ... ... ... өтер ... қырынан
қаланған кірпіштер (дандана) кейіннен бұзылып алынған. Ондағы ... ... ... ... анық ... ... қабырғалары қам
кесектен қаланып, сыртынан күйдірілген кірпіштермен бір қатар ... ... ... Орталық Азиядағы ортағасырлық құрылыс салу
дәстүрінде кездеседі. Мысалы, Ниса ... XI ғ. ... ... да ... ... қаланған. Кірпіштерінің өлшемі 26x26x5,
25x25x5, 24,5x24,5x5 см. Бастапқыда барлық бөлмелердің еденіне күйдірілген
кірпіштер төселсе ... ... ... ... ... ... ... Мешіттің ішінде күлгін түсті алебастер ... көп ... ... орталық бөлменің ... ... ... Бес ... ... ... ... м., тереңдігі 0,7 м., сақталған бөлігінің биіктігі 0,6 м. ... ... ... безендіру қырлары жасалған. Бөлменің оң жақ
бұрышында мінбе ... ... Оның ... 1x1,4 м., ... 0,5 м. ... ... ... бір қатары ғана сақталыпты. Михраб
орналасқан артқы қабырғаның сыртқы жағы екі ... "г" әрпі ... ... ... ... екі ... мешіттің сыртқы
қорғаныс дуалы жалғасады. Қазбадан табылған археологиялық заттар кешені
мешіттің ... және ... ... ... ... ... ... Бұл мәселеде керамикалық сырлы ыдыстардың орны ерекше. Олар сапасы,
жасалу нақышы, сырларының құрамы, түсі және ... ... ХV-ХVI ... ... ... ... мен жазбадеректерді талдау айт
мешіттерінің көпшілік жағдайда елге танымал әулие кісінің ... ... ... Ескі ... 30 км. ... ... ғғ. ... заманында әулие саналған Абу Бакр Мухаммад Талхатанидің қабіріне жақын
жерде орналасқан және сол кісінің атымен аталған. ... ... ... жиі ... ... қазған айт мешітіне ... ... ... ... ... анық емес зират бар. Зираттың батыс шетінде әулие
Қарахан ... ... ... ... Қарахан әулиенің қашан ... ... ... ... ... мәлімет жиналған жоқ. Жерқазған мешіт осы
кісінің құрметіне салынуы да мүмкін. Бірақ бұл жан-жақты ... ... ... ... ... одан ... ... мерзімделуі және басқала белгілері ХІV-ХV ғғ. салынған деп
алдын ала болжау жасауға негіз береді.
Бұл ... Айт ... де ... ... бағдарламасының
нәтижелі ісі болды. Енді бұл ... ... ... еншісінде.
«Мәдени мұра» бағдарламасының ... ... ... - ... орталығының маңызы зор.
Қожа ... ... ... ... Қазақ – Түрік
университетінің президенті, профессор О. ... 2001 жылы ... ... ... бойынша ... ... ... ... ... ... ... бірі ... ... ... ... ғылыми - зерттеу орталығы ... ... ... орындау мақсатында Э.Х. Марғұлан ... ... ... ... келісім шарттары ... ... ... «Ортағасырлық Сауран қаласындағы ... ... ... ... ... ... жазба
жұмыстарын жүргізуде.
2006 жылдың ... және ... ... ... округінде
орналасқан ескерткіштердің топографиялық ... - ... ... қалалық жер кадастрлеу ... ... 2006 ... айында ортағасырлық Сауран
қаласының ... ... ... ... ... ... шекаралары айқындалды. Меңдуана мазары, Шауғар
және ... ІІ ... ... жасалып, 33 та ... акт ... ... ... «Әзірет Сұлтан» ... ... ... картасы жасалды. ... ... ... ... ... ... ... маңызды
ескерткіштерінің бірі ... ... ... ... ... га қорауға алынды.
Сауран қалашының топографиялық сызбасы ... соң, ... ... көп ... ... Сауранда аспан
астындағы ... ... ... ... ... арехолгиялық тұрғыдан зерттеу жүз жылдан
астам ... ... ... Бұл қала ... алғаш
археологиялық мәлімет П.И. Лерх және П.Памино «Жол ... ... есеп ... көрініс тапқан болса, ... ... ... ... бағдарламасы негізінде
атақты археолог, ... К.М. ... пен ... Е.А. ... ... ... А. ... жетекшіліктері мен 2004 жылдан
бастап, зерттеушілер жүргізу ... ... ... археологиялық
зерттеулерге жүз жыл ... да ... ... ... тыс ... ... ... қызығушылары тудырып отыр.
2004 – 2005 жылдардағы ... ... ... ... ... пен ... құрылысы және қала
регистаны мен ... ... тағы ... ... ... орайда Сауранда ... ... ... ... ... ... ... алайда Сауран толырағын ... аяқ ... ... ... ... ... ... мүмкін. ... ... аяқ ... керамика (қыш ыдыстар) сынықтарының көптеп ... ... ... ... Бұл ... және нысан орталық
керамика жасайтын ... ... ... жол ... қаласын зерттеген және мұнда ... көзі ... ... ... ... , деп аталса, К.М. ... ... ... «Ұлы ... ... інжу ... ... сипаттады.
Қазақстан Республикасының «Ескерткіштерді қорғау заңына» сәйкес
Сауран қала ... ... ... ... ... 35 ... ... қорық ұйымдастырылып республиканың 36 – 37 ... ... ... және тарихи деректер ... қала ... ... ... ... Сауран кешені барлық құрамдас ... ... ... ... қала жұрты археологиялық және
тарихи - ... ... ... ... ... ... бірге олардың ... ... ... ... ... ... ... құрылымдары орналасқан 35 ... ... ... ... ... ... Сауран
қаласы археологиялық ... ... ... және ... ... мен ... беру ... ортағасырлық қала
мәдениетінің осы бір ... ... ... ... ... ... да жәрдемін тигізетіні анық.
Екі жыл бойы ... ... ... ... ... ... ... мәдени және қоғамдық құрылыстардың
сау ... ... өзі ... ... ... ... Мешіт, медресе және ... ... ... ... ... бұйырса, ертең ел көретін тамаша ... ... тұр. ... ... ... ... ... туристік бағыт шет ... ... ... мен ... ... ... ... мұраға айналатына сенім ... ... мен ... ... ... төртбұрышын
аралап келген адамдар да көрген ... - деп ... ... ... ... ... және ... Дешті Қыпшақ
даласының стратегиялық ... ... ... Бұл ... қабырға қорғанның ... ... ... ... уақытта да жақсы ... ... ... ... ... және Темір, Шайбани хандардың
қолдарынан болған бұл қала ... ... ... ... де
қабырғаларының әлі де еңселі ... ... ... аспанастындағы мұражайға ... ... бір ... ... ... ... дамытуға Саурандағы болашақта
ашылмақ ... өз ... ... Бұл ... өткен туристердің
назарын Сауранның ... өзі ақ ... Ал ... ... ... жоғарыда айтылған.
Пайдаланылған әдебиеттер
1.К.Байпақов, А.Нұржанов Ұлы Жібек жолы және ортағасырлық
Қазақстан ... ... С. ... ... Оңтүстік Алматы 2002 ж.
3. К.М. Байпақов «Қазақстанның ежелгі қалалары ЖШС «Аруна Ltd» 2005 ... К.М. ... Е.А. ... ... ... ... ... 2005 ж.
5. Байтанаев Древний Исфиджаб Шымкент - ... 2002 110 ... ... ... Алматы «Өнер» 2006
7.Средиеевековые города Казахстана Алматы ... ... К.М. ... М. Елеуов Ортағасырлық Сауран, Түркістан ХҚТУ – Тұран
баспасы» 2004
9. Туркистанский край в 1866 году ... ... – Спб 1868 ... ... ... ... ... анықтамалық «Аруна» Алматы 2005
11. К.М. Байпақов Древные города ... ... 1994 ... ... Е.А. ... по истории археологии средиевенового
Туркистана, ... 1999 г. ... ... ... ... ... ескерткіштер Түркістан 2005
14.Свод памятиников истории и ... ... ... – обл Алматы
«Ғылым» 1994
15. Изввлочение из писменних источников осредениевековых городах ... ... ... ... ... ... ... обращения Юга Казахстана в XV –
XVIII веках ... 2006 ... ... В.А. ... ирриграция Юга Казахстана Алматы 1996
18.Қазақстан археология зерттеулері «Марғұлан оқулықтары» ғылыми
практикалық ... ... ... ... ... ... А.А., Смагулов Е.А. Работы на ... и ... в ... ... А.И. ... Р.Қ. ... қала ... зерттеулер жайлы есеп. Алматы «Gredo» 2005
21. Акишев К.А. ... ... ... ... ... ... Архитектура Саурана //Промышленость Казахстана №2 2006 г.
2. Е.Смагулов А. Исламғалиұлы Сырдың ... ... ... ... 2006 ... Д. ... ... ашатын сыры көп// Егемен Қазақстан 20 маусым
2006 ж.
4. К. ... ... ... Сауран // Қазақ тарихы № 2 2000 ж.
5. К. Байпақов. Е. ... ... ... қуатты қала
//Қазақстан тарихы №12 2005 ... ... К.А. ... К.М. ... ... //Вестник Ан Каз ССР №4 1973
г.
7. Е. Смагулов. Сауранский археологический ... ... НАН ... ... ... Б. ... Сауран мешітіндегі Қазба // Егемен Қазақстан №129
мамыр 2008 ... ... ... // ... тарихы №8 2007 41 б.
10. Смагулов Е.А. Город Сауран перспективы, исследование, ... ... // Отан ... 2000 №1 21 ... ... А. ... ... Саурана //Юж.Каз- н №128
октябрь 2005 г.
12. ... ... ... археологиялық ескерткіштердің
ашылу тарихы //ҚазҰУ хабаршы. Тарих сериясы №4 2006 ж. 105 – 115 б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алаңдарды скрепер және бульдозермен тегістеу3 бет
Астана қаласы Нұрсая ықшам ауданындағы жер асты автокөлік тұрағы бар тұрғын үйді жобалау60 бет
Астық ору технологиялық процестері және олардың ауа райы, климаттық жағдайларымен байланысы4 бет
Бөлу жұмыстары5 бет
Жайылымдардың ішкі шаруашылық жерге орналастырылуы13 бет
Жер жұмыстарының көлемін анықтау5 бет
Жер жұмыстарының технологиясы және топырақты жасанды тығыздау6 бет
Жер қазу жұмыстары28 бет
Жобалау және iздестiру жұмыстарында мердiгерлiк шарт13 бет
Жөндеу және тазалау жұмыстарын жүргізу кезіндегі қауіпсіздік9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь