Сералы Лапин

ЖОСПАРЫ

Кіріспе

І . Тарау. Сералы Лапиннің қоғамдық саяси.қызметі.

ІІ. Тарау. Сералы Лапин . "Шуро.и.уламо" ұйымының жетекшісі.

ІІІ. Тарау. Сералы Лапиннің "Түркістан мұхтариятының құрылуы мен таратылуы тұсындағы қызметі"

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ халқының әлем қауымдастығы қатарынан егемен ел ретінде өз орнын тауып, тәуелсіздік туын тіккен осы бір өзгерістер заманында еліміздің өткен тарихына деген көзқарас та мүлдем жаңа сипатка ие болды. Оның бір көрінісі осы уақытқа дейін бұрмаланып, ақиқаты айтылмаған немесе біржақты қаралған тарихи құбылыстарды ой елегінен өткізіп, оларға объективті баға беруге деген талпыныс. Қоғамдық татулық пен саяси тұрақтылықты қамтамасыз етіп, демократиялық мемлекет құруды мақсат тұтқан елімізде төл тарихымыздың олқылау жазылған тұстарын толықтыра түсуге барынша жағдай жасалып жатқаны белгілі. Осынау сәтте, яғни халқымыздың тарихи санасын қалыптастыруға бағытталған шаралар жүзеге асырылып жатқан мезгілде, қазақ халқының тарихыңда өзіндік терең із қалдырған қайраткерлердің ғұмырнамасын жасауды да қолға алғанымыз абзал. Мұндай ғұмырнамалық зерттеулер жекелеген қайраткерлердің өмір жолын танып білумен бірге, олар өмір сүрген дәуірдің қыр-сырын түсінуге де өз септігін тигізеді.
Еліміздің тарихында өзіңдік елеулі із қалдырған қайраткерлер катарына ХІХ ғасырдың соңы мен XX ғасыр басында тарих сахнасынан шыққан казақ зиялыларын жатқызуға болады. Бүгінгі таңда сол зиялы қауым өкілдерінің бірқатарының ғүмырнамасы жасалып, көпшілік қауымға ұсынылып жатыр. Дегенмен бұл бағыттағы ғылыми-зерттеу жұмыстарын тереңдете жүргізіп, қазақ зиялыларының ғұмырнамасы қатарын толықтыра түсуіміз керек.
Қазақ зиялыларының өмір жолы кеңестік дәуірде аракідік зерттелді. Олардың көпшілігі революциялық қозғалыстарға, кеңестік кұрылысқа атсалысқан кайраткерлерге арналды. Алайда мұндай іріктеме зерттеулер марксизм-ленинизм идеологиясы аясынан аса алмады. Ол дәуірде қазақ зиялыларының өмір жолын, атқарған қызметін объективті тұрғыда ашып көрсетуге кеңестік тарих ғылымының ұстанған идеологиясы тосқауыл болды.
Кеңестік тарих ғылымы сүйенген идеология кеңестік империя мүддесі жолында ұлттық мүддені ескермеді ұлтшылдыққа қарсы күресемін деп ұлттық сипаты бар құбылыстарды аяққа басты. Кеңестер одағында аз халықтардан шыққан ұлтжанды, елін сүйген қайраткерлер ұлтшылдар болып қудалана тұсті. Марксизм-ленинизм мен методологиясын басшылыққа алған "зерттеушілер 1917 жылғы казақ революциясына дейін қазақта ұлттық интеллигенция қалыптасып үлгермеді деген тұжырымды ұстанды. Ал, революцияға дейінгі кезеңде саны аз болған қазақ зиялыларының қызметі "ұлттық буржуазия мен үстем тап өкілдерінің мүддесін қорғау жолындағы әрекет" ретінде түсіндірілді Таптық мүддені қызғыштай қорғаған кеңестік тарих ғылымы біз қарастырып отырған кезеңдегі қазақ зиялыларының ұлттық еркіндікті қамтамасыз ету жолыңда атқарған қызметін жоққа шығарып, теріс бағалады. Осығай орай қазақ зиялыларының арасында өзіндік ұстанымдарымен дараланған С.Лапиннің қоғамдық-саяси қызметі мен шығармашылық мұралары объективті, шынайы тұрғыда бағаланбай қалды.
XX ғасыр басындағы қазақ зиялыларының алғашқы шоғыры қатарында С.Лапин да қазақ халқын және Түркістан өлкесінің өзге де түркі-мұсылман халықтарын ұлттық бостандыққа жеткізу, тұрмыс жағдайын көтеру, өркениетті елдер қатарына қосу жолында аянбай еңбек етті. Түркістаңда 1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейін "Шуро-и-уламо" ұйымына жетекшілік етті. Қоғамдық-саяси қызметпен қатар шығармашылықпен айналысты.
С.Лапиннің өскен ортасында атқарған қызметін және шығармашылығын зерттеу отандық тарих ғылымында XIX ғасырдың соңы мен XX ғасыр басындағы қазақ қоғамындағы ұлт зиялыларының орнын айқындауға, оларға қатысты нақтылы объективті ғылыми баға беруге өзіндік игі ықпалын тигізеді. Сондықтан біз қарастырып отырған тақырыпты ғылыми өзекті мәселеге арналған деуге толық негіз бар.
Мәселенің зерттелу деңгейі. С.Лапиннің қоғамдық-саяси қызметі мен шығармашылық мұралары отандық тарих ғылымында арнайы зерттеу объектісі ретінде қарастырыла қойған жоқ. Ғылыми әдебиеттерде С.Лапиннің қоғамдық-саяси қызметінің түрлі кезеңдеріне қатысты және оның шығармашылық мұраларына байланысты бағалар берілген. Ондай бағалар өзінің әркелкілігімен ерекшеленеді.
С.Лапинге қатысты алғашқы ғылыми пікірлер XIX ғасырдың соңғы кезеңінен бастау алады. Бұл ретте көрнекті тарихшы-ғалым В.В.Бартольдтың есімін ерекше атап көрсетуге болады. Оның бірқатар еңбектерінде [1] С.Лапиннің шығармашылығына қатысты пікірлер берілген. Ол "сарт" сөзінің (шығуы мен мәніне және "сарт тіліне") байланысты ғылыми пікір таласқа түсіп, С.Лапиннің бұл мәселелер жөнінде жасаған болжамдары мен тұжырымдарын сынға алғанымен, оның өзін қалыптасқан зерттеуші ретінде бағалайды. С.Лапиннің авторлығымен шыққан "Орысша және өзбекше сөздікке" және "Самарқан қаласындағы тарихи ескерткіштердегі жазулардың аудармасы" атты еңбегіне 1896 жылы Санкт-Петербург ғылым академиясының академигі В.В.Розен және белгілі тарихшы-археолог В.Л.Вяткин тараптарынан да бағалар берілген [2].
XX ғасыр басындағы қазақ зиялыларының көшбасшысы ретінде танылған Ә.Бөкейхановтың "Айқап" журналы мен "Қазақ" газеті беттерінде жариялаған мақалаларында С.Лапиннің Мемлекеттік думадағы мұсылман фракциясы жанында атқарған қызметіне және 1914 жылы Санкт-Петербургте өткен бүкілресейлік мұсылман съезіне қатысуына байланысты пікірлер білдірген. Ол пікірлерді объективті тұрғыда берілген деп есептеуге болады [3].
С.Лапиннің 1917 жылғы қос революция тұсында атқарған қоғамдық-саяси қызметіне қатысты қазақ зиялыларынан алғаш пікір білдірушілер қатарына М.Шоқайды жатқызуға болады. Ол өзінің эмиграцияда жүріп жариялаған "1917 жыл естеліктерінен үзінділер" атты еңбегінде [4]: "Сералы Лапинмен өзімнің жеке қарым-қатынасыма келгенде, ол кісі мені туған інісіндей жақсы көретін еді деуіме болады. Тек саяси мәселеде бір-бірімізге жолай алмадық," — дей отырып, оның саяси ұстанымдарын сынға алған-ды. Оның бұл сыны азаттық қозғалыстағы С.Лапиннің мұсылмандық, діни негіздерді басшылыққа алуынан ғана емес, Ташкенттегі кеңестер өкіметі мен Түркістан мұхтариятының (Қоқан автономиясы) қантөгіске бармай өзара ымыраға келуін ұсынуынан да туындаған еді. Осы жерде көрнекті қоғам қайраткері Зәки Валиди Тоғанның еңбегінде [5] С.Лапинге байланысты білдірілген пікір М.Шоқайдың пікіріне ұқсас екендігін де айта кеткен жөн.
XX ғасырдың 20-30 жылдары кеңестік тарих ғылымы қатаң идеологияландырылуына байланысты С.Лапиннің қоғамдық-саяси қызметіне деген көзқарас өзгеріп, оның 1917 жылғы революция тұсындағы саяси ұстанымы "панисламистік" пиғылмен ұштастырылды. Сондай-ақ оның "Шуро-и-уламо" ұйымына жетекшілік етуі "контрреволюциялық", "бұқара халықтың мүддесіне қайшы келетін әрекет" ретінде түсіндірілді. Мұндай баға берген авторлар Е.Федоров, А.Симонов және П.Алексеенков [6] еді.
Кеңестік тарих ғылымы алдымен сталиндік жосыздықтардың, содан кейін валюнтаризм мен субъективизмнің тоқырау идеологиясы шырмауында болып келген 1930-1980 жылдары аралығында қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметі зерттелмеді. Әрине, бұл мәселе мүлдем назардан тыс қалып қойды дегенді білдірмейді. Бірақ оған революцияға дейінгі Қазақстан мен Түркістандағы революциялық қозғалысқа немесе кеңестік құрылысқа арналған еңбектерде негізгі мәселеге жанама сюжет есебінде қарау үрдісі қалыптасты.
Кеңестік құрылысқа арналған еңбектердің барлығында бірдей С.Лапиннің атқарған қызметі теріс көрсетілді деп біржақты тұжырым болмайды. Өйткені С.Лапиннің қызметінің кейбір кезендеріне кеңестік құрылысқа арналған кейбір еңбектерде оң баға да берілді. Мәселен, С.З.Зимановтың еңбегінде [7] С.Лапиннің Мемлекеттік думадағы мұсылман фракциясы жанында Б.Қаратаев, Е.Оразаев секілді т.б. қазақ зиялыларымен бірге аткарған қызметіне және XX ғасыр басында қазақ баспасөзін шығару жолында жасаған әрекетіне объективті баға беруге талпыныс жасалған. Мұндай талпыныс С.Зимайовтың К.З.Ыдыросовпен бірге әзірлеген еңбегінен де [8] аңғарылады.
"Қазақ совет энциклопедиясында" С.Лапинге қатысты берілген мақалада оны шығыс сәулет өнерін зерттеуші, ағартушы әрі адвокат деп көрсеткен. Ол жөнінде мынандай пікір білдірілген: "Шығыс тілдерін (араб, парсы, т.б.) жетік білген. Лапин Самарқандағы көне архитектуралық ескерткіштердің жазуларын парсы тілінен орыс тілінен өлеңмен аударды және олардың салынған жылын (араб әріптерінің орналасу жүйесіне байланысты), салдырған адамдарды және сәулетшілердің есімін анықтады. Өзіне дейінгі- белгісіз болып келген "Туһарт әл-Хани", "Шаһнама" дастандарының нұсқаларын, қолжазбаларын тапты. Шаһи-Зинда, араб қолбасшысы ибн Куссам жайлы аңыздарды жазып қалдырды" [9].
С.Лапиннің ғылыми үйірмелердің қызметіне қатысуы жайында шығармалары туралы мәліметтер кеңестік дәуірде жарық көрген К.Е.Бендриков пен И.В.Луниннің еңбектерінде [10] де кездеседі.
1990 жылы зерттеуші Б.Қойшыбаевтың "Жазықсыз жапа шеккендер" атты еңбегі [11] жарық көрді. Оның бұл еңбегінде С.Лапиннің өмір жолы мен қызметіне арналған "Ориенталист Лапин" атты тарау берілген. Зерттеуші Б.Қойшыбаев С.Лапиннің өміріне қатысты мәліметтердің біразын С.Лапиннің қарындасы Гүлзидәмнан алғандығын еңбегінде атап өтіп, бірқатар мерзімді баспасөздердегі С.Лапин туралы дерек көздерін ғылыми айналымға тартқан. Б.Қойшыбаевтың осы еңбегін отандық тарих ғылымында С.Лапиннің қоғамдық-саяси қызметі мен шығармашылығын зерттеуге арналған алғашқы талпыныс ретінде бағалауға болады. Оның С.Лапин туралы мынандай пікірі ерекше назар аудартады: "Ол Түркістан өлкесінде қазақ балалары үшін мектеп ашу ісіне араласты. Оның адвокаттық қызметінің пайдасын қарапайым халық 1905 және 1916 жылдары айқын сезінді. Осы кездердегі ұлт-азаттық көтерілістерге қатысқаны үшін өлім жазасына кесілген жергілікті халық өкілдерін (қазақ, қырғыз, өзбек) ақтауы Лапиннің заң қызметіндегі үлкен еңбегіне саналады. Ол Түркістан өлкесінде тұратын мұсылмандардың жинаған қаржысына Петербургте 1913 жылы мешіт салу ісіне де атсалысты[12].
Еліміз егемендік алғаннан кейінгі кезеңде тарихымызды ұлттық мүдде тұрғысынан жазу жолында алғашқы қадамдар жасалынып, XIX ғасырдың соңы мен XX ғасыр басындағы қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметінің ерекшеліктері мен бағыттарына ғалымдар зер салып, онда "ақтаңдақ,"_беттерін ашып көрсетуде елеулі табыстарға қол жеткізді. Бұл ретте М.Қойгелдиев пен К.Нүрпейісовтің еңбектерін [13] ерекше атап көрсетуге болады. Олардың еңбегінен кейін ғалымдар арасында қазақ зиялыларының жекелеген өкілдерінің қоғамдық-саяси қызметін зерттеуге деген құлшыныс арта тұсті. Мұндай талпынысқа Д.Аманжолованың да еңбегі [14] елеулі дәрежеде ықпал етті. 1996 жылы Ғ.Ахмедовтың "Алаш "Алаш болғанда" атты еңбегі [15] жарық көрді. Онда алғашқы қазақ интеллигенциясы өкілдерінің тізімі беріліп, олардың қоғамдық-саяси қызметінен шолу жасалған еді.
С.Лапиннің қоғамдық-саяси қызметі соңғы жылдары елімізде жарық көрген ғылыми әдебиеттердің ішінде тек Ә.М.Ауанасованың ғана монографиясында [16] көрініс тапқан. Ол еңбекте С.Лапиннің бірінші орыс революциясы тұсында және 1917 жылғы қос революция кезіндегі қызметіне орынды баға берілген.
Жуырда жарық қөрген "Қазақстан тарихының" академиялық басылымының 3-томында [17] С.Лапин қазақ зиялыларының алғашқы толқынының өкілі ретінде көрсетілген. Сондай-ақ С.Лапиннің өмірі мен қызметіне қатысты мәліметтер 2000 жылы V жарық көрген "Түркістан. Халықаралық энциклопедиясына» енген. Ол туралы мақаланы [18] С. Смағұлова жазған. Соңғы уақытта мерзімді баспасөз беттерінде де С.Лапинге қатысты мәліметтер жарық көре бастады. Мәселен, "Түркістан" газетінде зерттеуші Т.Дайрабайдың "Қазақ тарихындағы Лапиндер ізі" атты мақаласы [19] жарияланған. Ол бұл мақаласында С.Лапиннің қызметі мен шығармашылығына ғана емес, Лапиндер әрекетіне де қатысты тың мәліметтер берілген.
С.Лапиннің 1911 жылдың бас кезінде Перовскіде ашқан сауда-өнеркәсіптік серіктестігі жайлы мәлімет алғаш рет отандық тарих ғылымында Д.И.Дулатова мен НД.Нұртазинаның 1917 жылы жарық көрген мақаласында [20] көрініс тапты. Авторлар аталмыш серіктестік жергілікті халықты патша өкіметінің отаршылдық саясаты жағдайында әлеуметтік жағынан қорғауды мақсат екенін дәлелді түрде негіздеп, мақала соңында серіктестікке қатысты мұрағаттық құжатты көпшілік назарына ұсынған.
Өзбекстандық зерттеушілердің 1990-жылдардан бастап жаңа сипатта шығара бастаған бірқатар еңбектерінде [21] С.Лапиннің XX ғасырдың бас кезінде атқарған қоғамдық-саяси қызметіне байланысты ой-пікірлер білдірілген. Мұнда бағаларды Д.А.Алимова, А.А.Голованов, Н.Абдурахимова, Г.Рустемова, Б.В.Хасанов секілді зерттеушілердің еңбектерінен [22] де кездестіруге болады.
Түркістан мұхтариятының тарихын зерттеуші С.Агзамходжаевтың еңбегінде [23] С.Лапиннің 1917-1918 жылдардағы қызметіне қатысты объективті тұжырымдар жасалған. Зерттеуші А.Мингноровтың 1917-1918 жылдардағы Түркістандағы қоғамдық-саяси ұйымдардың тарихын зерттеуге арналған еңбегі [24] С.Лапин жетекшілік еткен "Шуро-и-уламо" ұйымының қызметі талданған. Бұл ұйымның қызметін ашып көрсетуде негізінен ұлттық баспасөздердің мәліметтеріне сүйенген.
В.А.Германов 2000 жылы жарық көрген еңбегінде [25] алғаш рет С.Лапиннің 1918 жылы Германияға кетуін, ондағы тағдырын ашып көрсеткен. С.Лапиннің эмиграциялық қызметі осы уақытқа шейін ғылыми әдебиеттерде көтеріле қойған жоқ еді. Автордың келтірген деректері ғылыми айналымға бұрындары енгізілмеуімен ерекшеленеді.
Біз қарастырып отырған мәселенің ғылыми әдебиеттерде баяндалу тарихына жасалған шолу тақырыптың арнайы зерттеу объектісі болмағандығын аңғартады. Осы уақытқа дейін мұндай мәселені арнайы карауға қажет алғышарттар да қалыптаса қойған жоқ-тын. Ондай қолайлы жағдай еліміз егемендік алғаннан кейін ғана қалыптасты. Мұның өзі біз қарастырғалы отырған тақырыптың өзектілігін айғақтай түссе керек.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Диплом жұмысының мақсаты - С.Лапиннің ғұмырының барлық кезендерін қамти отырып, оның қоғамдық-саяси қызметін, шығармашылығын бұрын ғылыми айналымға тартылмаған деректерге сүйеніп зерттеу. Зерттеу жұмысында мынандай міндеттер алға қойылды:
- XX ғасыр басында С.Лапиннің қоғамдық-саяси өмірге атсалысуы;
- 1917 жылғы ақпан революциясынан кейінгі қоғамдық - саяси өмірдің С.Лапинге әсерін анықтау;
- С.Лапин жетекшілік еткегі "Шуро-и-уламо" ұйымының алдына қойған мақсатына және осы мақсатты жүзеге асыру жолында атқарған қызметіне баға беру;
- С.Лапиннің Түркістан мұхтариятына және кеңестер билігіне көзқарасынан және Германиядағы қызметіне талдау жасау.
Зерттеу жұмысының деректік негізі. Дипломдық жұмыс мерзімді баспасөз мәліметтерінен, жарияланған құжаттар мен материалдар жинақтарынан, естеліктерден және ғылыми зерттеулерде берілген ақпараттардан алынды
Зерттеу жұмысының метолологиялық негізі. Дипломдық жұмыста қойылған мәселелерді ғылыми тұрғыдан ашып көрсету мақсатында тарихи зерттеудің диалектикалық тәсілдерімен тығыз байланыстағы тарихилық, объективтілік сияқты негізгі метолологиялық принциптер басшылыққа алынды. Сондай-ақ соңғы жылдары көрнекті қайраткерлердің өмірі мен қызметін зерттеуде калыптасқан жаңа концепциялар да ескерілді.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған деректер тізімінен және қосымшадан тұрады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Бартольд В.В. О преподовании туземных наречии в Самарканде -Сочинение. т.2.. - М., 1964. с.305; Еще о слове "сарт" // Сонда. 310-314б.
2. Вяткин В.Л. Еще о книжке г.Лапина // Туркестанский вестник. 1896. 26 марта.; Розен В.И. Библиографическая заметка //Записки восточного отделения Императорского русскога географического общества. 1896. N9. с.9.
3. Бөкейхан Ә. Таңдамалы. - Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1995.-478 б.
4. Шоқай М. Таңдамалы. 2 т. - Алматы, "Қайнар", 1999 - 520 б. -247-б
5. Валиди 3. Воспоминание. Кн.1. - Уфа: Китап, - 1994. 410 с.
6. Феодоров Е. Очерки национального освободительного движения в Средней Азии. — Ташкент, Госиздат, 1925. - 90 с; Симонов А. Февральская революция в Средней Азии // Коммунистическая мысль. Кн.З. — Ташкент, 1927. - 120 с
7. Зиманов С.З. В.И.Ленин и советская государственность в Казахстане. - Алма-Ата: Наука, 1970. — 303 с.
8. Зиманов С.З., Идрисов К.З. Общественно-политические взгляды Мухамеджана Сералина. Алматы, Наука, 1989. -105 с.;
9. Қазақ совет энциклопедиясы. 7 т, 183 б.
10. Бендриков К.Е. Очерки по истории народного образования в Туркестане (1865-1924). - М., 1960. - 500 с; Лунин И.В. Жизнь и деятельность академика В.В.Бартольда.- Ташкент:Фан., 1981 - 220 с. - с.74.|
11. Қойшыбаев Б. Жазықсыз жапа шеккендер.- Алматы, "Қазақстан", 1990. - 68 б. /13-19 б/.
12. Сонда. 17-6.
13. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы.- Алматы: Санат, 1995.-368 б; Нүрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. - Алматы: 1995 -256 6.
14. Аманжолова Д. Казахский автономизм и Россия. - М.; Россия молдая, 1994. - 216 с. /с.21/|
15. Ахмедов Ғ. Алаш "Алаш" болғанда: Естеліктер мен тарихи деректер.- Алматы: Жалын, 1996. — 224 6.
16. Ауанасова А.М. Национальная интеллигенция Туркестана в первой четверти XX века. - Алматы, "Қазақ университеті", 2001-262 с.
17. Қазақстан тарихы. 3 т. - Алматы: "Атамұра", 2002. - 768 б.
18. Смағұлова С. Лапин Сералы Мұңайтпасұлы // Түркістан. Халықаралық энциклопедия. - Алматы: Қазақ энциклопедиясы,2000. - 656 б. /459 б./.
19. Дайрабай Т. Қазақ тарихындағы Лапиндер ізі // Түркістан. 2002. 13 маусым.
20. Дулатова Д.И., Нуртазина Н.Д. "Докладная записка" Серали Лапина // Вестник КазГУ. Серия историческая. 1997. N5. с. 10-17.
21. Садыков Х.Д. Колониальная политика царизма в Туркестане и борьба за национальную независимость в начале XX века.Автореферат дисс. докт. ист. наук. — Ташкент, 1994. - 49 с; Ташкулов Д. Основные направления политико-правовой мысли нар одов Узбекистана во второй половине XIX — первой четверти XX вв. - Ташкент, 1995 — 48 с
22. Алимова Д.А., Голованов А.А. Узбекистан в 1917-1990 годы: противоборство идей и идеологии. - Ташкент, Институт истории АН РУ, 2002. - 80. с; Хасанов Б.В. Национальная интеллигенция Узбекистана и исторические процессы и 1917 — начало 50-х годов. - Ташкент: Академия МВД РУ, 2000. - 202 с; Абдурахимова Н., Рустемова Г. Колониальная система власти в Туркестане во второй половине XIX — I четверти XX вв. — Ташкент, Институт истории АН РУ, 1999. - 148 с.
23. Аъзамхуджаев С. Туркистон мухтарияти. — Ташкент; Маънавият, 2000. - 168 б.
24. Мингноров А. Туркистонда 1917-1918 йиллардаги миллий сиесий кшикилотлар. Ташкент; Маънавият, 2002. — 60 б.
25. Германов В.А. Историки Туркестана в условиях политического террора 20-30-х годов. — Ташкент "Узбекистон", 2000.- 40 с.
26. З.С.Қожанованың естелігінен. 1-п.
27. Сапарғалиев Г. Карательная политика царизма в Казахстане (1905-1917, гг.). - Алма-Ата: Наука, 1996. - 375 с. /с.10/.
28. Мұқанов М. Қазақ жерінің тарихы. - Алматы: Атамұра Қазақстан, 1994. - 80 б /68-69 б./
29. Великая Октябрьская социалистическая революция в Казахстане.Материалы летописы. - Отв. ред. Т.Елеуов. - Алма-Ата: Изд. Наука КазССР, 1967. - 457 с. / 27-32б/.
30. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы — Алматы: Санат, 1995. - 216-217 б.
31. Туркестан в начале XX века... с.20.
32. Бірлік туы. 1917. N6. 20 тамыз.
33. Абдусаттаров А. "Шураи исламия" // Красная летопись Туркестана. N1-2. с.54-55.
34. Қойшыбаев Б. Жазықсыз жапа шеккендер -56б.
35. Шоқай М. Таңдамалы. 2 т. - Алматы, "Қайнар", 1999 - 520 б./263-264-6/.
36 Шоқай.М.Таңдамалы./266 б/.
37. Бөкейханов Ә. Шығармалар. Алматы; Қазақстан, 1994. - 384 б./236-237 б./|
38. Шоқай М. Естеліктер. Стамбұл. 1997. - 272 б. /38-39 б./ 39. Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда . 90 б.
40. Аъзамхуджаев С. Туркистон мухтарияти. - Ташкент; Маънавият, 2000. - 64 б.
41. Хасанов Б.В Национальная интеллигенция Узбекистана и исторические процессы 1917 - начала 50-х годов с. 32.
42. Туркестан в начале XX века с. 34.
43. Победа Великой Октябрьской социалистической революции в Туркестане. Сб. документов / Сост. К.Е.Житов и В.Г.Крылова- Ташкент: Гозиздат, 1947. - 230 с. /с.40-41
44. Шоқай М. Таңдамалы. 282б.
45. Қойшыбаев Б. Жазықсыз жапа шеккендер -77б.
46 . Исхаков С.М. Российские мусульмане и революция (весна 1917 г.-лето 1918 г.). - М.: Институт истории РАН, 2003. - с. 128.
47 Сонда б. 129.
48. Ауанасова А.М Национальная интеллигенция Туркестана в- первой четверти XX века. - А, "Қазақ университеті", 2001.б. 104.
49. Шоқай М. Тандамалы. 2 т. - 270-б.
50. Улуғ Туркжстон. 1917. 23 шілде.
51. Бірлік туы. 1917. 20 қазан.
52. Шоқай М. Тандамалы. 2 т. — Алматы, "Қайнар", 1999 — 520 б. /273-6/. 267.
53. Хасанов Б.В. Национальная интеллигенция Узбекистана и исторические процессы 1917 — начала 50-х годов . с. 32.
54. Шоқай М. Тандамалы. 2 т. - Алматы, "Қайнар", 1999 - 520 б./274-6/.
55. Туркестан в начале XX века ... с. 44-45.
56. Шоқай М. Тандамалы. 2 т. - Алматы, "Қайнар", 1999 - 520 6./277-6/.
57. Бірлік туы. 1917. 20 тамыз.
58. Сонда
59. Сонда
60. Сонда
61. Мингноров А. Туркистонда 1917-1918 йиллардаги миллий сиесий ташкилотлар. Ташкент; Маънавйят, 2002. — 31-6.
62. Тошкулов Ж. "Турк адами марказият фирқаси" маромномасида милий давлатчилик ва хухуқ масалалари // Марказий Осие XX аср бошида: ислохотлар, янгланиш, тараққиет ва мустақиллик учун кураш (халқаро конферфнция материаллари). Тошкент, "Маънавият", 2001. - 142-6. /97б./
63. Туркестанские ведомости. 1917. 6 октября.
64. Туркестанские ведомости. 1917. 21 октября.;
65. Победа Октябрькой революции в Узбекистане. Сб. Документов и материалов. т.1. с. 529.
66. Туркестан в начале XX века с. 68.
67. Мингноров А. Туркистонда 1917-1918 йиллардаги миллий сиесий ташкилотлар. Ташкент; Маънавият, 2002. - 31-6.
68. Қойгеддиев М. Алаш қозғалысы. - 341-6.
69. Мингноров А. Туркистонда 1917-1918 йиллардаги миллий сиесий ташкилотлар. Ташкент; Маънавият, 2002. — 32-б.
70. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. -342-6.
71. Аъзамхуджаев С. Туркистон мухтарияти.- 126-6.|
72. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. -349-б
73. Бірлік туы. 1917. 12 желтоқсан.
74. ӨРООМ. 39-қ., 1-т., 11-іс, 4-п.
75. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы — Алматы: Санат, 1995. — 343-6.
76. Исхаков С.М. Российские мусульмане и революция (весна 1917 г.-лето 1918 г.). — М.:с. 313.
77. Ауанасова А.М. Национальная интеллигенция Туркестана в первой четверти XX века. -132.-б|
78. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы.. 344-6.
79. Мингноров А. Туркистонда 1917-1918 йиллардаги - 46-
80. Туркестанский вестник. 1918. 9 декабря.
81. Рысқалиева Ф.Ы. Жалау Мыңбаевтың өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі. Алматы, 2000. 23 б. /10-6/.
82. Победа Октябрьской революций в Узбекистане. т.2. с.42.
83. Бірлік туы. 1918. 18 қаңтар.
84. Шоқай М. Тандамалы. 2 т. - Алматы, "Қайнар", 1999 - 520 б./273-6/.
85. Аъзамходжаев С. Две модели государственного переустройства Туркестана: большевисткая и национально-демократическая //Узбекистон тарихининг долзарб муаммоларига янги чизгилар. Тошкент, "Шарқ", 1999. - 207 б. /138-139-6/.
86. Аъзамхуджаев С. Туркистон мухтаряти. - Ташкент; Маънавият, 2000. - 147-6.
87 Сонда. 148-6.
88. Германов В.А. Историки Туркестана в условиях политического террора 20-30-х г. -с.23.
89. Германов В.А. Историки Туркестана в условиях политического террора 20-30-х г. с.24-25.
90. Қойшыбаев Б. Жазықсыз жапа шеккендер.-Алматы, "Қазақстан", 1990.- /17-18-6/.
        
        ЖОСПАРЫ
Кіріспе
І – Тарау. Сералы Лапиннің қоғамдық саяси-қызметі.
ІІ- Тарау. Сералы Лапин - "Шуро-и-уламо" ұйымының жетекшісі.
ІІІ- Тарау. ... ... ... мұхтариятының құрылуы мен
таратылуы тұсындағы қызметі"
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ халқының әлем ... ... ел ... өз ... тауып, тәуелсіздік туын тіккен осы бір
өзгерістер заманында еліміздің өткен тарихына деген көзқарас та ... ... ие ... Оның бір ... осы ... ... бұрмаланып, ақиқаты
айтылмаған немесе біржақты қаралған тарихи құбылыстарды ой ... ... ... баға ... ... ... ... татулық пен
саяси тұрақтылықты қамтамасыз етіп, демократиялық мемлекет ... ... ... төл ... ... ... тұстарын толықтыра түсуге
барынша жағдай жасалып жатқаны белгілі. Осынау сәтте, яғни халқымыздың
тарихи санасын қалыптастыруға бағытталған шаралар ... ... ... қазақ халқының тарихыңда өзіндік ... із ... ... ... да ... ... ... Мұндай
ғұмырнамалық зерттеулер жекелеген қайраткерлердің өмір жолын танып білумен
бірге, олар өмір сүрген дәуірдің ... ... де өз ... ... ... ... із қалдырған қайраткерлер катарына
ХІХ ғасырдың соңы мен XX ғасыр ... ... ... ... ... жатқызуға болады. Бүгінгі таңда сол зиялы ... ... ... ... көпшілік қауымға ұсынылып жатыр. Дегенмен
бұл ... ... ... ... ... ... ... қатарын толықтыра түсуіміз керек.
Қазақ зиялыларының өмір жолы кеңестік дәуірде аракідік ... ... ... ... ... кұрылысқа атсалысқан
кайраткерлерге арналды. Алайда мұндай іріктеме зерттеулер марксизм-ленинизм
идеологиясы аясынан аса алмады. Ол дәуірде ... ... өмір ... ... объективті тұрғыда ашып көрсетуге ... ... ... идеологиясы тосқауыл болды.
Кеңестік тарих ғылымы сүйенген идеология кеңестік империя мүддесі
жолында ұлттық мүддені ... ... ... ... деп ... бар құбылыстарды аяққа басты. Кеңестер одағында аз халықтардан
шыққан ұлтжанды, елін сүйген қайраткерлер ұлтшылдар болып ... ... мен ... ... ... ... 1917
жылғы казақ революциясына дейін қазақта ұлттық интеллигенция қалыптасып
үлгермеді деген тұжырымды ұстанды. Ал, революцияға ... ... саны ... ... ... қызметі "ұлттық буржуазия мен үстем тап
өкілдерінің мүддесін қорғау ... ... ... түсіндірілді Таптық
мүддені қызғыштай қорғаған кеңестік тарих ғылымы біз ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету жолыңда
атқарған қызметін жоққа шығарып, ... ... ... орай қазақ
зиялыларының арасында өзіндік ұстанымдарымен дараланған С.Лапиннің қоғамдық-
саяси қызметі мен ... ... ... ... ... ... ... басындағы қазақ зиялыларының алғашқы шоғыры қатарында С.Лапин
да қазақ халқын және ... ... өзге де ... ... ... ... тұрмыс жағдайын көтеру, өркениетті елдер
қатарына қосу жолында аянбай ... ... ... 1917 ... ... ... ... ұйымына жетекшілік етті. Қоғамдық-саяси
қызметпен қатар шығармашылықпен айналысты.
С.Лапиннің өскен ортасында атқарған ... және ... ... ... ... XIX ... соңы мен XX ... басындағы
қазақ қоғамындағы ұлт зиялыларының орнын айқындауға, оларға қатысты нақтылы
объективті ғылыми баға беруге өзіндік игі ықпалын ... ... ... ... ... ғылыми өзекті мәселеге арналған деуге толық
негіз бар.
Мәселенің зерттелу деңгейі. ... ... ... ... мұралары отандық тарих ғылымында арнайы зерттеу объектісі
ретінде қарастырыла қойған жоқ. Ғылыми ... ... ... ... ... кезеңдеріне қатысты және оның ... ... ... ... ... бағалар өзінің әркелкілігімен
ерекшеленеді.
С.Лапинге қатысты алғашқы ғылыми пікірлер XIX ғасырдың соңғы кезеңінен
бастау ... Бұл ... ... тарихшы-ғалым В.В.Бартольдтың есімін
ерекше атап көрсетуге болады. Оның бірқатар еңбектерінде [1] ... ... ... ... Ол ... ... ... мен
мәніне және "сарт ... ... ... пікір таласқа түсіп,
С.Лапиннің бұл ... ... ... ... мен тұжырымдарын сынға
алғанымен, оның өзін қалыптасқан зерттеуші ретінде бағалайды. С.Лапиннің
авторлығымен шыққан ... және ... ... және ... ... ... жазулардың аудармасы" атты еңбегіне
1896 жылы Санкт-Петербург ... ... ... ... ... ... В.Л.Вяткин тараптарынан да бағалар берілген [2].
XX ғасыр басындағы қазақ ... ... ... ... "Айқап" журналы мен "Қазақ" газеті беттерінде жариялаған
мақалаларында С.Лапиннің Мемлекеттік думадағы мұсылман фракциясы ... ... және 1914 жылы ... өткен бүкілресейлік
мұсылман съезіне қатысуына байланысты ... ... Ол ... тұрғыда берілген деп есептеуге болады [3].
С.Лапиннің 1917 жылғы қос ... ... ... ... ... ... зиялыларынан алғаш пікір білдірушілер қатарына
М.Шоқайды жатқызуға болады. Ол өзінің эмиграцияда ... ... ... естеліктерінен үзінділер" атты еңбегінде [4]: "Сералы Лапинмен өзімнің
жеке қарым-қатынасыма келгенде, ол кісі мені ... ... ... ... ... болады. Тек саяси мәселеде бір-бірімізге жолай алмадық," — дей
отырып, оның ... ... ... ... Оның бұл сыны азаттық
қозғалыстағы ... ... діни ... ... ... ... Ташкенттегі кеңестер өкіметі мен Түркістан мұхтариятының (Қоқан
автономиясы) қантөгіске бармай ... ... ... ... да ... Осы ... ... қоғам қайраткері Зәки Валиди Тоғанның еңбегінде [5]
С.Лапинге байланысты білдірілген пікір М.Шоқайдың ... ... ... айта ... ... ғасырдың 20-30 жылдары кеңестік ... ... ... ... ... қоғамдық-саяси қызметіне деген
көзқарас өзгеріп, оның 1917 жылғы революция тұсындағы саяси ... ... ... ... оның ... ... етуі "контрреволюциялық", "бұқара халықтың ... ... ... ... ... ... баға ... авторлар
Е.Федоров, А.Симонов және П.Алексеенков [6] еді.
Кеңестік тарих ғылымы алдымен сталиндік ... ... ... мен ... ... идеологиясы шырмауында болып келген
1930-1980 жылдары аралығында қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметі
зерттелмеді. Әрине, бұл ... ... ... тыс ... қойды дегенді
білдірмейді. Бірақ оған революцияға дейінгі Қазақстан мен Түркістандағы
революциялық ... ... ... ... ... ... ... жанама сюжет есебінде қарау үрдісі қалыптасты.
Кеңестік құрылысқа арналған еңбектердің барлығында бірдей С.Лапиннің
атқарған ... ... ... деп ... тұжырым болмайды. Өйткені
С.Лапиннің қызметінің кейбір кезендеріне кеңестік құрылысқа арналған кейбір
еңбектерде оң баға да ... ... ... ... ... ... ... мұсылман фракциясы жанында Б.Қаратаев,
Е.Оразаев секілді т.б. ... ... ... аткарған қызметіне және XX
ғасыр басында қазақ баспасөзін ... ... ... ... объективті
баға беруге талпыныс жасалған. Мұндай талпыныс С.Зимайовтың К.З.Ыдыросовпен
бірге әзірлеген еңбегінен де [8] аңғарылады.
"Қазақ совет энциклопедиясында" С.Лапинге ... ... ... ... ... ... зерттеуші, ағартушы әрі адвокат деп көрсеткен. Ол
жөнінде мынандай пікір ... ... ... ... парсы, т.б.)
жетік білген. Лапин Самарқандағы көне ... ... ... ... орыс ... өлеңмен аударды және олардың салынған
жылын (араб әріптерінің орналасу жүйесіне байланысты), салдырған адамдарды
және сәулетшілердің ... ... ... ... ... болып келген
"Туһарт әл-Хани", "Шаһнама" дастандарының нұсқаларын, қолжазбаларын тапты.
Шаһи-Зинда, араб ... ибн ... ... ... ... ... [9].
С.Лапиннің ғылыми үйірмелердің қызметіне қатысуы жайында шығармалары
туралы ... ... ... жарық көрген К.Е.Бендриков ... ... [10] де ... жылы ... ... "Жазықсыз жапа шеккендер" атты
еңбегі [11] жарық көрді. Оның бұл еңбегінде С.Лапиннің өмір жолы ... ... ... ... атты ... ... ... С.Лапиннің өміріне қатысты мәліметтердің біразын ... ... ... ... атап ... бірқатар мерзімді
баспасөздердегі С.Лапин туралы дерек көздерін ғылыми ... ... осы ... ... ... ғылымында С.Лапиннің қоғамдық-
саяси қызметі мен ... ... ... алғашқы талпыныс
ретінде бағалауға болады. Оның С.Лапин туралы мынандай пікірі ерекше ... "Ол ... ... ... ... үшін ... ашу ісіне
араласты. Оның адвокаттық қызметінің пайдасын қарапайым халық 1905 ... ... ... сезінді. Осы кездердегі ұлт-азаттық көтерілістерге
қатысқаны үшін өлім жазасына кесілген ... ... ... ... ... ақтауы Лапиннің заң қызметіндегі үлкен еңбегіне саналады. Ол
Түркістан өлкесінде тұратын мұсылмандардың жинаған қаржысына Петербургте
1913 жылы ... салу ... де ... ... ... кейінгі кезеңде тарихымызды ұлттық мүдде
тұрғысынан жазу жолында алғашқы қадамдар жасалынып, XIX ... соңы ... ... ... қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметінің
ерекшеліктері мен бағыттарына ... зер ... онда ... ... ... ... қол ... Бұл ретте М.Қойгелдиев пен
К.Нүрпейісовтің еңбектерін [13] ерекше атап көрсетуге болады. ... ... ... ... ... ... ... өкілдерінің
қоғамдық-саяси қызметін зерттеуге деген ... арта ... ... ... да еңбегі [14] елеулі дәрежеде ықпал етті. 1996
жылы Ғ.Ахмедовтың "Алаш "Алаш болғанда" атты еңбегі [15] жарық көрді. ... ... ... ... ... ... олардың қоғамдық-
саяси қызметінен шолу жасалған еді.
С.Лапиннің қоғамдық-саяси қызметі соңғы жылдары елімізде ... ... ... ... тек ... ғана ... ... тапқан. Ол еңбекте С.Лапиннің бірінші орыс революциясы тұсында және
1917 жылғы қос революция кезіндегі қызметіне ... баға ... ... ... ... ... ... басылымының 3-
томында [17] С.Лапин қазақ зиялыларының ... ... ... ... ... ... ... мен қызметіне қатысты мәліметтер
2000 жылы V жарық көрген "Түркістан. Халықаралық энциклопедиясына» ... ... ... [18] С. ... ... Соңғы уақытта мерзімді
баспасөз беттерінде де С.Лапинге қатысты ... ... көре ... ... ... ... ... "Қазақ тарихындағы
Лапиндер ізі" атты мақаласы [19] жарияланған. Ол бұл мақаласында С.Лапиннің
қызметі мен ... ғана ... ... ... де ... ... ... 1911 жылдың бас кезінде Перовскіде ашқан сауда-
өнеркәсіптік серіктестігі ... ... ... рет ... тарих ғылымында
Д.И.Дулатова мен НД.Нұртазинаның 1917 жылы ... ... ... [20]
көрініс тапты. Авторлар аталмыш серіктестік жергілікті халықты ... ... ... жағдайында әлеуметтік жағынан қорғауды мақсат
екенін дәлелді ... ... ... ... ... қатысты
мұрағаттық құжатты көпшілік назарына ұсынған.
Өзбекстандық зерттеушілердің 1990-жылдардан бастап жаңа сипатта шығара
бастаған бірқатар еңбектерінде [21] ... XX ... бас ... ... ... ... ой-пікірлер білдірілген. Мұнда
бағаларды Д.А.Алимова, ... ... ... ... зерттеушілердің еңбектерінен [22] де кездестіруге
болады.
Түркістан мұхтариятының тарихын зерттеуші С.Агзамходжаевтың ... ... ... ... ... қатысты объективті
тұжырымдар жасалған. ... ... ... ... ... ... тарихын зерттеуге арналған еңбегі
[24] ... ... ... ... ... ... талданған.
Бұл ұйымның қызметін ашып көрсетуде негізінен ... ... ... 2000 жылы жарық көрген еңбегінде [25] алғаш ... 1918 жылы ... ... ... тағдырын ашып көрсеткен.
С.Лапиннің эмиграциялық қызметі осы уақытқа ... ... ... қойған жоқ еді. Автордың келтірген деректері ғылыми айналымға
бұрындары енгізілмеуімен ерекшеленеді.
Біз қарастырып отырған ... ... ... ... ... шолу ... ... зерттеу объектісі болмағандығын аңғартады.
Осы уақытқа дейін мұндай мәселені арнайы карауға қажет алғышарттар ... ... ... ... қолайлы жағдай еліміз егемендік алғаннан
кейін ғана қалыптасты. Мұның өзі біз ... ... ... айғақтай түссе керек.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Диплом жұмысының мақсаты -
С.Лапиннің ғұмырының барлық кезендерін қамти ... оның ... ... бұрын ғылыми айналымға тартылмаған ... ... ... жұмысында мынандай міндеттер алға қойылды:
- XX ғасыр басында С.Лапиннің қоғамдық-саяси өмірге атсалысуы;
- 1917 жылғы ақпан революциясынан кейінгі ... - ... ... ... анықтау;
- С.Лапин жетекшілік еткегі "Шуро-и-уламо" ұйымының алдына қойған
мақсатына және осы мақсатты жүзеге асыру ... ... ... беру;
- С.Лапиннің Түркістан мұхтариятына және кеңестер билігіне көзқарасынан
және Германиядағы қызметіне талдау жасау.
Зерттеу жұмысының деректік негізі. ... ... ... ... ... құжаттар мен материалдар жинақтарынан,
естеліктерден және ғылыми зерттеулерде берілген ... ... ... метолологиялық негізі. Дипломдық жұмыста қойылған
мәселелерді ғылыми ... ашып ... ... ... ... тәсілдерімен тығыз байланыстағы тарихилық, объективтілік
сияқты негізгі метолологиялық принциптер басшылыққа алынды. Сондай-ақ ... ... ... ... мен ... зерттеуде калыптасқан
жаңа концепциялар да ескерілді.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы ... екі ... ... ... ... және ... тұрады.
І – Тарау. Сералы Лапиннің қоғамдық саяси-қызметі.
Сералы ... ... 1868 жылы ... ... ... Сырдария облысының Перовск уезіндегі Кеңтөбе
болыстығының 4-ауылында (қазіргі Қызылорда ... ... ... ... ... ... келді.
Сералының атасы Лапы XIX ғасырдың бірінші жартысында Сыр бойында
қоныстанған кіші ... ... ... ... руы ... ... ... танылған қадірменді адам болған. Қазақтың көрнекті қоғам
және мемлекет кайраткерлері Сұлтанбек ... қызы — Зиба ... жиен ... ... — Гүләндәмнан естігенін айтуына қарағанда
Лапы Сыр өңіріндегі жарлыларға жыл ... мал ... ... ... ... ... ұлы Мұңайтпас жасынан пысықтығымен, ... көзі ашық ... ... ... ... ... бір дәрежеде
абырой беделге ие болған. Ол Бомай, ... ... және ... ... ... ... бұл үш ... Сейдалы, Сералы, Әлиасқар, ... ... ... Әлиакбар, Гүләндәм, Латифа, Әбухалық,
Нысанбай, Бану, Жәми, ... ... ... ... мен қыздар туылған.
Мұңайтпастың ұлдары ішінде оку-білімге айрықша ынта танытқаны ... ... ... дүниетанымына, қайраткер ретінде калыптасуына өмір
сүрген дәуірі, өскен ортасы және тәлім-тәрбиесі ... ... ... ... шағы қазақ жерінің Ресей империясы отарына айналып,
бодандық ... ... ... ... келді. XIX ғасырдың 60-жылдары
патіпа өкімті-Қазақстанның оңтүстік ... ... ... ... ... ... бекітілген "Жетісу және Сырдария облыстармен басқару туралы
Уақытша ... және 1868 жылы 21 ... ... ... және ... ... дала облыстарын басқару туралы ... ... ... ... қоғамын шексіз билеп-төстеуге мүмкіндік алды.
Ендігі уақытта патша өкіметі казақ халінің тыныс-тіршілігіне қатысты барлық
мәселелерді шешіп отыру ... ие ... ... ... ... ... ... Ресейдің орталық аудандарында
ғана емес, шет аймақтарда да қоғамдық өмірдің ... ... ... артуына зор ықпал етті. Дегенмен шалғайда жатқай Түркістан
аймағында мұндай шабыт басқа ... ... сәл ... барып
байқалды. Мұның себебін сол тұста "Туркестанский ... ... ... құлатылғаны туралы телеграф арқылы Ташкентке ... ... ... Куропаткиннің салқын карсы алып, оны тек 5
күннен кейін ғана ... ... ... беруімен және ескі билік орындарының
тез арада ... ... ... ... байланыстырған-ды [28].
Уақытша үкіметтің 5 наурыздағы каулысына сәйкес ... ... ... ... тез ... оның орнына қоғамдық ұйымдардың атсалысуымен
құрылған өкімет органдарына ... ... ... ... Түркістан өлкесінде
ескі лауазым иелері, соның ішінде генерал-губернатор да өз қызметін сәуір
айының ... ... ... ... ... 8 ... ... нақтылы нұскау түскенге дейін облыстық, уездік деңгейдегі
лауазым иелеріне өз қызметтерін жалғастыра беру керектігін және ... ... ... ... көңіл бөлуді тапсырды
Өлкедегі мұндай жағдайға қарамастан патша ... ... ... ... ... ... зор ... қарсы алынып, Уақытша үкімет
атына құттықтау ... ... ... ... 1917 ... 7
наурызында Сырдария облысының 12 болысы атынан, ал 11 ... Қара ... ... ... ... үкіметке, Петроградқа құттықтау
жеделхаттары жолданып, онда қазақтардың жаңа ... ... ... және жаңа ... ... ... қорғайтынына сенім
артатындықтары білдірілді [29].
Патша өкіметінің құлатылғаны туралы хабарды С. Лапин Термезде жүріп
естіп, сондағы халықтың зор ... ... ... ... ... ... күні Термез тұрғындарының бейбіт шеруі өтіп, онда қала тұрғындары атынан
Мемлекеттік думаның Уақытша комитетінің төрағасына "Орыс халды өзіне ... ... ... ... халықтарға да бостандық алып берді. Осыны
ескере отырып Ресейдің ең шеткі ... ... ... Термездің
бұратаналары және осында борышын атқарып жатқан әскерилер Уақытша үкіметке
адал қызмет етуді және оған барынша қолдау ... ... ... ... билік орындарыньң тез арада ауыстыратынына, олардың ... ... және ... емес деп ... халық мүддесін мемекет
мүддесімен ұштастыратын өкіметтің органдары бой көтеретініне сенеміз" деген
мазмұндағы жеделхат жолданған болатын.
Уақытша ... ... ... ... ... ... бірі 1917 жылы 20 наурызда Ресей азаматтарының құқығындағы діни
наным-сенімдеріне, ұлтына карай шектеушіліктер алып тастауы ... ... ... рет діни ... ... кемсітушілікті жойылды деп,
ұлттар тендігін қағаз жүзінде болсі да жария еткен бұл акт бүрыңғы ... ... ... ... терезесін тең сезінуіне жол ашты.
Осы қаулы кабылданған күні Ә. Бөкейханов, М. Дулатов және М. Шоқай
"Алаш ұлына" атты ... ... ... ... ... таңы ... ... жеткізді. күні кеше құл едік, енді бұл күн ... ... ... ... ... жоқ. ... ... теңдік әперіп отырған орыс
халқының ақ жүрек адал ниетті көсемдері, орыс халқының ... ... ... бостандық қан төгіп, жеңіп алды. Олардың бұл жақсылығы калай
қайтарамыз? Біз ... әділ ... азат ... ... бір ... жаны бір. ... бұрын жаны ашымайтын еді, қабырғамыз
қайыспайтын еді, енді орыс ... ... ... тең ... ... ... ... қүйінеміз. Жұрттың бәрі осылай бірігіп,
тізе қосып, ... ... ғана азат ... бола аламыз. Соның үшін жаңа
үкіметке қолдай келген көмегімізді аямауымыз керек. Ұйымдасып, ... ... ... қылалық, кешікпей ашылатын Учредительное собрание
һәм Мемлекеттік думада бәйгеге қосылып, жүлде ... ... ... жол ... ... жылдың көктемінде ресми билікке оппозицияда тұрған Петроградтағы
жұмысшы және солдат депутаттары Кеңесінің үндеуіне ... ... де ... ... бой ... бастады. Ташкент қаласында 3 наурызда
жұмысшы депутаттар Кеңесі, 4 наурызда ... ... ... ... олар ... ... және ... депутаттарының Ташкент кеңесі деп
аталды. Оның жетекшілігімен Түркістан өлкесіндегі салалар мен ірі елді
мекендерде жергілікті жұмысшы және ... ... ... құрылып,
наурыз айының соңына дейін олардың өлкедегі саны 75-ке ... ... ... ... ... ... ... өкілдерінен
тұрды [31].
Жұмысшы және солдат депуаттары кеңестерінің құрылуымен бір мезгілде
Уақытша үкіметтің, жергілікті ... ... ... ... 1 қоғамдық ұйымдардың атқару комитеттеріне сайлау ... ... ... ... ... бір ұйым ... ғана өкілдер
енгізілетін. Бұл өз кезегінде атқару комитеттеріне ... тез ... және ... ... ... көп ... беретін. Ал,
ешқандай ұйымдары жоқ жергілікті халық өкілдерін ... ... ... өз ... ... құр ... қалу жағдайының алдында
тұрды. ұлттық қоғамдық ұйымдарды құруға сол тұста ... ... ... ... да сезілген болатын. Мұны "Бірлік туы" ;газетінде
жазылған мына бір жолдардың мазмұнынан да ... ... "Ең ... ... ... Ақмешіт қазақтары бұл таныс болмаған жаңа бір жота
басшы табайық деп телеграмма үстіне ... ... ... ... ... ... ... Самарқаннан Хұсан Ибрагимовты, мұғалім
Табанбаевты, Қазаннан. Серікбай Ақаевты, Әндіжаннан Қоңырқожа ... ... ... ... ... уезі ... жеделхатын алған С.Лапин 14 наурызда
Ташкентке келді онда ... Қари ... I. ... ... 3. ... ... зиялы қауым өкілдерінің
ұйымдастыруымен Ташкенттің ескі ... ... ... ... ... ... бұл ... қатысушылар Уақытша үкіметке
және оның жүргізіп отырған ... ... ... ... ... ... өз өкілдерін енгізу үшін бір ұйым құру
керекгігі жөнінде шешім қабылдады. Ол ұйым ... ... ... ... кеңесі") деп аталатын болды. Осы жиналыста ұйымның 15
мүшеден тұратын басқармасы ... оның ... ... ... Мүнауар
Қари, Қ. Бабох оджаев, М. Жолдасқожаев, I. ... ... ... ... С. Лапин да сайланды Жиналыста "Шуро-и-ислам"
ұйымының бағдарламасы әзірленіп, оны ... ... деп ... ... ... ... ... мұсылмандары арасында заман
талабына сай мәдени-ағартушылық, ... ... ... асыру; көздеген максатқа жету жолында мұсылмандарды бір бағдарлама
төңірегінде топтастыру ... ... ... ... өлке
тұрғындарын таныстыру; тұрғындарды Құрылтай жиналысына әзірлеу екендігі
аталып көрсетілді "Шуро-и-ислам" ... ... ... ... оның
орынбасары болып 2 Мемлекеттік думаның мүшесі Әбдуахит Қари ... ... ... "Шуро-и-ислам" ұйымына жақын арада бүкілтүркістандық
мұсылман съезін өткізуді ұйымдастыру жүктелді.
Құрамына өзбек, қазақ, ... және т.б. ... ... ... ... "Нажот" ("Азаттық") атты баспасөз органын сәуір
айынан бастап шығару жолға қойылды. Сондай-ақ, көптеген қалаларда, ... ... ... ... Әулиеатада бөлімшелері ашылды. Бұл
бөлімшелердің ашылуына С. Лапин да белгілі дәрежеде атсалысты. Мәселен,
наурыз ... 21 күні С. ... ... "Шуро-и-ислам" ұйымының бөлімшесін
құруға қатысып, қала тұрғындарын осы ұйымға кіруге үндеді
"Шуро-и-ислам" ұйымының құрылуы Түркістан өлкесінің ... ... ... болды. Ол өлкенің орталығы ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер әкелді. "Шуро-
и-ислам" ұйымының нығая түсуімен ... ... ... ... орнығуына тосқауыл қойылды Саяси аренада үш өкіметтіліктің
болуына, яғни Уақытша ... ... ... жұмысшы және солдат
депутаттарының Қеңестері және жергілікті халықтың мүддесін ... ... ... ... өмір ... алып келді.
Ресейлік зерттеуші Г.А.Герасименко қосөкіметтілік жағдайында шет
аймақтарда ... ... ... ... ... араласып, бірден маңызды
мекемелерге айналды деген пікір білдіреді бұл пікірдің шындыққа ... ... ... 19 ... ... ... губернаторына берген нұсқауында: "Сіздің жұмысыңыз халықтың ... ... ... ... ... - деуі айқындай түссе
керек.
С.Лапин наурыз айының соңына қарай Перовскіге келіп, онда ұлттық ... ... ... ... ... ... ... бұл кезде Перовскіде
ұлттық ұйым құру ісі қиын жағдайда жүріп жатқанды. Бірлік туы" газеті ... ... деп ... ... өз ... үлгі ... өз
бетімен күн көрудің халіне жеткендігін көрсетіп отыр. Біздің казақ тым
болмаса, жаңа хүкіметтің көрсетіп берген ... ... кете ... ... ... ... сайлауына талас шығарып, былығып жатыр. Сол қалыпа
бағып, жұрттың шырқын бұзарлық партия жиятын ... ... ... Жай, ... ... ... бұлардың осы бұзақылықтарына жол беріп әуреде
жүр" Ақмешіт өңірінде ... ... ... ... казақтардың бір ұйым
төңірегіңе топтасуға мүмкіндік бермеді. 26 наурыз күні Ақмешітте өткен
қазақтар жиналысында бір ... ... ... ... жарылды Сөйтіп,
Ерәлі Қасымов төрағалық еткен Ақмешіт ұлттық кеңесі) мен С.Лапин жетекшілік
еткен Ақмешіт халық ... ... ... [34]. Ақмешіттегі, бұл
комитеттер жөнінде М. Шоқай өз естелігінде былай деп ... ... ... ... халық Ерәліні ұлттық комитеттің төрағасы етіп
сайлады. ... ... ... болмысымен, төңкерістен, жалпы саясаттан өзін
аулақ ұстаған еді. Ол кезде Ақмешіт халқы төңкерісшіл-саясатшыл біреуді
іздеген күннің ... ... ... табулары екіталай еді. Сондықтан да,
барлық тілмаштар Ерәліге қарсы бірікті. Бұл табиғи бір жайт-тұғын. Өйткені
олар ескі "көкелерінен", ... ... оңай ... ... ... Мұндай арамтамақтар жаңа жағдайға, өзге шарттарға оңай көндіге
алмады. Сол ... ... ... өзін жаншыған бұрынғы Ресей үстемдігі
кұлаған соң, тілеулестерімен бірігіп, көксегенін жерден тауып беретін бір
күшті іздеуге ... ... ... ... ... ... іздегені бола кетті. Бүкіл қорсоқыр писарь мен тілмаш
атаулы сол кездегі Ақмешіт пен оның ... ... ... ... ... қызметке кірді. Ал ұлттық комитет әлгі Кеңестердің көзіне біткен
сүйелмен бірдей еді. Сондықтан да оны жою ... ... ... ... аз ... өз елін ... хақысы бар екендігін айтып, қарсы шықты.
Міне, осынысы үшін Ерәлі жұмысшы-солдат ... ... ... Ақмешіттің ұсақ тілмаштары Ерәліге карсы жүргізген сүрқия
әрекеттерінде өздерінен шені биік әлдекімдерден ... ... ... ... ... ... жүрмеді. Сол себепті Сералы халық ... ... ... ... үйіп ... бағдарламасы бар бұл ұйымға
көңіл бөлгендер аз болды. Сералы аты аталып өткен Құсайын Ибраһимді де әлгі
ұйымға ... ... ... ... ... ... байланыс
орнатты. Екі жақтың да іздегені табылып, ауыз ... да ... ... бұлар Ресейде төңкеріс басталғаннан ... бері ... ... ... ... ... ... мәнісінде С.Лапиннің жетекшілігімен құрылған Ақмешіт халық
өкілдерінің кеңесі өзінің алдына ... ... ... ... ... ... Өңірге ашаршылық кауіпі төніп тұрғанда халыкты
азық-түлікпен қамтамасыз ету жолдарын қарастырып, ұйым бұл істе ... ... ... ... ... ... ету кажет деп тапты.
Өйткені, жұмысшы және ... ... ... ... ... ... азық-түлік, тасымалданатын теміржол жұмысшыларынан тұратын
М.Шоқай сол кезде Ақмешітке ... ... ... ... және ... депутаттары Кеңесімен жақындасуының, бұл істе
белсенділік танытқан Х.Ибраһиммен тығыз ... ... ... ... алған жауабы жайлы М.Шоқай былай деп еске алады: "Сералы
Лапинмен ... жеке ол кісі мені ... ... ... ... еді деуіме
болады. Тек саяси мәселеде біз бір-бірімізге жолай алмадық. Бір оңаша
кездескенімізде мен одан "ел ... ... ... Хұсан Ибраһиммен
соншалық араласуыңыздың жөні қайсы?" - деп сұрадым. Менің бұл сұрағыма
Сералы ... ... ... "Осындай жексұрын дуаналар сізге неге
керек?" - деген сұраққа: "Жарық болған ... ... ... ... ... ... деп ... бергенін айтты. Демек, "жаман жалба" дегенде
революционер, марксист Ленин марксизм мен революциядан ... ... ... біздің Сералымен бір пікірде болып ... ғой. ... ... ... ашық ... жатқан елдерінде жаман жалбаны да пайдалануға
болады деп ойлайды екен" [36].
С.Лапин Перовскіде болған шағында жергілікті ... ... ойын ... ... ... ұлттық кеңес, халық" өкілдерінің ... ... ... ... ... келмей, өзара талас-
тартысын жалғастырып жатты. Мұны байқаған С.Лапин ... ... ... ... ... керек деп шешіп, сонда кетті. Өзінің орнына
Х.Ибраһимді қалдырды. Осылайша ... ... ... ... төрағасы
болып шыға келді Көп ұзамай осы үш ұйым өкілдерінің атсалысуымен құрылған
уездік атқару комитетінің төрағасы болып Х.Ибраһим ... Оның ... ... ... және солдат депутаттары Кеңесінің төрағасы Агапов
белгілі дәрежеде ... ... ... ... ... мен Агаповтың
бірлесе қызмет етуі барысында халық мүддесі ескеріле бермегендігі жөнінде
"Бірлік туы" газетінің ... ... ... бас ... ... ... ... және жұмысшы депутаттарының Кеңесі Ташкенттегі
жұмысшы және солдат депутаттарының ... арқа ... өз ... ... ... ... 1917 жылы 6 ... Уақытша патша
үкіметтің шешімі бойынша Түркістан комитеті құрылды. Мұны "Шуро-и-ислам"
ұйымы Ақпан революциясынан ... ... ... ... ... ... ... комитетінің мүшелері келгенге дейін ескі билік
органдарының чиновниктерін қызметтерінен кетіру жөнінде шешім кабылдады.
Бұл мәселені ... ... ұйым ... ... ... ... 9 ... күні өткен мәжілісіне С.Лапин да қатысқан болатын.
Мәжілісте ... ... ... ... ... ... тізімі әзірленетін болды және бұл тізімдегілерді жазаға тарту
мақсатында Түркістан комитетіне өтініш білдірілетін болды.
С.Лапин Түркістан комитеті жергілікті ... ... ... ... ... ... процестердің өлкеге бойлай енуіне жағдай
калыптасты деп үміттенді. Оның мұндай ... ... ... ... төртеуі халық өкілдері, (Ә.Бөкейханов М.Тынышпаев, С.Н.Мақсұдов,
Ғ.Дәулетшін) болғаны әсер етсе керек. Түркістан комитетінің бұл мүшелерімен
С.Лапин бұрыннан таныс еді. Оның ... III ... дума ... ... ... болатын.
Түркістан комитетінің бұл мүшелерінен Ә.Бөкейханов Торғай облысы
комиссары ... ... ... ол ... ... ... ... Түркістан комитеті жайлы Ә-Бөкейханов былай деп жазған-
ды: ескі өкімет ... ... ... абақтыға жабылып,
Петроградқа айдалып кетті. Жаңа уақытша .болған бостандық, ... ... ... басқаруға Түркістан комитетін сайлады. бұл
комитетке үкімет өзгеше ... ... іс ... деп берді. Түркістан
уалаятына бостандық,, құрдастық, туысқандық шырағында не ... ... ... ... ... ... ... кісілер: 4-ші
Г.Дума члені Н.Н.Щепкин: бұл кадет партиясының көсемі, ... ... ... ... ... Қалған Түркістан комитетінің
кісілері: 1-ші Г.Дума члені Әлихан Бөкейханов, 2-ші Г.Дума члені Мұхамеджан
Тынышбай баласы, 3-ші ... ... ... ... ... ... ... генерал Ғабдолғазиз
Дәулетше баласы. Преображенский, Липовский Түркістанда ... ... мен ... ... ... көріп білген,. Түркістан
жайына қанық адамдар. Түркістан комитеті билейтін облыстар: ... ... ... ... һәм ... Хиуа ... ... өз естелігінде Түркістан комитетіне жергілікті ұлттық демократиялық
күштердің көзкарасы туралы: "Біз үкімет комитетін ... ... ... ... ... де келген жоқ. Өйткені, біз үшін аса қауіпті күш
болып саналатын ... және ... ... ... комитетінің орнына көз
тігіп отыр еді. Сондықтан қызметімізде жағдайды өлшеп-пішіп, парасат
танытумен ... ... ... ... ... артықшылығы
(біз үшін) оның өкілдер жиналысын шақырмай ешбір мәселені толық шешіп
алмайтындығы еді" [38] — деп ... ... ... ... Ташкентке
келгеннің ертеңіне мемлекеттік құрылыс ... ... ... ... атқару комитеттері делегаттарының съезін шақырды. 9-
16 сәуір арасында жүрген бұл съезде Түркістан өлкесі облыстары мен ... Хиуа ... 171 ... ... ... ... ... У.Қожаев, С.Лапин сияқты белгілі қайраткерлер бар ... көп ... ... ... ... ... мәселелерін жан-
жақты қарастырды[39].
Съездің алғашқы күннің жартысында Түркістан комитетінің ... сөз алып ... ... ... ету бағдарламасымен
таныстыра отырып, Түркістан комитетінің қызметі бостандыққа, теңдікке,
достыққа және өлкеде демократиялық принциптердің ... ... Ол ... ... ... екі үлкен міндет тұрғанын атап
көрсетті:1)облыстықтан ауылдық деңгейге дейінгі басқару аппараттарын құру,
олардың арасында үйлесімді ... ... ... ... 2) ... ұйымдастыру. Уақытша үкіметтің өлкеде жіергілікгі билік
орындары жайында Н.Н.Щепкин: "Түркістан ... ... ... ... ... ... қарасты территориядағы барлық билік
орындарының қызметін қадағалап, олардың қалыпты қызмет етуіне жауап береді.
Түркістан комитеті қасынан, ... ... ... ... да
кеңесіп отыратын ұйым құрылады. Ол ұйымға өлкедегі барлық ... ... ... - ... және ... ... өзге де мүшелерінің өлкені
басқару жөнінде сөйлеген сөздері жергілікті ... ... ... принциптердің жүзеге асуына күдікпен қарауға итермелей
бастаған-ды. Съезде М.Бехбуди мен С.Лапин сөз ... ... ... ... ерекшеліктерін терең білмейтіндіктерін алға ... өз ... ... ... ... ... алулары
керектігін, әйтпесе демократиялық бастамалар жай сөз ғана ... атап ... ... ... ... ... ... қызу талқыланды. бұл мәселе бойынша құрамында" С.Лапин бар ұлттық
демократиялық күштер Ресейдің федеративті республика болуын барлық ... ... ... ... берілуі керектігін жақтап шықты.
Делегаттар арасында федеративті ... ... ... ... ете алмайды, сондықтан мемлекетті жекелеген бөліктерге ... жоқ ... де ... ... ... білдірушілер негізінен
жұмысшы және солдат ... ... ... еді. Олар: "Ресей
федеративті кұрылыстың енгізілуі мұсылмандарға ... ... ... ... әзір ... ... ... ала қалса, прогреске
карсы тұрған ишандар мен молдалардың ... ... - ... ... де
алға тартты.
Түркістанның жергілікті халықтарының мүддесіне қайшы келетін ... ... ... ... ... ... С.Лапин өз сөзінде
Түркістан мұсылмандары өзін-өзі басқаруға даяр екендіктерін, олардың
арасында ... ... ... алатын күштің бар екендігін мәлімдеп,
Түркістанға өзін-өзі билеу ... ... ... етеді. Оның сөзін
М.Бехбуди қолдай отырып, Түркістан ... көне ... мен ... ... ... көне ... жетістігі бүгінде адамзаттың асыл
қазынасына айналып отырғанын, әлемге танымал ... ... ... мұсылмандарды өзін-өзі билеуге даяр емес ... ... сын ... деп ... ... ... ... "Ресей жекелеген облыстарға автономиялы басқаруды қамтамасыз ететін
демократиялық республика болсын" деген ... ... ... ... ... қалалардың өзін-өзі басқару жүйесін
реформалау туралы баяндамасын ... қызу ... ... ... ... ... өзін-өзі баскару жүйесі еуропалық
және жергілікті тұрғындардың мекемелерінен тұратын болып ... ... бұл ... ... ... ... ... қорғау
мақсатында жасалған жоба болатын. Осыған орай, С.Лапин ұлттық зиялылар тобы
мұндай жобаға ... ... қала ... ... және жергілікті деп
бөлу ұлттық қайшылықтардың тууына алып келетіндігін айтты. С.Лапин калалық
өзін-өзі басқару жүйесі бір ... болу ... және оған ... ... халықтардан пропорционалды болу керектігін білдірді. Мұндай пікір
съезге ... ... ... да ... ... ... еуропалық және жергілікті деп бөлу отаршылдық саясаттың көрінісі
деп бағаланды. Бұл мәселе бойынша ... ... ... ... ... басқару мекемесі өлкедегі түрлі ұлттардың бір-біріне ... ... ... игі ... ... деп ... қалалык өзін-
өзі басқару мекемесіндегі, яғни қалалық думадағы ... ... ... ... ... беруді ұсынды [40]
С.Лапин осы съез жұмысы кезінде және одан кейін де Уақытша үкімет Түркістан
генерал-губернаторының ... ... ... ... ... ... қүйде басқаруға ұмтылып отырғанына көз ... ... ... ... мәселесіне Уақытша үкімет ... ... ... ... ... ... әсер еткен-
ді. Түркістан комитетінің терағасы ... ... ... "Ол 2-3 ... ... салатын жай мәселе емес. ... ... ... ... мен зерттеу жүргізуді көп уақытты
қажет етеді. Түркістанның бүгінгі ... ... ... ... ... ... бермейді", — деген пікірде болып Түркістанның ағылшындар
мен_ "француздардың отарлары секілді басқарылуын жақтаған еді ... ... ... "Сіз ... ... ... ... федеративті ме, әлде отарлық па?" деген сұраққа былайша жауап
берген-ді: "Түркістан өлкесі біздің ... ... ... да орыс ... ... ... ... мұсылмандардың ұлттық және тайпалық ымыраға
келгеніне ... көз ... ... Егер ... ... жағдайда өзін-
өзі басқаруға мүмкіндік беретін болсақ, онда жекелеген тайпалар ... ... үшін ... етек алып, оның соңы қанды қырғынға ұласады.
Ондай қырғынды сырттан көмек келмейінше мұсылмандар өз ... ... 1917 жылы ... 16-21 ... ... "Шуро-и-ислам"
ұйымының ұйымдастыруымен өткен Бүкіл-түркістан мұсылмандарының бірінші
съезіне қатысты. Оған ... ... 150 ... жиналған еді.
Съездің төрағасы құрамына М.Шоқай, У.Қожаев, ... ... ... ... ... ... бірге С.Лапин де енді. Съездің
қүн тәртібіне Уақытша үкіметке қатынас, Ресейдің ... ... ... ... сайлауға әзірлік, жергілікті діни мекемелер,
медреселер мен вакуфтар, қаржы ісі, азық-түлік, жер-су, соғысқа ... ... ... ... ... ... ... өтетін Бүкілресейлік
мұсылмандар съезіне делегаттар сайлау секілді мәселелер қойылды. Съезд
делегаттары ... ... ... ... қызу ... ... облыстарға, соның ішінде Түркістан өлкесіне де автономиялық деңгейде
өзін-өзі билейтін құқық беруді қамтамасыз ... ... ... ... білдірген қаулы қабылдады. Уақытша үкіметке қатынас;
мәселесін талқылау барысында ... сөз ... оған ... ... ... қамтамасыз ету тілегін теріске шығармайтын болса ғана қолдау
көрсету керек деген ұсыныс білдірді. ... бұл ... ... ... ... ... ... отырып, Уақытша үкіметке
өздерінің қолдау көрсететіндігін танытты
Дін ... ... ... ... Түркістан өлкесінде өз
алдына бөлек діни басқарма ... ... ... ... С.Лапин өз
сөзінде патша өкіметінің дін ... ... ... ... нағыз әділетсіздік деп бағалады. Түркістанда өз ... ... діни ... яғни мүфтиліктің құрылуы жөнінде 1914 ... ... ... ... ... ... ... съезінде шешім қабылданып, соның аяқсыз қалмай,
жүзеге асуы тиістігін атап көрсеткен-ді.
Мамыр айында өткелі тұрған бүкілресейлік мұсылман ... ... ... ... сайланды. Сондай-ақ, осы съезде бүкіл Ресей мұсылмандарының
саяси іс-әрекеттерін үйлестіріп отыру мақсатында бір ұйым ... ... құру ... ... ... ... күнгі мәжілісінде өлкедегі түрлі мұсылмандық ұйымдарды
топтастырып, олардың іс-әрекеттерін бір ... ... ... ... ... ... құру туралы шешім қабылданды.
Түркістан өлкесі мұсылмандары ... ... ... ... ... ... қатарына Мүнауар Қари, М.Бехбуди, У.Қожаев,
Т.Нарботабеков, С.Лапин және т.б. сайланды.[41]
Қалыптасқан ахуал жағдайында Түркістан өлкесі мұсылман-дарының ... ... ... ... ... оқиға болды. Бірақ та
жасалған мұндай қадамның онан әрі нәтижелі ... ... ... ... ... ... ... бастап Түркістанның қалалары мен ірі ... ... ... депутаттарының кеңесі, мұсылман
жұмысшыларының одағы ... ... мен ... ... ... ... өлке ... арасында тар таптық мүддені басшылыққа ... ... бере ... ... ... ... өз ... және солдат депутаттарының кеңестері ықпал етуге тырысып ... ... ... ... ... ... орта тұсына
дейін қызметіне кірісе алмауына бұл ... да әсер ... ... ... ... ... жұмысшы-солдат депутаттары
кеңесі мей Ташкент жұмысшы солдат депутаттары кеңесінің біріккен съезі
өтті. Онда Уақытша ... ... ... ... орындарына кімдерді
тағайындау жөнінде жұмысшы-солдат депутаттары кеңесімен санаспауда деп
айыпталып ендігі жерде Түркістан ... ... ... ... ... ... ... Мұнан соң жұмысшы-солдат депутаттарының кеңесі
Түркістан комитеті тағайындаған уездік комиссарларды мойындамай, ... ... ... ... ісін қолға алды. Мәселен, ... ... ... уезі ... ... ... кеңесі мойындамайтынын білдіріп, оның орнына өз ... ... етіп ... ... ... жұмысшы-солдат депутаттарының кеңесімен осындай
теке тіреске түскен шақта ... ... да сырт ... жұмысшы-
солдат депутаттары кеңесінің бассыздығына қарсы әрекет етуге көшті. Осы
мақсатта С.Лапинді Черняевқа аттандырды. С.Лапиннің ұйымдастыруымен Черняев
калалық ... ... Ішкі ... ... ... ... ... Кудрявцевті комиссар етіп сайлауы заңға да,
демократиялық ... де ... ... ... оны тез ... ... ... өтінген жеделхат жолдады Бұл жеделхат мазмұны "Туркестанские
ведомости" газетінде жариялануына орай Черняевтағы большевиктер ұйымының
арнайы жиналысы өтіп, ... ... ... ... бірлестірген
ұйымдар ғана осы бұқаранаың атынан сөйлеуге құқы бар; ... емес ... ... дауысы тек өзінің ғана дауысы болып саналады; 2)Черняевтағы
"Шуро-и-ислам" ұйымы қалалық ғана ұйым, оның Черняев уезіне ешқандай ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы "кұрметті" адамдардан құралған", — ... ... ... ... келіспейтіндігін танытты [43].
Жұмысшы-солдат депутаттары кеңесінің мұндай ... ... ... ... ... пиғылы көрініс берді. Тек
орыс халқының өкілдерінен тұрған жұмысшы-солдат ... ... сол ... ... халық өкілдерінен көптеген шағымдар түсіп
жатты. Ол шағымдарда жұмысшы-солдат депутаттары кеңестерінің жергілікті
халыққа ... ... ... ... алып ... Мәселен, Ташкент сот палатасының, прокуроры И.Д ... ... ... ... Сырдария облысындағы жұмысшы-
солдат депутаттарының кеңесі жергілікті халық ... жиі ... ол ... ... революция атымен халыққа
қысымшылық көрсетуден туындап жатқанын атап көрсеткен
Түркістан ... ... ... ... ... ... кеңестерінің мұндай әрекеттерге бару себебін былайша дәл басып
көрсеткен: "Мұнда өкімет өз ... ... ... жағдай жасап берген
орыстық азшылықтың санасында ондаған ... бойы оның ... ... ... ... жөнінде пікір енгізілді, сөйтіп, ол отарлық
тонаушылық пен зорлық-зомбылық жағдайында тәрбиеленді. ... ... ... ... ... ала ... болады деген сенім мұнда "қарапайым
құқық" дәрежесіне жетті... Түркістандағы орыс ... ... ... ... қоймады. Ақпан революциясы дәуірінен бастап, орыс қоныс
аударушысы Түркістанның ... мен ... өз ... ... депутаттары кеңестері тарапынан жасалған қысымшылықтан
жәбір көрген жергілікті халық өз шағымдарын Ташкенттегі "Шуро-и-ислам"
ұйымына да ... ... ... 11 ... өткен мәжілісінде
мұндай шағымдарды арнайы қарап, онда С.Лапиннің ұсынысымен бұл шағымдарды
тексеру үшін арнайы комитеті құрылатын ... Бұл ... ... С. ... Сырдария облысындағы казақтардың жағдайымен танысуды ... ... ... ... ... ұйымының комиссиясының қызметі
жайында ңақтылы мәлімет ... да, ол ... ... нәтижелі
болмағанын жергілікті халық тарапынан түскен шағымдардың ... ... Сол ... ... шағымдар жайында ... ... ... деп жазды: "Үкімет комитетіне жұмысшы-солдат депутаттары
кеңестеріне наразылық білдірген арыз-шағым жауып жатты. Осындай ... ... ... ... келген-ді: "Біз революциядан соң
жағдайымыз жақсарады деп үміттенгенбіз. Бірақ мұнымыз ... ... ... бар ... ... алған жұмысшылар мен солдаттар бізге бұрынғы
үкіметтен бетер жамандық жасап ... ... ... ... ... Қаруы жұмысшылар мен солдаттар ауылға келіп, бүкіл ауылды қоршап
үйлерді ... ... мен оның ... ... деп ... ... ... жатыр. Жақсы ат, қымбат кілем, тон, алтын - қүміс көрсе
алып ... ... ... ... аз ... ... ұйымның мүшелері
жазықсыз абақтыға қамалып жатыр. ... ... ... оның ... мүшелерінің талаптарын орындауға біреу сәл ғана ... ... ауыл ... ... елдің зәресі калмады. Ауданда аштық
басталды. Бізге астық берілмейді. Темір жолмен тасылған бидай, ... ... — бәрі де ... ... ... жол станциялары мен қалаларда
сақталуда. Біз қазір аштан ... ... ... Біз орыс ... ... ... ... өзгерту мүмкін болмаса, Уақытша үкіметтің
Түркістан комитетінен бұрынғы мекеме қызметкерлерінің қайтарылуын сұраймыз.
Канша жамандық жасады десек те, олар ... ... ... жоқ, ... ... ұстап, қамап, қинамады, әйелдерімізді
зорламады".
Осындай шағымдар Түркістанның жер-жерінен келіп жатты. Уақытша ... бұл ... ... ... ... өлкелік
кеңесіне жіберетін. Ал жұмысшы-солдат депутаттарының кеңесі болса,
жұмысшылар мен ... ... ... ... ... ... ... тынатын. Түркісанда орыс жұмысшысы, ... ... ... ... ... ... шектелмеген құқығы бар екенін,
ойына келгенін істеуге ерікті екенін айтатын. Талан-тараж бен талай ... ... ... ... ... кеңестері "революция
заңымен" ақтайтын" [44].
Өлкеде жұмысшы-солдат депутаттары кеңестерінің билікті өз ... ... ... ... ... 13 мамырда Уақытша үкіметке хат
жолдап, онда ... ... ... ... істеу мүмкін болмай
отырғанын, ... ... ... ... ... айтып,
комитеттің орнына билік жүргізудің басқа түрін енгізуді ұсынды. Ол ... ... ... ... өкіметі кезіндегідей генерал-
губернаторлықпен алмастырғанды жөн санайтындығын, өйткені ... ... ... ... ... ... беретінен де білдірген болатын.
Мұның өзін Түркістан комитетінің өз міндетін дұрыс ... ... ... ... ... ... Осы ... "Шуро-и-ислам"
ұйымы мүшелері жергілікті халықтың мүддесін қорғауды тезірек ... ... ... ... ... ... С.Лапиннің қатысуымен өткен 21 мамыр
күнгі "Шуро-и-ислам" ұйымының мәжілісінде Түркістан комитетіне 1-11 ... ... ... ... ... съезінің Уақытша үкіметтің
жергілікті билік орындары туралы қабылдаған қаулысын табыс ету керектігі
жайлы және оның ... ... ... ету ... ... ... де бұл талап орындалмайтын ... ... ... ... басқа кандидатура ұсынылсын деген шешім қабылданды "Шуро-и-ислам"
ұйымының Түркістан комитетіне табыс етуді көздеген бүкілресейлік мұсылман
съезінің ... ... ... ... ... ... ... делінген еді:
1.Уақытша үкіметтің комиссарлары және барлық чинов-никтері мұсылман
елді мекендеріне тағайындалғанда жергілікті мұсылман ... ... ... ... ... ... ... тиіс;
2.Жергілікті мұсылман халықтарының талап-тілектері басқа халықтың
мүддесіне ... ... ... ... ... ... ... емес халықтардың талап- тілектерінің тек
мұсылмандардың. мүддесіне зиян келмейтіндері ғана жүзеге асырылсын." [45].
Бұл ... ... ... кеңесінің қысымына төтеп
беруде нәтиже кеірсете алмай ... ... ... ... ... аса ... ... Түркістан комитеті жүзеге асыра
қоймайтындығы түсінікті еді. ... ... ... ұйымы Түркістан
комитеті төрағасының орнына өлке ... ... ие ... ... газетінің редакторы В.Чайкинді тағайындау жөнінде
шешім қабылдап, бұл шешімнің ... ... ... ету үшін Петроградтағы
Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесінің ... ... ... ... ... ... осы өтініші Бүкілресейлік ... ... ... 15 ... ... ... ... бұл мәселе бойынша
атқару комитетінің мүшесі У.Қожаевтың жасаған баяндамасы талқыланып, онда
В.Чайкиннің Түркістан ... ... ... ... ... ... ету ... шешім қабылданды
С.Лапин Уақытша үкімет жағдайында мұсылмандар арасын-дағы халық-ағарту
ісін дұрыс жолға қою бағытында бірқатар ... ... ... Ол өзінің бұл әрекетінде мамыр ... ... ... ... ... оқу ісі жөнінде қабылдаған қаулырына
қолдаушылық танытты. Ол қаулыда ... және ... ... әр ұлттың өз
қолында болсын, бастауыш мектептерде оқыту ана тілінде жүрсін, ... оқу ... ... ... ... діни және ... (светский)
деп бөлінбесін, мектептерде орыс тілі жеке пән ретінде оқытылсын, ... ... ... ... тең ... ... мәдени-ағартушылық
жұмыстар мемлекет пен жергілікті өзін-өзі басқару мекемелері тарапынан
қаржыланды-рылсын, діни оқу орындар діни ... ... ... ... ... семинариялары ашылсын, ұлттық мектептерді
бітіргендерге жоғары оқу ... ... ... ... ... мұғалімдерінің орыс мектептеріндегі мұғалімдердің құқығына
теңестірілсін деген түрлі талап-тілектер ... ... ... "Шуро-и-ислам" ұйымының 21 мамыр күнгі
мәжілісінің шешіміне орай бұл ... ... ... оқу ... ... ... ол ... талап-тілектердің жүзеге асуын
ұйымның қадағалап отыратындығы білдірілді. Сондай-ақ С.Лапин "Шуро-и-ислам"
мүшелерімен бірге өлкеде ... ... ... ... ... ... мектептерін ұлттық, мектептерге айналдыруды және
Ташкенттегі мұғалімдер семинариясын мұсылман мұғалімдер ... ... ... ... ... Олар өздерінің бұл талаптары заман сұранысына
кайшы ... ... ... ... ... басымшылықта болу
себепті әбден орынды екендіктерін негіздеген талаптарын өлкелік ... ... ... қоса олар ... ... оку орындары
мұғалімдерінің съезін өткеру, онда бірегей оқу бағдарламасын әзірлеу
мәселесін көтерді ... ... ескі ... ... ... ... ... жергілікті халыққа қайтаруды талап етуде де С. Лапин белсенділік
танытты. Мәселен, ол ... ... ... ... ... ескі өкімет
чиновниктерінің тартып алған жерлерін кері ... ... ... онда ... етек ... халықтың ол жерлерді өз беттерінше
тартып алатындығын мәлімдеді. Оның ... ... ... ... ... ... ... үкімет тарапынан
қолдау тапқан [46].
Түркістан зиялы ... ... ... Ақпан революциясынан
кейін Бүхар әмірлігінде орын алған ... да тыс ... ... және Ф.Қожаев бастаған жас бұқаралықтар қозғалысы ... ... сай ... жүргізуді талап ету мақсатында 8 сәуірде
өткерген демонстрацияны куып, таратып, оған қатысушыларды Әмір Саид ... ... ... Жас ... ... ... өлкедегі қоғамдық ұйымдардан көмек сұрап, Бұқар әміріне ықпал
етулері жөнінде өтініш білдірді. Осыған орай ... ... ... ... билік орындарынан, сондай-ақ қоғамдық ұйымдардан
өкілдер жіберіле бастады. ... ... бірі ... ... айының бас кезінде Ташкент ... ... ... ... Каган (Жаңа Бұқара қаласына келгеннен кейін кері қайтуға
мәжбүр болды. Бұл ... ... ... ... ... естелігінде былай делініп көрсетіледі: "Маусым ... ... ... ... ... ... ... өтінішпен келді. Ташкент атқару комитеті Лапинді, Манцифоровты және
мені жіберді. Делегация ретінде Каганға келген соң онда ... ... ... ... ... мен ... ... Түркістан
комитетінен Преображенский әрекет етіп ... ... ... ... ... ... ... С. Лапинді Бұхар өмірінің реформалар
жүргізу жөніндегі кеңесшісі етіп тағайындау мәселесін де қарастырғанын ... жөн. Бұл ... орай ... Уақытша үкіметтің Түркістан
комитетіне 23 ... ... ... ... ... ... еді:
"Жергілікті жағдаймен, тұрғындардың тұрмысымен және діни көзқарастарымен
жақсы таныс адамдар ғана ... ... бола ... Ондағы халық-ағарту
ісі дінмен және діниелермен біте қайнасқандықтан ... ... ... ... жүргізу арқылы оларға ыкпал етіп, шариатқа
карсы ... жаңа оқу ... көшу ... ... үшін ... ... Бұл істі Ташкенттегі өлкелік мұсылмандардың орталық атқару
комитетінің мүшесі Сералы Лапин ғана атқара ... ... ... [47].
Бірақ Уақытша үкімет кейіннен С.Лапинді Бұхар әмірінің кеңесшісі етіп
тағайындаудан бас тартып, бұл мәселені шешуді Түркістан комитетінің ... бұл ... өлке ... саяси күштерін топтастырып,
оларды бір ... ... ... Түркістан өлкесі мұсылмандарының
орталық кеңесі өз қызметіне кіріскен-ді. 12 маусым күні Түркістан ... ... ... ... ... ... ұйымның жарғысы
қабылданды. Жарғы бойынша өлкедегі "Шуро-и-ислам", ... ... ... ... "Талоболар жамияти" секілді
мұсылмандық ұйымдар ... ... ... ... ... ... екендігі аталып көрсетілді. Ұйымның төрағалығына М.Шоқай
сайланып, мүшелері қатарына З.Валиди, Мүнауар ... ... ... ... М.Пошшақожаев, Ф.Тохири, А.Авлони,
Ш.Рахими, Н.Асоми, А.3иебой; И.Янбаев, М.Афандизаде енді. Түркістан ... ... ... жанынан ағартушылық бөлімі құрылып, бұл
бөлімнің мүшелері құрамында Мүнауар Қари, З.Уәлиди, ... ... ... ... қызмет ететі болып бекітілді [48].
Осы ұйым жайлы М. Шоқай өз ... ... ... орталық кеңесі деген ұйым құрылды. Бұған әр-облыстан
өкілдер кірді. Облыстық ... ... ... осы ... ... ... ... Ташкентте тұратын түрақгы атқару комитеті де
жедел сайланды. Өлкелік орталық кеңестің төрағалығына мен сайландым. ... ... ... болу ... ... ... кеңес
мүшелері ішіндегі жас жағынан ең кішісі бола ... ... ... ыңғайсыздандым. Өйткені бұл жағдай менің жеке басымның
беделін емес, зиялы азаматтарымыздың ... ... ... Өз ... ... ... ... құрылысына ең соңғы
қарапайым қара жұмысшы-мердігер болып қатыссам да, өзімді асқан бақыттымын
деп есептер ... ... ... мені ... ... ұлттық
құрылысымыздың аса күрделі де жауапты кезеңінде өлкелік ұлттық ұйымның
басына әкеліп қойды. ... ... ... ... аса ... ... ... ұйымдарымызды едәуір тәртіпке салуымыз керек,
Уақытша үкіметтің Түркістан ... ... ... және ... ... ... ... жасау, құрылтай жиналысына
әзірлік сияқты біраз мәселе жиналып қалған еді. күні ... айта ... ... ... қауқарсыз болды" [49].
Түркістан өлкесі мұсылмандарының ... ... ... ... бұл оның өзіндік саяси ұстанымдарына байланысты еді. Соған орай ... ... орта ... ... ... ... шығып,
Түркістан халықтарының өзін-өзі билеу құқығын қамтамасыз етуде өзіндік
бағдарламасы бар ... ұйым құру ... бет ... Бұл өз ... ... ... белсенді қызметімен көзге түскен мүшесінен ажыраудың ғана
емес, ... ... ... өлкесі мұсылмандарының топтасу, бірлесу
жолындағы талпынысына ... түсе ... ... еді.
ІІ- Тарау. Сералы Лапин - "Шуро-и-уламо" ұйымының жетекшісі.
С.Лапиннің "Шуро-и-ислам" ұйымы құрамынан шығуы ... ... ... құрамынан Н.Щепкиннің отставкаға кетуіне тұспа-тұс
келді. Бұл кезде М.Шоқай жетекшілік еткен ... ... ... ... ... комитетінің төрағалығына В.Чайкинді тағайындату
бағытындағы қызу іс-шараларды ұйымдастырып жатқан еді.
Түркістан ... ... ... ... етуімен
Уақытша - үкімет 8 шілде күні ... ... ... ... ... Алайда Ташкент жұмысшы-солдат депутаттары кеңесінің
наразылық танытуы себепті В.Чайкин төрағалық қызметтен бас ... ... 12 ... күні ... ... төрағасы болып В.П.Наливкин
тағайындалды .
Ұлттық-демократиялық күштер Түркістан ... ... ... ... ... ... жүргізіп жатқан шақта
С.Лапин одан тыс ... Ол бұл ... ... ... дін иелерімен
байланыс орнатып, ислам діні негіздерін, шариғат қағидаларын ... ұйым ... ... ... ... ... құру ... айының 10 күні Ташкент қаласындағы ... ... ... 25 ... жуық ... ... өткен митингі
кезінде жүзеге асты. Тек дін иелері ғана емес, диқандар мен қолөнершілер
және т.б. ... ... ... ... митингі кезінде С.Лапин өзінің
"әрқашанда таза мұсылмандықты, шариғат қағидаларын жоғары тұтатындығын алға
тартып, мұсылмандардың өзін-өзі билеудегі ... ... ... ... күш ... аямайтындығын мәлімдеп", халықты.да осы бағытта болуға және
бұл бағытты таңдағандарды бір ... ... ... ... ... ... ... бірауыздан қолдап, оны "Шуро-и-улома" ("Дін иелері
кеңесі", ... ... деп ... ... [50]
С.Лапин жетекшілік еткен "Шуро-и-уламо" ұйымының мүшелері ... ... - ... ... діни медреселердің ұстаздары басымдылық
танытты. Ұйымның белсенді мүшелері болды:Пірмұхаммед Ачлам молда, ... ... Қари ... ... Қожа, Саидмазсудхон молда, Мұхитдинхан
молда, Хулугхан Тюряев, Махмұд Махзум молда, Мұхаммед Маралов, ... ... ... ... ... Бұл мүшелердің біразы бұрын
"Шуро-и-ислам" ұйымында болып, одан С.Лапинмен бірге шығып кеткендер еді.
Сондай-ақ жоғарыда ... ұйым ... ... ... ... зор ықпал еткен жәдидтік қозғалысқа (оку-ағарту ... ... ... ашық қарсы шығушылар, яғни ескі оқу тесілін ... ... ... ... да ... ... ... қадимшылар (ескішілдер), ал "Шуро-и-ислам" ұйымы жәдидшілдер
(жаңашылдар) ұйымы деп аталына бастаған еді.
Дін иелерінің ... ие ... ... ұйымының
бөлімшелерін ашу бағытында бірсыпыра жұмыстар атқарылды. Мұндай әрекеттерге
қарамастан ұйым бөлімшелерін ашу аса ... жүре ... ... айының
соңына қарай Қоқан қаласында ғана ұйымның ... ... қол ... ... ... ... ашылмаса да ондағы ... ... ... ... ізгі ... ... ... өлкесінің Сырдария облысында ұйымның бөлімшесі ашылмады. Бірақ ... да ... ... ... ... білдірушілер болды[51].
Шуро-и-уламо" ұйымының өзіндік жарғысы болды. Онда ұйымның мақсаты
жайлы былай делінді:
"1.ұлттық-діни ой-пікір мен ішкі саяси өмірді ... ... ... ... ... негіздерін тұрақты мерзімді
басылымдар шығару арқылы қорғау;
3.Мұсылман азаматтардың шағымдарын шешудің жолын ... ... діни ... ... ... келеңсіз жайттарға жол бермеу;|
4.Медреселерге, ондағы мұғалімдер мен ... ... ... ... ... ... жұмыста өздерін көрсете білген
адамдар арасынан сайлап, ... ... ... ұйым мүшелерінің сауатты, көзі ашық ... ... ... қарапайым және құрметті ... ... ... ... ... сіңген уламолар (дін иелері, ғұламалар)
жалпы жиналыста құрметті мүше болып сайланатындығы, қарапайым мүшелердің
жылына 6 сом ... ... ... ... зиянды деп танылғандардың
жиналыс ұйғарымымен қатардан шығарылатындығы аталып ... ... ... ... құрамында Түркістан өлкесінің
территориялық автономияны иеленуін жақтай ... оның ... ... ... болуын талап етті. Бұл жайлы М.Шоқай өз
естелігінде былай деп ... ... ... ... ... тұрғыдан келді. Революцияны, яғни Ресейдегі мемлекеттік
тәртіптің өзгеруін "Ғұлама қоғамы" ... ... ... заманынан бері
мұсылман халықтарының тарихыңда болып ... ... ... ... ... ... ... болды. "Ғүлама қоғамының"
төрағасы Сералы Лапин өз қоғамы атынан Уақытша үкіметтің Түркістан ... ... ... ... ... соты") деген атпен
депутаттар мәжілісін (сенат) құрып, Бүкілресей құрылтай ... ... ... ... Түркістанға байланысты шығарылып жатқан
заңдардың осы шариғат мекемесіне ... ... ... Бұл ... ... ... өте жақсы ұсыныс еді. Бірақ ол жас ... айды алып бер" ... ... ... Мұндай мықты
мұсылмандық идеяны жүзеге ... үшін ... ең ... ... ... ... ... еді. Алайда "Ғүлама қоғамы" ежелден
ұлттық ұйымдарымыз армандап келген Ресей ... ... ... ғана ... ... ... ... ұйымын М.Шоқай жетекшілік еткен Түркістан
өлкесі мұсылмандары орталық кеңесінің шешімдеріне бағынбайтындығын танытып,
кеңес ... ... ... ... атақтылар" деп айыптады [53]. Бұл
өз кезегінде ... мен ... ... ... ... ... басшылыққа алуды өз міндеті санаған "Шуро-и-ислам"
арасындіғы қарым-қатынастың шиеленісті жүруіне әкеліп ... ... өз ... ... халықтың мүддесін қорғауда ұлттық күштердің
бірлесе әрекет етуіне нұқсан тигізді. ... орай ... өз ... ... мен ... ... арасындағы араздық біздің жалпы ұлттық
күресімізді қожыратып, ... ... ... ... саяси бағдарламасы ұлттық қозғалысымыздың ашық дұшпандарының
қолына бізге қарсы ... қару ... Осы ... ол ... ... ашық айтып, оны өз бағдарламасына енгізген Уақытша
үкіметтің бізге деген ықыласынан айырды. Өйткені дүниенің еш ... ... ... ... ... ... ... мемлекет
мекемесі тарапынан шығарылған заңды жергілікті шариғат мекемесінің карауына
берумен келісе қоймас еді. Осы екі ... ... ... ... қалалық
кеңесінің (дум асының) сайлауы кезінде ашық шайқасқ ... ... ... ... ... ... ... қолданғанын тәппіштегелі
отырғаным жоқ. Ақыры, "Ғүлама қоғамы" басым шықты. Ол өз ... ... ... ... шын ... ... едім. Әттең бұлай
болмады, сайлауда жеңіске ... ... орыс ... ... Қала
төрағалығына "Ғүлама қоғамы" тарапынан ұсынылған кандидаттар арасында 1916
жылы Жизақ каласын талқандауға ... ... ... ... ... ... мен 1916 ... көтеріліске қатысқаны үшін
айыпталып, өлім жазасына кесілген түркістандықтарға ... ... ... ... ... ... жолдаудан бас тарткан және
адамгершілікке жат ... үшін ... ... ... ... ... сияқтылардың болғанын ұяла еске ... ... пәк ... ... ... ... "Ғүлама қоғамы"
Ташкент калалық кеңесін басқартып қоймақшы еді" [54].
Шілде айының соңына карай ... ... ... ... ... ... партиялар мен қоғамдық ұйымдар ... 16 ... ... Ол ... үшеуі "Шуро-и-уламо", "Шуро-и-ислам" және мұсылман
жұмысшылары одағы мен ескі шаһар тұрғындары тарапынан ... еді. ... ... ... ... ... жетекшілік еткен бұл ұйым
калалық думадағы 102 орынның 62 ... ... ... ... ... 24, ... 11 орын тиді .
"Шуро-и-уламо" ұйымының жеңіске жетуі оның каладағы ірі ұйым ретінде
бой көрсете бастағанын, оның ... ... ... ... аңғартатын. Дегенмен бұл ұйымның қалалық думаға ұсынған
кандидаттары арасында бұрынғы патша өкіметінің ... ... ... ... ... ... ... күштердің наразылығын
туғызды. Ақпан революциясының ... ... ... өкіметінің
чиновниктерін қызмет орындарынан кууды ұсынған С.Лапиннің мұндай ... ... "таң ... ... дума ... ... оның
төрағалығына "Шуро-и-уламоның" бұрынғы губернатор Лыкошинді ұсынуы ... ... ғана ... ... ... тұрғындар арасында
кең қанат жайған либеральды және солшыл-радикалды топтардың да ... ... мен ... осыған орай мұсылмандар саяси
түрғыда ... олар ... ... ... ... билік
жүргізуіне ұмтылуда деп мәлімдей бастады. Мәселен, Ташкент жұмысшы және
солдат депутаттары кеңесінің мүшесі Г.Цвилинг "мұсылмандар ... ... деп ... ... мәлімдемелер өлкедегі ұлтаралық
қатынастың онан ... ... ... ... ... ... Еуропалық нәсілдегі тұрғындар арасында қалалық думаны ұлттық
белгілер бойынша бөлу керек, алда келе ... ... ... сайлау кезінде мұсылмандармен бірлесіп кандидаттарды ұсынуға
әсте болмайды деген пікір калыптаса бастады [55].
Құрьытай жиналысына ... ... ... Түркістан өлкесі
мұсылмандарының орталық кеңесі ... мен ... ... келуге үндеді. Осы мақсатта Түркістан ... ... ... ... "Шуро-и-уламоның" тамыз айының бас ... ... ... ... ... ... оны ... ұйымымен татуластыруға әрекет жасады. ... ... ... өз
нәтижесін бере қоймады [56].
Дегенмен бұл жағдай "Шуро-и-уламо" мен ... ... ... ... ... пікір тудырмаса керек. Бұл екі ұйым ортақ
мәселелерде кейде ... ... ... ... 1917 жылы 15 ... ... Жетісу қырғынына байланысты ... ... ... ... ... "Шура-и-уламо"
мен "Шуро-и-ислам" ұйымдарының мүшелері бірге қатысты. Осы ... ... туы" ... ... деп ... "15 ... Ташкентте
мұсылмандар Жетісу оқиғалары тақырыпты демонстрация (қыр көрсету) жасады.
Демонстрация қүндіз сағат 1-2 ... ... ... 9 ... Демонстрацияшылар 3-4 ту көтеріп, өлең айтып көшелерді аралады.
Туларда мұсылманша "Бітсін ... ... ... һәм ... Жетісу
қырғыны", орысша "Долой насилие в Семиречке" һәм "Долой ... ... ... ... ... ... управасының, Түркістан комитетінің һәм
краевой солдат советінің үлері алдына барды. Түркістан ... ... һәм ... ... ... ... Шендриков шығып, Жетісу
қығынын басуға үкіметтің жақында қам қылып жатқанын ... ... ... жақын арада Жетісуға әскер алып, Жетісу әскер бастығымен ... ... ... ... ... ... тұр екен"
Мемлекет өмірінің негізгі мәселелерін шешу, соның ішінде басқару
формасын айқындау Құрылтай жиналысының үлесіне калдырылуы ... ... ... оған қызу ... ... ... ... Құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидаттар белгілеу мәселесі
шілде айының ортасында өткен жалпықазақ съезінде күн ... ... бұл ... 2-5 тамыз аралығында Ташкент қаласында өткен Түркістан
аймағы қазақтарының съезінде де ... ... ... етуімен өткен бұл съезге С.Лапин қатыспаса да Құрылтай жиналысына
депутаттықка кандидат ретінде ұсынылды. Ұсынылған 15 ... ... ... ... Ә.Кенесарин, И.Қасымов, САкаев, Қ.Қожықов,
С.Өтегенов, Ә.Көтібаров, ... ... ... ... ... және ... ... аймағы қазақтарының съезінде өлкелік қазақ кеңесін құру
керектігін делегаттар бірауыздан ... ... ол ... ... ... ... ... қазақ-қырғыздардың аймақтық, облыстарда
облыстық кеңесін ашу керек.
2. Сырдария облысының қазақ-қырғыз кеңесіне ... ... ... ... ... ... ... Т.Рысқұлов,
С.Қоданов. бұл адамдардың орнына ... һәр уез ... ... ... аймақ кеңесіне әзірден уақытша ағзалар сайлансын. Әзірге
облыстық кеңес мүшелері аймақтық кеңес мүшелері болып ... ... ... ... ... ағзалыққа Күмісәлі
Бөриев белгіленсін" [57].
С.Лапин жаңадан ... ... ... ... ... ... ... Қазақ-қырғыз кеңесімен байланыс ... ... Оның ... ... аймағы қазақтарының съезінде Құрылтай
жиналысына ... ... ... ұсынылуын да қабылдай қойған жоқ.
Мұны С.Лапиннің Сырдария облысы мұсылмандарының өз алдына ... ... ... ... жиналысына жаңа тізімді ұсынуынан аңғаруға
болады. Бұл съез 2 қазанда Түркістан қаласында өткен еді. Онда ... ... ... ... 14 адам ... ... ... Сералы Лапин, Сейіт Махмұдқожа, Хасен Ибраһимов,
Садық қожа ишан, Тұрсынмахмұд Ғалым, Оспан Мерейов, ... ... ... ... ... ... ... Сейіт Нармұхамедов, Серікқұл
Аллабергенов, Молда Мабирхан еді. бұл ... ... ... ... ... белгілі қайраткері, Ресейдегі
түркі-мұсылман ... ... ... ... ... ... ... та ол бұл тізімге енуден бас ... Оның ... ... түркістандық Тұрсынмұхамед Ғалым да шықты. Сөйтіп, тізімде 12 адам
ғана қалып, Құрылтай жиналысы сайлауына қатысатын болды ... ... ... Сырдария облысы мұсылмандарының съезі
мен онда Құрылтай жиналысына ұсынылғандар жайында сол тұста "Бірлік туы"
газеті былай деп жазды: "Газетіміздің ... ... ... облысындағы
мұсылмандар съезі болып жатыр деп жазған едік һәм ол съездің ... мей ... қожа ишан деп те ... ... ... Енді осы күні ... ол съез шын ... съез болмаған. Өйткені оған Қазалы һәм Әулиеата
уездерінен тіпті ешкім де келмеген. Барғандардың көбі ... ... ... мен Садық қожа ишанның өз адамдары болған. Сөйтіп Сералы мен
Садық ишан съезі ел арасына партиялық тұқымын шашып отыр. Енді ... ... ... қарарын білмейміз. Біздің бұл туралы өз пікіріміз мынау:
Учредительное ... ... ... баратын адамдар бірінші,
саясат ісінен хабардар, жүйрік адамдар болуы керек. Бұл списокте ондай ... ... ... ... ... ... көбі ... мен ишандар.
Олар Петроградқа Николайдың ... ... ... ... секілді топқа тұсуге жарайтын адамдар.емес"
"Бірлік туы" ... бұл ... өзі ... ... ... "Шуро-и-уламо" атынан Құрылтай жиналысына сайлауға
жеке тізімнің ұсынылуын қолдамағанын ... ... ... ... ... ... ... ұйымымен
қатар "Шуро-и-ислам" ұйымы да жеке ... ... ... ... ... ... Шоқай, Ыбырай Қасымов, Қоңырқожа Қожықов,
Ерғали Қасымов, Әзімхан Кенесарин, Сегізбай ... ... ... ... Иса ... ... ... Ескендір Бекбауов,
Уфабек Алданазаров, Қарынбай Мекебаев, Жұсіпбек Басығарин, бар еді. ұлттық
демократиялық күштер халықты негізінен осы тізімдегілерге ... ... ... ... ... ... ... саяси-ахуал барынша
қүрделене түскен-ді. Ол 12 қырқүйекте ... ... ... ... ... кеңесінің ұйымдастыруымен өткізілген
митингі кезінде айқын көрінді. Негізінен, большевиктер мен солшыл ... ... ... өткен бұл митингі Ташкенттегі билік жұмысшы-
солдат : депутаттары кеңестері мен олар құрған революциялық комитеттің
қолыңа ... ... ... орай "Наша газета" 14 қыркүйектегі
санында революциялық комитет пен ... ... ... ... ... ... ... халықты революциялық органға
сенім білдіруге шақырды .
Ташкентте 12 қырқүйек күні орын алған бұл оқиға ... ... ... 1 ... санында былай деп жазды: "Шаһарда азық-түліктің өте
тапшылығы һәм бұл туралы үкімет мекемелерінің аса ... қам ... ... ... 12-сі күні 7-8 ... ... мен ... бір митингі жасады. Онда үкіметке қарсы һәр түрлі ашулы сөздер
сөйленіп, ... ... ... ... қылынды:
1) Байлардың қолындағы астық, кездеме секілді нәрселер тоқтаусыз
тартылып алынсын;
2) Азық-түлік һәм оған ұқсаған халыққа бірінші зәру нәрселер жұмыскерлер
мен ... ... ... ... ... ... сияқты бүкіл мемлекеттік мекемелер халық мұлкі болып
жариялансын;
4) ... ... ... егін ... ... ... ... ақшасына жұмыскерлер страхование қылынсын (сақтандырылсын);
6) Солдат һәм жұмыскерлер советі мен профессиональный союз (кәсіподақ)
һәм фабрика-завод жұмыскерлер комитеттерінің рұқсатынсыз ешбір завод,
фабрика жабылмасын;
7) ... ... ... ... ... солдат, жұмыскер советтеріне берілсін;
9)Ташкентте уақытша өзгеріс (революциялық) комитеті жасалсын.
Сөйтіп осы бойынша сол күні Ташкентте 14 ... ... ... жасалды. Бұл комитеттің мүшелері сол ... ... ... мен ... һәм жұмыскерлер"
Қалыптасқан ахуалға сай Уақытша үкіметтің Түркістан ... ... ... онда ... билік орындарының басшылары ... мен ... ... ... ... ... ... қабылдады.
Мәжіліс атынан Уақытша үкіметке жеделхат жолданып, елкеге жазалау отрядын
жіберу сұрады. Көп ұзамай Уақытша үкіметтің ұйғарымымен ... ... үшін Бас ... ... ... ... ... жергілікті билік орындарының қызметін қалпына келтіру
және кеңестердің ... ... ... ... ұйымдастыруда
жазалау отрядына басшылық ету міндеті жүктелді [59].
Жұмысшы-солдат депутаттары ... бар ... ... алу мақсатында
революциялық комитетті құруына С.Лапин ... ... ... ... ... танытты. С.Лапин революциялық комитеттің құрылуын
жергілікті ... ... ... ... халықтарының
құқықтарын аяқ асты етушіліктің көрінісі деп бағалап, шұғыл түрде Түркістан
өлкесі мұсылмандарының съезін өткеруді ... ... ... ... ... ... ... өткен бұл съезге өлкенің Жетісудан басқа
облыстарынан 500 ден ... өкіл ... ... ... ... Орал және Торғай облыстарының өкілдері де болды. Съездің күн
тәртібіне өлкедегі саяси ахуал, Түркістанның болашақ ... ... ... суды ... ... ... сот, оку-ағарту ісі, мешіттерді
басқару, вакуф, земство, мұсылмандық саяси партия құру, Құрылтай ... ... ... ... ... жұмысшы-солдат депутаттары кеңесінің революциялық
комитет құрып, бар билікті қолға алуға ұмтылуы жергілікті халықтың ... ... ... деп ... ... ... мұсылмандардың зор үміт артып отырғандарын алға тарта ... ... ... жұмысшы-солдат депутаттары кеңесіне және оның
революциялық комитетіне беріп қоюға қарсы екендіктерін танытты. Съездің бұл
мәселе жайында кабылдаған ... ... ... ... ... емес еуропалық нәсілдегі халықтардан тұратын ... ... ... мен ... ... ... әкімшілік
органдарын қолына алуға талпынуы заңсыз болып табылатындығы және мұндай
әрекеттің ... ... ... Уақытша үкіметтің алдына қойып
отырған міндеттерін ... ... ... ... аталып
көрсетілді.
Съездің жұмысы барысында "ІПуро-и-ислам" мен "Шуро-и- ... ... ... қызу ... ... ... ... екі ұйым
мүшелері Ташкент қаласы думасына сайлау кезіндегідей тартысқа түспей, бүкіл
Ресей мұсылмандарының тағдыры ... ... ... ... ... ... әрекет ету керек деген шешімге келді
Түркістанның. ... ... ... жайында съезде кабылданған
қаулыда: "Сырдария, Ферғана және ... ... ... ... ... жеке территориялық автономия иеленсін. Халықтардың өзін-өзі
билеу құқығы негізінде кұрылған бұл автономия ... ... ...... ... ... ... өкілдері
болмауына байланысты оның ... ... ... ... ... ... ... Орал және Торғай облыстарынан қатысқан
өкілдер өз облыстарының Түркістан федерациясына енуін жақтайтындықтарын
танытты. Түркістан федеративті ... ... ... ... ... ... алынып, қаулыда ол жөнінде былайша көрсетілді:
"Түркістан федерациясындағы заң ... ... ... ... ... ... ... 5 жылға сайланған түркістандық парламенттің қолында ... ... ... ... ... ... ... өкілдер
сайланады. Түркістан парламентінің заң шығару ... ... ... ... және ... талаптарына сай
үйлестірілуі тиіс. Ташкент каласында ... ... ... деп ... сенаты болады. "Маһками шариат" ... ... сот ... ... ... қатар, заңдарды
жариялау мен түсіндіру құқығына иеленіп, олардың шариат талаптарына қайшы
келмеуін қадағалайды, сондай-ақ ... ... ... мен оның
лауазым иелерінің және сот мекемелері мен оның қызметкерлерінің ... ... ... ... ("Маһками шариат") төрағасы "шейх-ул-ислам"
(бас прокурор) деп аталып, Түркістан федерациясында зандардың ... ... ... сонымен қатар Түркістан федерация-сының өзіндік
кедені, қазынасы, банкі болатындығы, көршілес мемлекеттермен ... ... ... ... және халықарадық конференцияларға
өз өкілдерін жібере алатындығы аталып көрсетілді [60].
Съезде өлке тұрғындарына аштық ... ... келе ... ... ... ... мәселесі туралы қабылданған қаулыда ... ... ... екінші жалпы жиылысы Уақытша үкіметтен Түркістан
аймағына кешіктірместен нан, астық жеткізудің қамына ... ... ... ... нағыз ашаршылық алдында. Мұның аяғы насырға шауып кету
қатері зор. ... жылы ... ... егетін жердің жартысына астық егіліп
еді Сонда да құрғақшылық болған себепті халық өзіне ... ... ... Енді келер егін уақытына шейін халықтың өте ашығып ... түрі ... ... ... осы ... аман кадғанын құтқару үшін Түркістан
мұсылмандарының ... ... ... ... ... ... ... шашуға
демдемек. Егер ашаршылықтан құтқаруға басқа шаралар табылатыны ақталса, бұл
қаулыны бұзып, ... ... ... елді ... ... ... комитетіне тапсырылады. Жиылыс Түркістан аймағына
мынандай өте тежеусіз, істі ... ... ... ... ... ... ғана ... былайғы сырттағы халықтарды құралақан калдырып жүр.
Шаһарлардағы ... ... ... ... ... көп ... бұл ... халықтардың орыстарға сенімсіздік көзбен
қарауына, ... ... ... ... болатын нәрсе. Жергілкті
мұсылмандармен сүйіспеншілікте тұру ... ... ... ... ... ... керек"
"Шуро-и-уламр" ұйымының ұйымдастыруымен өткен Түркістан ... ... ... өлкесінде өз алдына бөлек мұфтиліктің
құрылуы керектігі жөнінде, оқу-ағарту ісін ... ... қою ... да ... сай ... ... ... Сонымен қатар съез Уақытша
үкіметтің Түркістан өлкесіне земстволық өзін-өзі ... ... ... түру ... ... шешіміне наразылық білдіріп, тез
арада Түркістанға да ... ... ... ... ... ... ... күнгі мәжілісінде бүкіл Түркістан мен Қазақстан
мұсылмандарын бір ... ұйым ... ... ... құру мәселесі
қаралды. Съездің ұйғарымы бойынша "Шуро-и-уламо", "Шуро-и-ислам" және
"Туран" ұйымдарының ... ... ... бұл ... ... ... одағы") деп аталатын болды [61].
С.Лапиннің жетекшілік етуімен өткен Түркістан өлкесі мұсылмандарының
съезі ... ... ... ... мен ... ... игі ... тигізді. Мұны съезде өлке мұсылмандарының, мүддесін
қорғау үшін саяси партияларды топтастыруға, бірлестіруге ... ... бір ... ... кұру ... ... жасалудан аңғаруға болады Осының
өзі өлкедегі ұлттық демократиялық ... ... ... жетіле
түскендігін аңғартатын. Бірақ та мұндай саяси партия құру ісі баянды бола
қоймады. Бұған өз ... ... мен ... ұйымының
ымыраға келмеуі, ауызбіршілік танытпауы кедергі болды. Мұндай кедергі
Құрылтай жиналысы сайлауына әр ... кеке ... ... ... ... жиналысына сайлауда екі ұйымның ауызбіршілікке келе алмауы
себепті өлкедегі саяси күштерді ... ... ... ... ... ... ... "Иттифоқ-и-муслимин" кұру жолындағы әрекеті
нәтижелі бола қоймады. Бұл кезде "Шуро-и-ислам" ұйымы бөлек партия құруды
ұсынып, "Турк ... ... ... ... федералистері партиясын")
құруды қолға алып жатқан еді. Мүнауар Қари, Махмұдқожа Бехбуди, Камаладдин
Рахманбердіұлы, Мырзахмет Құтубегиев, Мұхаммед Аминзода ... ... ... ... ... ... қыр ... айының соңына
қарай Ташкент қаласында бой көтерген "Турк адами ... ... ... ... өлке мұсылмандарының саяси қүштерін
топтастыра отырып, Түркістанның Ресей федерациясы құрамында территориялық
автономия алуына қол ... ... ... ... ... ... Түркістан өлкесінің қоғамдық кұрылымында
шариаттың ... ... ... жақт аумен шектеліп калмай болашақ
Түркістан автономиясында ұлттық әскер мен ... ... ... ... орай ... ... айының бас кезінде Ташкенттегі бірінші
және екінші Сібір ... ... ... ... ... мұсылман-
жауынгерлер ротасын құруына қолдаушылық танытты. Олардың бұл әрекетін шілде
айында Қазан қаласыңда өткен екінші бүкілресейлік ... ... ... ... деп ... ... ... құруды Түркістан
автономиясы жарияланғанға дейін жүзеге ... ... ... ... ... ... ... үндеу таратты
Казан қаласында шілде айының 21-31 аралығында өткен екінші
бүкілресейлік ... ... ... ... ... ... ... әскер біртіндеп халық милициясына айналдырылсын; түрақты әскер
сақталып қалатындай болса, онда ол ... ... ... ... ... ... ... құру қазірден тоқтаусыз қолға
алынсын; ... ... ... кұру үшін ... арнайы
делегация жіберілсін; мұсылмандар тек мұсылмандық әскери бөлімдерде қызмет
етсін; мұсылман әскерлерін басқару үшін ... ... ... ... құрылсын; мұсылмандар тұратын жерлердегі әскери бөлімдердегі
офицерлер мен солдаттарды мұсылмандар ауыстырсын делінгенді
Дегенмен Түркістан өлкесінде мұсылмандық әскери ... кұру ... ... ... ... ... кеңесі тарапынан жөнсіз
сынға алынып, бұл ... ... ... ... ... ... деп ... "Шуро-и-уламо", "Шуро-и-ислам" және "Турон" ұйымдары
жұмысшы-солдат депутаттары кеңесінің мұндай пікірімен келіспейтіндігін,
керісінше Түркістандағы ... ... ... ... жағдайымен таныс емес сырттан келген орыстардан тұратынын,
ондай жағдай жергілікті ... ... ... ... ... ... арқылы мәлімдеп жатты. Сондай-ақ олар ұлттық
әскери ... ... бар ... ... да танытты [63].
Жұмысшы-солдат депутаттары кеңесінің наразылықтарына қарамастан
Түркістан өлкесінде ... ... ... құру ... ... ... ... 18 күні Ташкент каласында өлкелік әскери-мұсылмандар съезі өз
жұмысын бастады. Оған "Шуро-и-уламо", "Шуро-и-ислам", "Турон", ... ... ... ... ... Съезге өлкедегі әскери
қызметтегі мұсылмандардан қатысқан делегаттардың саны 25 ... ... ... ... күн ... 5 мәселе қойылды.
Олардың қатарында 12 ... ... ... да ... Сабыржан
Юсуповтың жасаған баяндамасында жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің
революциялық ... ... ... билікті өз қолына алу жолындағы
әрекетіне теріс баға ... ... ... өлке мұсылмандарының орталық
кеңесінің мұсылмандық әскери бөлімдерді құруда нақтылы шаралар қолданбай
отырғандығы сынға ... ... ... ... ... ... съез өзінің Уақытша үкіметке және оның Түркістандағы ... ... ... ... ... әкелетін кезкелген
әрекетке қарсы екенін танытты.
Съезде Түркістан мұсылман эскерилерінің ... ... құру ... ... ... ... ... әскерилері кеңесі өз
қызметінде өлкедегі мұсылмандық ұйымдармен, оның ... ... де ... ... ... ... ... Бірақ та
съез Құрылтай жиналысы сайлауы кезінде "Шуро-и-ислам" ұйымы ... ... ... Осы ... ... мұсылман әскерилері кеңесі
құрамына 9 адам ... ... ... ... ... ... ... Құрылтай жиналысына сайлау кезінде "Шуро-и-ислам"
ұйымының ұсынған кандидаттарына дауыс беретіндігін мәлімдегеніне қарамастан
С.Лапин бұл ... ... зор ... ... ... ұйымы
оған әрқашан көмек көрсетуге даяр екендігін "Улуғ Туркистон" газеті арқылы
білдірді |
Құрылтай жиналысына ... ... ... ... ... ұйымдар өздерінің тұғырнамасын айқындап, ... ... ету ... ... ... ... ... шақта қалалардағы
жұмысшылар мен солдаттар бұкарасы ... ... ... қүй ... күшейе түскен еді. Революциялық көңіл-күйдегі бұқара Ташкент жұмысшы-
солдат депутаттары кеңесінің соңынан ерді. Кеңестер ... ... мен ... ... сол тұстағы ұрандары жұмысшылар мен
солдатардың басты ... ... мен ... ... ... ... ... туындаған араздық пен дау-дамай Түркістан өлкесі
мұсылмандары орталық кеңесіне жергілікті халықгы ... өз ... ... ... Бұл өз ... Ташкенттегі жұмысшы-солдат
депутаттары кеңесінің бұқара халыққа ықпал етуіне кең жол аша түскен-ді.
Генерал Коровиченконың ... ... ... депутаттары кеңесінің
ықпалынан ажырату мақсатында жасаған іс-шараларынан еш нәтиже шықпады. Оның
жұмысшы-солдат депутаттары кеңесінің арқа сүйеген әскери бөлімдерді ... ... ... ... ... бас ... ... айының орта
тұсында қалада жұмысшы-солдат депутаттары ... ... ... мен ... ... оларда Коровиченконың іс-әрекеті
революция жеңісі мен демократияға ... ... ... ... ... биліктің кеңестерге өту керектігі талап етіліп жатты. Жұмысшы-солдат
депутаттары кеңесінің осы бағыттағы әрекетінің онан әрі ... ... ... 25 ... ... ... ... дем бере түсті.
Петроградта қазан төңкерісі нәтижесінде Уақытша үкіметтің құлатылып,
билікке большевиктер партиясының келуімен түркістандық большевиктер ... ... ... ... қарамастан кеңес өкіметін
орнатуға ұмтылды. "Шуро-и-уламо" ұйымы өзге де ... ... ... ... ... ... ... танытып, халықты Уақытша
үкіметке және оның ... ... ... ... ... 1917 ... қазан күні Түркістан өлкесі мұсылмандары орталық кеңесінің мәжілісі ... ... мен оның ... Г.И.Доррерге толық сенім
артатындығын, мұсылмандар оларға көмек көрсетуде еш күшін аямайтындығын
танытты ... ... ... күні ... ... ... сенімді серіктерінің бірі И.Шагиахмедов "Туркестанские
ведомости" ... ... ... бүлік міндетті түрде жеңіліс
табады, өйткені жергілікті халық ондайға шыдай алмайды, қажет болса бүлікті
күшпен басып тастайды", [64] — деп ... ... ... ... "Шуро-и-ислам" секілді
т.б. мұсылмандық ұйымдармен ... ... емес ... кейбір
ұйымдары да қарсылық білдірді. Мәселен, казан айының 20-26 ... ... ... ... съезі биліктің |кеңестер қолына,
әсіресе большевиктер партиясына өтуіне ... ... ... шақырылғанға дейін орталықта ғана емес, Түркістанда да ... ... ... болу ... ... ... жылы 27 ... күні Ташкентте жұмысшы-солдат депутаттары кеңесінің
мәжілісі өтіп, онда қарулы көтеріліске шығу ... ... ... ... ... ... ... комитет құрылды. Осы мәжілістің
шешіміне сәйкес 28 қазан күні қаруланған жұмысшылар мен ... ... ... ... әскерлері көтеріліске шықты. Төрт күн
бойы Ташкент ... ұрыс ... ... ... бұл көтеріліс
жеңіске жетіп, бас комиссар П.А.Коровиченко мен ... ... ... ... 1 ... күні ... кеңес өкіметі орнады
деп жарияланды. Сол күні өлкелік ... ... ... ... ... өлке ... "демократия жеңіске жетті" деп ... ... ... ... ... ... ... тапқанға дейін
каладағы билік жұмысшы-солдат депутаттары кеңесі қолында ... ... ... ... жеңісінен кейін орталылықа
қарағанда өзіндік ерекше ахуал қалыптасты. ... ... ... ... ... ... тез ... шешімін тауып, билік большевиктер
партиясы қолына көшкен болса, ал Түркістанда ... үшін ... ... ... ... большевиктер, солшыл эсерлер мен меныневиктер
партияларының және т.б. ұйымдардың арасында біраз уақытқа ... ... ... ... ... күштер жоғарыда айтылғандай, жұмысшы-
солдат депутаттары кеңесінің Ташкенттегі төңкерісіне, ... ... ... ... ... мен ... ... мұсылман халықтары
атынан кеңестердің билікті күшпен тартып алуына ашық ... ... ... ... ... ...... Тынышбаев,
Иванов және Шоқай қолында болуы тиіс" деп мәлімдеді
1917 жылы 2 қарашада ... ... ... ... өлкелік аткару комитетін құру туралы шешім қабылдады. 9 ... бұл ... ... халықтың ұйымдары атынан, ... ... ... депутаттары кеңесі мен өлке мұсылмандары орталық
кеңесінен екі-ақ өкіл кіретін болып ... Көп ... ... ... ... 15 ... ... ұйымдар мен қалалық
думалардың бірлескен өлкелік съезі ... онда ... ... ... ... таратты.
Міне, осындай қүрделі, қайшылықты, ауыр жағдайда "Шуро-и-уламо" ұйымы
бұл съезге әзірлік жұмысын жүргізу керектігін ... ... ... мұсылмандық ұйымдардың бірлескен кеңесін өткізудің қажеттігі ... ... ... ... ... ... бұл кеңес
Ташкент қаласында Ферғана, Самарқан және Закаспий облыстарынан 200-ге-
тарта өкілдің ... ... ... 12-15 ... ... ... өлкесі мұсылмандары орталық кеңесінің ... ... ... ... ... ... ... қатысушылар алғашқы күнгі
мәжілісте бұл кеңесті Түркістан өлкесі ... ... ... деп
атау женінде шешім қабылдап, оның күн тәртібіне ... ... ... ... ... мәселе етіп қойды. Осылайша ... ... ... ... ... ... ... өлкеде қалыптасып отырған ахуал, яғни жұмысшы-солдат ... өлке ... ... ... төңкеріс нәтижесінде
билікті алуы талқыланды. бұл мәселе ... сөз ... ... ... ... ... күшпен билікті тартып алуын мұсылмандар
мүддесін аяқ асты етушілік деп ... ... ... келмеуге, оларды тізгінге алатын басқару жүйесін құруға шақырды
[66].
Бірақ та "Шуро-и-уламо" мүшелері ... ... ... ... ... ... ... қол жеткізу үшін жұмысшы-
солдат депутаттары ... ... ... белгілі дәрежеде
ымыраға келуі керек, сондықтан алда ... ... ... ... ... III съезіне мұсылмандық ұйымдардан
өкілдердің қатысқаны дүрыс деген пікірін ... бұл ... ... ... ... бір тобы оны
большевиктермен қосылғалы отыр, олардың билігін "Шуро-и-уламо" ... деп ... ... орай ... мен ... облыстарынан
қатынасқан 100-ге жуық өкілдер съезді тастап, шығып кетті. рүған қарамастан
съезде калған делегаттар ... ... ... ... III
съезіне мұсылмандар атынан өкілдер жіберу жөнінде ... ... ... үшін 5 кісі ... ... ... ... Сейітмұхтар Махдум,
Сабыржан Юсупов, Солдатбеков және Жалол афанди болды [67]. Съез С.Лапиннің
ұсынысын қолдап, жұмысшы-солдат депутаттары ... ... ... ... ... ... Бұл мәселе бойынша кабылданған қаулыда
өлкелік өкімет 12 адамнан тұратын "Түркістан өлкелік ... деп ... ... кеңестің" үстінен бақылайтын болсын, үкіметтің құрамына
жұмысшы-солдат депутаттары кеңесінен 3 өкіл, қалалық ... ... ... ... 3 ... ... мұсылман халықтарынан 6
өкіл қірсін делінді. ... ... ... "Түркістан өлкелік кеңесі" 15
мүшеден тұратыны, ол ... 10 ... ... ... депутаттары кеңесі мен қалалық думалардың өкілдері болу
керектігі аталып көрсетілді
Осы қаулыдан ... ... ... ... ... келу арқылы құрылатын "Түркістан өлкелік ... ... ... ... орын ... ол ... нәсілдегі халықтардың өлкедегі үлес ... ... ... ... ... ... Бұл ... мәтінін С.Лапин
өлкелік жұмысшы-солдат депутаттары кеңесіне жолдап, оған ... ... ... ... ... принциптеріне сүйене
отырып, билікті толығымен өз қолдарына алуды талап етулеріне болар еді,
бірақ келімсек элементтердің ... ... ... жол ... ... жазды
1917 жылы 15 қарашада Ташкентте жұмысшы-солдат депутаттар кеңесінің
өлкелік III сезі өз ... ... Оған ... 114 делегаттың
құрамыңда "Шуро-и-уламо" ұйымынан С.Лапин бастаған 5 өкіл болды. Жұмысшы-
солдат депутаттары кеңестерінен келген ... ... ... эсерлер және меньшевиктер фракциясы болып жіктелді. 16 қараша күні
жұмысшы-солдат депутаттары кеңестерінің ІІІ съезіне осы тұста өтіп жатқан
шаруалардың өлкелік ... ... ... ... ... да
солшыл эсерлер фракциясы құрамына енді. Сөйтіп, съезде саны жағынан солшыл
эсерлер мен большевиктер ... ... ... күн ... өлкелік биілікті ұйымдастыру, жергілікті билік
орындарын құру және Құрылтай жиналысына сайлау ... ... ... ... құру мәселесінің Түркістан тұрғындары үшін өзекті мәселе
болып ... ... ... ... ... ... ... съезге
калалық думалардан өкілдер шақырылу керектігін ұсынды. Большевиктер
партиясының наразылығына байланысты бұл ... ... ... мен ... ... съезде өлкелік билікті құруда "Шуро-и-
уламо" ұйымының ұрынысын ... бар ... ... ... ... кірген коалициялық үкіметтің қолына тапсыру керектігін
жақтады. Меньшевик Гапеев өз ... ... ... ... мұсылмандардың
прогрессивті тобының өкілдері міндетті түрде кіруі тиістігін атап көрсетті.
Осылайша ... мен ... ... ... катысқанына және
қатыспағанына қарамастан өлкедегі барлық партиялар мен ... ... ... ... ... талап етті. Олардың
мұндай талабына большевиктер мен солшыл эсерлер барынша қарсылық ... ... ... ... ... ... құрылуы керектігін
алға тартты. "Революцияда срлдаттар, ... және ... ... ... ... ... ... болу керек", — деді большевик
Ф.И.Колесов
Съезде Түркістандағы билік мәселесін шешу ... ... ... ... мен ... ... болды. Съезге
"Шуро-и-уламо" ұйымы атынан қатысқан өкілдердің саны мардымсыз ... ... орыс ... ... ... олардың пікірлерін
аяқ асты қалдырды. Мұны С.Лапиннің 18 ... күні ... ... сөзіне
делегаттардың құлақ аспауынан, оның пікіріне барынша қарсылық танытуынан
аңғаруға болады.
С.Лапин өз ... ... ... ... III съезінде
өлкедегі билікті ұйымдастыру жайында қабылданған қаулы жариялай отырып,
құрылатын өлкелік үкіметтегі ... ... үш ... ... тию ... ... етіп: "Мұсылмандар өзін-өзі билеу құқығына
сүйене отырып, бар ... өз ... ... ... еді, ... ... емес ... да билікте орын қалдыруға ұйғарды. Билік
мәселесінде мұсылмандардың өзіндік ... бар. Ол ... мен ... ... жол болғандықтан мұсылмандар бірде бір орыс
партиясына қосыла ... ... ... ... ... ... жиналысына жеткеретін билікті қолдайды. Мұсылмандар орыс
революциясының халықтардың ... ... ... ... уәдесіне
сенім артады"- деп мәлімдеп, өзінің талайтарының Ресей республикасы Халық
комиссарлары кеңесі 1917 жылы 2 карашада жарияланған ... ... ... ... еш ... келмейтіндігін, қайта сонымен
толық үйлесетіндігін алға тартып, делегаттарды өзінің пікірін қолдауға
шақырған еді ... ... ... большевиктер мен солшыл эсерлер
партиясы мүшелері тарапынан бірден қарсылыққа ұшырады. Олар ... ... ... ... ... қатысы болмағанын,
керісінше оған қарсы болғанын ... тиек ... ... жаңа ... ... ... керек деген пікірлерін білдіріп жатты. Тіпті, өлкеде
енді ғана қалыптаса бастаған мұсылман жұмысшы депутаттары ... де ... мен ... ... ... ... С.Лапиннің
пікірі барлық мұсылман-дардың пікірі ... ... ... ... Мәселен, Ходженттегі мұсылман жұмысшылары депутаттары ... ... ... "Шуро-и-уламо" ұйымы мүшелері мұсылмандар
арасындағы "кертартпа күштердің" өкілдері-болып ... ... ... ... ... жоқ, мұсылмандардың пікірі 25 ... ... ... ... ... білдіріледі деді
Осындай пікірталастардан кейін съез ... ... ... ... қарастыра бастады. Солшыл эсерлер ұсынған ... ... 18 ... тұратын, оның үшеуі мұсылман пролетариаты өкілдері болатын
Халық комиссарлары кеңесінің қолына көшетіндігі, барлық халықтардан өкілдер
енген ... ... ... және шаруалар кеңесі ... ... ... ... ... тиіс ... көрсетілді.
Большевиктер Түркістан автономиясы республикасын кұруды ұсынды.
Олардың жобасы ... ... ... кеңес 34 адамнан, оның 10 мүшесі
өлкелік мұсылман депутаттары ... ... ... тиіс ... ... ... ... мәжілісте толықтырылып, біраз өзгерістерге түсуі арқылы,
көпшіліктің ... ... ... ... Онда ... билік
Түркістан өлкесінің Халық комиссарлары кеңесі деп ... және ... мен ... ... сондай-ақ жергілікті халықтың өкілдері
кіргізілмейтіндігі ... ... ... ... ... ... өлкесі Халық комиссарлары кеңесіне өкілдердің
кіргізілмеуі себебі былайша түсіндірілді: "Мұсылмандарды қазіргі ... ... ... ... ... ... өйткені түземдік
тұрғындардың жұмысшы-солдат және шаруалар депутаттары өкіметіне деген
көзқарасы айқындала ... жоқ, оның ... ... ие болатындай түземдік
тұрғындар арасында пролетарлық таптық ұйымдар да жоқ"
Сөйтіп, съез ... ... ... ... ... өлкедегі
биліктің соның қолына өтетіндігін мәлімдеді. Бірақ 14 ... ... ... ... ... мұсылман халықтарынан бірде бір өкіл ... Бұл іс ... ... ... өзін-өзі басқару құқығын
мойындамаудың және жаңа орнаған билік басшыларының ... ... ... ... айқын көрнісі болатын. Шын мәнінде сол
уақытқа дейін отарлық езгінің ... ... ... ... ... ... тиерлік шешім қабылдай отырып, Ташкенттегі жаңа билікі
басшылары В.И.Ленин мен ... ... ... ... ... ... ... міндеті орталықтың барлық нұсқауларын өмірге
енгізіп отыру екендігін мәлімдеп, соған байланысты орталықты "бізден толық
қолдау таба аласыздар" деп ... ... бұл ... ... ... ... III съезі
өлкеде жаңа орнаған Кеңестер билігінің отаршылдық ... ... ... ол
отарлық езгідегі ұлттардың бұқарасының сеніміне ие болуға ұмтылудың орнына,
керісінше, ... ... жаңа ... ... ... ... шақырды"
деп жазды.
Кеңестердің өлкелік ІІІ съезінде С.Лапиннің өлкелік билікті
ұйымдастырудағы ... ... ... бар ... ... кеңестерінің қолына өтетіндігі жөнінде қаулы қабылдануы С.Лапин
бастаған "Шуро-и-уламо" ұйымы мүше-лерінің съезді тастап кетулеріне түрткі
болды. ... бұл ... ... ... ... еді Большевиктердің пролетариаттың таптық мүддесін өлкенің өзге
тұрғындарының мүддесінен жоғары қою принципі ... ... табы ... ... жоқ ... ... тарихи жағдайға мүлдем
үйлеспейтін. Өлкедегі ... ... ... ... ... ... ... әрекетке көшпеуін, Құрылтай жиналысына сенім
артуын пайдаланған большевиктер партиялық, таптық принципке сүйеніп, өлке
халқының тағдырын шешуді өз ... ... ... ... көп ... халықтарын өлкені басқару ісіне араластырмауға бел буды.
Осылайша кеңестердің III съезінің шешіміне сәйкес Түркістан өлкесінде
кеңестік билікті орнықтыру ... тез ... ... ... ... Бұл
процесте большевиктер мен оларды қолдаған солшыл эсерлер жетекшілік еткен,
өлке тұрғындарының мардымсыз ғана бөлігін құраған орыс ... ... ... рөл ... ... өтуіне орай құлатылған Уақытша ... ... ... жойылып, олардың орнына кеңестік билік органдары
құрыла бастады. Әсіресе, ... ... ... құру ... Өйткені большевиктер билігі зорлықтың күшінсіз ... ... ... ... халықтары арасында баянды бола
қоймайтын. Кеңестердің III съезі аяқталысымен Түркістан Халкомы ... ... ... құру ... ... ... ... Армия
отрядтарымен бір мезгілде революциялық трибунал мен төтенше ... ... құру ... әрекет жасалынды. Пролетариат диктатурасының бұл
жазалау органдары демократия мен еркіндікті ... ... ... ... ... ... үнін шығармай кеңестік
биліктің кең қанат жаюын қамтамасыз ететін.
Кеңестер мен оның жазалау органдары большевиктер ... ... мен ... ... ымырасыз күрес жүргізді. "Шуро-и-уламо" мен
"Шуро-и-ислам" ұйымдары өкілдері көпшілік орынды иемденген Ташкент қалалық
думасы ... ол ... ... ... ... ... өлкедегі жалпыресейлік буржуазиялық және ұсақ ... ... де ... М.Шоқай жетекшілік еткен Түркістан өлкесі
мұсылман-дарының орталық кеңесі өлкеде қалыптасқан осындай ахуал жағдайында
Ташкентте жұмыс істеу мүмкіндігі шектеулі болғандықтан Қоқан ... ... ... ... Кеңесі ұстанған бағыт, әрине
жергілікті халықтың қоғамдык ... ... ... ... да, ... ... да ой ... мақсатты әрекетке көшуіне
итермелегені ... ... өз ... ... ... ... алды. Оның өлкелік атқару комитетінің төрағасы
М.Шоқай, ал мүшелері құрамында ... ... ... ... интеллигенция өкілдері болды. ... ... ... өздерінің жіберген өкілдері, жеделхаттары арқылы Түркістанда
қалыптасқан жағдайды ... ... ... ... үшін атқару
комитетіне өлкелік мұсылман ... ... ... ... ... ... Сырдария және Жетісу облыстық қазақ комитеттері де
(төрағалары Ералы Қасымов және ... ... бар еді. ... ... ... бір ... шаруа ұйымдарының
делегаттары, жұмысшылардың бір бөлігі, ... ... бәрі ... ... қызметкерлері қолдады [70]."Шуро-и-уламо" ... де ... ... мұсылмандарының төтенше съезін өткеруді
куаттады. Онда өлкенің жергілікті ... ... сай ... ол ... ... ... ... мұсылмандардың
ауызбіршілік танытып, нақтылы әрекеттерге көшетініне С.Лапин үлкен сенім
артты.
ІІІ- Тарау. Сералы Лапиннің "Түркістан мұхтариятының ... ... ... ... ... ... ... кеңесінің ұйымдастыруымен 1917
жылы 26; қарашада ... ... IV. ... ... ... ... ... Сол тұста Қоқан қаласында почта-телеграф қызметкерлерінің
ереуі болуы себепті көптеген делегаттар съезге дер кезінде жетіп ... ... ... съез ... 25 күні ... 26-на ашылды. Съезге
Ферғана облысынан 150, Сырдария облысынан 22, Самарқан облысынан ... ... 1, ... ... 4 адам ... ... саны 250 ... жетті. Бұдан бөлек съезге "Шуро-и-уламо",
"Шуро-и-ислам" секілді мұсылмандық қоғамдық-саяси ... ... ... және ... өлкелік "Паолей-Сион" ұйымының
өкілдері де қатысты [71].
Төралқасы құрамына М.Шоқай, У.Қожаев, Ю.Агаев, ... ... ... ... ... ... С.Лапин да енген
съездің күн тәртібіне Түркістанды ... ... ... "Оңтүстік-
шығыс одаққа" қатысы, атқару ... ... ... өлкелік
Құрылтай жиналысы, милиция құру, қаржы және т.б. ... ... ... сөзбен М.Шоқай ашты. Ол өз сөзінде: "Орталықта болып
жатқан бүлікшілік шет аймақтардағы халықтарды өз басын арашалау және ... ... ... ... ... үшін өз ... әрекет жасауға
итермелеп отыр. Енді октябрь қан төгісін басынан өткерген Ресей тұгелдей
және Түркістан өз ... ... ... керек. Өлкедегі ауыр жағдайды
ашаршылыққа ұласуы ықтимал азық-түлік тапшылығы тереңдете түсуде. Ал ... ... ... ... ... — деп ... ... одан ары
М.Шоқай өлкеде орнаған кеңес билігіне жеткізген жолдың күнәсіз құрбандардың
қанына боялғандығына, оған Ташкентте құрамында мұсылмандар ... ... ... ... ... ... ... де жаңа билік
басшыларының келісіп жұмыс істеуге ықылас танытпай. отырғандығына ... ... ... ... ... ... ... сөз
алғандардың барлығы дерлік түркістандық большевиктердің ұстанған саясатын
сынға алып, олардың жергілікті халықтардың ішкі ... ... ... ... деп бағалады.
Съезге қатысушылар Түркістанның саяси құрылысы мәселесінде бір ... 27 ... күні ол ... ... ... ... ... "Аса
арнаулы болып жасалған Түркістан аймағы мұсылмандарының төртінші жалпы
съезі ... ұлы ... ... ... ... һәр жұрт өзін өзі ... болсын деп еркіндікті ... ... ... ... ... ... Түркістан аймағын Русия демократиялық
республикасымен бірлікте ... ... ... ... территориялық
автономиясы қылып жариялайды. Бұл автономияның қай түрде болуы ... ... ... ... ... өз Учредительный собраниесінің
ықтиярына беріледі Съез өз ... ... ... саны аз ... қиянат қылмай, оларды да қорғайды"|
Түркістан аймағын Ресей федеративті республикасымен ынтымағы бір
территориялық ... деп ... ... ... ... С.Лапин
бастаған "Шуро-и-уламо" ұйымы мүшелері Түркістан ... ... ... оны орыс ... демократиясы өкілдерімен келісе отырып
жариялау ... ... ... ... ... Олардың мұндай пікір білдіруі
съез делегаттрының наразылығын туғызды. Тіпті, делегаттардың, талап етуімен
"Шуро-и-уламо" өкілдері съезден ... ... ... бұл ... ... ... С.Лапин бастаған "Шуро-и-уламо" өкілдері
съезге қайта жіберілді [73].
Дегенмен съезге С.Лапин мынандай шарттар қойған-ды:
"1. Өлкедегі ... іс ... ... ... орыс ... қарсы дұшпандық іс-қимылдар жасалмасын.|
Түркістан автономиялы республикасының Уақытша үкіметі өз ... ... ... ... ... ... ... асыру бейбіт түрде жүрсін, қантөгіске жол берілмесін."
С.Лапин Түркістан автономиясының жариялануын ертерек деп санағанымен
оның жариялануына еш қарсылығы жоқ ... ... ... Ол өзінің
жоғарыдағы ұсыныстарын съез қолдайтын болса Түркістан автономиясы ... ... ... ... ... халықтың сеніміне ие болады
деп санады. С.Лапиннің бұл ... ... бір ... ... Түркістан автономиясының халқының 98 ... ... ... жарияланып отырғанын, сондықтан автономияның
ислам дінінің ... ... ... алға ... Сонымен қатар
Түркістан автономиясының аяғынан тік тұруы С.Лапин ұсынғандй бейбіт өмір
жағдайында ғана нәтижелі болатындығын, ... ... ... ... Түркістан автономиясын қантөгіссіз құру керектігін
делегаттар ... ... ... 28 қараша күнгі мәжілісінде ... ... ... Түркістан мүхтарияты деп атау жөнінде шешім
қабылданды. Түркістан ... ... ... ... ... ... Түркістан Уақытша кеңесі мен Түркістан халықтық (ұлттык)
жиналысына сайланған мына депутаттардың: ... И. ... ... Ә.Оразаев, С.Герцфельд, Қ,.Қожықов, Т.Нарботабеков,
С.Лапин, С.Миржалилов, Ю.Агаев, У.Дербісалин, М.Акчурин, ... ... ... ҒАбдуллин, М.Мырзахметов, С.Саидов,
Г.Қошбегиев, Ғ.Махмұдов, ... ... ... ... ... ... Н.Төреев,
Ә.Шәкірхантөреев және С.Қожаевтардың ... ... ... ... ... ... ... кеңес) құрамына сайланғандардың ... ... да ... ... ... кеңеске сайланғандардың арасында негізгі тұрғындары
қазақтар Сырдария және Жетісу облыстарынан 11 өкіл бар ... ... ... мұсылмандар съезі сайлаған өкілдермен бірге, ... өзі ... ... 4 ... ... ... ... 18 өкілі
бар болатын. Басқаша айтканда, кеңестегі барлық орынның үштен бірі ... ... ... ... ... құраған жергілікті емес,
еуропалық тұрғындардың үлесіне тиген [75].
Уақытша ... ... 12 ... ... Түркістан мұхтариатының
Уақытша үкіметін бекітті. Оның құрамынан ... мына 8 ... ... ... ішкі істер министрі), И.Шагиахмедов (Премьер-
министр орынбасары), М.Шоқай (Сыртқы ... ... ... ... Ю.Агаев (Жер шаруашылығы және су ресурстары министрі),
О.Махмұдов (Азық-түлікі ... ... ... ... ... С.Герцфельд (Қаржы министрі). қалған төрт орын Түркістанның
еуропалық нәсілдегі тұрғындарының үлесіне ... ... ... ... мұхтариаты үкіметі атынан халыққа
жолданатын үндеудің мәтіні ... ... ... кеңеске жүктелді. Үндеуді
әзірлентін топтың құрамына Уақытша ұлттық кеңестің М.Бехбуди, Қ.Қожықов,
Т.Нарботабеков, С.Юсуфов секілді т.б. мүшелерімен ... ... да ... әзірлеген үндеу мәтініне съездір талқысынан ... ... ... ... ... ... ... атынан жолданған
үндеуде былай делінді: "Революциялық демократия ала ... ... ... ... ... ... ... асыру мақсатында, көп
миллионды Түркістан халқының еркімен санаса отырып, өлкелік төтенше ... съез ... ... ... де мократиялық
республикасының құрамындағы автономиялық бөлігі деп ... ... ... күштердің бастан өткеріп отырған ахуал
кезіндегі мақсаттарының ... әрі ... ... ... ... ескеріп, жан-жақты тәртіпті орнықтыруға ... ... ... ынтымағын, әл-ауқатын және мәдени дамуын қамтамасыз ету
үшін Уақытша Түркістан ұлттық кеңесін сайлады. Ол өз ... тез ... ... ... ... тұрғындарды азық-түлікпен және
күнделікті тұтынатын тауарлармен ... ету, ... ... ретке
түсіру, халық милициясын ұйымдастыру және барлық ... мен ... ... міндеті жүктелген Түркістан мұхтариятының Уақытша үкіметін
құрды.
Ресей революциясының тендік, бостандық және ... ... ... негіздей отырып, Түркістанның барлық азаматтарын, өлкеде
тұратын барлық халықтар мен ұлттарды, қалалық, земстволық өзін-өзі басқару
мекемелерін, саяси, ... және ... ... мемлекеттік, қоғамдық
және жеке меншік мекемелерді съез ... ... ... ... оның алдына қойылған ауыр міндеттерді жүзеге асыруға жан-жақты
көмек көрсетуге шақырады.
Әлемде өртше шарпыған соғыстың ... ... ... астында
барлық халықтар өз тағдырын өздері шешуге ұмтылуда. ... ... ... ... халықтың қанды қылышын көтеруге дәрмеңсіздік танытатын
күн де таяп қалды. Жер бетінде. Ұзақ күттірген бейбітшіліктің ... ... ... ... қайта жандандыратынына кәміл сенеміз.
Өзінің тарихи тағдырына сәйкес біздің ... ... ... ... ... түркістандықтардың өз жерінің толық қожайындары
ретіңде өз ... ... ... сәт ... Біз ... ... ... екендігін, біздің ісіміздің дұрыстығын сезініп,
Алланың ... өз ... ... 1917 жылы 2 ... ... ... ... билігіне қарсы күресуі мақсатында
Владикавказда құрылып, Қырым мен ... ... және ... ... ... орнатып үлгерген "Оңтүстік-шығыс одағына" ("Казак
әскерлері, кавказдықтар мен ... дала ... ... ... ... қатынасы мәселесі съезде қызу
талқыланды. бұл одаққа қосылуға делегаттардың басым ... ... Ол ... ... ... ... құрылтайшысы
болып табылатын казактар патша ... ... ... ретінде
танылғанын алға тарта отырып "Дон ... ... ... Каледин,
Қараулов секілді монархистер жетекшілік етеді... Олар бізді өздеріне
шақырғанда ... өз ... ... ... біз ... ... ... — деп мәлімдеді [77].
Осы мәселе төңірегінде өрбіген пікірталас барысында С.Лапин "Оңтүстік-
шығыс одағына" қосылу, не қосылмау мәселесін ... ... ... ... біз, мұсылмандар бейтараптық жағдайдан шығатын болсақ ... ... ... мүмкін. Қажетсіз қантөгістен құтылу үшін
бейтараптық жағдайды сақтап, ... ... ... ... халықтың
қолына көшуін қүтейік. Сонан соң ғана басқа халықтармен келісімдер жасауға
болады" — деген ... ... және өзге де ... ... ... ескере
отырып, съез "Оңтүстік-шығыс одағына" Түркістан ... ... ... мазмұндағы қаулы қабылдады: "1. Іс жүргізіп тұратын ... ... ... ... ... ... одағы")
Түркістан арасында ынтымақ қандай шарттармен болатынын анықтап білу үшін
саяси өкілдер жіберу сол комитетке тапсырылсын.
2. Ол ... ... не ... ... ... үшін Түркістан
халықтарының Учредительное собраниесін тез жию міндеті сол іс ... ... Жұрт ... қүйзеліп кетіп, бұған шара союзға қосылу ғана болып
қалған болса іс жүргізетін комитеттің ... ... ... шарт ... уақытша қосыла тұруға ықтияры бар."
Қабылданған бұл қаулы мәтні телеграф арқылы "Оңтүстік-шығыс одағының"
төрағасы ... ... ... ... Көп ... атаман Дутовтан
Орынбор казак әскері бөлімдеріне Түркістан өлкесіне ... ... ... және ... Түркістан мұхтариятына қолдау көрсететіні
жөнінде ... ... ... ... Түркістан мұхтарияты атынан Сібір
автономиясы ... ... ... ... ... ... Түркістан өз автономиясын жариялағанын хабарлаймыз. Автономиялы
Түрқістанның Уақытша үкіметі Сібір мен ... ... ... ... ... тең ... мүшелері ретінде тығыз қарым-
қатынаста болады деген үмітте ... ... ... ... ... жүріп жатқан почта-телеграф қызметкерлерінің ереуілін
тоқтату мақсатында съез атынан почта-телеграф қызметкерліері одағына үндеу
жолдады. Онда: "Өлкелік ... ... ... ... ... ... ... ұйғарып отыр. Соған орай почта-телеграф ... ... ... ... одағы ереуілді доғарудың тәсілін табуы
тиіс," — ... ... ... ... ... көп
миллионды Түркістан халқымен бірге Түркістан мұхтариятына қолдау танытуға
шақырды
Съезде Ташкент большевиктерінің халыққа ... ... ... қарсы шаралар қолдану мәселесі де көтерілді. Бұл мәселе ... ... ... ... ... ... ... негізсіз
тұтқындаулары қалыпты жағдайға айналғанын, сөйтіп Ресей революциясы
жариялаған жеке адамдардың ... қол ... ... деген принциптің
бұзылып отырғанын алға тартты. Ол ... ... ... тез ... босатуы керектігін, азаматтардың ... және ... ... ... ... ... доғаруды, жарияланған сөз және баспасөз бостандығына тосқауыл
қоймауды талап ... ... ... ... Оның бұл ұсынысы ... ... ... ... ... ... Халық комиссарлары кеңесіне балама
Қоқанда Түркістай мұхтариятының Уақытша ... ... өз ... Бұл ... ... қос ... ... болатын. Осы арада
мынаны айта кеткен жөн: Түркістан тарихында терең із қалдырған 1917 жылдың
саяси оқиғаларында ... ... аса ... рөл ... Олар ... ... ... даярлап өткізуге белсенді түрде атсалысып қана
қойған жоқ, ... ... осы съез ... өлкелік биліктің құрамына еніп,
жетекшілік орындарды иемденді [78].
Кеңестік тарих ғылымында Түркістандағы кеңестер ... ... ... ... ... ... ал Ташкенттегі Халық комиссарлары кеңесіне
балама ретінде өмірге келген ... ... ... ... да ... ... ... тапқан жоқ, сондықтан Түркістан
мұхтарияты тез құлап қалды деген тұжырымдар жасалған. Дегенмен бұл мәселеге
катысты ... ... ... тұжырымдардың шындыққа жанаспайтыңдығын
аңғартады.
Түркістан өлкесі мұсылмандарының төтенше IV съезінің Түркістан
мұхтариятын ... және ... ... ... ... ... "Улуғ Туркистон" газеті жоғары бағалай отырып, ... ... ... ... ... ... декретінде Ресейдің
барлық халықтарына, соның ішінде қазақтар мен ... ... ... ... автономия құруларына ерікті екендігін мәлімдеді. Осы
хабарламаға ... ... ... ... ... ... және ... үкіметтің ұйғарымына еш қайшы келмейді", — деп жазды
.
1917 жылдың 30 қараша күні Қоқан каласында мұсылмандардың ... ... ... ... ... ... адамның қатысуымең
өткен бұл манифестацияда халық Ақпан револқщиясы берген ... ... және ... ... барынша қолдау көрсетуте
ант берді. Олар ... жері ... ... ... ... ... ол біздің қанымызды төккенмен бара-бар", — деп ... ... 1 ... күні ... ... ... мұхтариаты
үкіметін куаттап-қолдауға арналған митингі өтті. Бұл митингіге 100 мыңнан
астам адам қатынасты. Наманган көшелеріне лық ... ... ... ... мен оның ... ... ... алып жүрді
Ташкент қаласында С.Лапин мен Мүнауар ... ... ... ... көрсету мақсатында 6 желтоқсан күні ... 60 ... ... ... катысуымен қаладағы Жұма мешіті жанына
жиналған халықтың алдына шығып сөйлегендердің қатарында С.Лапин да ... өз ... ... ... ... ... мұхтарияты
қамтамасыз ете алатындығын, сондықтан оған кәміл сену керектігін алға тарта
отырып, митингі атынан ... ... ... ... ... ... ... топтарының мұсылмандары Түркістанның автономия
болып жариялануың қуаттаймыз және Қоқандағы төтенше съез ... ... ... кұру ... ... толық қосыламыз. ... ... ... ... паш еткен халықтық басқару принциптерінің
салтанаты үшін ұйымдасқан ресейлік демократия Түркістан ... ... ... еркін үніне бірауыздан қолдау жасайды және біздің
тәуелсіздік пен мұсылмандардың өзін-өзі ... ... ... деп ... сенеміз. Осындай сеніммен барлық мұсылмандарды
автономиялық Түркістан үкіметінің айналасына ... ... және ... ... ... азат Түркістанның туысқан халықтарының
жазықсыз қаңдары төгілуін алдың алу үшін барлық ... ... ... ... нақты әрі жедел жүзеге асыруға шақырамыз"
Осы митингіде сөйлеушілер Халық комиссарлар кеңесінің қалалық ... оның ... ... депутаттары кеңестері өкілдерінің
енгізуіне халықтық қарсылық таныту керек деушілер де ... ... ... ... ... осы күні өтіп жатқан қалалық думаның мәжілісіне
мұсылмандық ... ... ... ... онда олар ... ... депуттары кеңестерінің назарын аударуға күш
салсын деген ұсыныс жасады. Митингіге қатысушылар мұндай ұсынысты ... ... ... ... ... С.Лапин бастаған "Шуро-и-уламо"
ұйымының ... ... ... ... мүшелерінің қатысуына
қолдаушылық білдірді.
"Шуро-и-уламо" ұйымы мүшелері қатысқан Ташкент ... ... ... (эсерлер) мен социал-демократтар
(большевиктер) арасында Түркістан мұхтариятына ... қызу ... ... ... ... ... екендіктерін, егер оған
көмек керек болса қол ... ... әзір ... ... ... ... Түркістан мұхтариятын мойындамайтындықтарын білдірді.
Мәжілістің барысында "Шуро-и-уламо" ... ... ... ... ... ... оларға ризашылық танытты. Сөйтіп, осы мәжілісте
С.Лапин жетекшілік еткен ... ... ... ... ... оң көзқараста екендігіне көз жеткізді .
1917 жылдың соңына карай социал-революционерлер ... ... ... ... өткізіп, Түркістан мұхтариятын қолдайтынын, оның
үкіметімен бірлесіп ... ... ... ... ... жариялануын Ташкенттегі еврейлердің "Бунд" пен Қоқандағы
"Вайнер" ... ... ... ... ... Желтоқсан айында почта-
телеграф қызметкерлері өздерінің өлкелік жиынында Түркістан мұхтариятымен
байланыс орнатуға шешім қабылдады [80].
Түркістан мұхтариятының құрылуы ... ... ... ... ... ... ... "Улуғ Туркистон" газеті көрсеткеніндей,
Самарқанд, Закаспий облысы мұсылмандарының съездері, Түркістан еңбекшілері
мен диқандарының ... ... ... ... ... ... ... С.Лапин осы тұста Сырдария облысы қазақтарын Түркістан
мұхтариятына қолдау көрсетуге ... ... жөне ... ... ... ... кейін Перовск және Қазалы уезі ... ... ... ... Сондай-ақ мұндай пікір
Түркістаннан шалғайда жатқан Ырғыз уезі қазақтары тарапынан да ... жылы ... ... ... ... ... Адай ... білдіруге Қоқанға жіберілді
С.Лапин 1917 жылы 13 желтоқсанда өткен ... ... мен ... ... өлкелік съезіне қатысып А.Авлони,
С.Аспандияров секідді қайраткерлермен бірге оның төралқа кұрамына сайланды.
Съезде ... ... ... ... ... ... ... Түркістан мұхтариятының Уақытша үкіметін қолдау жөнінде
қаулы қабылданып, оның кұрамына мұсылман жұмысшылары, ... ... ... атынан өкілдері енгізілуі тиіс деген ұйғарым жасалды.
Съезге қатысқан ... ... ... ... ... ... съезі өткелі жатқанын, сонда Түркістан автономиясы
туралы мәселе арнайы қаралатындығын ... ... деп ... ... ... ... емеспіз, біз байлардың автономиясына қарсымыз.
Біз автономия үшін күресіп, өкіметті өзіміз үшін ... ... ... ... Оны жұмысшылар мен кедейлер үшін істедік. Билікті біз
жұмысшы және солдат депутаттары үшін алдық. Біз еңбекші мұсылмандарды ... ... ... ... жалғастыра бермекпіз".
П.Г.Полтарацкийдің сөзінен кейін съезде арнайы қаулы қабылданды.
Онда: "27 ... ... ... съезде Түркістан мұхтарияты
жарияланғаннан кейін өлкеде калыптасқан ахуалды талқылай келе мұндай съезді
кейбір өкілдердің буржуазиялық деп ... ... ... ... ол съез ... деңгейде өтіп, оған өлке ... ... ... қатысты. Сондықтан өлкелік мұсылман, жұмысшы және
диқандар съезі Түркістан мұхтарияты үкіметіне толық сенім артады. ... ... ... жұмысшылар мен диқандардың мүддесін қорғайтын
интеллигенциямыздың өкілдері және біздің діни ... ... ... бар. Орыс ... өкілдері ендігі жерде өз
істерімен ... ... ... ... ... ... адал ... көрсетті", - делінді.
Өлкеде қалыптасқан қосөкіметтік жағдайдың қантөгісті ... ... ... ... ... ... Соған орай ол
Түркістан мұхтариятының Уақытша үкіметінен қарқынды, нәтижелі жұмысты талап
етті. Халықты азық-түлікпен ... ... ... ... өлке тұрғындарын
төніп келе жатқан ашаршылық апатынан құтқару ... ... ... қажеттігін ұсынды. Тез арада Түркістан Құрылтай жиналысын
шақырып, онда Түркістаңдағы қосөкіметтілікті, екі ... ... ... ... ... бастайтын билік органын құру ... қаға ... ... ... ол ... мұхтариятының үкіметіне
билікті атқаруда шариғат негіздерін басшылыққа алу керектігі жайында, сонда
ғана Уақытша өкімет өзінің мұсылмандар мүддесін ... ... ... де жолдады С.Лапиннің бұл талаптары сол тұста орынды ... ... ... ... үкіметі бұл бағыттарда
бірқатар іс-шараларды жүзеге ... ... ... ... ... жатқан
еді. Мәселен, М.Шоқайдың тікелей атсалысуымен Қоқан ... ... ... вагон астық жеткізілді Түркістан мүхтариятының ... ... ... ... ... доғарту үшін орталыққа
ұсыныстар түсірді және оны шешу ... ... ... ... ... шуро") байланыс орнатты. Түркістан
мұхтарияты Уақытша үкіметінің қалыптасып келе жатқан. жергілікгі ... ... ... ... ... өз ... ... кеңесі" қолдаушылық танытып, 1918 жылы қаңтарда ұлт істері,
жөніндегі Халық ... ... ... Онда ... ... Ресей мұсылмандарының мүддесін қорғаушы ... ұйым ... ... отырып, халыктың өзін-өзі билеу құқығык
қамтамасыз ету мақсатында ... ... ... ... ... ... ... комиссарлары кеңесінің бассыздық
әрекеттерін доғару жолында нақтылы іс-шаралар ... ... ... мұхтариятының Уақытша үкіметі 1918 жылдың қаңтарында
Ташкенттегі кеңестер билігімен байланыс орнатуға талпынып, оған ... ... ... ұсыныс та түсірді. Бірақ мұндай ұсынысты кеңестер
ескерусіз қалдырды. Себебі, Ташкентте бұл ... ... ... жатқан
процестер дұшпандық әрекеттердің көрінісі деген пікір қалыптасқан еді. 1917
жылы желтоқсанның бас кезінде Ташкенттегі ... ... ... ... ... әскери округынан мынандай мәлімдеме тұскен болатын:
"Контрреволюциялық элементтер мұсылмандар буржуазиясы мен қараңғы түнектегі
мұсылман бұқарасына арқа ... ... ... ... ... ... өткерген Қоқандағы съезінде
Түркістан автономиясын ... ... ... ... ... қаулы қабылдады. Ресейдің еуропалық бөлігіндегі жағдайға байланысты
олардың ұлттық негіздегі басқа да ұйымдарға кіруі ықтимал" [81].
Осындай ахуал ... ... ... ... ... ... ... қорғауда дәрменсіздік танытып отыр деп
сынаудың өзі тым ... ... ... та ... ... ... үкіметін ешқандай да жұмыс атқарып жатқан жоқ деп сынай түсуін
күшейте түсті. 1918 жылдың қаңтарынан ... ... ... ... ... бас тартады деген мәлімдемесін тарата бастады. Бұрын
Түркістан мұхтариятына адал қызмет етуге халықты ... ... ... ... ... ... өкілдері алғашында таң калды. Ол Уақытша
үкімет мүшелерін атакқұмар деп ... 5 ... күні ... ... Жұма ... ... ... жиналысы
өтті. Осы жиналыста "Шуро-и-уламо" ұйымы "Түркістан мұхтариятының пайдасы
жоқ, бұны біз танымаймыз уа һәм Уақытша үкіметтің дегеніне ... ... ... ... ... ... ... байланысты "Бірлік туы"
газеті былай деп жазды: "бұл хабар ... ... ... ... халық арасында түрлі сөздер шығып, бір бөлігі автономияны жария
еткенде айтқанын тындап, артына еруге ант ... осы ... еді, ... тағы ... ... осындай істер де ғұламаларға келісе ме екен ... ... ... күні ... ... ... ... болып, "Ғұламалар жамиятының" істеген істерін шариғат жолына һәм
дұрыс ақылы түзу ойға ... іс емес ... ... ... мәлімдемеден кейін 6 қаңтарда Түркістан қаласында
өтуі тиіс ... ... ... ... ... бас ... өлкесі қазақтарының Алаш автономиясына қосылу мәселесін күн
тәртібіне қойған бұл ... 82 өкіл ... ... ... ... М.Дулатов, Т.Кұнанбаев қатысты. Онда жоғарыдағы мәселе бойынша
мынандай қаулы қабылданған болатын:
"1. Сырдария облысы осы күні ... ... ... әзірге Түркістан автономиясында қалады.
2. Алаш автономиясы жария қылынып, Түркістанмен одақ болса, ... сол ... ... Алаш ... ... ... қазақ-қырғызы қосылғанда Алаш астанасы Түркістан шаһары
болады.
4. Сырдария Алашқа ... ... ... ... ... ... ... тура келсе, Алаш құрылтайына да өкіл
болып сайланады.
5. 5. Осы съезде болған қаулылар Түркістан құрылтайына ... ... ... ... ... сол тарихи кезендегі саяси ... ... ... қабылдаумен өзіндік терең із ... ... ... бұл ... ... облысының Ырғыз уезі қазақтарының
өкілдері де ... Онда ... ... өкілдері "егер Алаш автономиясы
бағзы себептермен ... ... якй ... ... ... ... ... уезі Түркістанға қосылады" деп мәлімдеді. Олардың мұндай
ұсыныстарына ... ... ... қолдаушылық білдірілді
С.Лапин 1918 жылы 10 қаңтарда Ташкентте мұсылмандар ... ... ... ... кеңесі мен Түркістан мұхтарияты
арасындағы ... ... ... ... одан тек ... халық зардап шегеді деп мәлімдеп, халықты екі билік ... ... ... ... ... орай ол ... Түркістан
мұхтарияты мен Өлкелік халық қомиссарлары кеңесі ... ... ... ... ... ... мұндай ұсынысы жергілікті саяси күштер ... ... ... ... ... ... ... бұл әрекетін ұлттық
мүддеге қайшы келеді деп бағалады. 1918 жылы 11 қаңтарда ... ... ... ... ... ... деген жерде өткен Ташкент ... ... ... ... қарсылық білдіріп, Түркістан
мұхтариятына Ташкент уезіндегі қазақтар мен ... ... ... ... ... ... ... съезде Түркістан мұхтариятына
көмек көрсету мақсатында уез ... ақша ... ... ... ... ... ... өткізу мақсатында 1918 жылы 17 қаңтарда Өлкелік
халық комиссарлары кеңесіне мәлімдеме ... Ол бұл ... ... ... ... ... ... барына" тоқтала отырып,
Кеңестер өкіметін Түркістан мұхтариятымен ... ... ... ымыраға
келіп, "халықтық өкімет құруға" ынталық танытуға ... ... ... ... арқылы өзінің исламдық социализм идеясын жақтаушы
екендігін ... еді. Ол ... діні мен ... ... ... ... көздейтінін, империализмнің қас жауы ретінде адамды
адамның қанауына, ... яғни бір ... ... ұлтқа үстемдік етуіне
қарсы тұратынын, социализм "Барлық жер еңбекшілердікі" десе, Ислам ... ... оны кім ... тер ... ол ... ... алға тарта
отырып, мәлімдемесінде одан әрі былай деп ... ... ... революцияның қысымы нәтижесінде ... ... ... душар болуы мені социалистерге ... ... ... түсініспеушіліктерді шешудің жолдарын көрсетуге итермелеп
отыр. Ең алдымен ... ... ... ... ... ... отырған
жағдайымызды христиандық Батыс пен ... ... көп ... ... ... нәтижесі деп ұғынуларыңыз керек. Егер бұл күрестің
жүру тарихына көз жүгіртетін болсақ, оның бастапқыда христиан ... ... ... өзара бәсекелестігінен туындағанын аңғарамыз. Бұған
әйгілі крест ... атап ... өзі ... болса керек.
Еуропада туындаған капитализм ... ... ... ... ... ... ... елдердің ішінде бұрынғы
патшалық ... ... ... ... ... ... рухани, экономикалық және саяси қанауға бағытталған Батыс
өркениетіне мұсылмандық Шығыс жиеркенішті сезіммен қарап, ... ... ... ... ... одан құтылуды құдайдан тіледі. Дүниежүзілік
соғыс басталғанда әлем мұсылмандарының барлығы да одақтас ... ... ... пен ... ... үшін күресіп жатқандығы
жөнінде таратқан жалған мәлімдемесіне ... ... ... ... Өйткені соғысушы одақтас мемлекеттердің барлығы мұсылман халықтарын
қанаушылар болатын. Ресей Орта Азия, Англия Үндістан, Франция Алжир, Италия
Африка халқын қанап ... ... ... ... ... ішіндегі
оқиғалар мұсылмандар санасына еуропалық арам ... ... ... ... Еуропалық арам пиғыл революциялық демократияның "Анексиясыз,
контрибуциясыз бейбітшілік және халықтардың өзін-өзі ... ... ... ұран бойынша қүйреуі тиіс. Мұсылмандар ... ... зор ... ... пайғамбарларының бұдан 1336 жыл
бұрын "Әлемде ... ... адам ... ... жер бетінде Алла атымен
әділдік орнасын" деп жазылған жасыл туын көтеріп ... ... ... ... ... ... ... жергілікті халыққа
дұрыс көзқараста болуға тиістісіздер. Ол үшін ... ... оның ... тазалығына көз жеткізу қажет. Исламның жай
ғана дін емес, оның ... ... жүйе ... ... — өмір сүру ілімі. Оның негізінде ... ... ... ... ... ... таным жатыр. Еуропаға Испания
арқылы енген Ислам идеяларының ықпалымен Батыс ... ... ... ... ... ... Ислам идеяларының нәтижесі.
Түркістан мұхтариятын жариялауда өлке ... ... өзі ... негізінде басқарсақ деп үміттенді. Осы уақытқа ... ... ... ... тобының ойында Түркістіан мұсылмандары
автономиялы бола ... ... ... ... ... өздерің өзі
басқаруға, қабілетсіз деп есептеді. Мұсылмандар арасынан ... ... Олар ... ниеттес болғанымен шариаттан
бұлтармайды, Ислам ілімінің дұрыстығына сенімде калады. ... ... ... ... идеяларыңыз мұсылман елдерінде шариат
қағидаларымен үйлесімділік таппасса жүзеге аспайды. Сондықтан ... ... ... таппай терорлық жолға түсулеріңіз ықтимал. Егер
бұл жолды тандасаңыздар ондаған миллион мұсылмандар сіздердің мың қаруы
болмаса да, ... ... ... түк ... жүдырықпен куып
шығады. Өлкеде Исламның салтанат құратындығы ... оған жол ... ... тұрғанын ұмытпаңыздар. Мәселенің бұлайша қойылуы
мұсылмандардың қасиетті соғыс ... ... ... ... мүмкін.
Өлкені патша өкіметі кезінде де болып көрмеген жағдайға душар етпейік
десеңіздер сіздерге қаруларыңызды жинастырып қоюдан ... жол жоқ. ... ... ... сақтап қалу үшін де істеулеріңіз керек. Ондай
қадамға барсаңыздар мұсылмандар ... ... ... екенін
танытады. Қантөгіске жол бермеу үшін өлкеде таза мұсылмандық автономия құру
қажет. бұл автономия үкіметімен қатар өлкеде Ресей ... ... ... ... ... оған ... мұсылман емес тұрғындарды
басқару жүктелсін. ... ... ... Исламдық социализм
принциптері негізінде құрылып, өлкедегі сауда мен өнеркәсіпті бақыласын,
еңбекші бұқараны өсімқорлардан, ... ... ... ... ... бұл ... ... билікті қайта құруды ұсынып, оны
ұйымдастыруды бьшайша 14 тармаққа жіктеп көрсеткен болатын:
"1. Түркістандағы басқару ... ... ... Ташкент
қаласында Құрылтай жиналысы шақырылсын.
2. Түркістан Құрылтай жиналысына сайлау ережесін жасау және оның
шақырылу мерзімін ... ... ... мен ... ... ... Уақытша халықтық үкіметінің біріккен мәжілісінде шешісін.
3. Түркістан құрылтай жиналысында басқару формасы ... ... ... Самарқан және Закаспий облыстары Ресей ... ... ... ... бұл ... қоныстанған мұсылмандардың ішкі
өмірі, дәлірек айтқанда әкімшілік, жер, қаржы, өнеркәсіп, ... ... ... ағарту істері шариаттың әлеуметтік принциптері мен ережелерін
басшылыққа аласын, Ресей республикасының Түркістан мұсылман федерациясы
басқарсын.
4. Түркістанның жоғарыда ... ... ... ... орыс қалаларынан тыс түрған орыстарға қатысты істер Ресей
республикасының ... ... ... ... мен ... ... Халық комиссарлар кеңесі ... ... ... да ... ... ... атқарылсын.
5. Жалпымемлекеттік қазына есебінен мемлекеттік шекараны қорғау және ... ... ... ету ... ... үкіметінің міндеті
болсын, ал ішкі тәртіпті, тыныштықты сақтау және осы ... ... ... ету ... ... ... ... үкіметі мен жергілікті Халық комиссарлар кеңесінің
міндеті болып табылсын.
6. Түркістан мұсылман федерациясы Уақытша үкіметінің талабы ... осы ... ... ... тәртіпсіздіктер мен контрреволюциялық
бүліктерді басуға Халық комиссарлар кеңесі міндетті болсын.
7. Түркістандағы жалпымемлекеттік ... ие ... ... ... баж ... түрғызу, салықтар жинау, т.б.) және оған
қатысты жекелеген ... мен ... арға ... мұсылмандық,
еуропалық ұйымдар мен мекемелердің істері Түркістан мұсылман
федерациясы ... ... ... Халық комиссарлар
кеңесінің қарауына тапсырылады. бұл істер ... мен ... ... ... ... камераларда және аралас соттарда
қаралып, шешімін табады.
8. Ресей республикасының жалпымемлекеттік ... ... ... басқа барлық жер, ормандық дачалар және басқадай аталатын
жер иеліктері 1918 жылдың 1 ... ... ... иелігі болып саналып, оның Уақытша үкіметі қарауына
өтеді.
9. Патша ... ... ... ... ... үшін ... алған жерлерден басқалары, орыс қалалары мен қоныстары
орналаскан жерлер және орыс ... жер ... ... ... ... ... ... республикасы үкіметінің
қарауына өтеді.
10. Орыс қалалары мен ... ... ... ... ... ... ... салынған барлық жылжымайтын
мүліктер мен ғимараттар Түркістан мұсылман федерациясының ... ... ... ... ... ... және оның 1918 ... түскендері, сондай-ақ өткен жылдары жиналмай қалғандары 1918
жылдың 1 ... ... ... ... ... үкіметі
қарауында болады.
Түркістан құрылтай жиналысында түпкілікті шешімін тапқанға дейін почта-
телеграф мекемелерінен, теміржолдан, сот орындарынан және т.б. мекемелерден
жалпымемлекеттік қазынаға түсетін табыстар ... ... ... бола ... ... ... Уақытша үкіметі Түркістанға іргелес
жатқан мемлекеттермен және ... ... ... ... ... мен ... ... құқылы болып табылады.
Түркістан мұсылман федерациясының Уақытша үкіметі соғысушы мемлекеттер
арасында бітім жасауға байланысты өткізілетін ... ... ... ... ... ... өз ... С.Лапиннің бұл мәлімдемесіне орай оның
"Түркістан туралы заң-тәртігіп пен ... ... ... кеңес
өкіметімен келісе жұмыс істеуге ризалық білдіргені бар" деп ... ... ... ... ... баруының астарында Түркістан мұхтарияты мен
Өлкелік Халық комиссарлар кеңесі арасындағы ... ... ... ... және ... ... мұсылмандық
мәдениетке, жергілікті халықтың діні мен ... ... ... ұлттардың автономияға иеленсек деген армандарына түсінушілікпен
қарар деген үміт жатқан болатын.
Алайда Өлкелік халық ... ... ... ... ... өлкеде кеңестік биліктің ғана салтанат құруы тиістігін жақтап шықты.
1918 жылы 20-26 қаңтар аралығында Ташкентте ... ... IV ... сөз ... ... ... өлкеде ұлттық автономияға жол
берілуді ... ... ... ... деп ... Оның ... ... ұсынғандай автономия жарияланса өлкеден орыс әскерлері
әкетіліп, контрреволюциялық күштер салтанат құратын. ... ... ... ... ... және оны ... өзге ... өлкеде орыс қаруының күшіне сүйенген, жергілікті орыс
жұмысшылары мен ... ... ... ... ... ... сөз ... Г.И.Павлюченконың шовинистік пиғылда екені айқын
аңғарылды. Ол ... ... ... ... ... үзілді-кесілді
қарсы шығып, еуропалық революцияшыл демократтарды "қараңғы мұсылман
бұқарасын артына ертуге талпынған ұлттық ... ... ... қару ... ... шақырды [85]. Сөйтіп, өлкелік кеңестердің
IV съезі "Қоқан автономиясы үкіметі мен оның ... ... тыс ... ... ... шығарып, Түркістан мұхтариятын тарату жөнінде шешім
қабылдады Кеңестердің осындай шешім қабылдауына сәйкес ... ... ... қорғаныс мақсатында шұғыл шараларды қолға
алуға ... ... ... жаңа ... М.Шоқайдың бұл бағытта
жасаған қадамдары нәтижесінде Түркістан мұхтарияты әскерінің саны 2000-ға
жетті. ... ... іске ... ... ... ... бодан орыс
офицерлері жұмылдырылды Зерттеуші П.Алексеенковтың көрсетуінше сол тұста
Қоқан милициясының басшысы Иргаштың қол астында 4 ... жуық ... ... ... ... ... ... 1918 жылы 28
қаңтардағы мәжілісінде Түркістан мұхтариятын қарусыздандандырып, ... ... ... ... ... ... оны ... асыратын арнайы топ
құрды. Бірақ Түркістан мұхтарияты шапшаңдық танытып 29 ... күні ... ... ... ... ... ... кеңесі орналасқан
Қоқан қамалына шабуыл жасады. Бірақ қамалды алу жүзеге ... ... ... ... ... депутаттары кеңесі қалалық төтенше өкімет органын
— революциялық комитет құруды ұйғарып, оның төрағасы етіп Е.А.Бабушкинді
тағайындады.
Қоқан революциялық ... 30 ... күні ... ... үкіметіне 3 сағат ішінде ... ... ... ... талап еткен ультиматум тапсырды. Революциялық
комитеттің Ташкентке көмек сұраған ... ... 31 ... ... ... ... революциялық комитетке К.Осипов бастаған әскери
отряд келді. Ол отрядта 4 зеңбірек, 4 ... ... 120 адам ... ... ... ... ... комитеті тағы да Түркістан
мұхтариятыңың Уақытша үкіметіне барлық қаруды тез ... ... ... ... ... бастаған топты аттандырды. Бұл талаптары орындалмаған
соң революциялық комитет қаланы зеңбірекпен атқылауды ... ... ... шарықтау шегіне жеткенінен С.Лапин
Ташкентте жүріп толық хабардар болды. ... орай 1918 жылы 2 ... ... ... ... Қоқандағы жағдайды қантөгіске жеткізбей
доғаруды талап еткен мәлімдеме тапсырды. С.Лапин бұл ... ... ... ... ... алдында еш қадірі болмайтынын,
керісінше мұндай ... ... ашу ... ... ... ... бейбіт түрде шешуді ұсынып, бейбіт тұрғындардың қаны төгілетін
болса ... ... ... да өлке ... ... ... ... Түркістан мұхтариятын кұлатуды мұрат тұтқан кеңестер мұндай
ұсыныстарды ескеруге құлық танытпады. 5 ақпан күні Қоқан ... ... ... ... ... ... әскери бөлімдер мен
дашнак (армян) ... ... ... ... ... Перфильев бастаған 11 әскери эшелон жіберді.
6 ақпан күні ... ... бар ... ... ... ... тапсырылып, оның орындалмайтынына көзі жеткен Перфильев
қаланы 12 ... ... ... ... ... ... сағат бірден басталып, үзіліссіз түнге дейін созылды. Қала үш ... от ... ... Қала ... ... да ... ... азық-
түлік сақталған қоймалар өртенді. Өртке оранған қалаға Қызыл әскерлер
бөлімдері мен дашнак құрамалары енді. ... ... ... кірге бетте
үйлерді тонауға кірісті, оларға қызыл ... ... ... ... ... басталды. Қаладағы барлық дүкендер, банкілер, ауқатты ұйлердің бәрі де
тоналды. Осы күндері жаппай тұтқындау орын алды. ... ... ... 54 ... 30-ы тұтқындалып, ... ... ... ... есі шықан тұтқындар қаланы тастап
қашты Кеңестер өкіметінің Қоқан қаласындағы осы ... ... ... туы" ... "Тұла бойлары қан сасиды" деген
мақаласында былай деп ... "13 ... 10 ... ... күндер
Түркістан халқының есінен өмірінде шықпас. Ол күндері адам-хайуан өзінің
бет-аузын ... ... ашық ... Ол ... — Түркістан тарихында
сиямен емес, қанмен жазылатын күндер. Адам ... ... ... ... ... ... сұмдықтарын естігенде денең түршігіп,
қаның мұздайды. Жүгені сыпырылып, мейірімі ... ... ... ... ... Қоқан көшелерінде құтырған қасқырдай кәріні-жасты,
еркекті-әйелді талғамай қырған күндер — ол ... ... ... жалғыз
"үкімет әскерлерін" ғана емес, неше мындаған обалсыз, бейбіт ... ... ... ... шаһарінің қүлін көкке ұшырған күндер — ол
күндер. Тозаңдай кінәсі жоқ есепсіз ... ... қаны ... шашылып,
жаңа ғана қылтиып өсіп келе жатқан бостандық гүлінің адам ... ... ... ... — ол ... Осы ... ... зор сұмдық күндерін де Түркістан халқы бір ... ... ма ... мың қабат сүйегіне құлдық сіңіп, тамырына ірің толса да бұл ... ... Тым ... неше ... ... кәнәсіз ыстық қандары
мен кірсіз рухтары ұмыттырмас. Тым болмаса өмірінде бет-ауыздарын күннен
басқа жан көрмеген ... ... ... ... ... бұл ... ... Түркістан! Сен кеше "Бостандық болды, теңдік күні туды",
— деп қашанғы жоғалтқан еркіндігіңе талпындың ғой".
Осындай варварлық әрекеттер нәтижесінде ... ... ... ... қиратылып, өртеліп жіберілді, 10 мыңнан ... адам ... ... ... ... ... ... каласы қазір өлілер
қаласына айналды", — деп жазды сол тұста "Улуғ Туркистон" газеті Мұны ... ... ... ... ... ... барлау қызметінің.
өкілдері берген мәліметтер де растай түседі. ... ... ... ... ... да жасаған жоқ. Қалада 14000-нан астам
адам өлтірілді. ... мен ... ... Тамаша мұсылман
кітаптары сақталған ... ... деп ... мұхтариятын кару күшімен құлатқан кеңестер 1918 жылдың 30
сәуірінде Түркістан өлкелік кеңестердің V съезін шақырды. Онда "Түркістан
Кеңес ... ... ... ... ... мемлекеттік
құрылыс орнатудың принциптері айқындалды. бұл ... ... ... ... ... кеңестік социалистік республикасы
жарияланды. Осылайша ұлттық демократиялық күштердің қатысуынсыз ... ... ... ... ... соң ... ... түрде өлкеде
тәркілеу саясатын қолға алды. Дөрекі түрде жүрген бұл тәркілеу ... ... ... ... танытқандар мен оған қатысы бар
дегеңдерге бағытталды. Соның ... ... мен ... өлке ... ... етулеріне тиым салынып, оларға тиесілі
барлық мүлік тәркіленді. бұл ұйымдардың жетекшілері мен мүшелерін ... ... ... ... ісі ... ... қалыптасқан мұндай жағдайда С.Лапин ... ... ... ... ... күресін сонда жалғастыруды ұйғарды. ... ол ... ... ... әрекетпен шұғылданудың нәтиже бере қоймайтындығына
көз жеткізді. ... ... ... ... байланыс орнатқан
кеңес өкіметі 1918 жылы 2 наурызда Бұхар ... ... ... еді. ... ... тапқан Бұхар әмірі 25 наурызда Қызылтепе келісіміне қол
қоюға мәжбүр болып, әмірлікте қызыл әскерлердің еркін жүріп-тұруына рүқсат
беріп, ... ... ... ... ... ... мойындаған болатын Сондықтан С.Лапин Ташкент қаласына жасырын
түрде кайта оралып, онда соғыс тұтқындарын кері ... ... ... ... комиссиясымен байланыс орнатып одан өзін Германияға өткеріп
жіберуге көмектесуді өтінді. бұл комиссия ... ... ... ... Москваға аттандырды. ... ... ... Түркия азаматтығын қабылдап, Петроградқа аттанды. Петроградтан
Псков арқылы Германияға өтіп, 1918 жылы 20 ... ... ... ... С.Лапинге мұндай ізгіниеттілік танытуының астарында
Антанта елдерінің, яғни Ресейдің, Англияның және ... ... ... ... қүй ... ... ... тарту жатқан еді. Германия үкіметі соғыс ... ... ... жіті ... бөліп, Ресейді әлсіретудің бірден-бір жолы
ондағы ұлттық қатынастарды ушықтыру екендігіне көз ... ... ... ... үгіт ... ... ... соғыс
басталысымен қолға алып оларды өз жағына тартуға тырысып баққан ... ... ... Ресейдің орталық билік орындарына ... ... ... жиі ... ... ... ... томаға-тұйық қалғандықтан мұсылмандық шығыста күшті
үгіт жүргізіп, өздерін мұсылмандардың бұрынғы күш-куатын ... ... ... ... ретінде таныстыруда. Немістердің үгіті
Ресейге ... ... ... Еділ ... ... және Түркістанда
көрініс беруде. Қазіргі уақытта олар мұсылмандарды саяси тәрбиелеуді ... ... десе де ... ... ... соғысып, қолға түскен мұсылман тұтқындарды да
Германия "ерекше қамқорлыққа" алды. ... ... ... ... ... өз ... ... бағытында жұмыстар жүргізді. Тұтқындар лагерлерінде
мешіттер ашты. 1918 жылы Германиядағы ... ... саны 15 ... болды. Олардың денін ресейлік татар-башқұрттар құрады. ... ... "Яна ... ... тұрмыс") атты газет шығарылды
Сондықтан да Германия С.Лапинге "қамқорлық" ... оны өз ... ... ... ... негіз бар. Бірақ та С.Лапин ... ... азат ... ... алдына басты мақсат етіп қойған
болатын.
С.Лапин Германияға келген соң 1918 жылы 25 ... күні ... ... өкілі лейтенант Эльснермен жолығып, оны қазан төңкерісінен кейін
Түркістанда қалыптасқан саяси ... ... ... ... ... таныстырды.
Мұнан соң С.Лапин Германия Сыртқы ... ... ... келу себебін түсіндірген хат жолдады. бұл хатта ол өзін Орта
Азиядағы ең ... ... бірі — ... ... ... ... парламентінің мүшесі ретінде таныстырып, Түркістандағы
кейбір саяси мәселелер бойынша ... ... үшін 6 ... ... мұсылмандарының атынан өкіл болып келгенін мәлімдеді.
Түркістандағы жағдайға әскери қимылдар арқылы әсер етуді ... ... ... ... территориясынан Сыртқы Кавказ арқылы
Закаспий облысына әскер түсірілуі тиіс болды. бұл істе ... ... ... ... ... қатынас орнатканын пайдаланып қалуға ерекше
мән ... ... ... ... большевиктерге ағылшын
интервенттерімен және ақ гвардияшылармен күресуге көмектесеміз ... Орта ... өз ... ... алып, онда ақгвардияшылармен емес,
"большевиктер үстемдігін" жоюға кірісуі тиіс ... ... бұл ... мен ... ... және Түркияны тарту көзделді.
Әскери экспедицияны іске асыруда С.Лапиннің ұсынуынша Каспий теңізінен
өткен өскер екіге жарылып, бірі Ашхабад, Чарджоу, Бұхара арқылы, ... пен ... ... ... ол ... өз ... ... халық
өкілдерімен толыға түсуі тиіс болды. Жоспарға сәйкес бұл екі топ Ташкент
немесе Самарқан қаласы маңында ... ... ... бұл ... мен ... ... ... С.Лапин өз жоспарында Гермаңия
мен Австро-Венгриядағы мұсылман тұтқындарды пайдалануды да ... ... Ол бұл ... болашақта құрылуы тиіс түркістандықтар
армиясында әскери нұсқаушылар ретінде ... ... деп ... ... ... болашағын Германиямен байланыста
қарады. Алайда Германияның көмегімен Түркістанды азат ету ... ... ... ... ... ... ... қоймады. Зерттеуші
В.А.Германов неміс үкіметінің бұл ұсынысқа салқын қандылық ... ... ... орнатқан соң қайтарамын деп үкіметтен 200
мың марка көлемінде несие ... ... яғни оның ... ... бұл ұсынысқа тез жауап беруге кері әсер еткен көрінеді [89].
Шындығында оған С.Лапиннің ... ... ... ... соғыс
майданындағыі жеңілістері мен ел ішінде ... ... ... ... Сол кезде неміс үкіметіне С.Лапиннің ұсынысына көңіл бөлу
үшін алдымен елдің ішкі және ... ... ... алу қажет еді.
Бірақ та бұл С.Лапиннің ұсынысына неміс үкіметі мүлде көңіл бөлмеді
дегенді білдірмесе керек. 1918 жылы 22 ... ... ... ведомствосының
өкілі Харальд Козак С.Лапиннің ұсынысына көңіл бөліп, бұл жөнінде осы
ведомство басшысы фон ... ... ... үзбейік, кейін жағдай
жөнделгенде ол Германия үшін пайдалы болып табылатындығын хабарлады. Алайда
Германия үшін 1918 ... ... ... ... ... ... түсіп,
үкіметтің С.Лапин ұсынысына назар аударуына мұршасы болмады. Оның ... осы ... 17 ... ... ... Эдель институты
ауруханасына жатқызылды. Оған психикалық ауыткушылыққа ұшыраған ... ... бұл ... ... ... ... деген көзқарасын
өзгертуге әсер етті. Сондықтан ... ... ... ... ... шығынды өтету үшін оның Самарқанда қалған ... ... ... ... С.Лапин 1919 жылдың бас кезінде Самарқанға
оралып, көп ұзамай ауруы ... көз ... ... ... туған қарындасы Гүләндамнан естіген мәліметтеріне қарағанда ол
Самарқандағы Шаһи-Зинда ... ... ... осы ... мәліметтерден С.Лапиннің Отаны — Түркістанды
азат етуді басты мақсат ... ... ... оның өмір жолын
азаттық үшін күрескен қайраткердің жолы деп айтуға болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Кез келген мемлекеттің ... сол ... ... ... ... ... тарихымен, өзектес келеді. Ал саяси күрестің
нәтижелі болып, алға қойған ... ... ... оны ... еңбегі мен басшылыққа алған саяси және құқықтық ... ... Осы ... келгенде демократиялық, зайырлы,
құқықтық және әлеуметтік мемлекет құрудағы ұлы мақсаттарын ... ... ... ... ... ... жасау үшін оның
мемлекеттілігінің ... ... әр ... ... сайын өсіп-өркендеп,
қалың бұқараның басым көпшілігін өз соңына ерте білген, ... ... ... ... Алаш ... ... ұлттық-
демократиялық бағыттағы Алаш партиясын ұйымдастырған, европалық ... ... ... ... нәтижесінде Алаш автономиясын жариялаған
Алаш қайраткерлерінің өмірін және ... ... ... ... ... ... болмақ.
Сондықтан еңбегімізде ХІХ ғасырдың соңында Ресейдің аса ірі ғылыми
орталықтарында білім алып, әуелі ... ... ... саяи ... белсене
қатысқан, біртіндеп оның қазақ даласындағы жетекші күштеріне айналған қазақ
зиялыларының көп жылдар бойы Кеңес үкіметі жүргізген ... пен ... ... өрескел бұрмалауға ... ... ... сана ... өлшеусіз де орны толмас жұтандыққа ... ... ... ... ... нұқсан келді.
Қазан төңкерісіне дейінгі жалпы адамзат ... ... ... ірі тұлғалармызға "байшыл", "кертартпа", "діншілдер" деп жалған айдар
салынды. ... бай ... ... ... ... ... салынды.
Партиялық талап, маркстік-лениндік идеялогия қазақ ... ... ... ... пен ұлт ... үшін ... тер ... ерекше
еңбектерін большевиктік көзқараспен біржақты бағалап, ... ... ... 70 ... ... мерзімге жоққа шығарды.
Ұлы мақсаттарды жүзеге асыруға кіріскен ... ... ... жасау үшін оның мемлекеттілігінің қайнар бастауы ... ... ... ... козқарастарының эволюциясы қарастырылуда.
Қазақ демократиялық интелегенция қазақ еліне өркениетті қоғамдық даму
бағдарламасын ұсына отырып, өздері ... ... ... тарихи мәнін терең
түсінген. Туған елінің бостандығы үшін деміне дейін ... ... ... ... ... Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев- Тәуелсіздікке қолы жеткен
қазақ жұртына есімдері тарихқа беймәлім болып келген ... ... ... ... сана сезіміне ерекше зор әсер ... ... ... күш ... Қазақ үшін жан беріп, жан алысқан саяси
күрестердің болғанын ... ... ... айқын аңғаруға болады.
Соңғы кездері XX ғасыр басында ғұмыр кешіп, қоғамдық ... ... ... ... үлес қосқан қазақ қайраткерлері мен ойшылдары туралы
бірнеше зерттеулер жарық ... ... ... ... ... ... түсіргендей болды.
Қазақстан өз мемлекеттік дербестігін алғалы, ұлттық бостандықты мақсат
еткен алаш зиялыларының арманы орындалды десек қателеспейміз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... В.В. О ... ... ... в ... -Сочинение.
т.2.. - М., 1964. с.305; Еще о слове "сарт" // Сонда. 310-314б.
Вяткин В.Л. Еще о книжке ... // ... ... 1896. 26
марта.; Розен В.И. Библиографическая заметка //Записки восточного
отделения Императорского русскога географического общества. 1896. N9. с.9.
Бөкейхан Ә. ... - ... ... ... 1995.-478 б.
Шоқай М. Таңдамалы. 2 т. - Алматы, "Қайнар", 1999 - 520 б. ... 3. ... Кн.1. - Уфа: ... - 1994. 410 с.
Феодоров Е. Очерки национального освободительного движения в ... ... ... ... 1925. - 90 с; ... А. Февральская революция в
Средней Азии // Коммунистическая мысль. Кн.З. — Ташкент, 1927. - 120 ... ... С.З. ... и ... ... в Казахстане. -
Алма-Ата: Наука, 1970. — 303 с.
8. Зиманов С.З., ... К.З. ... ... ... ... ... 1989. -105 ... Қазақ совет энциклопедиясы. 7 т, 183 б.
10. ... К.Е. ... по ... ... ... в ... - М., 1960. - 500 с; Лунин И.В. Жизнь и деятельность академика
В.В.Бартольда.- Ташкент:Фан., 1981 - 220 с. - ... ... Б. ... жапа шеккендер.- Алматы, "Қазақстан", 1990. - 68
б. /13-19 ... ... ... ... М. Алаш ... ... ... 1995.-368 б; Нүрпейісов
К. Алаш һәм Алашорда. - Алматы: 1995 -256 6.
14. Аманжолова Д. Казахский автономизм и ... - М.; ... ... ... 216 с. ... Ахмедов Ғ. Алаш "Алаш" болғанда: Естеліктер мен тарихи деректер.-
Алматы: Жалын, 1996. — 224 6.
16. ... А.М. ... ... ... в первой четверти
XX века. - Алматы, "Қазақ университеті", 2001-262 с.
17. Қазақстан ... 3 т. - ... ... 2002. - 768 ... ... С. ... Сералы Мұңайтпасұлы // Түркістан. Халықаралық
энциклопедия. - Алматы: Қазақ энциклопедиясы,2000. - 656 б. /459 ... ... Т. ... ... ... ізі // ... 2002. 13
маусым.
20. Дулатова Д.И., Нуртазина Н.Д. "Докладная записка" Серали Лапина //
Вестник КазГУ. Серия ... 1997. N5. с. ... ... Х.Д. Колониальная политика царизма в Туркестане и борьба за
национальную независимость в начале XX века.Автореферат ... ... ...... 1994. - 49 с; ... Д. ... ... политико-
правовой мысли нар одов Узбекистана во второй половине XIX — первой
четверти XX вв. - Ташкент, 1995 — 48 ... ... Д.А., ... А.А. Узбекистан в 1917-1990 годы:
противоборство идей и ... - ... ... ... АН РУ, 2002. ... с; ... Б.В. Национальная интеллигенция Узбекистана и исторические
процессы и 1917 — ... 50-х ... - ... ... МВД РУ, 2000. -
202 с; Абдурахимова Н., ... Г. ... ... ... ... во второй половине XIX — I четверти XX вв. — ... ... АН РУ, 1999. - 148 ... ... С. Туркистон мухтарияти. — Ташкент; Маънавият, 2000.
- 168 ... ... А. ... ... йиллардаги миллий сиесий
кшикилотлар. Ташкент; Маънавият, 2002. — 60 б.
25. Германов В.А. Историки ... в ... ... ... ... годов. — Ташкент "Узбекистон", 2000.- 40 с.
26. З.С.Қожанованың естелігінен. 1-п.
27. Сапарғалиев Г. ... ... ... в ... ... - ... ... 1996. - 375 с. /с.10/.
28. Мұқанов М. Қазақ жерінің тарихы. - Алматы: Атамұра Қазақстан, 1994. -
80 б /68-69 ... ... ... ... ... в ... - Отв. ред. Т.Елеуов. - Алма-Ата: Изд. Наука КазССР,
1967. - 457 с. / 27-32б/.
30. Қойгелдиев М. Алаш ...... ... 1995. - 216-217 ... ... в ... XX ... с.20.
32. Бірлік туы. 1917. N6. 20 ... ... А. ... исламия" // Красная летопись Туркестана. N1-
2. с.54-55.
34. ... Б. ... жапа ... -56б.
35. Шоқай М. Таңдамалы. 2 т. - ... ... 1999 - 520 ... Шоқай.М.Таңдамалы./266 ... ... Ә. ... Алматы; Қазақстан, 1994. - 384 б./236-
237 б./|
38. Шоқай М. ... ... 1997. - 272 б. /38-39 б./ ... К. Алаш һәм ... . 90 ... Аъзамхуджаев С. Туркистон мухтарияти. - Ташкент; Маънавият, 2000. - ... ... Б.В ... ... ... и ... 1917 - начала 50-х годов с. 32.
42. ... в ... XX века с. ... Победа Великой Октябрьской социалистической революции в Туркестане.
Сб. документов / Сост. К.Е.Житов и В.Г.Крылова- Ташкент: Гозиздат, 1947. -
230 с. /с.40-41
44. ... М. ... ... Қойшыбаев Б. Жазықсыз жапа шеккендер -77б.
46 . ... С.М. ... ... и ... ... 1917 ... г.). - М.: ... истории РАН, 2003. - с. 128.
47 ... б. ... ... А.М ... ... ... в- первой
четверти XX века. - А, "Қазақ университеті", 2001.б. 104.
49. Шоқай М. Тандамалы. 2 т. - ... Улуғ ... 1917. 23 ... ... туы. 1917. 20 ... ... М. ... 2 т. — Алматы, "Қайнар", 1999 — 520 б. /273-
6/. 267.
53. ... Б.В. ... ... ... и ... 1917 — ... 50-х ... . с. 32.
54. Шоқай М. Тандамалы. 2 т. - Алматы, "Қайнар", 1999 - 520 ... ... в ... XX века ... с. ... ... М. ... 2 т. - Алматы, "Қайнар", 1999 - 520 6./277-6/.
57. ... туы. 1917. 20 ... ... ... Сонда
61. Мингноров А. ... ... ... ... сиесий
ташкилотлар. Ташкент; Маънавйят, 2002. — 31-6.
62. Тошкулов Ж. "Турк адами марказият ... ... ... ва ... ... // ... Осие XX аср бошида: ислохотлар,
янгланиш, тараққиет ва мустақиллик учун кураш (халқаро ... ... ... 2001. - 142-6. /97б./
63. Туркестанские ведомости. 1917. 6 октября.
64. Туркестанские ведомости. 1917. 21 ... ... ... революции в Узбекистане. Сб. Документов и
материалов. т.1. с. 529.
66. Туркестан в начале XX века с. 68.
67. ... А. ... ... йиллардаги миллий сиесий
ташкилотлар. Ташкент; Маънавият, 2002. - 31-6.
68. ... М. Алаш ... - ... Мингноров А. Туркистонда 1917-1918 ... ... ... ... ... 2002. — ... ... М. Алаш қозғалысы. -342-6.
71. ... С. ... ... ... ... М. Алаш қозғалысы. -349-б
73. Бірлік туы. 1917. 12 желтоқсан.
74. ӨРООМ. 39-қ., 1-т., 11-іс, 4-п.
75. Қойгелдиев М. Алаш ...... ... 1995. — ... ... С.М. Российские мусульмане и революция (весна 1917 ... ... — М.:с. ... ... А.М. Национальная интеллигенция Туркестана в ... XX ... ... ... М. Алаш ... ... Мингноров А. Туркистонда 1917-1918 йиллардаги - 46-
80. Туркестанский вестник. 1918. 9 декабря.
81. ... Ф.Ы. ... ... ... мен ... қызметі.
Алматы, 2000. 23 б. /10-6/.
82. Победа Октябрьской ... в ... т.2. ... ... туы. 1918. 18 ... ... М. ... 2 т. - Алматы, "Қайнар", 1999 - 520 б./273-6/.
85. Аъзамходжаев С. Две ... ... ... ... и ... ... ... муаммоларига янги чизгилар. Тошкент, "Шарқ", 1999. - 207
б. /138-139-6/.
86. ... С. ... ... - ... ... 2000. ... Сонда. 148-6.
88. ... В.А. ... ... в ... ... ... г. ... Германов В.А. Историки Туркестана в условиях политического террора 20-
30-х г. с.24-25.
90. ... Б. ... жапа ... ... 1990.- ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сералы Лапиннің 1917 жылғы ақпан революциясына дейінгі өмірі мен қызметі70 бет
Мұхаметжан Cералин (1871— і929)7 бет
Стевия интродукциясы мен оның ғылыми-практикалық маңызы8 бет
Мұхамеджан Сералиннің шығармашылығы6 бет
«М.Сералин шығармашылығы»4 бет
М. Сералиннің шығармашылығы9 бет
М.Сералин шығармашылығы7 бет
М.Сералин шығармашылығы туралы4 бет
Мұхамеджан сералиннің өмірбаяны, бүтін шығармашылық мұрасы және ағартушылық қызметі26 бет
Сералин Мұхамеджан шығармашылығы13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь