Ш. Уәлихановтың Шығыс Түркістан халықтары туралы тарихи көзқарасы

Мазмұны

Кіріспе 2

І.тарау. Ш. Уәлихановтың Шығыс Түркістан халықтары туралы тарихи көзқарасы. 6

ІІ.тарау. Ш. Уәлиханов және Ішкі Азия топонимакасы . 16

ІІІ.тарау. Ш. Уәлиханов ХІХғ. бірінші жартысындағы Орта Азия
халықтарының саяси.экономикалық өмірі туралы. 22

ІV.тарау. Ш. Уәлиханов Қырғыстанның кейбір әлеуметтік.
экономикалық және мәдени өмірі туралы. 32

Қорытынды. 38
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі. 40
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Биыл көрнекті шығыстанушы, тарихшы, этнограф, әдебиеттанушы ғалым Ш. Уәлихановтың (1835-1865ж.ж.) туғанына 170 жыл толды.
Қазақ халқының ұлттық мақтанышы Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов бірнеше ғылым саласында еңбек етіп, олардың әрқайсысында өшпес із қалдырған. Ол түркі халықтарының тілі мен әдебиеті, тарихы мен мәдениеті, этнографиясы жөніндегі еңбектеріне байланысты ғылымда мәңгілік орын алды. Әсіресе, оның түрлі саяхаттар кезінде жинаған географиялық мәліметтері – кейінгі ұрпақ үшін баға жетпес бай мұра. Шоқан Шыңғысұлының Орталық Азия (оның ішінде Қазақстан да бар) халықтарының тарихын зерттеуге қосқан үлесі төл тарихнамада едәуір айтылды.
Бірнші қазақ ағартушысы және демократы, ғалым, зерттеуші, орыс және қазақ тағы басқа халықтармен достықты жақтаушы Шоқан Шыңғыс ұлы Уәлихановқа әрқашанда ғалымдар мен жазушылар, суретшілер назар аударып, жазып, зерттеп келді.
Шоқан Уәлиханов еңбектерінен ғылымның әр саласын зерттеуші ғалымдар бір тума бай ой-пікірлерді, оның кең ой-өрісін, білімін қарастырды.
Философиялық, саяси және экономикалық көзқарсы туралы қарастырған арнайы зерттеулер К. Бейсенбиев және О. Сегiзбаев.[1], С. Булатов [2], Л. Дюкова [3], М. Елеусiзова [4] еңбектерінде қарастырылады.
Шоқан шығармалары туралы маңызды еңбекті М.Әуезов [5], А. Марғұлан [6], Х. Айдарова [7], М. Фетисов [8], Н. Хасанов [9] жазды. Әйткенменде олар Шоқан Уәлихановтың тарихи көзқарасы туралы толық мағұлат берген жоқ, себебі тарихи көзқарасы толық зерттелмеген, тек қана бұл зерттеулерде философиялық құқықтарды, экономикалық және әдеби және сұрақтарға ғана жауап беруші ретінде қолданылады. Осыған қарамастан Ш.Уәлиханов мұрасын зерттегенде, оның Қазақстан тарихы мәселелерін, Орта Азия мен Шығыс Түркістан халықтарының терең тарихын қарастырғанын көреміз.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері. Бірінші қазақ демократының қызметінің зерттеу көзқарастарын, оның тарихи проблемаларын жетілдіру, Қазақстан тарихы, Орта Азия және Шығыс Түркістан халықтарының қоғамдық даму тарихы заңдылықтарын ұстаныммен анықтау, нақты және толық қорытындылау. Уәлиханов өз зерттеулерінде кішігірім сұрақтарға жауап берумен шектелмейді, тарихтың ең бір өзекті мәслелеріне де назар аударды, оны яғни, Шоқан Уәлихановты қызықтырған сұрақтар;
- қазақ және қырғыз халықтарының шығу тегі;
- сол кезеңдегі қазақ қоғамының әлеуметтік-экономикалық құрылысы;
- Шығыс Түркістан халықтарының экономикалық- саяси жағдайы;
- жоңғар феодалдарына қарсы қазақ халқының азаттық күресі;
- Қазақстанның Ресейге қосылуы.
Бұл мәселелер мен қатар Ш. Уәлиханов ХIX ғасырдағы Орта Азия мемлекеттерінің қоғамдық және экономикалық құрылысына және Шығыс Түркістандағы Маньчжурлерге қарсы азаттық соғысы мен т.б. сұрақтарды да қарастырды. Міне осы мәселелерді зерттей келе жалпы Шоқан Уәлихановтың ғылыми - шығармашылығы мен тарихи көзқарастарын, шығыстану ғылымына қосқан үлесіне сипаттама беру.
Бір айта кететін жайт Ш. Уәлихановтың тарихи көзқарасын жете зерттеген монументалды зерттеудің күні бүгінге дейін жоқтығы. Сондықтан да Шоқан Уәлихановтың Қазақстан тарихы, Орта Азия және Шығыс Түркістан туралы тарихи ғылыми мұрасын толығымен зерттеу өз кезегін күтуде.
Тақырыптың деректік негізі. Ш. Уәлиханов тарихи көзқарасын зерттеуде бірқатар деректермен қатар Шоқанның өз шығармаларын толығымен қолданылды. Оның алғашқы еңбегі 1904ж. орыс география қоғамының жазбаларында жарық көрді. Оны шығыстанушы Н.И.Веселовский дайындады.
Шоқанның өмір сүрген уақыты және дүние жүзі бойынша география ғылымының дамуындағы ірі бетбұрыс кезеңіне сәйкес келеді.. Бұл туралы Ш. Уәлиханов «Тянь-Шанның және Ыстықкөл алқабының географиялық очеркі» деген еңбегінде былай деп өкініш білдіреді: «Географияның соңғы кездегі орасан зор табыстарына қармастан жанартаулары әлемге әйгілі және жұмбақ халықтар жайлаған Орталық Азияның шығыс бөлігі немесе Орталық Азия қыратының нақ өзі қазірге дейін жан баспаған terra incognita (белгісіз жер – М.Н.) қалпында қалып отыр» [10].
Ғалым бұл пікірін «Жоңғария очерктерінде» онан әрі ширата түседі. «Біздің Қоғам (География қоғамы – М.Н.) бойынша жолдамасыз П.П Семенов, - деп жазады ол, - Риттердің «Erdkunde von Asien» кітабының ІІ томының өзі жасаған аудармасын бастырып шығарғанда Орталық Азия ішкі Африкадан ешқандай да артық зерттелмеген деген қорытындыға келді.[11]
Ішкі Азияның табиғаты мен халқын зерттеуде қазақтың ғұлама ғалымы Ш. Уәлиханов есімі география ғылымының тарихында қазақ даласын, Орта және Орталық Азияны тұңғыш зерттеушілердің бірі ретінде заңды түрде аталады. Орта ғасырлардан бері белгісіз жатқан «Алтышаһар елі» - Қашғарияның табиғаты, халқының тарихы мен шаруашылығы туралы тұңғыш тарихи және географиялық мәлімет әкелді. [12]
Ғұлама ғалым, ержүрек саяхатшының Ішкі Азияның халқының тарихы, тілі мен әдебиеті, этнографиясы жайында географиясы, жазған жұмыстарының нәтижелерін өз кезінде замандастары жоғары бағалады. Орыс география қоғамының ұзақ жылдар бойындағы басшысы - П.П. Семенов Тян-Шанский, шығыс зерттеушілері - Н.И. Веселовский, Г.Н. Потанин, Н.М. Ядринцев, И.И. Ибрагимов, саяхатшы-географтар Н.А. Северцов, А.И. Макшеев, Ф.Р. Остен-Сакен, геологтар - И.В. Мушкетов пен Д.И. Романовский, француз географиясының ірі өкілі Э. Реклю және басқа да көптеген ғылымдар Шоқанның еңбектерін зор ілтипатпен атады. Біздің кезімізде Л.С. Берг, Ә. Марғұлан, С. Зиманов т.б ғалымдар Шоқантану ғылымына өз үлестерін қосты. Алайда, өкінішке орай осы кезге дейін ғалымның кейінгі ұрпаққа қалдырған бай мұрасынан Ішкі Азия топономикасына байланысты ой-пікірі шоқантанушылардың назарынан тыс қалып келді.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Аса көрнекті ағартушы, ғалым және зерттеуші Шоқан Уәлихановтың (1835-1865жж) тарихи-географиялық және өлкетану мен топонимика саласына қосқан үлесі, ғылыми-шығармашылық бай мұрасын зерттей отырып, оның шығыстану іліміне қосқан үлесінің туындылары: «Қырғыздар туралы жазбалар», «Алтышаһардың немесе Қытайдың Нан-Лу провинциясының (Кіші Бұхараның) шығыстағы алты қаласының жағдайы туралы» және тағы да басқа мақалалары мен географиялық атауларға түсініктемелер Шоқанның, әсіресе, жол жазбаларында көптеп кездесетіндігі туралы мәлімдейді.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Диплом жұмысы кіріспе, төрт бөлімнен және қорытынды, пайдаланған әдебиеттер тізімінен құралған.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. К. Бейсембиев «Из истории общественной мысли Казахстана во ІІ половине ХІХ в.» , Алма-Ата, 1957; О. Сегизбаев «Мировоззрение Ч. Валиханова», Алма-Ата, 1959.
2. С.Я. Булатов. «К вопросу о государственных и правовых возрениях Ч. Валиханова». Вестник АН КазССР, 1956, №3.
3. Л.В.Дюков. «Ч.Ч. Валиханов как исследователь Н.Г. Чернышевского» Ученые записки КазГУ им. С.М. Кирова, т. 49, серия юридическая, вып. 6, Алма-Ата, 1960.
4. М. Илиусизова. Экономические взгляды Чокана Валиханова. М., 1960.
5. М. Ауезов. Ф.М.Достоевский и Чокан Валихан. «Дружба народов», 1956, №3.
6. А.Х. Маргулан «Очерк жизни и деятельности Ч.Ч. Валиханова». В книге собрание сочинений Ч.Ч Валиханова в пяти томах, Т.І, Алма-Ата, 1961; «Жизнь и деятельность Ч. Валиханова». В книге «Избранные произведения Ч.Валиханова, Алма-Ата, 1958.
7. Х. Айдарова. Чокан Валиханов. Алма-Ата, 1945.
8. М.И.Фетисов. Литературные связи России и Казахстана. М., 1956. Зарождение казахской публицистики. Алма-Ата, 1950.
9. Кадыр Хасанов. Чокан Валиханов как уйгуровед. Алма-Ата, 1963.
10. Бес томдық шығармалар жинағы, ІІ том, А., 1985, 11-б.
11. Бес томдық шығармалар жинағы ІІІ том, А., 1985, 125-б.
12. Масанов Э.А. Очерк истории этнографического изучения казахского народа в СССР. Алма-Ата. 1966. С. 152.
13. Қазақстан тарихы «Көне заманнан бүгінге дейін бес томдық» ІІІ том 527-б,
14. Кононов А. Некоторые вопросы отечественного востоковедения периода становления. М., 1960. С.16.
15. Сонда 181-б.
16. «Шоқан және Ұлық Ұлыс» // Қазақ тарихы.-2000. №4 29-31б.
17. Қ.Исабай. Қазақтың жоқшысы //Егемен Қазақстан 27 қазан 2004жыл..
18. П.П.Семенов- Тяньшанский «Путешествие в Тянь-Шань» 1856-1857гг., М., 1946, стр 249-250.
19. Ш.Ш Уәлиханов. Шығармалар жинағы Т. ІІ. 458 -б.
20. Ахинжанов М.Б. Формирование общественно-политических взглядов казахских просветителей. Алма-ата, 1955.
21. Дулатова Д.И. Исторические взгляды Ч.Валиханова Дисс. на соис. уч. степ. к.и.н. Алма-Ата 1963. 298- б.
22. Ш.Ш Уәлиханов. Шығармалар жинағы Т.ІІІ 462 б.
23. Венюков М.И. Опыт обозрения Русских границ в Азии, Спб, 1873, стр.278.
24. Мушкетов И.В. «Туркестан», т.І, Изд.П.Петр., 1915, стр.183.
25. Аманжол Күзембайұлы. История Казахстана. Алматы.1992.; Юдин В.П. Орды: Белая, Синяя, Серая, Золотая.// Казахстан, Средняя и Центральная Азия в ХVІ- ХVІІ вв. Алматы. 1983. 106-165-б.б.
26. Ш.Уәлиханов Бес томдық шығармалар жинағы ІІІ том, А., 1985, 125-б.
27. Бұл да сонда ІІ том 23-б.
28. Бұл да сонда І том, 351-б.
29. Бұл да сонда ІІ том, 15-18 б.
30. Бұл да сонда ІІ том, 16- б.
31. Бұл да сонда ІV том, 58-б.
32. Сарсенбай К. Ақиқат па аңыз ба... немесе Ш.Уәлиханов қазасы теңірегіндей толғаныс// Егемен Қазақстан, 1994 16-шілде.
33. Географический энциклопедический словарь.- М., «Советская энциклопедия», 1988, 298-б.
34. Валиханов Ч.Ч. Письмо профессору И.Н Березину Сочинения. Алма-Ата. 1961. Т.І.С 121-130.
35. Бұл да сонда 124-бет
36. Бұл да сонда 125-б.
37. Қазақстан тарихы «Көне заманнан бүгінге дейін бес томдық» ІІ том Алматы 2002ж.32-б.
38. Ерофеева И.В. А.И. Левшин и его труд «Описание киргиз-казачих или киргиз-кайсацских орд и степей» Алма-Ата 1996. 578-б.
39. Сулейменов Р.Б., Моисеев В.А.Ч Валиханов как исследователь Центральной Азии// Народы Азии и Африки. 1985. №6. С.62
40. «Қазақстан-Үндістан: ежелгі және қазіргі кезеңде».// Материалы Первой Казахстанской конференции по исследованием в индиологии, г. Алматы, 28 марта 2000г. С.87
41. Маргулан А.Х. Очерк жизни и деятельности Ч.Ч. Валиханова // Ч. Валиханов. Сочинения. Алматы. 1961. 1-т., 3-92-б.б; Момынова Ш.Р., Рыспекова Е.Т. Ч. Ч. Валиханов о происхождении казахского народа// Сб. Статей аспирантов. Алматы. 1979. Вып. 1. 36-46-б.б.
42. Юдин В.П. Орды: Белая, Синяя, Серая, Золотая // Казахстан, Средняя и Центральная Азия в ХV- ХVІІ вв. Алматы. 1883. с.106-165; Аманжол Кузембайұлы. История дореволюционного Казахстана. Алма-Ата. 1992.
43. Уәлханов Ш. Таңд. Шығ. Алматы, 1985, 171-172 беттер.
44. Бұл да сонда. 171 б.
45. Ш.Ш.Уәлиханов., Шығармалар жинағы., 1985, 175 б.
46. Бұл да сонда., 1985, 172 б.
47. Бұл да сонда., 1985, 173 б.
48. Айдаров А., Хасанов К.,Ч.Уәлиханов как уйгуровед// Известия А.Н. Каз ССР сер. обществ. наук. 1985 №11. с.40-48
49. Ш.Ш.Уәлиханов., Шығармалар жинағы., 1985, 126 б.
50. Бұл да сонда, 1985, 126-127 беттер
51. Дулатова Д. Шоқан- тарихшы. Алматы 1976. 60-б.
52. Марғұлан Ә. Ғылымдағы алғашқы жарық жұлдыз //Социалистік Қазақстан 1960. 24-желтоқсан
53. Ш.Ш. Уәлиханов Шығармалар жинағы., 1985ж. Т. V.77-78 б.
54. Бұл да сонда. 1985ж. Т.V. 577 б.
        
        Мазмұны
|Кіріспе |2 |
| | ... Ш. ... ... ... ... туралы тарихи |6 |
|көзқарасы. | |
| | ... Ш. ... және Ішкі Азия ... . |16 |
| | ... Ш. Уәлиханов ХІХғ. бірінші жартысындағы Орта Азия |22 ... ... ... ... | |
| | ... Ш. Уәлиханов Қырғыстанның кейбір әлеуметтік- |32 ... және ... ... туралы. | |
| | ... |38 ... ... ... |40 ... ... Биыл ... шығыстанушы, тарихшы, этнограф,
әдебиеттанушы ғалым Ш. Уәлихановтың (1835-1865ж.ж.) туғанына 170 жыл толды.
Қазақ халқының ұлттық мақтанышы ... ... ... ... саласында еңбек етіп, олардың әрқайсысында ... із ... ... ... тілі мен ... ... мен ... этнографиясы
жөніндегі еңбектеріне байланысты ғылымда мәңгілік орын алды. ... ... ... ... жинаған географиялық мәліметтері – кейінгі ... баға ... бай ... ... ... ... Азия ... ішінде
Қазақстан да бар) халықтарының тарихын ... ... ... ... ... айтылды.
Бірнші қазақ ағартушысы және демократы, ғалым, зерттеуші, орыс және
қазақ тағы ... ... ... ... ... Шыңғыс ұлы Уәлихановқа
әрқашанда ғалымдар мен жазушылар, ... ... ... ... ... ... еңбектерінен ғылымның әр саласын зерттеуші ғалымдар
бір тума бай ой-пікірлерді, оның кең ой-өрісін, ... ... ... және ... ... ... ... зерттеулер К. Бейсенбиев және О. Сегiзбаев.[1], С. Булатов [2], Л.
Дюкова [3], М. ... [4] ... ... ... ... маңызды еңбекті М.Әуезов [5], А. Марғұлан
[6], Х. Айдарова [7], М. ... [8], Н. ... [9] ... ... ... ... тарихи көзқарасы туралы толық мағұлат берген жоқ,
себебі тарихи көзқарасы толық зерттелмеген, тек қана бұл ... ... ... және ... және ... ғана ... ретінде қолданылады. ... ... ... ... оның ... ... мәселелерін, Орта Азия мен Шығыс
Түркістан халықтарының терең тарихын ... ... ... ... мен ... ... ... демократының
қызметінің зерттеу көзқарастарын, оның ... ... ... ... Орта Азия және ... ... ... қоғамдық даму
тарихы заңдылықтарын ұстаныммен анықтау, ... және ... ... өз ... кішігірім сұрақтарға жауап берумен шектелмейді,
тарихтың ең бір өзекті мәслелеріне де назар аударды, оны ... ... ... ... ... және ... халықтарының шығу тегі;
- сол кезеңдегі қазақ қоғамының әлеуметтік-экономикалық құрылысы;
- ... ... ... ... ... ... ... феодалдарына қарсы қазақ халқының азаттық күресі;
- Қазақстанның ... ... ... мен ... Ш. ... ХIX ... Орта ... қоғамдық және экономикалық құрылысына және ... ... ... ... ... мен т.б. сұрақтарды ... Міне осы ... ... келе ... ... Уәлихановтың
ғылыми - шығармашылығы мен тарихи көзқарастарын, ... ... ... сипаттама беру.
Бір айта кететін жайт Ш. Уәлихановтың тарихи көзқарасын жете зерттеген
монументалды зерттеудің күні бүгінге дейін ... ... да ... ... ... Орта Азия және ... Түркістан туралы тарихи
ғылыми мұрасын толығымен зерттеу өз кезегін күтуде.
Тақырыптың деректік негізі. Ш. Уәлиханов тарихи көзқарасын ... ... ... ... өз ... ... ... алғашқы еңбегі 1904ж. орыс география қоғамының ... ... Оны ... ... ... өмір ... уақыты және дүние жүзі бойынша география
ғылымының дамуындағы ірі бетбұрыс кезеңіне сәйкес ... Бұл ... ... ... және ... алқабының географиялық очеркі» деген
еңбегінде былай деп өкініш білдіреді: «Географияның соңғы кездегі ... ... ... ... әлемге әйгілі және жұмбақ халықтар
жайлаған Орталық Азияның шығыс бөлігі немесе Орталық Азия ... нақ ... ... жан баспаған terra incognita (белгісіз жер – М.Н.) қалпында
қалып отыр» [10].
Ғалым бұл пікірін «Жоңғария ... онан әрі ... ... Қоғам (География қоғамы – М.Н.) бойынша жолдамасыз П.П ... ... ... ол, - ... «Erdkunde von Asien» кітабының ІІ томының өзі
жасаған аудармасын бастырып ... ... Азия ішкі ... ... артық зерттелмеген деген қорытындыға келді.[11]
Ішкі Азияның табиғаты мен халқын зерттеуде қазақтың ғұлама ... ... ... ... ... ... қазақ даласын, Орта және
Орталық Азияны тұңғыш зерттеушілердің бірі ретінде заңды түрде ... ... бері ... ... ... елі» - ... халқының тарихы мен шаруашылығы туралы тұңғыш тарихи ... ... ... ... ... ... ... Ішкі Азияның халқының тарихы, тілі
мен әдебиеті, этнографиясы ... ... ... жұмыстарының
нәтижелерін өз кезінде замандастары ... ... Орыс ... ұзақ ... ... басшысы - П.П. Семенов Тян-Шанский, шығыс
зерттеушілері - Н.И. Веселовский, Г.Н. ... Н.М. ... ... ... Н.А. ... А.И. ... Ф.Р. Остен-
Сакен, геологтар - И.В. Мушкетов пен Д.И. ... ... ірі ... Э. ... және ... да көптеген ғылымдар Шоқанның
еңбектерін зор ілтипатпен атады. Біздің кезімізде Л.С. Берг, Ә. Марғұлан,
С. ... т.б ... ... ... өз үлестерін қосты. Алайда,
өкінішке орай осы кезге дейін ғалымның ... ... ... ... Ішкі Азия ... байланысты ой-пікірі шоқантанушылардың
назарынан тыс қалып келді.
Тақырыптың зерттелу ... Аса ... ... ... ... Шоқан Уәлихановтың (1835-1865жж) тарихи-географиялық және
өлкетану мен ... ... ... ... ... бай
мұрасын зерттей отырып, оның шығыстану іліміне қосқан үлесінің туындылары:
«Қырғыздар ... ... ... немесе Қытайдың Нан-Лу
провинциясының (Кіші Бұхараның) шығыстағы алты ... ... ... тағы да ... мақалалары мен географиялық атауларға ... ... жол ... ... ... туралы
мәлімдейді.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Диплом жұмысы кіріспе, төрт бөлімнен және
қорытынды, ... ... ... ... Ш. ... ... ... халықтары туралы
тарихи көзқарасы.
Шоқан өз кезеңінің жан-жақты аса терең білімді адамы болды. Әсіресе
оның ... ... зор ... және ... мен әдебиет саласында да ... ... ... өз ойын ... ... ... асқақ шешен болатын.
Шоқанға аса көрнекті орыс жазушысы Ф.М.Достоевскиймен және оның досы,
патша ... ... ... ... - ... С.Ф. ... өшпес әсер етті. Олардың екеуі де каторгалық жұмыстармен түрме
мерзімдерін ... ... ... ... ... еді. ... достық қарым-қатынастарын олардың түрлі уақытта жазысқан
хаттары дәлелдейді. [13] Достоевский ... ... дос ... ... ... ... ... көтеріп, оның алдына зор игі міндеттер қояды.
1853 жылы Шоқан кадет корпусын ... ... ... ... ... жіберіледі. Көп ұзамай Батыс Сібір генерал-губернаторы Гасфорт
оның қабілеттілігіне назар аударып 1854 жылы ... оған ... ... Жаңа ... оны ... ... аппаратымен тікелей
бетпе-бет келтірді, олардың арасында астанадан, Орталық Ресей мен оның ... - ... ... ... Қырымнан, Кавказдан осында
мансап іздеп, ... ... ... үшін ... ... ... ... араласып, істі болған әртүрлі адамдар бар еді. Болашақ ағартушы
өзінің ... ... ... ... ... ... бірте-бірте алыстай берді және патшаның отаршылдық аппараты
тудырған зұлымдыққа қарсы ... ... үшін ... ... ... ұшырап отырды. Үкімет орындарының заңсыз
әрекеттеріне Шоқан қатты күйінді, оған ... ... үміт ... ... ... ... - Ф.М. ... А.Н. Майковқа, В.С.
Курочкинге, К.К. Гутковскийге үкімет орындарының озбырлығы ... ... ... 1855 жылы ... ... Омбыдан Іле Алатуына дейінгі
сапарына қатысады. Бұл сапар қарапайым халықтың өмірін танып ... ... ... аңыз әңгімелері мен жырларын жазып алуға мүмкіндік
берді. Сапар кезінде көрінген ... мен ... ... болған
Гасфорттың өзі қайтып келегенен кейін Шоқанға аса мақтаулы мінездеме ... ... ... ... ... деп ... «...корнет
Уәлиханов сұлтан қызмет істегеніне екі жылдай ғана болса да, қырғыз-қазақ
тіліне мейлінше жетік ... және ... ... әдет-ғұрыптарын
терең білуінің арқасында менің сахараға шыққан сапарымда қасыма ере жүріп,
үлкен пайда келтірді...мен ... ... ... марапаттау
қажет деп санаймын, оның үстінде Уәлихановты жергілікті ... ... ... ғылыми қызметінің жаңа кезеңі 1858 жылғы Қашақарияға
құпия сапары болды. Марко Поло мен Иезуит Гоестен (1603ж) ... осы ... ... емес елге ... рет барған Шоқан «Алтышаһардың немесе Қытайдың
Нан-Лу ... ... ... ... алты қаласының жағдайы
туралы» деген атақты еңбегін жазды. Еңбекті Ресейде де, одан тыс ... ... ... ... және көп ... ... тіліне
аударылып, басылып шықты. Бұл еңбек ... ... сол ... және ... ... туралы маңызды мағлұмат болып
табылады. Бір айта ... жайт ... ... ... бұл ... ... ... тарихи және саяси-экономикалық жағдайын зерттеген
бірде-бір ғалым ... ... ... ... ... ... бұл ... мен айналысқан немесе сол жерде болған ... ... ... Ш.Уәлиханов еңбектерін қарастырып, одан ... ... ... Бұл ... ... ... жағдай және қоғамдық ғылым
не себепті жоғары бағалаған? ... ... ... ... не ... өз ... ала алмады?
Себебі, Ресей Қашғарияның ең жақын көршілерінің бірі болатын. Петр ... ... ... бұл елдің таңғажайып байлығы белгілі болып,
Петрдың жіберген елшілері бірнеше рет ... ... ... тырысты.
Мәселен, І Петр 1714 жылғы 22-мамырдағы бұйрығы ... ... ... көлі арқылы жүріп отырып, егер де бұл елді билеп алған ... әрі ... ... және ... ... ... мемлекетіне бекітуін
жүктейді.[14] Бірақ капитан Бухгольц Қашғарияға кіре алмады. Жоңғарлар ... оң ... ... ... Ямыш ... ... ғана жылжуға
мүмкіндік берді. Бірақ ... ... ... де ... ... ... сәті түскенде басып кіруді көздеді.
ХVІІ ғ. соңы – ХVІІІ ғ. басында Қашғарияны Қытайлық Маньчужурлер басып
алды. Қытай бұл ... ... ... ... ... ... ... үлкен аумақтық өтімді сауда тауарын ең алдымен ... ... ... осы ... ... ... ... Бадахшан,
Кіші Тибет, Кашмир, Хива және парсылардың бірқатар провинцияларын шәймен
қамтамасыз етіп отырған жалғыз ғана ел ... ... ... фарфор
бұйымдарын көптеп тасымалдайтын. Бір жылда Қытайдан мұнда отыздан - жүзге
дейін артпа түйелер ... ... тек қана ... ғана ... Бұл ... 1826 ... ... сақталды. Бірақ ертеректе Қоқанда
тұрған, 1826 жылы бұрынғы билеушілердің ... ... ... ... ... жинап, Қашғарға жылжыды. Ол Маньчужур әскерін қиратып, қалаға
кіріп, Саид-Жәңгір Сұлтан деген титулды қабылдады.
Бұл жағдай онсыз да ... ... ... ... Ресейдің назарын одан
әрі қызықтыра түсті. 1826 жылдың 5-желтоқсанында сыртқы істер министірінің
басқарушы граф Нессельрод Батыс Сібір ... ... ... жазған
хатында: «Из Оренбурга дошли сюда (в Петербург) известия, будто бы ... по ... ... ... ... отторгнуться от китайского
правительства. Хотя известие это требует еще подтверждения, но по ... в ... ... ... означенное обстоятельство без
внимания. По Высочайшему повелению, я обращаюсь к Вам, с ... ... ... ... ... ... в места, сопредельные
с Малой Бухарией. Если не ... ему ... в ... ... ... ... ... основательным образом, с соблюдением строжайшей
осторожности: до какой степени справедливый разнесшиеся слухи об ... и кто ... ... ... ... ... противоборствующая
сторона, как велики ее успехи, а равно, такие меры приняты по всему ... ... ... ли они ... сохранить ту область за
собою ... или ... в том ... ... Не ... сего
надо знать, в каком положении находятся киргизы, имеющие смежные кочевья с
Малой Бухарию; принимают ли они в этом ... ... ... ... праздными зрителями возникшего неустройства; в ... ... ли ... ... независимость свою. Всякое известие,
какое вследствие всего. Вы получите через ... я ... ... ... немедленного доклада государю императору». [15]
Патша үкіметін, әсіресе Қашғарияға ағылшындардың енуі мазалады.
Нессельродың хатын алғаннан кейін Батыс Сібір ... ... ... үшін Кіші ... кеңесшісі Бубеновты
саудагер ретінде Қашғарияға кіруге жібереді. 1827 жылдың ... ... ... ... Кіші ... ... ... естіп
білгендерін патша үкіметіне жеткізіп отырды. Солардың бірі 1827 жылғы ... ... ... ... ағылшындардың қатысы бар
екендігін дәлелдеген ... ... ... танысқан Омбы
облыстық басшысы сыртқы істер министірлігіне төмендегідей хат ... не ... ... ... на счет ... кашгарцами решение
отторжения от Китая, но тем не менее казалось бы необходимым по ... в ... ... в ... с ... краем ипо той
наклонности и порывам, какие оказывают калмыки и ... к ... ... ... в ... к тем ... ... Киргизской Орде
способного конфедерата, который бы, оставаясь нам на ... ... за ... ... возгорающихся замешательств и доносил
бы по временам. Для такого ... ... было бы ... из ... дать ему в ... до пяти казахов с тем, чтобы они ... ... в виде ... и с ... ... ... в Большой Орде,особенно при тех султанах, которые более к ... и ... в ... к ... ... ... главному пункту, через который настоящие действия китайского
правительства»
Омбы областық басшысының бұл болжамы кейінірек расталды. 1827 ... мен жаз ... ... ... ... ... күшін жиып, Жәнгір
әскерін жойып, Кашқарға енді. Қашқарды бар-жоғы он ай ... ... ... ... ... елде тонаушылық пен жазалау әрекеттері бой ... ... 1831 жлғы ... ... ... Кашқариядағы
кейінгі яғни қанды қақтығыстар 1857 жылы Уәлихан төре өзін хан ... ... ... Бұл ... ... ... ... салып, әуре
сарсаңға салып, халықтың ... ... ... ... төрт ... кейін
маньчужур әскерінің айбарынан қорқып Қоқанға қашты.
Пташа өкіметінің Қашқарияға ... ... бұл ... ... орыс ... ... (1857-1858жж) шиеленіс
жағдайында күшейе түсті. Осыған байланысты Батыс ... ... ... ... бола ... ... батыс Қытай империясының шекарасына
басты назар аудару қажет екендігін, ... ... ... ... ... онда ... ... Ресей бодандығына алу керектігін айтады. 1857
жылдың август айында патша ... ... ... экономикалық
және саяси байланыс орнату мәселесі қаралды. Бірақ не патша өкіметінде, не
болмаса сібір әкімшілігінде сол тұстағы ... ... ... ... ... ... ... тек экономикалық-саяси жағынан ғана емес,
сонымен қатар таза ғылыми қызығушылықты да тудырған ... Осы ... ... ... ... елдеріне ғылыми саяхат жасаушы Германияның
атақты ... ... ... ... ... ... ... білген, бірақ бұл туралы ешқандай мәлімет жоқ еді.
Патша өкіметі Қашқарияға маңызды мәліметтер ... үшін тағы да ... бір ... жіберу керек деп ұғынды. Тек баратын адам ... да ... ... ... ... шығыс тілдерін жетік білуші, елдің ауыр ішкі
жағдайын жақсы түсінетін, Ресей мен ... ... және ... ... адам болу керек деп түсінді.
Міне осындай ақылды да алғыр, шығыс тілдеріне ... адам ер ... ... ... ... ... ... Шоқан өзiн ер жүрек саяхатшы данқына бөлеген атақты
Қашқария саяхатына барып қайтады. [17] ... Поло мен ... ... кейiн
(1603 жылы) бұл елге тұнғыш рет барған адам Шоқан едi. ... ... ... бұл елдiң географиясы, тарихы, мәдениетi және саяси жағдайымен
терең танысып, Шоқан Уәлиханов Шығыс Түркiстанды ғылыми жолмен ... ... ... ... ... ... ... мәдениетi бай Қашқариядай
елдi зерттеудiң маңызы өте зор едi. Шоқан Уәлихановтың ... ... ... ... ең ... ұлы географ Семенов-Тяньшанский едi.
Семенов-Тяньшанский Г.Х.Гасфортқа: ... ... ... ... Қашқарға қырғыздардың ұлттық киiмiн кигiзiп
жiберген күнде өзiнiң бiлiмi мен дарындылығы арқасында, жалғыз Қашқар ... ... ... ... ... ... үшiн аса ... жинап және сол кездегi ... ... ... жатқан
бүлiктердiң себептерiн анықтап, дұрыс түсiнiк бере алатын бiрден бiр офицер
тек қана Уәлиханов( ( деп атап ... ... ... ... ... ... киімін киген Шоқан ұзақ жолға
жолай керуенмен атанады. ... өз ... жол бойы яғни ... ... атанған күнінен, Карамол шатқалынан бастап 2 қазан ... ... ... ... ... ... Бұл ... Ыстықкөлден -
Қашқарға дейінгі жолды баяндайтын өзінің ғылыми ... ... ... М.В., ... ... ... және тағы басқалардың
зерттеулеріне дейінгі бұл жалғыз ғана зерттеу ... ... ... бастап Шоқан Қашқария тарихымен танысып, бұл өлке
туралы нақты мәліметтер ... ... Кіші ... ... жағдайы
туралы жиған мәліметтерін барлық деректер арқылы ... көп ... ... мен ... ... көптен бері белгісіз
болып кеткен белгiлi географ Адольф Шлагинтвейт Қашқариядағы ... ... берi ... ... тәртiп бойынша Қашқарияның қақпасы
ол кезде Еуропа ғалымдары үшiн жабық ... бiр жыл ... ... ... ... ... ... қожа оны өлiм жазасына бұйырып, басын алады. Ғалымның қайғылы хабарын
ең алғаш Шоқан алып ... ... ... ... кітаптар мен қолжазбаларды жинауға көп
көңіл бөлді. Мұндағы қиыншылық Қашқарияда кітап сауда дүкендері атымен жоқ
болатын бұл ... ... ... Қашқарияға сапар шекен Зеланд:
«Книгопечатание для Кашгара как бы составляет ... ... ...... не ... я ... лавок, а в домах не ... ... ... [19] деп ... ... ... кітап жинауда көптеген сонда танысқан
достары қол үшін береді. Солардың арқасында Шоқан Уәлихановтың Қашқардан
(Тазкиряи Сұлтан ... ... ... ... ... ... және т.б. сирек кездесетiн шығыс қолжазбаларын ... ... ... ... тау ... ... нефрит түрлерiн,
гербарий, нумизматика мен керамика ескерткiштерiн, этнографиялық бұйымдар
алып келедi.
Уәлиханов ... ең ... ... (Алтышаһардың немесе Қытайдың
Нан-Лу (Кiшi Бухара) ... ... алты ... жайы ... ... ... болды. Бұл Шығыс Түркiстан халықтарының тарихы мен
географиясы, әлеуметтiк құрылысы жөнiнде ... ... ... ... ... едi. Жаңа ... ... және мәселенi терең талдауы
жағынан Ш.Уәлихановтың еңбегi бiздiң ... ... ... үлкен
байлық болды және күнi бүгiнге дейiн өзiнiң маңызын жоғалтқан жоқ.
Қашқария тарихы мен халқының өмірінен толық мағұлмат алу ... ... ... осы ... тілі ... ұйғыр тілін үйренеді. Міне
осының арқасында жергілікті халықпен ... ... ... ... жазып алды.
Қашқария тарихынан басқа елдің қоныстану, этнографиялық, ... ... ... де ... ... ... ... барлық Орта Азия
мемлекеттерімен әсіресе Қытай мен Үндістанмен сауда қатынастарын жүргізді.
Осыған байланысты ... ... ... маршруттары мен олардың
сауда айырбасын анықтайды.
Шоқан Уәлихановтың Қашқариядағы сапары ... ... ... мен
Семейден келген саудагерлердің ішінен біреуі керуен ішінде орыс агентінің
бар екендігі туралы сыбыс таратады, міне ... ... ... бұл ... ... болды. Шоқан Уәлиханов өзiнiң бұл саяхатын он ай, төрт күнде
ойдағыдай аяқтап, 1859 жылдың он ... ... ... ... [20]
Уәлиханов елдің шаруашылық жағдайын суреттей келе – «әділдігін ... ... ... ... ... екен ... ... Өздерінің еткен еңбегінің арқасында егін шаруашылығында
жетістіктерге жетіп, бау-бақша мен ... ... деп ... Шығыс
Түркістанда күш иесі ретінде көбіне ат ... Егін ... бұл ... ... ... арпа және аз мөлшерде тары екті. Қашқарияның
ауыл шаруашылығын мәселелерін қарастыра келе, ... егін ... ... ... ... ... екенін анықтай отырып, мал
шаруашылығымен тек ... ... ірі ... ғана жыл ... мал ... тау ... ... - деп атап орыс ғалымы
Певцов бұл жөнінде: – «оазистің байларына тиселі халықтың малын ... ... ... ... ... ұрпақтары өз өмірін осы тау
бөктерінде өткізуде».
«Кіші Бұхара басқа да Азия ... тән ... ... тек қолеңбегімен, мұның өзі де өте ... ... тек ... ғана қолданылады» [21] - дей келе Шығыс Түркістанның әрбір
қаласы ... ... ішкі ... қаншалықты өнімінің
жұмсалатыны мен қайда немен ... ... үшін ... жіберілетінін
және бұдан түсетін пайданың қаншалықты екендігін анықтайды. Уәлиханов Шығыс
Түркістанның өнеркәсіп ... ... ... мен экономикалық жағдайына
нашарлығын «ретсіз салынған салық,- өнеркәсіп пен сауданың дамуына ... ... - деп ... ... ... ... тек мұның сауда
қатынастары арқасында ғана, себебі, ертеден бұл жер ... ... ... ... товарлары Орта Азияға және керісінше келіп
жататын. Қашғар қаласы ... ірі ... ... ... ... жолдары Қашқарға Теректі арқылы өтетінін
сонау Птоломей кезінен белгілі екенін айта келе Шоқан - қазіргі ... ... ... әсіресе шай және Алтышаһардан мақта, жібек, хашиш» -
әкелетінін айтады. [22]
Мұнымен ... ... ... Шығыс Түркістандықтардың қазақ
жүздерімен сауда байланысы барлығын аңғарды. Жыл ... ... 200 ... мал ... ... ... қалаларға жөнелтіліп кейбір жерлерде мал
базарлары да болды.
Сонымен Шоқан Уәлиханов Шығыс ... тек ... ... ғана емес сонымен бірге бұл елдің ертеден келе жатқан тарихына
да үңіледі. Қоғамдық құрылысы мен ... ... жете ... ... Орта Азия мен ... ... зерттеушi ретiнде ғылымға
сiңiрген еңбегiн бүкiл дүние жүзiлiк ғылым тегiс ... ... ... ... және ... тiлдерiнде жарияланады.
Атақты орыс ғалымдары, ең алдымен П.П.Семенов-Тяньшанский, И.В.
Мушкетов, ... ... бұл ... өте ... ... ... Алтышаһардың немесе Қытайдың Нан-Лу (Кiшi
Бухара) провинциясын шығыстағы алты қаласының жайы ... ... ... ... келе ... Шығыс Түркістанды, Ыстықкөл мен Тянь-Шаньды
ең алғаш зерттеуші деп бағаласа [23], И.В. ... ... ... [24] – ... ... ... ... научный интерес и облигчают
широкое образование и редкую ... в ... ... ... он прекрасно знал и туземные языки и, разумеется, лучше, ... мог ... от ... ... ... и ... ... -
деп жазады.
Қашғар саяхаты барысындағы ауыр сапар және жол ... ... ... ... ... сыр ... және жол үстінде азап пен
бейнет жас ғалымның денсаулығына кесірін тигізіп, елге ... ... ... қалады. 1859 жылдың күзінде Шоқан Әскери ... ... ... ... Орыс ... оны ... ... және
Орта Азия мен Қазақстан халықтарының ... ... ... адам ... алды. Владимир орденімен марапатталып, шені жоғарылатылды.
ІІ-тарау. Ш. Уәлиханов және Ішкі Азия топонимикасы
Шоқанның өмір сүрген ... және ... жүзі ... ... ... ірі ... кезеңіне сәйкес келеді. Олай дейтініміз,
ХІХ ғасыр ортасына ... жер ... ... ... ... еді. ... ... материктер мен мұхиттардың сыртқы нобайы анықталды. Ендігі
жерде география ғалымдарының алдында ... ішкі ... ... ... Еуропа елдері мен Ресейдің география қоғамдары Солтүстік
Америка мен Оңтүстік Американың, Африканың, Аустралияның ішкі ... ... ... ... жатты. Алайда Жер шарындағы ең ірі
Азия материгінің ішкі ... әлі де ... ... тыс ... Бұл туралы Ш. Уәлиханов «Тянь-Шанның және Ыстықкөл алқабының
географиялық очеркі» ... ... ... деп ... ... соңғы кездегі орасан зор табыстарына қармастан ... ... және ... ... ... ... ... шығыс бөлігі
немесе Орталық Азия қыратының нақ өзі қазірге дейін жан ... ... ... жер.) ... қалып отыр» [25]
Ғалым бұл пікірін «Жоңғария очерктерінде» онан әрі ширата түседі.
«Біздің ... ... ... - М.Н.) ... ... П.П ... ... жазады ол,- Риттердің «Erdkunde von Asіen» ... ІІ ... ... аудармасын бастырып шығарғанда Орталық Азия ішкі Африкадан ешқандай
да артық зерттелмеген деген ... ... ... да, ... ... Орта Азия ... ... әрі кереғар
деректер бұл аймақты ертеде айтатындай мүлде terra ... ... ... ... ... қиын ... ... отыр, ал Орта Азия
адамы туралы біз еш ... ... ... ... [26]
Ішкі Азияның табиғаты мен халқын зерттеу орыс география ... ... ... ... ... алғы сапта қазақтың ғұлама ғалымы
Ш. Уәлиханов тұрды. Оның есімі география ... ... ... ... және ... Азияны тұңғыш зерттеушілердің бірі ретінде заңды түрде
аталады. Ол Орталық Азияға ... ... Н.М. ... 13 ... Г.Н Потанин мен М.В.Певцовтан 19 жыл бұрын саяхат ... ... бері ... ... ... ... елі» - Қашғарияның табиғаты,
халқының тарихы мен шаруашылығы ... ... ... және ... ... ғалым, ержүрек саяхатшының Ішкі Азияның халқының тарихы, тілі
мен әдебиеті, этнографиясы жайында ... ... ... өз ... ... ... бағалады. Орыс география
қоғамының ұзақ жылдар бойындағы басшысы- П.П. Семенов Тян-Шанский, шығыс
зерттеушілері - Н.И. ... Г.Н. ... Н.М. ... ... саяхатшы-географтар Н.А. Северцов, А.И. Макшеев, Ф.Р. Остен-
Сакен, геологтар - И.В. ... пен Д.И. ... ... ірі ... Э. Реклю және басқа да көптеген ғылымдар Шоқанның
еңбектерін зор ілтипатпен атады. Біздің кезімізде Л.С. ... Ә. ... ... т.б ... ... ... өз ... қосты. Алайда,
өкінішке орай осы ... ... ... ... ... ... ... Ішкі Азия топономикасына байланысты ой-пікірі ... тыс ... ... Ал абзалы ... Ішкі ... ... топономика мәселелеріне айырықша назар ... ... ... ... аттарынна байланысты мағұлматтар, негізінен,
оның осы өлкенің әр жеріне ... ... ... ... ... ... түсініктемелер саяхатшының географиялық
еңбегінде ғана емес, сонымен бірге тарихи, этнографиялық және ... да ... әр ... ... ... өңірі және Қашқарға жасаған
саяхаттары кезінде жол-жөнекей географиялық атаулардың шығу тегі ... ... ... ... ... мағлұматтар алып отырған.
Атауларға байланысты аңыз әңгімелерді де қаперінен тыс қалдырмаған.
Шоқан дүниежүзілік география ғылымна орыс ... ... ... ... Оның ғылыми еңбектері орыс тілінде жарық көрді. Сондықтан
ол географиялық ... ... ... ... ... міндет етіп
қойған. Ағартушы ғалым жер-су атауларына тек күнделік ... ... ... ірі еңбектерінде де түсінік беріп отырған. Мәселен, «Қытай
империясының батыс өлкесі және ... ... ... ... ... ... атауларға айрықша көңіл бөлген.
Ғалымның топономика мәселелеріне ерекше назар аударуы оның Ішкі
Азияның жеке аймақтарының ... ... ... ... ... ... қаламынан ХVIII ғасырдағы қазақ даласының Жетісудың,
ежелгі Моғолстанның, Орта және Орталық Азия ... ... ... ... ... ... ... қаптаған жер-су атауларын
қамтиды.
Ш. Уәлихановтың артына қалдырған мол ғылыми мұрасын оның карта жасауға
дайындық жұмысы жайында да ... ... ... Мұны «Тарбағатай мен
Солтүстік Тянь-Шань географиялық атауларының ... ... ... ... бере алады. [27] Бұл айтылғандарға жеке ... ... ... ... ... қосқан жөн. Мәселен, бірғана
Қарқаралы сыртқы ... ... ... ... ... ... жер-су аттары аталған.
Жалпы алғанда Ш.Уәлихановтың қаламынан туған ғылыми еңбектер ХIХ
ғасырдағы батыс ... Ішкі Азия ... ... ... жиі ... озық тұрады. Ғалым ... ... ... ... жергілікті жердің
географиялық, тарихи, тілдік-этнографиялық сипаттамаларының ... ... түсу ... ... пайдалана білген.
Географиялық атауларға түсініктемелер Шоқанның, әсіресе, жол
жазбаларында көптеп ... ... ... ... ... ғана 25 атауға түсініктеме береді. Тянь-Шаньнан Қашқарға асу
жолында Чахрқорым, Күбіргенті, Геджеге сияқты тек орыс ... ғана ... ... өзі де ... бермейтін көптеген атаулардың сырын ашып
береді.
Шоқанның Ішкі Азияға саяхаттары кезінде қамтыған аумағының ауқымдылығы
оның ... ... ... ... ... және географиялық атауларының
тек сан жағынан ғана емес, тілі ... де сан ... ... ... ... қазақ, қырғыз және басқа түркі халықтарымен қатар монғол,
қалмақ, қытай тілдеріндегі атаулардың түсініктемелері де ... ...... ... ... ... қалмақ, қытай атауларына
тұңғыш ғылыми тұрғыдан түсініктеме берген ғалым.
Алтынемел – ... ... - деп ... ... ... ... сапары
күнделігінде,- бұл маңда қазіргі кезге дейін ... ... ... баршылық: Цаган-Бұғы (Ақ бұғы), Лабасы, т.б.» [28]
Ш.Уәлиханов шекара және сауда мәсәлелерімен Құлжаға барған сапарында,
Қашғарияда тұрған кезінде және жинаған ... ... ... Ішкі ... ... ... көп көңіл бөлді. Қытай және моңғол
атауларының мәнін анықтау оған ... ... ... ... ... ... ... [29]. Тань-Шань - Тәңірі тау, Куэн-Лунь
– Жуалы тау, Бэй-Шань – Ақ тау, Сюэ-Шань – ... тау, ...... ... – Ұзақ өмір тауы, Хуан-хэ – Сары өзен, Янцзы цзянь – Көк
өзен, Лоб-Нор – ... ... ... – Күл ... т.б. ... Ішкі
Азия туралы географиялық мағлұматтарды толықтыра түседі.
Қытай және моңғол атауларын ... ... ... ... ... Орта
Азияның географиялық құрылысын айқындап, аша ... ... ... ... деген атауларымен белгілі бөлігі,- деп жазады
саяхатшы ғалым, -Мұсар- Дуанға жалғасады да, Ыстықкөлдің ... ... ... ... және ... ... ... жасалған Орта
Азия картасындағы таулар Қытайдың Саваци–тағ дегеніне сәйкес келетін ... ... ... ... ... ... қарай, басқа тілдерден енген, Шоқан түсініктеме берген
атаулардан Тянь-Шань атауына ерекше тоқтап ... жөн деп ... ... ... ... ... және ... әдебиетте,
мектеп оқулықтарында Тянь-Шань- Аспан таулары деп айтылып жүр. Бұл ... ... ... ... горы деп ... ... ... зерттеулурі Тянь-Шаньның қазақша баламасы «Тәңірі тау» деп
кесіп айтуға мүмкіндік береді. Оған ... ... ... шаман
дінінің қалдықтары» мақаласындағы мына пікірі дәлел бола алады: «Көк шаман
дініндегі ... ... ең ... ... Көк ... деп көк ... ... көк деген анықтауыш сөздің заттық мағынасы бар, ал зат есім (тәңірі
сөзі) Алланың және Құдайдың синонимі. Айта ... ... ... ... тау ... ... ... айтылатын көк –Тәңірі
деген деген сөз сақталып ... ... ... ... сөзді
Шыңғысханның кезінде-ақ алла деген сөзбен ... ал кіші ... ... ... ... Тянь ... ... парсының құдай деген сөзіне
балайды» [31]
Саяхатшы жол ... Ішкі ... ... ... ... жиі ... Ыстықкөл, Торыайғыр, Қарқара,
Қалмакқошақ, Үйгентас, Сантас, ... Іле, ... ... ... ... Қорам, т.б. туралы аңыздар мен ертегілерді география
сабақтарында оқушылардың пәнге ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінде географиялық атаулармен қатар олармен
байланысты кейбір географиялық терминдер мен ... мәні ... ... ... ... ... асу, мұзарт, сырт, шұбар, саз сөздерінің
мағынасына географиялық әдебиетте тұңғыш көңіл бөлінген. Олардың ... ... ... ... ... сәйкес келеді. Мысал үшін сырт
терминніің Шоқан берген сипаттамасы мен ... ... ... ... ... Ақсу ... ... қарай Қашғар
меридианына дейін қырғыздар сырт деп атайтын кең тау қыратына айналды. Ені
150 шақырым ... ... ... ... ... ұзына бойғы
аңғарлармен тілімденген. Сыртта орман өспейді, ұдайы ... ... егіс ... ... ... ... ... шөп өсімдігі басқан.
Мұнда қырғыздар жағы жайлауға шығады» [32].
Қазіргі кездегі анықтамада: «Сырт деп аталатын Тянь-Шань мен ... ең жаңа ... ... ... ... көтерілген, аз тілімденген, белесті денудациялық жазықтарды
айтады. Сыртты биік жоталар жеке бөліктерге бөліп ... Тау ... ... шөл ... өседі. Сырт, негізінен, тау жайылымы ретінде
пайдаланылады» [33].
Сырт жайындағы осы екі ... ... ... ... ... ... ... дөп басып, дәл сипаттайтынына қайран
қалмай қоймайсы». Мұндай ғылыми анықтамалар ... жол ... ... ... жиі ... ... Ш. ... Ішкі Азия жер-су аттарын талдау арқылы
топономикалық зерттеулердің алдыңғы ... орын ... ... ... ... ... географиялық атаулар мен ұғымдарды қалыптастыру
жөнінде де ... ... ... бірі ... Ш. ... ... бірінші жартысындағы Орта Азия
халықтарының саяси-экономикалық өмірі туралы.
Шоқанның жастайынан Шығыс халықтары тарихына деген ... ... ... оқу ... Азия ... зерттеуге көп
көңіл бөлінуі де түрткі болды. Оқу жоспарына Арабия, Қытай, Ост-Үндістан,
Бұхар, Қоқан ... Азия ... ... діни-нанымдары мен тұрмыс
жағдайы, Тұранның географиялық және саяси бөлінуі енгізілді. Одан басқа
түрік, ... ... ... ... ... ХIХ ... ... Шығыстанушы – тарихшылар өкілдері: Х. Френ, В.В. Григорьева,
В.П. ... П.С. ... Н. ... И. ... А.К. Казембек тағы
басқалардың үздік еңбектері қазақ ғалымдарына көбіне әсер етіп отырды.
Шоқан Уәлихановтың Шығыстану саласында ғылыми қызметінің ... ... ... И. ... есімімен тығыз байланысты. И. ... ... ... ... ... томының [34] және басқа
еңбектерінің шығуынан кейін, сол кезеңде ... ... ... ... ... хат алмасып, оның тапсыруы бойынша қазақ тілі мен әдебиет
саласында бірақтар зерттеулер жүргізді [35] нақ осы кезде ... ... ... ... ... И.Н. ... еңбегін оқудағы естеліктері
яғни «Хан жарлықтары» және профессор И. Березинге хаттарың атты ... ... ... ... оның ішінде қазақтың да этногенезі ұсақ
және күрделі ... ... ... Оның пікірінше қазақ халқының көне
заманда басталған қалыптасу ... ... ... оның ... керей, жалайыр, дулат, арғын, қият, күрлеуіт және басқа да монғол
тайпалары енген соң аяқталған.
Жас өспірім ... ... И.Н. ... ... ... ... «Қазақ шежіресің еңбегінде дамытып, айқындай түскен. «Қазақтардың
нағыз және шын ... ... алын және ... ... ... де
қауіпті бұлғақтар басталған ХV ғасырға тиеселі»/8/ дейді ғалым. Бірақ ... ... ... соң да оның ... ... ... ... қосыла берген.
Ш. Уәлиханов қазақты құрамы жағынан қырық рудан құралған және әр ... және ... ... ... ... ... ... деген пікір
білдіреді. Оның ... ... ... көзқарас
тұрғысынан алғанда аталған мәселеге бұлайша баға беру таптаурын сүрлеуді
түбірімен өзгерттер, мүлдем жаңа ... еді. Ең ... ол А.И. ... ... келе ... ... екендігі туралы тарихнамада орныққан
пікірін теріс деп, оның кейінінрек ... ... ... өз ... бір ... ... туралы болжамдарды
расақа шығаруға тырысқанда, Ш. Уәлиханов өз замандастарынан ілгері ... ... ... тарих, географ және шығыс философиясы бойынша
терең білімі алған ... ... сол ... ... ең ... ... пікірлерін өзінің өзгеше жеке көзқарасын танытқан еді.
Кейін ғылыми зерттеуінің ... ... ... шығу тегі ... ... ... О.Н. Сеньковский және А.И. Левшин сияқты беделді
ғалымдар, ... ... ... ... ... көне заманан қалыптасты
деген пікірлеріне, ғылыми қорытындыларына ... ... ... екендігін
көрсетті.
Осыған қарамастан А.И. Левшиннің 1832 жылғы жарияланған «Қазақ-қырғыз,
яғни қырғыз-қайсақ ордасы мен ... ... ... ... ... ... географиясы, тарихы мен этнографиясы жөніндегі алғашқы
іргелі монографиялық ... ... ... ... ... бөлігінде
қазақ халқы өмірінің тарихи жағдайлары көрсетіліп, екінші бөлігінде ең
ертедегі заманан ХVIII ... ... ... ... ... ... жинақталған. Ерекше бағалы үшінші бөлімінде қазақтардың рулық-
тайпалық құрылысы, тұрмыс-салты, ... ... ... әлеуметтік мәдени өмірінің көптеген жақтары туралы авторға тікелей өз
бақылау мен өзіне таныс ... ... ... өкілдерінің
ақпараттары бойынша мәлім болған деректер ... ... ХVI- ... ... қазақ халқының тарихын «Қырғыз қазақтарының негізгі және
олардың Ресей бодандығына кіргенге дейінгі немесе 1730 жылға ... ... ... ... тарауда баяндаған. Ертеректегі кезеңдер ... және онша дәл ... ... шығыс деректемелерінің жеткілікті
білмеуі әсер еткен. ... ... ... ... ... ... ... А.И.Левшин халықтың аталуы туралы өз пікірін
келтірген, бұл - «ғылымда ... ... ... ... ... ... [38] А.И. Левшиннің еңбегі оның замандастарынан жоғары баға алды,
неғұрлым кейінгі зерттеушілер ... ... ... соның еңбегіне
жүгінді.
Соның бірі Ш.Уәлиханов өзі «Қазақ халқының Геродоты» - деп атаған А.И.
Левшиннің ... шығу тегі ... ... ХIХ ... бірінші
жартысында орыс тарихнамасындағы көптеген еңбектерде кездеседі. ... ... ... «...странно где это удалось им (мұнда Сеньковский
мен ... ... ... народ казах до –Чингизхана и в ... ... По ... мере ... ... ... для ... не упоминают о казахах» [39]
Ш.Уәлиханов «Мен бұл ... ... Жошы ... ... ... ... ерте емес ... қалыптасқанына сенімдімін».
Бұған қоса, оның монғол ... ... ... ... бөлігін
құрайтын туралы пікірі монғол шапқыншылығының этникалық үрдістердің дамуына
әсерін анықтауға ... ... ... Сол ... шығыстану әдебиетінде
Шоқанға дейін монғол шапқыншылығының ... ... ... ... Ғалымының бұл байламы ХIХ ғасырдың бірінші жартысында ресми
тарихнамада орнықан монғол ... олар ... ... халықтардың
тарихи тағдырына кері әсері туралы көзқарасқа кереғар екені мәлім. ... ... ... және оның ... ... тек ХIХ ғасырдың
соңында шығыстанудың білгірі В.В. Бартольдтің еңбегінде ғана бекітілді.
Монғолдардың қазақ халқының ... ... бір рөл ... қатар Ш.Уәлиханов қазақтардың монғолдардан саяси және рухани
мұралар алғанын мойындайды. Осы ... ... ... ол ңтонаушылық
бүліктің салдарынан талқандалған және әр жаққа бөлшектелеген Алтын Ордалық
және Шағатайлық тайпалар ... ... ... ... үшін одақ ... ... хан тұқымынан бір ханзаданы шақырып, ... ... әр ... тайпалардан жекеленген саяси қауымдар
құрылған... Ордалар... Сарайшықтағы ... ... ... ... ... ... арғы ... қазақ ордасы осылай пайда болған» - ... ... әрі ... дала ... ... өзара әрекеттестік
туралы айта келіп «Олардың одағына өзінше дербес ғұмыр силаған ... ... ... ... ... көне ... заңынан
сүйенген. Кіші Ордалықтар саналады. Олар қазақтардың арасында күні ... ... пен ... ие, ... ата-анасының мүлігіне, зат
бұйымдарына мұрагерлік құқығына кіші ұл – ... ие», - деп ... – ХIV ... Қазақстан тарихы моғол ұлыстары мен
мемлекеттері, атап айтқанда, Алтын Орда, Шағатай және ... ... ... бір бөлігі болды. Монғолдардың тарихына, Алтын ... ... ... саны ... ... ғана емес (Ж. ...
ХVIII ғасыр, д'Оссон – ХIХ ... 30-шы ... Х. ...... аяғы, Л. Каэн. – 1895 жылғы және басқалар), орыс тарихнамасында да
едәуір көп. Оларда Қазақстан өмірінің де ... ... ... ... 30-шы ... ... Ресей Ғылым Академиясында Алтын ... ... ... ... ... Бұл мемлекеттің ішкі
құрылысын, әкімшілік аппаратының құрылымын зерттеуге И.Н. ... ... ... өмірдің көшпелі және отырықшы нысандарының ұштасқанын, қоса
өмір сүргеніні көрсеткен хан ... ... ... да шығыс
деректемелеріне негізделген зерттеу, елеулі үлес қосты.
ХIХ ғасырдың бірінші жартысында көптеген шығыстанушылардың алдында
негізінен монғол ... ... мен ... Орда ... тұрды.
Әрине, орыс шығыстану мектебі дәстүрінде ... Ш. ... ... ... ... ең ... оны ... өз отаны Қазақстанның
ХIII - ХIV ғасырларда Шыңғыс хан құрған ... ... ... ... осы ... ... сол ... мемлекеттік құрылым
ретінде танылған «Алтын Орда» терминнің кең ... ... ... мүмкіндік берді. Шоқан «алтын эпитеті – монғолдарда ұлылықты,
күшті, атақты білдірді, мәселен ... хан- ... ... алтын дептер -
(алтын кітап)...» [41]
Шоқан Уәлихановтың ойынша «Орда» сөзі кең ... хан ... ... – оның орталығын білдірді... сондықтан Ақ Орда, Көк ... ... ... ұлыс ... киіз үй аты ... емес ... орталықтары,
резиденциясы деп қарастыру қажет. Алтын Орда –хан отырған алтын ... киіз үй; ... ол ... өмір ... ... ... ... құрылды.
Шығыстану әдебитеінде мемлекет аты ретінде қалыптасқан Алтын Орда
терминіне Шоқан Уәлихановтың ... ... ... қажет деп білді...
барлық жарлықтарда Алтын Орда Улуг улус (Ұлы ... деп ... және ... мен халық ауызында ол бүкіл елдің ... ... ... және ешқашан орда деп аталмайды. [42]
Өкінішке орай Шоқан Уәлихановтың бұл өзгертуін ... ... олар сол күйі ... ңАлтын Ордаң терминін пайдалана ... ... отан ... ... ... ... ... Березин сияқты Шоқан Уәлихановта монғол мемлекетінің әкімшілік
құрылыс жүйесін және оның ... ... ... ... ... ... көшпелі ұлыс ретінде ешқашан дұрыс әкімшілік құрылымы болмаған
сияқты. Хандар немесең басқа тұрақты шенеуліктер, шендер ... ... ... ... ... ... т.б. ... тұрақтылықты талап
еткен шендер. Шыңғысханға дейінгі әрбір ру, әрбір тайпаның өз ханы ... хан бұл ... ... өз ... астына біріктіре отырып бұл
хандардың ... ... ... ... ... ... ... қазақтар мен монғолдардың саяси ұйымдарындағы,
салттарындағы ортақтық туралы басқа да ... ... ... ... ... ... ... оның ойынша, монғол
тайпаларының бір бөлігінің қазақтарға сіңіп кеткеніне дәлел бола ... ... ... ... мен ... ортақтығың себебін
ғалым олардың көшпелі өмір салтының ортақтығана деп ... ... ... ... билігінің сипатына тікелей ... оның ... және ... ... ... алыс ... ... тарихнамасында орныққан ңмонғол жаугершілігің анықтамасна күмән
туғызуға мүмкіндік береді. Ш.Уәлиханов монғол ... ... ... ... ... ... қосылған немесе одақтас ретінде санады –
деп ойлаймыз. Өйткені ғалымның ... ... ... ... тұрғындарының қарсыласқаны туралы емеурін байқалмайды.
Шоқан ең алдымен Шығыстанушы ғалым болатын, сондықтан да оның қызыға
зерттеген салалары тарих. география, ... ... ... Оның ... ... және дін ... ... арнайы
еңбегі болған жоқ. Алайда, қоғамдық өмірдің ... ... ... ... жұмыстары бұл мәселелерге соқпай тұра алмады, өйткені ол
зерттеулердің барлығы да ... бір ... ... ... тиіс ... ... қазақтар туралы ой толғауларынан да айқын көрінеді. Кейбір
Батыс Европадағы ғалымдардың қазақтар туралы ... мал ... ... ... ... ... ... керісінше, тәрбиелі,
зерек ойлы, өз қадарынша мәдениетті екендігін дәлелдейді». ... қол ... ... ... ... ... саны ... ең
көбі және мәдени дамуға ең бейімі қазақтар екендігін атай ... ... ... ... ... орыс қоғамының ойлайтынындай тағы, дөрекі
емес. «Бұл неғылған қырғыз-қайсақ әдеті! Әлде ... ... ... ... еді», - деген сөздерді өте жиі естіп те, оқып та жүрміз.
Намысымызға тиетін осы ... сөз ... ... халықты қырғыз-қайсақ
дәйтіні, ал мадақтаған кезде жәй қырғыз немесе ... ... ... ... ма. Осыдан туындайтын ой-бізді жабайы, дөрекі деген ... ... ... ... ... ... ... негізделіп
отыр. Шынтуайтқа келсек, қазақ халқы ең ... ... ... олай болса орыс патшалығы бұратана халықтарының жабайылауының
қатарына жатады», - ... ... ... зерделі, поэзияға бейім, адамгершілік қағидалары
қанына ... ... ... ... көп ... ... екендігін
тәптіштей келіп, бұл ерекшеліктің шығу ... ... өмір ... ... салтымен тікелей байланыстырады. Бұл орайда ... ... ... ... ... араб ... ... жататындығын дәлелдейді. Бұл мәселеге байланысты атап
көрсетілетін жәйт, Шоқанның материалистік ... ... ... ... сана мен ... түпнегізін өндіріс тәсілінен, өмір салтынан іздейтін
Шоқан материалистік қағидаларды берік ... ... ... Оның
мұндай жалпы дүниетанымдық бағдарламасы барлық шығармаларында жолбасшылық
рөл атқарып отырған. Айталық, Шоқанның «Сот ... ... хатң ... оның негізгі материалистік қағидалары тарихи нақтылық,
географиялық ... ... ... (географиялық ... ... ... Атап ... ол ... ... асыру үшін халықтың тарихи даму ерекшеліктерін, қоғамдық өмірдің сол
халыққа тән дәстүрлері мен мәдени даму ... ... ... ... талап
етеді. Қандай да болмасын игі мақсаттағы реформа ең ... ... ... ... қолайлы, яки қолайсыз тұрғысынан
екшелуі тиіс. Ол халықтың әл-ауқатын ... ... ... ... ... атсалысатындай дәрежеде болғаны дұрыс. Қазақтың ұлы
перзенті аталмыш мәселелерді пайымдауда ... ... озық ... деңгейінде тұрды.
Қоғамдық өмірге тарихи ... ... ... ... ... ... тұжырымдарынан айқын көрінеді. Біріншіден реформаны
жүргізу ... ... ... оның ... жағдайларын өмір салтын,
аталмыш реформаға мұқтаж, яки мұқтаж еместігін таразы талқысына салып әбден
зерттеп білу қажет; ... ... ... қолайлы, пайдалы реформаның
бәрі кез-келген халыққа пайдалы болу шарт емес. Мысалы, «Россия тумаларының
ішінде байырғы орыс ... өмір ... ... ... ... әрісі славян тайпасының әдет-ғұрпынан өзгеше, кереғар
келетін діні, тегі өзге ... аз ... Бұл ... ... ... ... ... христиандарға, отырықты орыс тұрғындарына
арналып жобаланған әкімшілік ... егер ... ... ... ... ... бұратана халықты басқаруға бүтіндей
қолданылса, онда мұндай ... ... да ... ... ... ... тұрпайылық болар еді», - дейді Шоқан. [45]
Бұл тұжырымына европалық елдердің тәжірибесінен көптеген мысалдар
келтіре ... ... ... ... қағидасының талабы қатаң
сақталынбайынша ең жаңа деген реформаның өзі ... оңды ... ... Әрі ... ... қарсаңында халық пікірін
сұраудың орнына ... ... ... жағымпаз ұсыныстарымен
шектелудің ... ... де көре ... ... Шонжарлар мен халық
мүдделерінің қабыса бермейтіндігін ашып көрсеткен ол қоғамдық ... ... яки ... ... ... ... Сонымен қатар, Шоқан өз
халқының да даму дәрежесіне сай біраз ... ... «... ... ... ол,- ... ... ... тұрлаусыз халықтың пікірі
әрқашан да халықтың шынайы көкейтесті тілегінен шыға бермейді. Адам баласы
өзін-өзі ... өзін ... ... ... түсінігі кем болып,
тіршілігін жақсартуға ... бел ... ... қарманып, әйтеуір
ұмтылыс жасап тырбанады, сондықтан да жалғанды ... ... ... ... ... ... ықтимал», - дейді Шоқан. Сондықтан реформаны жүзеге
асыруға шын мәнінде атсалыса ... ... адам ... таптың да, қараңғы
халықтың да қарапайым ... ... өз ... жаны ... ... зеректігімен ерекшеленетін, қоғамдық өмірге шынайы талдау жасай
алатын ағартушылық жолын берік ұстанған ғана ... ... ... жүзеге асыпу үшін ең алдымен «тайпалық ... оны ... ... ауа ... жер ... ... ... қойылуы
керек, себебі адамның ояну ... ... ... ... ... ... біртұтас емес пе. Реформа оңтайлы жасалғанда, яғни
қоғамдық ... ... дами ... ... ... заңына негізделіп
жасалғанда ғана ұтымды реформа болады. Мұндай реформаны ешқандай жағдайда
бөгемей, қайта қолдау керек», - ... ... ... Шоқан адамдар санасының, іс-қарекетінің түп-төркінін физикалық
құбылысардың (географиялық орта, ауа райы, жер ... және т.б.) ... ... ... және ... ... ... қоғамдық сасяи көзқарстары сондықтанда ағартушылық шеңберінен
асып кете алмады. Алайда оның өте ұшқыр, ... әрі ... ... ... тұжырымдары да жоқ емес. Олар ... ... ... ... үшін сот реформасы туралы», «Қытай
империясының батыс өлкесі», «Жоңғария ... ... ... ... ... ... және тағы да ... еңбектерінде бой
көрсетеді.Оларды ыждағатпен ... ... ... демократиялық
идеяларды жақтайтынын, әділетті қоғам құруды ... ... ... орыс ... ... жақындасу идеясын уағыздайды. Осы жақындасу
арқылы орыс мәдениетінің озық үлгілерін бойға сіңіріп, одан ... ... ... қол созу ... деп ... ... Осы орайда патшалық
Росссияның бұратана халықтар үшін қолданып отырған шеттету ... ... ... ... ... амал айлаларын өткір сынға ұшыратып
отырды. «Бір уақытта; дейді - Шоқан, орыс ... ... ... ... ... ... ... білімнің таралуы небір себептермен өзі
үшін пайдасыз деп ... кезі ... ... күнде де Кавказ мұсылмандары
мен қазақтар жөнінде ол осы саясаты ұстады. Тау ... мен ... ... ... ... ... арнаулы кластарға
жіберілмейтін еді. Бұл заң қазір жойылған, яғни қате деп ... ... ... ғана ... ... ... бере ... және сол ғана өмір мен
материалдық жай-күйді бағалай білуге үйретеді.» Бұл үшін халықтың көзін ашу
керек. Ашқанда татар ... ... ... ... ... орысша
оқыту арқылы ашу керек. Татар молдаларының мүлгіген схоластикаға, ... ... ... ... ... ... беру ... жас ұрпақ
үшін өте зиянды. Арамза, дүмше молдалар өздерімен бірге құлқын құмарлық,
парақорлық, ... және ... ... ... ... жұмысына зиянды әдеттерді ала келді. «Қазақтардағы шамандықтың
қалдығы», ... ... ... ... еңбектерінде діни
сенімдерге сыни ... ... ... ... ... осы ... ... қайшылықтар орын алғанды.
Білім мен мәдениеттің екі бірдей ... ... пен ... Шоқан өз заманының әлемдік деңгейдегі озық ойлы, алдыңғы қатарлы
ғұламалар санатынан табылды. ... ... ұлы ... ... ... ... еді. Ресей патшалығының артта қалған күйкі шындығы, оның
орталық ... тәне ... ... ... ойын ... ... Ш. Уәлиханов Қырғызстанның кейбір әлеуметтік-
экономикалық және мәдени өмірі туралы.
Шоқанның туған халқы мен шығыс ... ... ... ... корпусы қабырғасында оянуы шығыстанушысы - ғалым ретінде өмір ... ... рөл ... ... ... ... ... зерттеушісінің өмірінде өшпес
із қалдырған айтуылы оқиға болды.- Ол аса көрнекті ғалым, белгілі географ
П.П. Семенов Тянь-Шаньскиймен танысты. ... ... П.П. ... ... ... ... оның
өмірінен ерекше орын алды. Мұның өзі оның бүкіл ... ... ... ... ... жол ... Сол жылы Ш. Уәлиханов екі экспедицияға
қатысты - біреуі ... ... ... ... ... дейінгі;
екіншісі дипломатиялық тапсырма бойынша Құлжаға сапар. 1856-1857 жылдың
қысында ол ... ... ... ... ... сондай-ақ ертедегі қазақтар тарихынан қызықты, бұрын беймәлім
болып келеген ... ... табу ... Омбы ... ... жылы Ш.Уәлиханов Алатау қырғыздарына тағы да сапар шегеді. [48]
Онда көшпелі қырғыз халқының ... ... ... да ... оның ... этнографиясын және халықтық поэзиясын тереңірек
зерттеуге мүмкіндік алды. Осы жолы ол ... ... ... ... зор ынта ... ... алды ... шығыс халықтары материалдық мәдениетінің ескерткіштеріне
ерекше көңіл бөлді. Ыстықкөлге экспедиция кезінде өзі ... ... ... қалдықтары, сәулет ескерткіштері, ертедегі қалалардың
қираған жұрты арқылы қырғыздардың ежелгі ата-бабаларының өмірін көз ... ... ... Осы ... ... ... Шоқан өткен
ғасырларда бұл аумақты мәдениеті гүлденіп шаруашылығы ... ... ... болған деген қорытындыға келді.
Көршілес халықтардың тарихын ... ... өз елі ... ертедегі және орта ғасырлардағы тарихының беймәлім жақтарын
анықтай түсуіне көмектесті. ... ... ... ... барлық
материалдарды терең талдап, салыстыра келіп, ол орта ғасырларда мұнда
(Қырғызстанда және ... ... ... Іле ... кең ... ... (қазір Түркістан қыстағы), Қонақай және
Қайнақ және Алматы (қазір ... ... ... ... ... ... ... және Генуя көпестері Қытайға, қыпшақ елшілері ұлы ... ... ... бойында бекеттер қызметін атқарған деген тұжырым
жасаған. Ыстықкөлге экспедиция ... Ш. ... ... ... ... көненің көзі ерте заман бұйымдарының құнды үлгілірін жинады. «Ыстық
көлге барған сапардың күнделігі», «Қытай империясының ... ... ... ... ... ... ... деген аяқталған тарихи
этнографиялық туындылары жоғарыда аталған сапарлардың нәтижесі болатын.
[50]
Ш. Уәлихановтың ғылыми ... орыс ... ... ... 1857 ... ... ол ... толық мүшелігіне қабылданды.
Оның ғылыми салада ... ... ХIХ ... ортасында
Қазақстандағы ұлы жүз қазақтары мен бұғу, сарыбағыш, ... ... ... ... ... Ресейге қосылуының аяқталуы мен
байланысты қалыптасқан ... ... әсер ... ... ... бір ... еске ... досы Григорий
Николаевич Потанин: «Біз түні бойы әңгіме соқтық... Шоқан ертеңіне жолға
шығуға тиіс еді, ... ... ... ... Ол ... ... соң, ... балаша жылап қоя бердім. Күн ... ... ... ... деп ... ... шет ... тайпадан шыққан балғын жігіттің
Шығыс туралы қыруар әдебиетті оқып шыққаннына ... ... ... ... ... ... деп ... ол.- Омбы кадет корпусындағы оқуын
үздік бітіреді, ал ... ... ... соң ... ықпалыммен
университетте лекция тыңдап, француз және неміс тілдерін жақсы игеріп,
Шығыстың тамаша білгіріне айналды» [52] ... ... ... ... кісі ... ... халқы оны түсіне алмадың деген пікір
қалыптасқан еді. Осы қате ... ... ... М.О. ... ... «оны халқы түсінбеді деу бекер» деп жазыпты. Шынында да, ол өз
халқынан ешқашан шет ... жоқ, ... ... ... ... ... көп ойлады. Ол зор сеніммен: «Қоғамның ... ... ... шын ... ... көрінісі деп түсіну керек.
өйткені бай, ата жұрты адамдардың мүдделері көбінесе ... ... ... ... [53] - деп, ... ... Уәлихановты ардақтай білді. «Қарттармен әңгімелесіп, ... ... - деп ... Н.М. ... - ... ... ақсақалдарының
көзінен бұршақтап жас аққанын көрдік. Шоқан өз ... ... ... ... еді. Ол ... ... осы қалпында қалды.» [54]
Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов зерек ... ... ... түрлі
тенденцияларына көзқарасы қалыптасқан кісі еді. Өз халқының ... В.Г. ... ... ... ... ... алған ол озық идея мен көзқарастың адамы болды.
Ш.Ш. Уәлихановтың ғылыми мұрасын біз әлі жан-жақты игере ... ... ССР ... ... ... Ә.Х. Марғұланның орынды атап
көрсеткеніндей, оның өмір-баянының, ғылыми және қоғамдық жұмысының әлі
ашылмаған ... көп. Ол ... ... ... ... ... ... әртүрлі басылымдарда жарияланған кейбір анонимдік мақалалардың
авторы Ш.Ш. Уәлиханов болуы мүмкін екендігін күні ... ... ... ... байланысты тіпті жария басылымдардың өзінде Ш.Ш. Уәлихановқа өз
атын жасыруға тура келгені белгілі.
Петербургте болған аз ... (ол онда бір ... ... ... ... ... ... оның демократиялық көзқарастарын
нығайта түсті. Ол алдыңғы қатарлы орыс зиялыларымен араласа ... ... ... таланты мен білімін танытып, ғылыми қызметін кең көлемде
өрістеумен қатар бірнеше мекемеде – Бас ... ... ... ... ... және Географиялық қоғамда жұмыс істеді.
Орта Азия мен Шығыс Түркістанның карталарын ... ... ... ... әзірлеу, энциклопедиялық басылымдар дайындауға қатысу (онда
Шоқанның «Абылай» ... ... ... тұңғыш рет басылды), шығыс
қолжазбаларын зерттеу, Орыс географиялық қоғамында шығыс тарихы ... оқу ... бәрі ... көп ... ... Белгілі қоғам
қайраткері М.Н. Ядринцев ... деп еске ... ... ... ... оның ... шығып тұрған офицер кезінде кездестірдім... мен оның
Шығыстың көне заманғы жазбалары мен карталарымен жұмыс істеп отырған үстіне
тап ... ... ... ... ... оның ... ... әлемнің
өкілдері: профессор А.Н.Бекетов, «Орыс географиялық қоғамының жазбалары»
журналының редакторы, ... ... ... ... Е.П.
Ковалевский, атақты Шығыс зерттеушісі ориенталист-ғалымдар В.В. ... және В.В. ... зор ... ... ... Орыс
географиялық қоғамның вице-президенті П.П ... ... ... ... достық байланыста болды. Петербургте Уәлиханов өзінің досы
Ф.М. Достоевскиймен қайта кездесіп, оның отбасымен және айналасымен жақын
танысты. ... орыс ... мен ... арсында достары көбейді,
Уәлихановтың Петербургтік достары қатарында ақындар А.Н ... пен ... «Жер мен ... ... мүшесі болған ағайынды Василий мен
Николай Курочкиндер ... ... орта ... ... әрі ... ... кеңітіп, революциялық жағдай кезеңіндегі Ресейдің ... орын алып ... ... ... ... көмектесті. Орыс
қоғамының озық демократы- зиялылар қауымы шығарып тұрған әдеби-көркем және
қоғамдық-саяси «Современник» , ... ... ... «Отечественные
Записки», «Время» журналдарын және басқаларын оқуы Уәлихановтың ағартушы
демократ ретіндегі көзқарасының қалыптасуына игі әсер ... ... ... ұзақ уақыт болуына науқасы кедергі жасады. Петербургтің ылғалды
климаты Шоқан Уәлихановтың денсаулығына жағымсыз әсер ... оның ... ... ... ... 1861 ... көктемі аса ауыр ... ... ... үшін Нева ... туған даласына оралды.
Уәлихановтың келуі ... ... ... ... еді, ол ... сонда
өткізді. Осында қарапайым халықпен жақын араласып, аңыздар мен жырларын
тыңдап, жазып алуға, ... ... ... ... ... бірге артта
қалған бұқара халықтың – қазақ бай феодалдарының және отарлаушы ... ... ... азап ... отырған халықтың қайғылы
жағдайына куә болды. ... ... ... төзе ... ... да ... орнатып, халық өмірін жеңілдету ... ... ... ... ... ... да осыдан.
Омбыға барып, Уәлиханов ... ... ... ісін ... ... ... ... қатысты және бірқатар практикалық
ескертпелер мен ұсыныстар енгізді. Оның негізгі ойлары өкімет ... ... ... баяндалған, олардың қатарында «Қырдағы
мұсылманшылық туралы», «Қырғыздардың көші-қондары ... «Сот ... ... т.б. еңбектері бар. 1864 жылдың ... ... ... ... ... Ресейге қосып алуды мақсат еткен
әскери жорығына қатысады. Қанды ... ... ... ... даласына салған бірнеше бекіністерін, ... ... ... ... ... ол бас ... жанында тілмаш болып
қызмет атқара жүріп, орыс өкімет орындары мен жергілікті халықтың ... ... ... орнатуға, Сондай-ақ қазақтар мен қырғыздар ... үшін ... ... әділ ... ... Бірақ Уәлихановтың
әскери қызметі ұзаққа созылмады, ол 1864 жылдың жазында ... ... соң ... руының аға сұлтаны Тезек төренің ауылана барып ... ... ... Сірә, сол кездің өзінде-ақ Шоқан өзін нашар
сезініп, жорықтағы өмірдің ауыртпалықтарын көтере алмаса керек. ... ... ... ... ... ол ... деп жазған: «Қажыдым,
әлсіредім, қан-сөлім ... құр ... ғана ... ... ... де көрмейтін болам, оған енді ешқандай шара жоқ. Бұл менің ең соңғы
хатым. Қош болыңыздар, баршаңызды да құшып, аймалаймын».
Ол 1865 ... ... ... ... етегіндегі Көшентоған
деген жерде Тезек сұлтан ауылында қайтыс ... ... ... Орыс ... ... және ... ғалымдарының атынан баға
бере келіп, ірі шығыстанушы ғалым Н.И. Веселовский былай деп ... ... ... шығыстану ғылымында аққан жұлдыздай жарқ етті де ... Орыс ... оны ... бір ... ... дарын иесі деп
таныды және одан ... ... ... жөнінде ұлы да маңызды
жаңалықтар ... деп ... ... ... ... ... ... Бірақ отызға жетпей жатып қаншама
іс тындырды десеңізші! Оның проблемаларды көтеру мен ... ... мен ... ... ... ... маңыздылығы
мен гуманизмі қайран қаларлық. Ол ой айтқанда ауа жайылып, ... ... ... ... адам тағдыры, адамдардың өзара қарым-
қатынасы туралы нақты әңгіме қозғайды.
Ол кең ... ... ... ... ... ... мақсаты бар адам еді. Оның бар өмірінің мәні халыққа, Отанға, адам
баласына қызмет ету ... оның ... ... ... ... идеялары
мен ойларына қызықпау мүмкін емес еді. Қуана көріскен достары онымен мұңая
қоштасады екен.
Ш. Уәлихановтың ғылыми мұрасы Қазақстанның және көп ... ... да ... ... ... ... ... Шоқанның қазақ
халқының құрылуы, ХVІІ-ХІХ ғасырдың бірінші ... ... және ... тарихы, қазақтардың Ресей бодандығын қабылдауы, ... мен ... ... ... рухани және материалдық мәдениетінің
тарихи проблемаларына арналған ғылыми зерттеулері Орта Азия мен ... ... ... аса ... үлес ... ... орасан зор ынтасын туғызды. Ол бүкіл Орта Азия мен оған
іргелес жатқан ... ... ... ... этнографиясы мен
фольклорын зерттеуге үлкен үлес қосты.
Шоқан Уәлихановтың ғылыми мұрасы – отандық ... ... қоры ... ... да біз Шоқанның ғылыми мұрасына жүгіне отырып, біз оның
ғылыми-шығармашылық еңбектерінің аса құндылығын жеткіземіз. Ш. Уәлихановтың
шығармашылық мұрасы қазіргі зерттеушілердің ... ... ... оның
өмірі мен шығармашылығы туралы ғылыми еңбектер ... өте ... ... ... айта келе – ... ... корпусында бірге оқыған, кейін Қазан
университетін бітірген С.Я. Капустин ол туралы ... деп ... ... ... көрікті аса сымбатты болды, бет әлпеті оның қайырымдылығы мен
бекзаттығын ... ... Оның тұла бойы ... ... тартып тұратын
тұнып тұрған әдемілік еді. Шоқан өз кезеңінің жан-жақты аса терең білімді
адамы болды. Әсіресе оның ... ... зор ... және ... мен ... да зор ... ... Шоқан өз ойын бейнелеп,
тартымды жеткізе ... ... ... болатын».
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. К. Бейсембиев «Из истории общественной мысли Казахстана во ІІ половине
ХІХ в.» , ... 1957; О. ... ... Ч. ... 1959.
2. С.Я. Булатов. «К вопросу о государственных и правовых возрениях Ч.
Валиханова». Вестник АН КазССР, 1956, ... ... «Ч.Ч. ... как ... Н.Г. ... ... ... им. С.М. Кирова, т. 49, серия юридическая, вып.
6, Алма-Ата, 1960.
4. М. ... ... ... ... ... М., ... М. ... Ф.М.Достоевский и Чокан Валихан. «Дружба народов», 1956,
№3.
6. А.Х. Маргулан ... ... и ... Ч.Ч. ... В ... ... Ч.Ч Валиханова в пяти томах, Т.І, Алма-Ата, 1961;
«Жизнь и деятельность Ч. Валиханова». В книге «Избранные произведения
Ч.Валиханова, Алма-Ата, 1958.
7. Х. Айдарова. ... ... ... 1945.
8. М.И.Фетисов. Литературные связи России и Казахстана. М., ... ... ... Алма-Ата, 1950.
9. Кадыр Хасанов. Чокан Валиханов как уйгуровед. Алма-Ата, 1963.
10. Бес томдық шығармалар жинағы, ІІ том, А., 1985, ... Бес ... ... ... ІІІ том, А., 1985, ... Масанов Э.А. Очерк истории этнографического изучения казахского народа
в СССР. Алма-Ата. 1966. С. 152.
13. Қазақстан ... ... ... ... ... бес ... ІІІ том 527-
б,
14. Кононов А. Некоторые вопросы отечественного востоковедения ... М., 1960. ... ... ... ... және Ұлық ... // ... тарихы.-2000. №4 29-31б.
17. Қ.Исабай. Қазақтың жоқшысы //Егемен Қазақстан 27 қазан ... ... ... ... в ... ... ... стр 249-250.
19. Ш.Ш Уәлиханов. Шығармалар жинағы Т. ІІ. 458 -б.
20. Ахинжанов М.Б. Формирование общественно-политических ... ... ... ... Дулатова Д.И. Исторические взгляды Ч.Валиханова Дисс. на соис. уч.
степ. к.и.н. Алма-Ата 1963. 298- ... Ш.Ш ... ... ... Т.ІІІ 462 б.
23. Венюков М.И. Опыт обозрения Русских границ в ... Спб, 1873, ... ... И.В. ... т.І, ... 1915, ... Аманжол Күзембайұлы. История Казахстана. Алматы.1992.; Юдин В.П. Орды:
Белая, Синяя, ... ... ... ... и ... Азия
в ХVІ- ХVІІ вв. Алматы. 1983. 106-165-б.б.
26. ... Бес ... ... ... ІІІ том, А., 1985, 125-б.
27. Бұл да сонда ІІ том 23-б.
28. Бұл да сонда І том, ... Бұл да ... ІІ том, 15-18 ... Бұл да ... ІІ том, 16- ... Бұл да ... ІV том, ... Сарсенбай К. Ақиқат па аңыз ба... немесе Ш.Уәлиханов қазасы
теңірегіндей толғаныс// Егемен Қазақстан, 1994 ... ... ... ... М., ... 1988, 298-б.
34. Валиханов Ч.Ч. Письмо профессору И.Н Березину Сочинения. Алма-Ата.
1961. Т.І.С ... Бұл да ... ... Бұл да ... ... ... тарихы «Көне заманнан бүгінге дейін бес томдық» ІІ том
Алматы ... ... И.В. А.И. ... и его труд ... ... ... орд и ... Алма-Ата 1996. 578-б.
39. Сулейменов Р.Б., Моисеев В.А.Ч Валиханов как исследователь Центральной
Азии// ... Азии и ... 1985. №6. ... ... ... және ... ... Материалы Первой
Казахстанской конференции по исследованием в индиологии, г. Алматы, 28
марта 2000г. С.87
41. Маргулан А.Х. Очерк жизни и деятельности Ч.Ч. ... // ... ... Алматы. 1961. 1-т., 3-92-б.б; Момынова Ш.Р.,
Рыспекова Е.Т. Ч. Ч. Валиханов о происхождении казахского народа// ... ... ... 1979. Вып. 1. ... Юдин В.П. ... ... ... Серая, Золотая // Казахстан, Средняя и
Центральная Азия в ХV- ХVІІ вв. Алматы. 1883. с.106-165; Аманжол
Кузембайұлы. ... ... ... Алма-Ата. 1992.
43. Уәлханов Ш. Таңд. Шығ. Алматы, 1985, 171-172 ... Бұл да ... 171 ... ... Шығармалар жинағы., 1985, 175 б.
46. Бұл да сонда., 1985, 172 б.
47. Бұл да ... 1985, 173 ... ... А., ... К.,Ч.Уәлиханов как уйгуровед// Известия А.Н. Каз
ССР сер. обществ. наук. 1985 №11. с.40-48
49. Ш.Ш.Уәлиханов., Шығармалар жинағы., 1985, 126 ... Бұл да ... 1985, 126-127 ... ... Д. ... ... ... 1976. 60-б.
52. Марғұлан Ә. Ғылымдағы алғашқы жарық жұлдыз //Социалистік ... ... Ш.Ш. ... ... ... 1985ж. Т. V.77-78 ... Бұл да ... 1985ж. Т.V. 577 б.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
М.Шоқай—түрік әлемінің ХХ ғасырдағы демократиялық қозғалысының негізін салушысы34 бет
Түркі мәдениеті. Қазақ философиясының және дүниетанымының қалыптасуына түріктердің мифологиялық ағымдарының әсері4 бет
Шоқан Уәлихановтың ғылыми – зерттеу жұмыстары және оны тарихта оқыту78 бет
Қазақстан Республикасының мемлекеттік елтаңбасы2 бет
Қаныш Имантайұлы Сәтбаев (1899-1964)7 бет
Гендерлік психология саласының мақсат-міндеттері, пәні, объектісі.4 бет
Орта білім беретін мектептің оқыту процесінде оқушылардың дүниетанымдық көзқарасын қалыптастыруға байланысты жүргізілетін педагогикалық тәжірибе жұмыстары35 бет
Қазақ ойшылдарының қоғам мен тұлға дамуына әлеуметтік көзқарастары7 бет
X-XII ғасырлардағы Қазақстан халықтары мен тайпаларының мәдениеті43 бет
XIX ғасыр қазақ ағартушыларының дүниеге көзқарасы15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь