С.Торайғыров, А.Байтұрсынов, М.Дулатов шығармашылығы

ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
2.1. С.Торайғыров шығармашылығы
2.2. А.Байтұрсынов шығармашылығы
2.3. М.Дулатов шығармашылығы
ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ
Торайғыровтың 2 жасында шешесі қайтыс болып, 6 жасына дейін әжесінің тәрбиесінде болған. Кейін әкесі екі ұлымен Баянауылға көшіп, Торайғыр кентіне таяу жерге қоныстанған. Торайғыров алғаш әкесінен ескіше хат танып, 13 жасынан Мұқан, Әбдірахман, Тортай деген молдалардан дәріс алды. Өлеңге үйір, шығыстық сюжеттер негізінде жырлар туындатқан Мұқан молда тәлімінің Торайғыровтың ақын ретінде қалыптасуына игі әсері болғанымен, баянауылдық Әбдірахман молданың (1908) қаталдығы, өлең шығарғаны үшін жас қаламгерді жазалауы оның дін мен молдалар жайлы теріс көзқарасының қалыптасуына негіз болған.
• 1911 ж. жаңаша оқыған Нұралы ұстазының көмегімен қазақ, татар тілдеріндегі әдеби кітаптармен, газет-журналдармен танысады. *1912 ж. Троицкідегі Ахун Рахманқұли медресесіне түседі, бірақ мұнда бір жылдай оқыған ол өкпе ауруының зардабынан оқудан шығып қалады. Торайғыров енді медреседе оқуды қойып, орысша оқу іздейді, қала маңындағы елде жаз бойы бала оқытады. Осы кезден ақындыққа ден қойып, *1912 – 13 жылдар аралығында
“Оқып жүрген жастарға”,
“Тәліптерге”(“Шәкірттерге”),
“Ендігі беталыс”
“Оқудағы мақсат не?”
“Анау-мынау”
“Мағынасыз мешіт”
1. Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.
2. Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009
3. Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы
4. Қазақстанның қазіргі заман тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009.
5. Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
6. «Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007
7. «Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002;
8. Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет.ISBN 5-7667-2616-3
9. Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
10. “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
11. Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
СЕМЕЙ ҚАЛАСЫНЫҢ ШӘКӘРІМ АТЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
СӨЖ
ТАҚЫРЫБЫ:   С.Торайғыров шығармашылығы; А.Байтұрсынов ... ... ... ... А.Қ..
СЕМЕЙ 2015
ЖОСПАР:
І. КІРІСПЕ
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
2.1. С.Торайғыров шығармашылығы
2.2. А.Байтұрсынов шығармашылығы
2.3. М.Дулатов шығармашылығы 
ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ
С.Торайғыровтың шығармашылығы:
Торайғыровтың 2 жасында шешесі қайтыс ... 6 ... ... ... болған. Кейін әкесі екі ұлымен Баянауылға көшіп, ... таяу ... ... Торайғыров алғаш әкесінен ескіше хат танып,
13 ... ... ... ... ... ... ... алды. Өлеңге
үйір, шығыстық сюжеттер негізінде жырлар ... ... ... ... ақын ... ... игі әсері болғанымен, баянауылдық
Әбдірахман молданың (1908) қаталдығы, өлең шығарғаны үшін жас ... ... ... ... теріс көзқарасының қалыптасуына негіз
болған.
• 1911 ж. ... ... ... ... ... әдеби ... ... *1912 ж. ... Ахун ... ... бір жылдай оқыған ол өкпе ауруының зардабынан оқудан шығып қалады.
Торайғыров енді медреседе оқуды қойып, ... оқу ... ... елде жаз бойы бала ... Осы ... ... ден ... – 13 жылдар аралығында
“Оқып жүрген жастарға”,
“Тәліптерге”(“Шәкірттерге”),
“Ендігі беталыс”
 “Оқудағы мақсат не?”
 “Анау-мынау”
“Мағынасыз мешіт”
 “Жарлау”,
“Досыма хат”
 “Шығамын тірі ... адам ... ... түс пен ... іс”, т.б. өлеңдерін, “Зарландым” атты ұзақ очеркін
жазды. Осы тұста “Қамар сұлу” романын жазуды бастады.
• 1913 ... ... ... ... ... “Айқап” журналына
жауапты хатшы болып жұмысқа орналасып, “Өлең һәм айтушылар”, “Ауырмай
есімнен жаңылғаным”, “Қазақ тіліндегі өлең ... ... ... оқу, ... жолы ... т.б. әңгіме, мақалаларын осы журналда
жариялайды. Журналда аз ғана уақыт қызмет еткен ақын
• 1914 ж. жазда туған елі ... ... Ел ... ... ... ... серіктігі” деген ұйым ашпақ болғанымен, ісі
жүзеге аспады. Осы жылы ... оқу ... ... ... түсе ... ... ... ұшырайды. Осындай көңіл-күй
әсерімен
“Ләнет бұлты шатырлап” “Алтыаяқ”сияқты өлеңдер жазған.
1916 жылдың күзіне ... ... ... ... ... ... ... 1916 – 17 жылдардың қысында Томскіде орысша оқиды. Өмірден көп ... ... ақын ... ... ... ... ... ойы”
өлеңінде “Қараңғы қазақ көгіне өрмелеп шығып күн болуды”, ... ... ... ... Осы ... әлем әдебиетінің
классикалық үлгілерімен, саяси кітаптармен танысты.
• 1917 жылғы ақпан айындағы төңкерістен ... ... жаңа ... жұмыстарына қатынасып, “Алаш ұранын”
жариялады. Бірақ ... ... ... ... да, ... да ... 1918 ж. сәуірде еліне біржола оралады. Онда ... ... ... ... совдеп жұмысына араласып, ел шаруаларының дау-шарларын
әділ шешуге қатынасты. Осы ... ... ... (Г.Ц.
Плеханов, Н.Г. Чернышевский, т.б.) көп оқып,
Оның шәкірттік кезеңдегі өлеңдері (1907 – 11) ... ... ... ... жас ... ... құбылыстар мәнін түсінуге деген
ұмтылысы мен өлең тілімен сурет салуға ... ... ... ... ... пен ... ауыр тағдыры, діни оқудың
схоластикалық сипаты жайлы ... ... пен ... ... ... кедей ұлының өмірі арқылы көрсетуге тырысқанымен, бұл талпынысы биік
ақындық талант пен саяси ... ... ... ... 1912 ... ... шығармашылығының жаңа кезеңінде Абай, Ыбырай негізін қалаған
ағартушылыққа бет бұрды, жастарды оқу-білімге шақырды. “Туған айдай болып
туып, күнді алуға бел ... ... ... ... ... ... ... ізденуді мұрат тұтады. Алғашқы үгіт мәндес өлеңдерінен кейін
ақын лириканың ... ... ... сырын, іс-
әрекетін суреттеуге ұмтылады. Оның ... ... ... алға ... ... ... ... өжет мінез көрінеді. Осы
кезден бастап ақын ... ... ... бой ... Ол ... көп ... келеңсіз мінездер мен кертартпа әдет-ғұрып ... ... ... ... тақырыбына жазған өлеңдерінде ақын адам
сезімін қоғамдық көзқараспен, әлеумет өмірімен байланыста қарайды. ... ... оны ... ... қақтығысқа алып келеді (“Осы
да әділдік пе?”, “Бір адамға”, т.б.). Ол өмір шындығын ... ... ... ... ... кеңейтті, сырға толы лирикалық жырлар
туындатты. Көптеген әңгіме, очерктер, әдеби-сын мақалалар жазды, екі ... ... ... ... төрт ... ... (1917 – ... өмір” (1918), “Кедей” (1919), “Айтыс” жариялады. Торайғыров “Қамар
сұлуда” әйел теңсіздігі мәселесін көтере отырып, ... ... ... талдаса, “Кім жазықты?” романында ауыл өмірінің шындығын жан-жақты
суреттей келе, ... ... ... ... ... ... шаруаға қырсыздықты, жалқаулықты, алауыздықты сынайды.
Торайғыров поэма жанрын жаңа арнада дамытты . Ол сюжетсіз поэмаларында
өмірдегі сан ... ... ... ... ... ... өткір де ашық ... ... ... ... ... ... ... елге таныту мақсатын
көздеді. Ә.Бөкейханов, Ахмет ... ... – күн, бірі – ... бірі – ай” ... ... ... халқының тәуелсіздігі жолындағы еңбектерін саралайды.
Алаш өкілдерімен қоса, ... ... ... ... атап ... ... ... “Кедей” поэмаларының
негізгі сарыны қоғамдағы әділетсіздік себептерін ашу, теңдікті іздеу болып
табылады. Ақын бұл ... ... ... шеңберінен шығып, капиталистік
қоғамға тән мәселелер ... ... ... Торайғыров
шығармашылығының зор табысы. Мұнда ақын аз ғұмырында көзімен көріп, ойымен
түйген, білім-білігімен таныған тұрмыс ... ... ғана тән ... ... ... ... ... лирикалық кейіпкері түрлі кәсіппен
шұғылданса да, ешбірінен қанағат, теңдік таппай, әділетті қоғамды аңсайды.
Шығармада ақын ... ... жаңа ... ... ... ... ... адам өмірді өз тілегіне бағындыра алады және
соған ... тиіс ... ... ... ... “Кедей” поэмасының
бас кейіпкері де өз ортасынан ... ... ... мен адам ... ... күреске ұластырады. “Айтыс” поэмасы толық аяқталмаған,
онда Торайғыров қала ақыны мен дала ... ... екі ... ... мен ... ... тұстарын қатар алып суреттейді.
Торайғыров шығармалары – 20 ғасырдың басындағы қазақ ... ... ... ой-пікірдің дамуын танытатын үлкен белес. Оның ізденістері
“шындықтың ауылын іздеумен” байланысты, оның реализмі бұлтақсыз, ... ... ... ... ... ... негізделген,
оның тенденциясы да сыншыл.[1]
• Толық шығармалар жинағы Қ-о. 1933;
• Таңдамалы шығармалар А., 1957;
• Избранное А-А, ... ... 1-2 ... А., ... ... 1-2 ... А., ... шығармашылығы:
Ахмет Байтұрсынұлы (5 қыркүйек 1872 жыл, қазіргі Қостанай облысы, Жангелді
ауданы Сарытүбек ауылы – 8 желтоқсан1937, Алматы қаласы) — қазақтың ақыны,
әдебиет ... ... ... ... қоғам
қайраткері.[1] Қазақ халқының 20 ғасырдың басындағы ұлт-азаттық ... ... ... ... тіл ... мен ... ... салушы ғалым, ұлттық жазудың реформаторы, ағартушы,
Алаш-Орда өкіметінің мүшесі.[2]
Мазмұны
  [жасыру] 
• 1Өмірбаяны
• 2Хронология
• 3Шығармалары
• 4Қазақ ... ... ... ... ... 6Ахмет Байтұрсынұлы туралы айшықты ойлар
• 7Аудармалары
• 8Түркітану
• 9Фильмдер
• 10Сыртқы сілтемелер
• 11Дереккөздер
Атасы Шошақ немересі Ахмет өмірге келгенде ауыл ақсақалдарынан бата ... ... атын ... ... ... Ерғазы Ахметті Торғайдағы 2
сыныптық орыс-қазақ мектебіне ... Оны 1891 жылы ... ... оқуға түседі. 1895-1909 жылы Ақтөбе, Қостанай,Қарқаралы
уездеріндегі ... ... ... ... қызметін атқарады. Ол өте кемеңгер, білімді тұлғаның
бірі болған.
Байтұрсынұлының саяси қызмет жолына ... 1905 ... тұс ... ... ... 14500 адам қол ... ... бірі ... ... басқару, сот, халыққа білім беру
істеріне қазақ ... ... ... ... ... ... дін ... еркіндігі, цензурасыз газет шығару және баспахана
ашуға рұқсат беру, күні өткен Дала ... ... ... ... ... мәселелері көтерілді. Онда қазақ даласына орыс шаруаларын
қоныс аударуды үзілді-кесілді тоқтату талап етілген болатын. Сол ... ... ... алынған Байтұрсынұлы 1909 жылы 1 шілдеде
губернатор Тройницкийдің бұйрығымен тұтқындалып, Семей түрмесіне жабылды.
Ресей ІІМ-нің ... ... 1910 жылы 19 ... ... ... тыс жерге жер аудару жөнінде шешім қабылдады. Осы шешімге
сәйкес Байтұрсынұлы ... 1910 жылы 9 ... ... 1917 ... ... ... тұрды. Байтұрсынұлы өмірінің Орынбор кезеңі ... ... аса ... шағы ... Ол осы ... ... ... ең жақын сенімді достары Ә.Бөкейхан, М.Дулатұлымен бірігіп,
сондай-ақ қалың қазақ зиялыларының ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқын өнер, білімді игеруге
шақырды.
Байтұрсынұлының Орынбордағы ... мен ... ... ... ... Ол «Қазаққа» жабылған негізсіз жала
салдарынан абақтыға отырып шықты. Байтұрсынұлы 1917 жылы рев. ... ... ... қазақ тарихында терең із қалдырған Қазақ съездері
мен Қазақ комитеттері ... ... ... қалың ортасында жүрді,
оларға тікелей араласып, «Қазақ газеті» арқылы ... ... ... ... ... ... ... топтың құрамында
болды. Байтұрсынұлы пен Дулатұлы қазақ арасында ... келе ... ру ... ... ... ... ... саналы түрде
енбей қалды, бірақ олардың қазақ ұлттық ... ... ... ... ... замандастары жақсы біліп, мойындады.
Алаш Орда құрамын бекіткен 2-жалпықазақ съезі Оқу-ағарту комиссиясын ... ... етіп ... ... 1919 жылы наурызға дейін Алашорда
үкіметінің Торғай облысы бөлімінің мүшесі болды. Байтұрсынұлы 1919 ... ... ... ... ... Кеңес үкіметімен келіссөзге
аттанды, осы жылғы шілдеде ... ... ... ... мен ... ... комитеті төрағасының орынбасары болып тағайындалды.
Байтұрсынұлының ықпалымен сәуірде Алашорда басшылары мен мүшелеріне ... ... ... ... бұл ... ... төрінде отырғаннан, социалистердің босағасында өлгенім артық»
деген ... ... (ҚР ҰҚК ... ... 6-т., ... Қазақстанды басқару ісіндегі алғашқы
қадамын қатал сынға алған хатын ... ... ... ... ... шекарасының қалыптасу ісіне белсенді түрде араласты.
Бүкілресейлік ОАК-нің 1919 ж. 27 ... ... ... шешіміне қарсы Б-тың жазған саяси наразылығы Қостанай
уезін Қазақстан құрамына қайтаруға ... ... Ол 1920 ж. ... ... ... құрамына еніп, 1920–1921 жылы Қазақ АКСР-і
халық ағарту комиссары қызметінде болды.
1922 жылы Өлкелік ... ... ... ... ... жылы ... ағарту комиссариаты ғылыми-әдеби комиссиясының, Қазақ
өлкесін зерттеу ... ... ... ... ... ... ... қызметке ат салыса жүріп, сонымен бір мезгілде ... ... ... ... да қол ... жылы ... ... жылы Ташкенттегі Қазақ халық ағарту
институттарында қазақ тілі мен әдебиеті, ... ... ... ... 1928 жылы ... ... педагогика
институтының ашылуына байланысты ректордың шақыруымен осы оқу ... ... ... 1929 жылы 2 ... ... ... ол ... тұтқынға алынып, осы ... ... ... үшін Мәскеудегі Бутырка абақтысына жөнелтілді. КСРО
Халық комиссарлар кеңесі жанындағы ОГПУ «үштігінің» 1930 ж. 4 сәуірдегі
шешіміне ... ... ату ... ... Бұл ... бірнеше рет
өзгерістерге ұшырады: 1931 жылы ... 10 ... ... ауыстырылса,
1932 ж. қарашада 3 жылғаАрхангельскіге жер аударылсын деп ұйғарылды.
1926 ж. Бакуде ... ... ... ... Құрылтайдың" төралқа
мүшесі - Ахмет Байтұрсынұлы
1933 жылы мамырда денсаулығы нашарлап кетуіне байланысты ... ... ... ... ... ... ... мен қызы) бірге ... ... 1934 ... ... ... отбасымен мерзімінен бұрын босатылып, Алматыға оралады. ... ... ... ... түрлі мекемелерде қысқа мерзімдік
қызметтер атқарады. 1937 жылы 8 ... тағы да ... ... екі айдан
соң, яғни 8 ... ... ... ... төл басы ... алғашқы кітабы – «Қырық мысал» 1909 жылы жарық ... ... ... ... елдің тұралаған халін
жұмбақтап, тұспалдап жеткізді. Байтұрсынұлы мысал жанрының қызықты формасы,
ұғымды ... ... тілі ... ... ... ... ... етті. Ақынның
азаматтық арман-мақсаты, ой-толғамдары кестеленген өлеңдері «Маса» деген
атпен жеке кітап болып жарық көрді (1911). «Масаның» негізгі идеялық ... ... ... ... ... мәдениетті уағыздау, еңбек етуге
үндеу. Ақын халықты қараңғылық, енжарлық, ... ... ... ... ... Абайдың ағартушылық, сыншылдық дәстүрін
жаңарта отырып, Байтұрсынұлы 20 ғ. басындағы ... ... ... ... көтерді. Сондай-ақ Байтұрсынұлы ... ... ... ... аударды.
Бұл аудармалар Байтұрсыновтың тақырыпты, идеялық-көркемдік деңгейі жоғары
туындылар. Ел ... ... ... ақын көп қырлы ісімен,
даналық саясатымен қазақ жастарының рухани көсемі болды.
Байтұрсынұлының «Қазақтың бас ақыны» деген көлемді ...... ... ... ... бірі. Мақалада ұлы ақын ... ... ... ... өлеңдерінің ұлттық сөз өнеріндегі маңызы,
көркемдік-эстетикалық сипаты ... Ол Абай ... ... аз, ... көп, ... сыншылдығын ұғындырды.
Байтұрсынұлының Абайдың ақындық шеберлігі, поэзияға ... ... ... ... ... әдебиеттану ғылымында жалғасын тапты. Оның
«Әдебиет танытқыш» деген ... (1926) ... ... тұңғыш іргелі
ғылыми-теориялық еңбек. Байтұрсынұлы әдебиет тарихына, теориясы мен ... ... рет ... анықтама беріп, қазақ әдебиеттану
ғылымының жүйесін жасады. Халық тілінің бай қоры ... ... ... аясы кең ... ... етіп ... ... негізінде қазақ
әдебиетінің барлық жанрлық ... ... ... ... ... ... т.б. ғылыми-теориялық еңбекке қазақ
әдебиетінің ең ... ... мен ... ... ... мысал
ретінде пайдаланды. Сөз өнері жайында жазылған әлемдік ... ең ... ... ... ... ... термин, категориялардың
соны ұлттық үлгілерін жасады. Мысалы, меңзеу, теңеу, ауыстыру, кейіптеу,
әсірелеу, алмастыру, ... ... ... ... ... танытқышта» ақындық дарын табиғаты, шығарм. психологиясы, шабыт
стихиясына ғылыми ... ... ... ... зерттеу
жасап, шумақ, тармақ, бунақ, буын, ұйқас, т.б. ұғымдарға анықтама берді.
Байтұрсынұлы қазақ әдебиетінің даму кезеңдерін ғылыми ... ... ... ...... әдебиет табиғатын жан-жақты ашып,
талдап-түсіндірген ғылыми зерттеді. ... ... ... әдебиеттану ғылымының негізін салды. Сондай-ақ ол – әдебиет тарихының
мұрасын, ауыз ... ... ... ... ... ... «Ер Сайын» жыры (1923) мен қазақ тарихының төрт жүз жылын қамтитын
«23 жоқтау» жинағын (1926) ... етіп ... ... ... үлкен
жанашырлықпен қараған Ахмет Байтұрсынұлы «әдебиет тіліне негіз етіп ... тіл ... оның ... ... ... ... ... кәсіби журналистикасын қалыптастырған ірі қайраткер. Ол қазақ
халқына, зиялы қауымға газеттің ... ... ... ... ... елге аса қажет нәрсе екенін жанкешті іс-әрекетімен
көрсетті. Байтұрсынұлы ұйымдастырып, бас ... ... ... газеті
қоғамдық ойға ірі қозғалыс, рухани санаға ... ... ... ... ... ... ірі құбылысқа айналды. Байтұрсынұлы – әлеуметтік
мәселелерге, қоғамдық ой-пікірге ықпал жасаған публицист. Оның мақалалары
ғылыми ... ... ... сол ... ... ... ... қоғам өмірінің демокр. құрылысы туралы ойларын дамытып, саяси-
әлеум. ... ... ... ... ... ... Қазақ зиялыларының жан-жақты білімдар әрі саяси күресте шыңдалған
легін қалыптастыруда Байтұрсынұлының публицист, баспасөз ... ... ... Ол – қазақ ғылымы тарихында ұлттық әліпби
жасап, жаңа үлгі ұсынған реформатор.
Ахмет Байтұрсынұлының мұражай-үйі мен ... ... ... ... ... тілінің табиғатына бейімделген араб жазуы
негізінде ... Ол ... ... ... съезінде (Орынбор,
1924), құрылтайында (Баку, 1926) араб жазуындағы әліпбидің қажеттілігін,
құндылығын жан-жақты тұжырыммен ... ... ... ... ... ... жазудың қалыптасуындағы ірі мәдени жетістік болып табылады.
Ол халыққа ғылым-білімнің ... ... ғана ... білім
беру ісін жолға қоюға күш салды. Орыс, татар мектептерінен оқып шыққан ұлт
мамандарының өз ... ... ... ... «[[Әр ... тұтынған жолында, мінезінде қандай басқалық болса, тілінде де
сондай басқалық ... ... ... не ... не ... ... сөздің жүйесін, қисынын нағыз қазақша келтіріп жаза алмайды ... да ... ... ... ... ... жазып дағдыланбағандық»
деп жазды. Байтұрсынұлының «Оқу құралы» (1912) – ... ... ... ... Бұл әліппе оқытудың жаңа әдістері тұрғысынан ... ... ... ... рет ... басылды. «Оқу құралы» қазіргі әдістеме
тұрғысынан әлі күнге дейін маңызды ... ... ... ... ... ... ... үшін қам қылды. Өзі жазған «Өмірбаянында»
(1929): «...Орынборға келгеннен кейін, ең ... ... ... ... мен ... құрылысын зерттеуге кірістім; одан кейін қазақ
әліпбиі мен емлесін ретке салып, ... ... ... істедім,
үшіншіден, қазақтың жазба тілін бөтен тілдерден келген қажетсіз ... ... ... өзге ... жат ... ... ... қазақ прозасын жасанды кітаби сипаттан арылтып,
халықтық ... ... ... үшін ... ... ... ... Б. қазақ мектептерінің мұқтаждығын өтеу
мақсатында қазақ тілін пән ретінде үйрететін ... ... ... Оның
үш бөлімнен тұратын «Тіл – құрал» атты оқулығының фонетикаға арналған
бөлімі 1915 жылы, морфологияға ... ... ... ... ... көрді. «Тіл – құрал» – қазақ тілінің тұңғыш
оқулығы. Оқулық қазіргі қазақ тілі ... ... ... ... ... ... ... тіл білімінің тарау-тарау салаларының құрылымын жүйелеп,
ғылыми негізін салған зерттеу. Оның ... ... ... ... ... ... қазіргі ғылым үшін өте маңызды. Ол тұңғыш төл
граммат. ... ... ... ... ... ... баяндауыш, пысықтауыш,
шылау, сөз таптары, сөйлем, құрмалас сөйлем, қаратпа сөз, т.б. ... ... ... ... Байтұрсынұлы практикалық құрал ретінде
«Тіл жұмсар», мұғалімдерге арналған «Баяншы» деген әдістемелік ... Ол – ... ... ... ... ... ... ғалым-
ағартушы. Байтұрсынұлы оқулығындағы тілдік категорияларды ұғындыру
мақсатында енгізген ... ... ... ... ... ... әдістеме ғылымы үшін де өз маңызын жойған жоқ. ... ... ... ... ... ұлан-ғайыр еңбегі өз
дәуірінде зор бағаға ие ... 1923 жылы ... 50 ... ... 1922 жылы қалаларында салтанатты түрде
аталды.С.Сәдуақасов, С.Сейфуллин, М.Әуезов, М.Дулатұлы, Е.Омаров сияқты
замандастары ... ... ... ... ... ... еңбегін өте жоғары бағалады. Өмірі мен қызметіне, шығармашылығына
ғылыми пікір-тұжырымдар айтылды. Әуезов ... ... ... елу ... ... ... «...Кешегі күндерге дейін ... ... ... туған өсиеті, үлгісі әлі есімізден кеткен жоқ. Патша
заманындағы хүкіметтік өр зорлыққа қарсы ... ... ... ... ... әлі ... ... үйреніп қалған бесігіміздей көзімізге жылы
ұшырайды, құлағымызға жайлы тиеді» деп жазды. 1929 ж. ... ... ... ... ... «аса ... ... журналисі және педагогы. Ол қазақ тілі ... ... ... ... ... негізін салушы» деген ғылыми әділ баға берілді.
1933 жылы шыққан М.Баталов пен М.С.Сильченконың «Қазақ фольклоры мен қазақ
әдебиетінің ... ... ... «оның негізгі бағыты ... ... ... ... ету ... деп ... ... қорытындылады. Кейінгі коммунистік идеология Б. есімін ауызға
алуға көп жылдар бойы тыйым салып, ол ... ... ... ... ... қаупіне қарамастан белгілі түркітанушы, академик А.Н.Кононов
«Отандық түркітанушылардың биобиблиографиялық сөздігі» деген еңбегінде
(1974) Байтұрсынұлының ... ... ... әлеум.-қоғамдық қызметін,
басты еңбектерін нақты айтты. Оның қазақ әліппесінің авторы ... ... ... ... ... ... теориясы мен мәдениет
тарихы оқулықтарын жазғандығы көрсетілді. 1988 жылдан кейін Қазақстандағы
көптеген көше, мектептерге ... ... ... Тіл ... ... ... есімімен
аталды. 1998 жылы оның туғанына 125 жыл толған мерейтойы ... ... ... ғылыми конференция өткізілді,
Байтұрсынұлының мұражай-үйі мен ... ... ... ... ... ... ауылы).
• 1882—1884 жж. ауыл мектебінде оқыды.
... ... екі ... ... ... бітірген.
• 1895—1909 ж. Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы уездеріндегі мектептер мен орыс-
қазақ училищелерінде мұғалімдік қызмет ... ... ... ... ... наразылық білдіргені үшін Семей
түрмесіне жабылып, 1910 ж. жер аударылды.
... Оқу ... ... ... ... ... ... 1913 ж. Орынборда «Қазақ» газетін ұйымдастырып, 1917 жылдың аяғына дейін
оның редакторы болды. Патша үкіметі ... ... ... күшейеді.
• 1918-19 жж. Алаш Орда қатарында болады.
• 1919 ж. маусымның 24 Қазақ өлкесін басқаратын ... ... ... ... ... Халық ағарту комиссариаты жанындағы ғылыми-әдеби
комиссияның ... ... ... комиссары, Бүкілресейлік ОАК-ның, ҚР
ОАК-нің мүшесі, Түркістан Компартиясы ОК-нің органы «Ақ жол» ... ... ... ... ... ... ... және ҚазПИ-де
оқытушы болды.
• 1929 ж. маусымында қамауға ... ... ... ал ... мен қызы ... жіберілген. 1934 ж. Қызыл Крест
комиссиясында қызмет ... Е. ... ... ... ... ... Байтұрсынұлы босатылған. Сол кезде ол жұбайы
Бадрисафамен ... ... ... ... ... тағы да ... ... алты айдан соң, желтоқсанның
8 «халық жауы» есебінде атылған.
Сәкен ... ... ... ... ... ... депті:
…Өзге оқыған мырзалар шен іздеп жүргенде, қорлыққа ... ... ... ... ... қазақтың ұлт намысын жыртып, ұлттық арын жоқтаған патша
заманында жалғыз-ақ Ахмет еді. ... ол ... ... ... ... соттарына күш салып, тілмәш болып, кейбірі арын сатып ұлықтық
іздеп жүргенде, Ахмет қазақ ... ... ... ... ... ... арын
іздеп, өзінің ойға алған ісі үшін бір ... ... ... Әуезов былай депті:
Ахаң ашқан қазақ мектебі, Ахаң түрлеген ана тілі, Ахаң салған әдебиеттегі
елшілдік ...... ... ... ... ... қан ... баласына істеген еңбегі, өнер-білім, саясат жолындағы қажымаған
қайраты, біз ұмытсақ та, тарих ұмытпайтын ... ... ... күшпен дегенін болдырып үйренген большевиктер бұл ақиқатты
теріске шығарып, оның есімін де, еңбегін де тарихтан өшіруге тырысып ... бар ... адал ... етуге арнаған туған халқына жау етіп ... ... ... ... ... жауып, атқызды, атын атағандарды
қуғынға салды. Бәрібір олар ... жете ... Жала – ... шындық –
күн екен, заманы қайта ... ... ... өз нұрын төкті. Ұлтын
сүйген ұлтжанды Ахаң, Ахмет Байтұрсынұлы өз ... ... ... ... ... өлең ... ... Онда ол еңбекші
халықтың ауыр ... ... ... ... ... ... ... биіктікке, адамгершілікке, мәдениетті
көтеруге, ... ... ... ... ... қанаушылық-отаршылдық
саясатын, шенді-шекпендінің алдында құлдық ұрған шенеуніктердің опасыздығын
сынады.[7]
Ақынның алғашқы өлеңдері «Қырық мысал» атты ... ... ... Бұл ... ... ... ... жатқан қараңғы елге
жар салып, олардың ой-санасын оятуға бар жігер-қайратын, білімін жұмсайды.
Ақын әрбір аудармасының соңына өзінің ... ... ... ... түйінді
мәселесін халқымыздың сол кездегі тұрмыс-тіршілігіне, ... ... ... ... ... ... Бұл ... енген
өлеңдерінде ақын қараңғылық, надандық, шаруаға енжарлық, кәсіпке марғаулық
сияқты кемшіліктерді сынады. Көптеген ... сол ... ... ... ... Ол ... ... Ыбырай қалыптастырған дәстүрлерді,
гуманистік, демократиялық бағыттағы өрісті ойларды өзінше жалғастырушы
ретінде көрінді. Қоршаған ... ... сын ... ... ... қалпына
көңілі толмайды. «Қазақ салты», «Қазақ, ... ... ... ... ... батам», «Жауға түскен жан сөзі», ... т.б. ... ... ... ... ішкі сазы мен ой өрнек, сөз орамы қазақ
поэзиясына тән ... ... ... өзгеріс әкелді.
Ахаңның 1914 ж. Орынбордажарық көрген Қазақша әліппесініңмұқаба беті
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ әліппесі мен қазақ тілі оқулықтарын жазуды 1910
жылдардан ... ... ... ... қоса қазақ графикасын ... ... ... ... ... ... ... көп
ғасырлық дәстүрі бар, өзге түркі халықтарды да пайдаланып ... ... ... бар араб ... ... Оны ... фонетикасына
икемдейді, ол үшін қазақ дыбыстары жоқ таңбаларды ... ... ... жоқ дыбыстарына таңба қосады, ... ... ... ... ... ... сай ... ыңғайлы дәйекші белгі жасайды. Сөйтіп,
24 таңбадан тұратын өзі «қазақ жазуы» деп, өзгелер ... ... ... ... ұлттық графикасын түзеді. Одан осы жазуды үйрететін әліппе
жазады. Сөйтіп, оқу- ағарту идеясына сол ... ... ... ... Әрбір зиялы азамат халқына қара танытып, сауатын ашуды, ол
әрекетті «Әліппе» құралдарын жазудан бастауды ... ... Сол ... ... Уфа, ... ... ... жарық көрген.
Ахмет Байтұрсынұлының [8] әліппесі «Оқу құралы» деген атпен ... ... 7 рет ... ... ... ... ұзақ әрі кең
пайдаланылды. 1926 жылы ғалым «Әліп-бидің» жаңа ... ... ... қазақ тілінің табиғатын, құрылымын танып-танытудағы қызметі
енді мектепте қазақ тілін пән ... ... ... ... ... тұста оның атақты «Тіл – құрал» атты үш бөлімнен ... үш ... ... ... ... жазылды. «Тіл-құрал» тек мектеп
оқулықтарының басы емес, қазақ тілін ана ... ... басы ... қазақ тілі атты ғылым саласының, ... ... ... ... тіл ... қалыптастырып, зерттеп, танып-білу тарихымызда ... «Оқу ... мен «Тіл ... орны ... ... тіл
білімінің ана тіліміздегі іргетас қалаудағы Ахметтің тағы бір зор еңбегі -
ғылымының осы саласының терминдерін жасауы. ... ... тілі ... ... ... ... атау ... Осы күні
қолданылып жүрген зат есім, сын ... ... ... ... ... ... ... жай сөйлем, құрмалас сөйлем, қаратпа сөз деген
сияқты сан алуан лингвистикалық атаулардың баршасы ... ... не ... ... сөздің мағынасын жанғырту арқылы, не жаңа
тұлғадағы сөз жасау арқылы ... ... соны ... ... ... ... олардың күні бүгінге дейін қолданылып келе жатқандығы
Халық ауыз әдебиетінің үлгілерін жинап жарыққа ... ... ... сіңірді. Әдебиет саласындағы ... ... деп ... ... үш ... шыққан «Қазақтың бас ақыны» деген көлемді
мақаласын атауға болады. Онда қазақ халқының рухани ... ... ... ... ... ... шығармаларының мазмұн тереңдігі, ақындық
шеберлігі, поэтикасы, орыс әдебиеттерімен байланысы туралы ойлы ... ақын ... ... ... ... ... жыры «Ер ... алғы сөз бен түсініктемелер жазып,
оны 1923 ж. Мәскеуде шығарды.
Қазақ ауыз ... ... ... жоқтау-жырларын арнайы жүйелеп,
сұрыптап, 1926 ж. «23 жоқтау» деген атпен жеке ... етіп ... ... ... ... мен ... ... жөніндегі
тұңғыш көлемді еңбегі — «Әдебиет ... (1926). ... ... сөз
өнерінің табиғаты, сыры, мазмұны, ерекшеліктері, жанрлары, жаңа терминдер,
ұғымдар жайлы жан-жақты зерттеулер, тұжырымдар сөз ... Бұл ... ауыз ... мен ... әдебиетінің әлеуметтік, қоғамдық мән-
маңызын ашудан гөрі адамгершілік, эстетикалық әсемдік ... ... ... бөлген. Сондай-ақ мұнда жазба әдебиеттегі ағымдар, әдістер
туралы ой-түйіндер айтылған. Кітаптың бірінші ... «Сөз ... ... ... да, онда ... сөздің толып жатқан қыры мен сыры, тараулар мен
тармақтар, тіл әуезділігінің қыруар шарттары, «сөздің өлең ... ... ... ... ... ... тұлғалары», «бунақ буындары»,
«ұйқастығы» т.б. сөз ... ... ... сөз бен ... сөз ... деп ... да, көркем қара
сөз табиғаты, оның тараулары — шежіре, заман хат, өмірбаян, «мінездеме»,
тарихи ... ... ... ... ... ... сәнді әліптеме,
жол әліптемесі, байымдама, байымдау әдістері, түрлері — пән, сын, ... оның ... ... ... ... білімді шешен сөзі, уағыз көркем сөз»
деп жүйелеп келіп, ... ... ... ... ... ... онда шығарма түрлері» атты тарауы өте маныз-ды. Онда сыншыл ... ... ... ... ... ... ... жұртындағы сындар әдебиетінің бай тәжірибесін меңгеруге
бет ... ... ... сөз ... ... ... айтады. Байтұрсынұлы әдебиет зерттеушісі ретінде қазақ әдебиетінің
даму процесін жеке дара бөліп қарамай, барлық ... ... ... ... талдауға тырысады.
Байтұрсынұлының жыраулардың мұрасын жетік ... осы ... ... Сөз ... көне ... ... 15-17 ғ-лардағы жыраулар
поэзиясының біразы ақын назарына іліккен. Асан Қайғы, ... ... ... ... би, Құбыла ақын, Жарылғап ақын, Алтыбас, Ақмолда,
Әбубәкір, Шортанбай, Байтоқ, Сүгір ... ... ... ... ... ... ақын-жазушылар шығармаларынан үзінділер бар.
… өзге оқыған ... өз ... ... ғана ... ар ... ... жүргенде, Ахмет халықтың арын іздеп, өзінің ойға алған ісі
үшін бір ... ... ... ... Байтұрсынұлы ұлтын шын сүйетін шын
ұлтшыл.
— Сәкен Сейфуллин
… А. Байтұрсынұлының өлеңдері өзінің сыртқы қарапайымдылығы, ішкі ... және ... ... ... ... бірінші орын алады…
А. Байтұрсынұлының арқасында санасыз түрде болмаса да шын мәнінде ... ... ... ... ... бір тобы ... есін ... … өз
ағаттықтарын түсіне бастады…
— Міржақып ... ... ... ... Ахаң ... ана тілі, Ахаң салған әдебиеттегі
елшілдік ұраны- “Қырық мысал” , “Маса”, ... ... 1916 ... ... ... ... ... еңбегі, өнер- білім, саясат ... ... біз ... та, ... ... ... болатын. Оны
жұрттың бәрі біледі. Бұның шындығына ешкім де ... ... ... ... екі ... ... бар- ... пен ғалымдық, оның
соңғысы алғашқысына қарағанда ... ... еді В. ... Осыған
ұқсас жайды Ахмет бойынан да көреміз. Оның ақындығын ғалымдығы жеңіп кетті…
Қазақ даласына азаттық идеясы ... ... ... жаңа ... ... ту ... ... Ахмет қашан да тарих биігінде
тұрады.
— Серік Қирабаев
Екі ... ... ... ... ... ... жаңа тақырыптармен,
идеялармен, ойлармен, өрнектерімен байытты; Абайдың ақындық ... ... ... ... сай жігерлі поэзия туды, бұдан кейін талантты
ақындардың жаңа ... ... ... ... ... ... ... Рымғали Нұрғалиев
Сан салалы ғалым Ахмет Байтұрсынұлы туған тілдің, туған мәдениеттің басында
тұрды. Туған тілдің ... ... ... ... бір ... тілдің сөзін
қоспай, бірде- бір цитата келтірмей, таза, мөлдір тілмен өзі тапқан қисынды
баламалармен ... ... ... ... ... ... ... Ахаңның “Әдебиет танытқышын” Аристотель “Поэтикасымен” салыстырар
едік. Мұның мәнісі- ... де: бірі грек ... ... ... ... әліп- билері”. Асылы, үздік қасиеттер бір- бірінен
неғұрлым ерекше болса, бір-біріне солғұрлым ... ... ... ... тілі мен кітабын жазған, қазақ тілінің негізін ... ... ... қалаған алғашқы адам- Ахмет.
— Сәбит Мұқанов
Ұлы ... ... ... ... ... ... ... көтеріп, жетер жеріне жеткізіп берген- Ахмет Байтұрсынұлы.
— Қайым Мұхамедханов
… Бір ... сары маса боп ... ... Ахметті қазақ еңбекшілері де
қадірлей біледі, сөзін оқып, ... ... ... ... ... ... ... тұңғыш әліппесі мен
оқулықтарының авторы. Соңынан із ... ... ... ... ... буыны сауатын Байтұрсынұлының әліп-биімен ашып, ана
тілін Байтұрсыновтың “Тіл ... ... оқып ... ... ... ... бай мұраның тағы бір саласы — көркем аударма. Ол
орыс классиктерінің шығармаларын қазақ тіліне аударып, ... ... ... ... мол үлес ... И.А. ... мысалдарының бір тобын қазақ
тіліне аударып, «Қырық мысал» деген атпен жеке жинақ қылып ... ... ... ... Пушкиннің «Балықшы мен балық», «Алтын әтеш»,
«Ат», «Данышпан Аликтің ажалы» шығармаларын, ... ... ... ақыны
С.Я. Надсонның өлеңін қазақ тіліне аударды.
Байтұрсынұлы тілші-ғалым ... ... ... ... жайы, терминдер, ... ... ... туралы мақалалар жазды.
1926 ж, Бакуде болған түркітанушылардың Бүкілодақтық 1-съезіне қатысып,
«Түркі тілдеріндегі терминология жайлы» ... ... ... ... ... балаларының ана тілінде сауатын ашуына көп күш жұмсады.
Осы мақсатта «Оқу құралы» (1912), «Тіл құралы» (1914); ... ... ... ... (1924), ... әліпби» (1926) атты оқулықтар мен тың
еңбектер ұсынды. Қазақ грамматикасына қатысты категориялардың ... ... ... жасап, морфологиялық тұлға-тәсілдерді жаңаша талдау,
жаңаша анықтамалар берді. Қазақ фонетикасы мен ... ... ... ... мен өзіндік даму барысын ескеру принципін
ұстады.
Байтұрсынұлы қазақ тілі білімін 20 ғасырдың бас кезінде қалыптастырып, оның
ірге тасын қалады. Араб графикасына ... ... ... ... ... туралы сөз» Алашорда режиссері: Қ.Умаров
Жанры: “Деректі фильм” Өндіріс: “Қазақтелефильм”
• 2009 — «Алашорда» Алашорда режиссері: Қ.Умаров
Жанры: “Деректі фильм” Өндіріс: “Қазақфильм” Шәкен Айманов атындағы
М.Дулатов шығармашылығы:
 Міржақып Дұлатұлы (1885—1935) — қазақтың аса көрнекті ... ... ... ... ... Алаш десе ... ... десе мақтанамын.
Болғанда әкем қазақ, шешем қазақ -
Мен ... ... ... 1Өмірбаяны
• 2Шығармалық мұрасы
• 3Өлеңдері
• 4"Бақытсыз Жамал" романы
... ... Абай ... ... ... ... туралы фильмдер
• 7Дереккөздер
• 8Сыртқы сілтемелер
Туған ... ... ... ... ... ... ... ауданына қарасты "Қызбел" ауылы).
Әкесі — Дулат аймағына аты ... ... кісі ... ер ... Шешесі — Дәмеш ойын тойдың базары, әнші ... ... ... ... ... ... Алғашқыда бала Міржақып
ауыл молдасынан оқып, хат таниды. Молдадан екі жыл ... ... ... ... ауыл ... орысша оқытатын Мұқан мұғалімнен дәріс алады.
Бұл мектеп Міржақыптың білімін толықтырумен ... да аса зор ... ... ... ағартушы Ыбырай
Алтынсарин іргетасын қалаған оқу ... ... ... ... мектебінің түлегі болатын.
Өз шәкірттеріне де ол осы ... ... ... ... ... ... екі ... әкесінен он екі жасында айырылып, ағасы
Асқардың қолында ... ... ... ... ... оқып,
білімді азамат болып, өсуін армандаған тілегіне сай, ... ... ... ... ... ... ... бөледі. Ауылда туып, ауылда өскен, ауылда
оқып, ауылда қызмет етіп, «ауыл мұғалімі» ... ... жас ... ауыр ... теңдігі жоқ аянышты хәлін көріп, түңіле
түршігіп, тебірене толқиды.
Бұл кезең патша ... ... ... ... күрт ... елге ... ... батырып тұрған шағы болатын. Бұл жағдай ... ... көзі ... ... ... азаматтарына қозғау салды.
Наразылық туды. Күресудің жолдары қарастырылып жатты. Оның негізгі жолы
ретінде ... ... ... ұмтылыс күшейді. Бірте-бірте халық саяси
құбылысқа ... ел ... ... ... ... ... идеялары
туындады. Патшалық Ресей де бірінші буржуазиялық-демократиялық дүмпудің
қарсаңында болатын.
Езілген еліне ес ... ... ... ... ... серт ... ... бар болмысымен бүтіндей беріліп, «Қалғанша жарты жаңқам мен сенікі,
Пайдалан шаруаңа жараса, алаш!» деп бар ... жар ... ... ... ... ... ... меңгерген Міржақып
орыстың озық ойлы ... ... ... ... замана
тозаңын суырып, дүниені дүр сілкіндірер дауылды ... ... ... ... ... ... ... күрделі кезеңде, 1904 жылы Міржақып Омбы қаласына келеді.
Осында ұлт зиялыларының ұстазы Ахмет Байтұрсынұлымен кездеседі. ... ... біpi ... бipi — ... ... ... МіржақыпАхмет Байтұрсынұлымен бipre Қарқаралыдағы саяси-
бұқаралық жұмыстарға қатысады. 1905 жылы патша өкіметіне ... ... ... болады.
Кең даласында алаңсыз өмір сүріп, мал бағып жатқан бейқам халқын: «Көзіңді
аш, оян, ... ... ... Өткізбей қараңғыда бекер жасты» деп жырымен
жұлқылап оятып, оларды білімге, ел үшін ... іс ... ... Бүкіл
халықтың еркіндікке жетуінің басты шарты түнек болып торлаған қараңғылық
ұйқысынан ояну, дүр ... ... ... деп ... ол: ... деп ... танған жоқ. Сондықтан да оның үні қалың ұйқыдағы
қазағын құлағының түбінен «маса» болып, маза ... ... ... ... өзінен он екі жас үлкен рухани ағасы Ахмет Байтұрсынұлының үнімен
қатар естіліп, қазақ ... ... ... Сол егіз үн ... ... көрінген екі алыптың қашан соңғы демдері таусылғанша, тағдыр
талқысымен екеуі екі ... ... де, ... ... ... алынса да
үзілмей, қатар естіліп тұрды. Ол екеуі екі атадан туса да, бір туған ... екі ... ... да, ... ойы бір еді, екі ... сөйлесе де,
шығар сөзі бір еді. Өйткені оларды туыстырған халқының мүддесі, ойландырған
халқының қамы, ... ... мұң зары ... ... да ... ... ... деп білді, олардың жұбын жазбай, «Ахаң, Жахаң» деп
бірге атады. Пенделік бар қазақтан бас ... ... ... ... есіл ... өз ... жауы атандырып, кешегі күні Қызылдың
қызылкөз жендеттері екеуін еріксіз айырып, екі жерде атып ... ... ... де ... ... асыл есімдерін есінен шығарған жоқ, аялап
жүрегінде сақтады, ардақ тұтты.
1906 жылы Петербургке барып қайтады. Бұл сапарынан ол ... ... ... ... ақын ... ... ... “Жастарға" деген өлеңін, бүркенпік атпен "Біздің мақсатымыз" деген
мақала жариялайды. ... ... ... ... ... ... анық себептерін саралап, отарлық саясатты әшкерелейді. Патша
өкіметі мақала авторын тұтқындамақ болғанмен, бүркеншік ... ... ... ... М. Дулатұлының "Оян, қазақ!" атты өлеңдер
жинағы жарық көреді. Бұл ... та ... ... ... ... ... ... "Қазақ" газетін ... ... ... ... белсене
араласады. 1920 жылы Ташкентке келіп, сондағы “Ақ ... ... ... алынады. Түрмеден шыққан соң, 1922-
1926 жылы Орынбордағы ағарту ... ... ... бip топ ... ... бipre ... алынады да, он жылға
сотталып, 1935 жылы тұтқында қайтыс ... ...... әр ... ... қалам тартқан қаламгер.
Алғашқы кітабы — "Оян, ... ... ... ... ... ... өлең жинағы. Одан кейін 1913 жылы Орьнборда "Азамат", ал 1915 жылы
"Терме" атты өлеңдер кітаптары басылып шығады. Ақын ... ... ... ... ... ... "Оян, ... жұртшылық арасында
ауыздан-ауызға, қолдан-қолға тез тарап кетеді. Қайта басылады. Кітаптың
нeriзгi ... ... ... әділетсіздікпен күресуге шақырған өлеңдер
құрады. Сол себепті де ... ... ... ... ... ... ... ә дегеннен өлеңнен бастаған Міржақып проза
жанрына да қалам сілтейді. 1910 жылы оның осы ... ... ... ... ... шықты. Бұл - қазақ әдебиетіндегі таза
көркем проза үлгісінде туған ... ... еді. ... ... ... жылдары ... ... ... ... ... ... оқулығын бастырады. "Балқия" пьесасын жазады.
М. Дулатұлының шығармалары қазақ елінің тәуелсіздік алған кезінен ... ... ... ... бip ... ал 1996-
1997 жылдары екі томдық жинақтары жарык ... М. ... ... ... зерттеулер жүргізіліп, бірқатар кітаптар мен ... ... ... ... ... ... тағдырындағы
қиындықтар мен ауыртпалықтардың сырына үңіліп, оның әлеуметтік тамырын
әшкерелеуді мақсат еткен ақын ... "Оян, ... атты ... өлеңдер
жинағьн мынандай өлең жолдарымен бастайды:
Көзіңді аш, оян, қазақ, көтер басты,
Өткізбей қараңғыда бекер ... ... дін ... хал ... ... енді жату ... ... отарлау саясаты, қазақ жұртының хал-жағдайы, өнер-білімнің
аздығы, басқа да ... ... осы төрт ... ... ... ... ... бұл жолдарды Міржақып шығармашылығының өне ... ... ... ... ... көрінісі деуге де болады. Ақын үшін
халқының өмірін жырлаудан асқан мәртебелі тақырып жоқ. Көп ... ... ... ... отарлық езгідегі жағдайын баяндай келіп, елдің
мүддесіне қызмет ету—әpбip азаматтың парызы ... ... ... ... "Қазақ халқының бұрынғы һәм бүгінгі халі", "Таршылық ... аз ... ... ... ... ... ру
басшыларына", "Атқамінер сұмдарға", тәрізді өлеңдерінде қазақ қоғамының
сипаты, ондағы адамдар психологиясы, соларды көрген ... ... ... ... ... сол тақырыптағы шығармаларының бipi — "Шағым"
өлеңі.
…Бір қарағанда ... ... ... аз ғана сәттік көңіл күйінен туған
тәрізді. Әйтсе де мұнда жеке ... ... гөpi ... ой ... ... ... білімсіздік, бойкүйездік, жалқаулық, енжарлық, ... ... ... ... көре ... ақын ... ... болады.
Жүректен қашан шығар қадалған оқ,
Жандырған жанды нахақ сөнер ме шоқ?
Қажыған қам көңілді бip көтерер
Жанымда жан ашитын адам да жоқ, ... ... өзі ... халқының тұрмысындағы әлгіндей керітартпа
кемшіліктер оның жүрегіне оқ болып ... ... ... айналасынан
өзіне серік болатын, тірек болатын адам іздейді. ... ... ... ақынның мұңы терең қайғыға ұласьш ... ... ... аста ... еш күні жоқ", — деп, ... ... әділдіктің
жеңетініне сенеді. Сол жолда өзінің бар күшін, өмірін аямайтынын былайша
жеткізеді:
Мен біткен ойпаң жерге аласа ағаш,
Емеспін ... көп ... ... ... ... мен ... ... шаруаңа жараса, алаш!
Аталған өлең азамат ақынның алдына қойған ... ... ... ... ... мақсаты—халқының тағдырына ара ... ... ... етуге, бел буу. Сол себепті де ақынның өлеңдері ел ... ... ... ... ... ... ... "Таршылық халіміз хақында аз мінәжат" өлеңінде ... ... ... ондағы ішкен-жегенге мәз, жайбарақат тіршіліктің ... Ел ... ... ... пен бірауыздылықтың жоқтығын айта
отырып, ақын ел билеу ... ... пен ... ... осы ... азаматтық, әлеуметтік сарындағы өлеңдерінің
тақырыбы да, айтар ойы да, ... да, ... ... де әр алуан.
Ақын бірде халықтың тағдырын, ... мен ... ... бірде
жастарды оқу-білімге шақырған насихат айтады немесе ... ... ... ... ... қозғайды, ал енді бірде патша
өкіметінің озбыр саясатын, ел билеушілердің әділетсіздігін ... ... ... ... де ... ... — "Алашқа" өлеңі. Ақын
халқына қарата сөйлеп, оның ... ... ... ... ... ... кешегі мен бүгінгіні салыстыра отырып, ... ... ... ... ... күні кеше ... төрт ... малға толған бетегелі қырлардың,
онда көшіп-қонған берекелі ауылдардың сәнін әсем суреттейді, ел ... ... мен ... еске ... ... ... ... жүрген кеше күнің қайда? —
деп келш, ел ішінен халқының сөзін сөйлейтін шешендер мен ... ... ... ... кені ... дана қарияларын іздейді. Солар бар
жерде елдің берекесі де артык болмақ
Бірақ өмір Міржақьш ойлағандай емес. Би — ... ...... Бірлік
жоқ, алауыздық үстем. Ақын осыған өкінеді.
Алашым, айтқанды алсаң, без бұлардан
Еш нәрсе тәуіп бермес, ... ... ... ... қашан опа қылған,
Көре бер өз бетіңмен күніңді өлмес,
— деп, ... ... ... ... ... ... ... заманның жайын түсіндіреді. Ел басқарушы залымдарға сенбей, өз
күшімен күн көру ... ... ел ... ... ... отырып, халқына одан арылудың
жолын көрсетеді. Өзінің "Шәкірт", ... ... ... ... өнер мен ... жинаудың пайдасын бipiншi кезекке қояды. Tіпті
адамгершіліктің өзі білімнен, оқудан басталады ... ой ... ... М. ... ... шығармаларына да арқау болды. 1910
жылы оның ... ... атты ... ... ... Бұл ... ... жолындағы ірі табыс қана ... ... ... әдебиетіндегі
елеулі көркем туынды болды. "Бақытсыз Жамал" ... ... ... ... ... ... роман еді. Міржақып осы шығармасы арқылы
бұдан кейін жазылған Т.Жомартбаевтың "Қыз ... ... т.б. ... жол ... ... ... сол кезектегі аса маңызды әлеуметтік мәселеге арналды. Қазақ ауылының
тұрмысы жайында жазылды. Әйелдердің бас ... ... ... ... ... ... оқиғасына арқау болған мәселе де осы, ескі ... ... ... ... ... тағдыры. Сүйгеніне қосылып, бақытты
өмір сүруді армандаған бойжеткеннің ... ... ... сол ... ... ... ... көрсететін эпизодтан басталады. ...
Жайлауға жаңа көшіп қонған ауыл. ... ... ... ... киіз
үйлер. Бие байлап, қымыз сапырған жайма-шуақ ауыл ... ... ... ... жұрт енді ... қонаққа шақырып мәз. Үй ... ... ... Осылайша жайбарақат жатқан ауылға патша ұлықтары келе
жатқаны ... ... ... ... ... Ауыл ... үй
тігіледі. Арнайы үйге келіп түскен екі ұлықты ... ... деп ... ... де ... бір ... сезіледі. Міржақып Дулатұлы осы
шағын көріністі суреттеу арқылы өз ... ... ... ... ... Ауыл ... ... әңгімелерінен,
ауылнай бастаған белсенділердің іс-әрекет, мінез-құлықтарынан ... ... ... ... ... ... сәтте ауыл қазағы Сәрсенбайдын
әйелі босанып, дүниеге қыз бала ... ... ... ... ... ... бұл сәби романның бас кейіпкері Жамал болатын. ... ... ... ... ... жаңаша оқып, хат таниды. Түрлі
хисса-дастандарды көп ... ... ... да ... ... ... ... түсіп, қыз айттырам деушілердің назарына ілігеді. Жамал он бес
жасқа келді. Сұлулық, ... ... ... ... ... келіп, Жамал
сол елдің қызының алды болды. Бұл айтылмыш ... ... ... ... болып, өз ойынан шығарып өлең де жазатын ... ... ... ... сөйлетпейтін еді. Ел ішінде тілді бозбалалардың көзі
түсе бастап, шет елдерге де ... бек ... бір ақын қыз бар" ... ... ... ... ... сай болып бойжеткен Жамалды Байжан
деген бай баласы Жұманға айттырады. Қыз шешесінің қарсылығына ... ... ... байлығына қызығып, құдалыққа келіседі. Бірақ
бай баласы топас, нашар ... ... оны ... ... ... ... ... мәдениетті, жаңаша киінген, сыпайы, әдепті Ғали ... ... ... ... ... ... уақыт өтіп, қыздың
Жұманға ұзатылар шағы туғанда, Жамал Ғалимен қол ұстасып ... ... ... ... Сөйтіп жүргенде аяқ астынан Ғали ауырып қайтыс
болады. Қайғыға батқан Жамал көп ... ... ... Көрмеген
қорлықты көреді. Ақыр аяғында бір боранды күні Ғалидың қабірінің басына
барып, ... ... ... ... ... ... ... ауыл
өмірі, әр түрлі әлеуметтік топтар өкілдері арасындағы қарым-қатынастар мен
жекелеген адамдар түсінігіндегі ... ... ... ... ... мөлдір махаббаты, өз еркіндіктеріне жету жолындағы ... ... ... Ақыр ... ... ... М. Дулатұлы бұл оқиғаны
кездейсоқ болған бірді-екілі жай ... ... ... ... ол
қазақ даласындағы әлеуметтік мәселе дәрежесіне көтереді. Сол арқылы қазақ
қыздарының бас еркі, жастардың өз ... өмір сүру ... ... ... ... үшін ... бас ... өзінің сүйгеніне қосылып, өмір
сүруге мүмкіндік алуы ең бір ... ... ... Ол ... арын ... ескі әдет-ғұрыпқа үзілді-кесілді қарсы шығады. Міржақып Дулатұлының
романдағы Жамал бейнесін сомдаудағы жаңалығы да ... осы ... ... Ғали — сол ... ... ... ... бейнесі. Сырт келбетіне ақылы сай жігіт ... ... ... ... , ... ... бұл қасиет айқын аңғарылады. Ал
шығармадағы Байжан бай, оның ... ... ... ... ... ... шешесі Қалампыр — ескі психологияның адамдары. Оларға
адамгершіліктен гөрі байлық, шен ... ... ... алғанда,
"Бақытсыз Жамал" романы сол кездегі тарихи-әлеуметтік шындықты шынайы да
көркем бейнелеуімен, авторлық ... ... ... ... ... өркендеуіне дәстүрлі жол көрсетті, үлгі болды.
Дулатұлының Абайға арналған алғашқы қысқа ғана мақаласы татардың «Уақыт»
газетінде 1908 жылы жарияланған. ... ... ... ... ... шыққан ортасы айтылып, әдеби мұрасына жалпылама баға беріліп, ... ... ... ескертілді. 1914 жылы
«Қазақ» газетінде басылған «Абай» мақаласы ақынның опат ... он ... орай ... ... ... ... оның ... өкілдерінің
халық тарихында алатын орны айрықша бағаланады. Абайдың қадірін ... ... ... ... үлкен кемшілігі ретінде аталады, әдебиет ... ... ... ... ғұмыр жолын қысқаша баяндап, түңғыш кітабының шығу
тарихы, оған Ахмет Байтұрсынұлы, Әлихан Бөкейханұлы және ақын ... ... ... ... ... ... өткізген әдеби кеш туралы сөз
болады. Ең құнарлы ой -
Абай қазақтың жаңа әдебиетінің басы, негізін салушы деген тұжырым, ... ... ... ... ... бірінші жазушысы Ломоносов деп санап,
Абайдың өз ... ... орны ... ... ... ... шығармаларын жариялау, насихаттау, оның
есімін мәңгі есте қалдыру үшін мұражайлар салдыру ... ... ... ... ... ... ... орнын басқа елдер әдебиетімен
сабақтастықта алып қарап, дәл тауып, дұрыс ... ... ... ... ұлы ... ... мерей-даңқы өсіп, жаңа буынмен
емірене табысатынын ерекше әулиелікпен көре білген. Дөрекі социологиялық,
таптық, атеистік көзқарас, ... ... ... ... ... ... ... солақайлыққа, сан-алуан қателікке ұрынғаны белгілі.
Ал Кәкітай Ысқақов, Ахмет Байтұрсынұлы, Әлихан Бөкейханов, ... ... ... тануда ұлттық, халықтық, эстетикалық таза
талғаммен ешқашан мәнін жоймайтын ... ... ... ... ... сарын-әуезді, ой-пікірді, идея-нысананы алаш азаматтары
терең сезіп, тебірене насихаттай білген. Әдебиеттің барлық ... ... ... ... ... іске ... ... араласқан
қайраткер Міржақып Дулатұлының өмірлік мақсатының биік нысанасы, тапжылмас
темірқазығы - ... ... ... дәулет, баянсыз шен емес, туған
халқының бостандығы, өзін-өзі билеуі, отарлық ... ... ол ... ... ... азабын тартып жүрген азапты күндерінің ... ... демі ... бүл ... ... жоқ. ... ... бүгінгі, болашақ
буындарына алаш деп ұран салып, келешек үшін арыстанша алысқан Міржақып
Дулатұлымен бауырындай етіп ... ... ... осы ... асыл ... ... ... фильмдер
• 1993 — «Міржақыптың оралуы» режиссері: Қ.Умаров
Жанры: “Деректі фильм” Өндіріс: “Қазақтелефильм”
• 1994 — «Алаш туралы сөз» Алашорда режиссері: Қ.Умаров
Жанры: “Деректі фильм” Өндіріс: “Қазақтелефильм”
• 2009 — «Алашорда» Алашордарежиссері: Қ.Умаров
Жанры: “Деректі фильм” Өндіріс: “Қазақфильм” Шәкен ... ... ... ... ... ... — Алматы: «Аруна Ltd.»
ЖШС, 2010 ... ... ... ... - ... басылым. Мектеп жасындағы
оқушылар мен көпшілікке арналған. ... ... Б. ...... “Алматыкітап баспасы”, 2009
3. Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» ... ... ...  Қазақстанның қазіргі заман тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 9-
сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, ... ... ... ... ... докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы:
Атамұра, 2009. 
5.  Айбын. ... / Бас ред. ... - ... ... 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
6.  «Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007
7. ... ... ... энциклопедиясы, Алматы, 2002;
8.  Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім,
мәдениет және ... ... ... ... даму институты,
1998 жыл, 509 бет.ISBN 5-7667-2616-3
9.  Қазақстан ... ... ... ... ... - ... «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
10.  “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы
“Қазақ энциклопедиясы” Бас ... ... ... Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. ... ... ... ... тарих ғылымының докторы,
профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
С.торайғыров пен а.байтұрсынов, м.дулатовтың шығармашылығына арналған бейне фильм сценариі4 бет
Қазақ ағартушы - философтардың дүниетанымы14 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Бейнелеу өнері арқылы мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілетін дамыту63 бет
Беруші және қабылдаушы оптикалық модульдер10 бет
Жазбаша жұмыс арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту55 бет
Жүніс Сахиевтің «Жасампаздық қиырында» шығармасы тілінің лексика−фразеологиялық ерекшеліктері62 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың көркемдік-шығармашылық қабілеттерін қалыптастыру33 бет
Оқушылардың шығармашылық қабілетін дамытудың теориялық негіздері25 бет
Принтердің түрлері және олардың жұмыс жасау принциптері22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь