Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарындағы әдебиет туралы айтыстар. ҚазАПП тұсындағы тұрпайы социологиялық сындар. Соғысқа дейінгі әдеби мұраны игеру мәселесі

1.Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарындағы әдебиет туралы айтыстар.
2. КазАПП тұсындағы тұрпайы социологиялық сындар.
3. Соғысқа дейінгі әдеби мұраны игеру мәселесі.
Кеңестік дәуір тұсында қазақ әдебиеттану ғылымының нысанасы негізінен сол кезеңдегі кеңестік идеологияға бағындырылып, заман өлшемімен қарастырылды. Таптық тұрғыдан қарастырылған кез-келген ұлттық мұрамыздың кеңестік мүддеге қатыстылығы қаншалықты екендігіне баса назар аударылды. Қазан төңкерісіне дейінгі айтыстар бөлек те, онан кейінгі айтыстар бір бөлек. Әсіресе, төңкерістен кейін «ескіліктің көзіндей» болып, «қуғын» көрген айтыстың қайта жандануына тікелей себепкер болып, қатарға қосылуына өлшеусіз үлес қосқан сол кездегі қазақтың сөз ұстар жазушылары мен қайраткерлері.1922 жылы Семей қаласында Иса Байзақов пен Нұрлыбек Баймұратов айтысты, 1930-40 жылдары арасында республикамыздың кейбір аудандарында, Қарағанды, Гурьев қалаларының өнеркәсіп орындарында ақындық өнер сайыстары өтті. Республика көлеміндегі алғашқы көлемді айтыс 1943 жылы болған еді. Бұл айтысқа төрт-бес облыстың белгілі ақындары қатысып, бұрыңғы жақсы дәстүрді қайта жалғастырып әкетті. Содан кейін жүйелі түрде болмаса да, белгілі бір мерекеге орай аудан, облыс, республика көлемінде шағын-шағын айтыстар өткізіліп жатты. Болман Қожабаев, Қалқа Жапсарбаев, Есдәулет Қандеков, Жақсыбай Жантөбетов, Сәт Есенбаев, Нұрхан Ахметбеков, Қайып Айнабеков сияқты айтыс өнерінің кәнігі шеберлерінің игі дәстүрі үзілген жоқ, қайта жалғаса берді. Сондай-ақ, Қазақ ССР-нІң 40 жылдығына, В.И.Лениннің туғанына 100 жыл толу мерекесіне, жыр алыбы Жамбылдың туғанына 125 жыл толу тойына, әнші-композитор Кенен Әзірбаевтың туғанына 90 жыл толу меркесіне арналып өткізілген ақындар айтысында біраз жас талапкерлер көзге түсті. 1980 жылы Қазақ ССР-і мен Қазақстан Компартисының 60-жылдық кұрметіне республикалық ақындар айтысы өткізілді. 1943 жылы, жанкешті соғыс жүріп жатқан кезде, Қарағандыда өткізілген айтыстан басталып, Алматыда жалғасын тапқан үлкен көлемдегі республикалық ақындар айтысы - қазақ мэдениетіне өнар тарихын кіргізді.Айтыс-үлкен өнер, халықтың рухани азығы, сонымен қатар идеологиялық тәрбиенің өткір құралы. Әдетте, шындық айтыста туады десек, жетістігіміз қандай, кем-кетігіміз неде, міне, солардың бәрі айтыс ақындарының назарынан тыс қалмақ емес. Айтыс тақырыбының кенересі кең. Ол заман, қоғам, адам туралы бүгінгі күннің шындығын мол қамти алады. Жеке бастың ғана емес, сонымен бірге қоғамдық мәні бар жайлар бірінші кезекте тұрады. Алқа топта ақын аузымен айтылатын өткір шындық салмағы да оңай болмаса да керек. Міне, бұлардың бәрінен айтыс өнерінің саяси, әлеуметтік, идеологиялық және тәрбиелік мәні айрықша көрінеді.1943 жылы Ұлы Отан соғысының қызу жүріп жатқан кезде Қазақстан Үкіметінің арнайы қаулысымен қазақ халқының тарихында тұңғыш рет республикалық халық ақындарының брінші айтысы өткізілді. Бір аптаға созылған бұл жыр жарысының естен кетпес мерекесі бүдан 62 жыл бүрын Алматы қаласында қазіргі Абай атындағы опера және балет театрында болған. Оған Қазақстанның түкпір-түкпірінен жиналған 88 ақын қатысқан еді. Ол тойдың шымылдығын ашып, айтысқа беташар айтқан 97 жастағы Жамбылдың өзі болатын. М.Әуезов, Ғ.Мүсіреповтердің қамқорлығымен өткен бұл айтыстар өшуге айналған суырыпсалмалық өнердің қайта дамуына мұрындық болды.
1.Т.Кәкішев «Қазақ әдебиеті сынының тарихы» 1995 ж
2.Т.Кәкішев «Кер заманның кереғар ойлары» Алматы, 1995 ж
3. Дандай Ысқақұлы «Әдеби сын тарихы» Алматы, 2012
4. Мұқанов С. Таңдамалы шығармалар. 16 томдық. Алматы, 1972-1980.
5. Қирабаев С. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті. Алматы, 1998.
        
        Начало формы
Конец формы
Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті
СӨЖ Тақырыбы : Кеңес өкіметінің ... ... ... ... ... ... ... тұрпайы социологиялық сындар. Соғысқа дейінгі әдеби мұраны игеру ... ... Қ.С. ... ... ... ... ... алғашқы жылдарындағы әдебиет туралы айтыстар. ҚазАПП тұсындағы тұрпайы социологиялық сындар. Соғысқа дейінгі әдеби мұраны игеру мәселесі.
Жоспар: 1.Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарындағы ... ... ... 2. ... ... ... ... сындар. 3. Соғысқа дейінгі әдеби мұраны игеру мәселесі.
Начало формы
Конец формы
Кеңестік дәуір тұсында қазақ әдебиеттану ғылымының нысанасы негізінен сол кезеңдегі кеңестік ... ... ... ... ... ... тұрғыдан қарастырылған кез-келген ұлттық мұрамыздың кеңестік мүддеге қатыстылығы қаншалықты екендігіне баса назар аударылды. Қазан ... ... ... ... те, онан ... ... бір ... Әсіресе, төңкерістен кейін болып, көрген айтыстың ... ... ... ... ... ... ... өлшеусіз үлес қосқан сол кездегі қазақтың сөз ұстар жазушылары мен қайраткерлері.1922 жылы Семей қаласында Иса Байзақов пен Нұрлыбек Баймұратов ... 1930-40 ... ... ... ... ... ... Гурьев қалаларының өнеркәсіп орындарында ақындық өнер сайыстары өтті. Республика көлеміндегі алғашқы көлемді айтыс 1943 жылы болған еді. Бұл айтысқа ... ... ... ... ... ... ... дәстүрді қайта жалғастырып әкетті. Содан кейін жүйелі түрде болмаса да, белгілі бір ... орай ... ... ... көлемінде шағын-шағын айтыстар өткізіліп жатты. Болман Қожабаев, Қалқа Жапсарбаев, Есдәулет Қандеков, Жақсыбай Жантөбетов, Сәт Есенбаев, Нұрхан Ахметбеков, ... ... ... ... өнерінің кәнігі шеберлерінің игі дәстүрі үзілген жоқ, қайта жалғаса берді. Сондай-ақ, Қазақ ССР-нІң 40 ... ... ... 100 жыл толу ... жыр ... ... ... 125 жыл толу тойына, әнші-композитор Кенен Әзірбаевтың туғанына 90 жыл толу меркесіне арналып өткізілген ақындар айтысында ... жас ... ... ... 1980 жылы ... ... мен ... Компартисының 60-жылдық кұрметіне республикалық ақындар айтысы өткізілді. 1943 жылы, жанкешті соғыс жүріп жатқан кезде, Қарағандыда өткізілген айтыстан ... ... ... ... ... ... республикалық ақындар айтысы - қазақ мэдениетіне өнар тарихын кіргізді.Айтыс-үлкен өнер, халықтың рухани азығы, сонымен қатар идеологиялық тәрбиенің өткір ... ... ... ... ... ... ... қандай, кем-кетігіміз неде, міне, солардың бәрі айтыс ... ... тыс ... ... ... ... кенересі кең. Ол заман, қоғам, адам туралы бүгінгі күннің шындығын мол қамти алады. Жеке бастың ғана ... ... ... қоғамдық мәні бар жайлар бірінші кезекте тұрады. Алқа топта ақын аузымен айтылатын өткір шындық салмағы да оңай ... да ... ... ... бәрінен айтыс өнерінің саяси, әлеуметтік, идеологиялық және тәрбиелік мәні айрықша көрінеді.1943 жылы Ұлы Отан соғысының қызу жүріп жатқан кезде Қазақстан ... ... ... ... ... ... тұңғыш рет республикалық халық ақындарының брінші айтысы өткізілді. Бір аптаға созылған бұл жыр жарысының естен кетпес мерекесі бүдан 62 жыл ... ... ... ... Абай ... ... және ... театрында болған. Оған Қазақстанның түкпір-түкпірінен жиналған 88 ақын қатысқан еді. Ол тойдың шымылдығын ашып, айтысқа беташар ... 97 ... ... өзі ... ... ... ... өткен бұл айтыстар өшуге айналған суырыпсалмалық өнердің қайта дамуына мұрындық болды.Халық бойындағы сарқылмас суырыпсалма өнерінің жаңа қоғам талабына сәйкес жаңа ... ... ... ... мен ... өкіметі тиісті бағыт беріп, оны өзінің үгіт-насихат ісіне орынды пайдалана білді. Өмірдің өзгеруіне сәйкес айтыстың ... ... да ... ... ... ... рушылдық мәнінен айрылып, жаңа мазмұнға, коллективтік өмірді бейнелеу мақсатына көшті.20-30 жылдардағы айтыстарда әр алуан тақырыптық, мазмұндық өзгерістерден тыс қыз бен ... ... тән ... ... да мол ... ... бір тобы ... өзара қалжыңды қағысулардан басталса да, келе-келе қастерлі өнер жарысына айналып, дәстүрлі қайымдасулардағы жұмбақ-жауап үлгілеріне ... ... ... қыз бен жігіт айтыстарында жұмбақ айту мен шешу сол ... ... ... яғни жеңу мен жеңілудің басты шарты болып ... ... осы ... шарт ... қоймаған.30-40 жылдардағы айтыстардың өнімді бір саласы -- мысал түріндегі айтыстар. Адам мен аңның, малдың ... өлі мен ... ... ... ... ... келе ... көне дәстүр болатын. Айтыстың жеке ақындар шығармашылығын құрайтын осы бір ұтымды түрін пайдаланған олар халықтың мысқыл-әжуасын пайдалану арқылы өз ... ... мән ... ... ... ... жеке түр ... пайдалану қоғамдағы еңбек адамдарын тәрбиелеу талабына сай өріс алған. Сол ... ... ... шеберлік ұштап, оған бұрынғы үлгілерде сирек ұшырасатын тың сипат дарытты.Соғыстан кейінгі ... ... ... бүкіл еліміздің ұран-үнімен терең астасып, халық шаруашылығын қайтадан қалпына келтіру, соғыс зардабын жою талабынан туындап жатты. Ақындар еліміздегі ... ... ... мен орын алып ... ... де ... ... алып отырды. Бүл орайда Сәт пен Нүрқанның, Жақсылық пен Исаның, Маясар мен ... ... пен ... ... ... ... ... дәуіріндегі айтыстың 50-60 жылдардағы даму жолдарына көз салсақ, бұл тұста жазып айтысу салтының өріс алғанын көреміз. Екі ... не екі ... ... сол ... ... ... ... баспа бетінде жариялап қана қоймай, соны бетпе-бет келгенде де қарсыласына жаттап айтып, немесе қағазына қарап ... оқып ... ... Бұдан айтыс өзінің баурағыш, тартымдылық қасиетінен айрылып қалды. Сондықтан әдебиетші-ғалымдар айтыстың қалыпты суырыпсалма дәстүріне ... ... ... деп ... ... 60 ... ... орай өткізілген айтыстың дүмпуімен атамұра өнер қайта дәуірлеп, талантты айтыскерлердің түтас бір легі ... ... ... Қалыбекова, Әсия Беркенова, Қонысбай Әбілов, Шолпан Қыдырниязова, Аяз Бетбаев, Мұхтар Құралов, Шымболат Ділдабаев, Александр Қауенов секілді дарынды қыз-жігіттер ... ... ... ... шыға ... Бүгінде айтыстың абыройын асырып жүрген Аманжол Әлтаев, Мэлс Қосымбаев, Ақмарал Леубаева, Мұхамеджан Тазабеков, Кәрима ... ... ... ... Тұрсынбаева, Оразалы Досбосынов, Бекарыс Шойбеков секілді даусыз дарындар қосылып, жаңа жыр өрнегін тудырды. Осы заманғы ақындар айтысы мазмұн, түр жағынан ... ... ... ... ... ... ежелгі дәстүріне құрмет көрсетіліп, айтыскерлердің еркін ой толғап, кең көсіле қүлаштауына жол ашылды. Ақындарға турашыл әділдік тән болуы керек; кемшілікті ... ... ... ... ... адам ... сақтаудағы көрген-білген кемшіліктер мен тәртіпсіздіктерді тура айтып, батыл сынау керек. Айтыс ... ... бір ... ... , -- деп ... сәл ... айтыс қайта дағдарысқа ұшырады.Ұзақ уақыт қысымда болған сөз өнері, кейінгі жылдары, яғни, XX ғасыр соңында шын ... ... зәру бола ... ... ... еді. Сол бір айтыс өнеріне төнген қауіпті, жаттанды сөз, ұзақ-сонар баяндау секілді кеселді 1980 жылы өткен II республикалық айтыс сырып ... ... Осы бір ... ... ... ... ... Қуат секілді тарлан ақындардың сарқытын ішкен Көкен Шәкеев, Қалихан Алтынбаев, Әбікен Сарыбаев, Надежда Лушникова, Қалдыбек Әліқүлов, Көпбай Омаров ... ... ... бел шеше кірісіп, айтыс деген жаттанды сөз ... ... ... өнер екенін өз ... ... ... айта ... ... жерде республика жұртшылығы ақындар айтысын аңсай күтіп, жер-жерлерде ... ... ... ... ... ... жұмысы жандана бастады. Халықтың осы бір сұранысын тез байқаған Қазақ ... ... ... Бас ... ... ... ... Т.Жағыпаров, Т.Сарыбаев, А.Бұлдыбаев, Ж.Ерманов, ғалым-жазушылар Т.Кәкішев, Р.Бердібаев, М.Жолдасбеков, М.Дүйсенов, Н.Ғабдуллин, М.Әлімбаев, С.Иманасовтардың ақыл-кеңесімен 1983 жылы Республикалық телевизиялық айтысты ... ісі ... ... ... ұлы ... жүзеге асты.Бұрын тек сүре айтысы ғана ел назарына ұсынылып жүрсе, енді қыз бен ... ... ... ... өлең ... ... ұсынылып жандана бастады. Осы жылдар аралығында бұрынғы айтыскерлердің ... ... ... ... ... ... ... Ерік, Нәсілхан, Баянғали, Серік, Абаш, Құдайберлі, Қатимолда секілді таланттар, суырыпсалма өнердің шын иелері ... ... Бұл ... өнері үшін үлкен олжа еді.Қазақтағы сөз өнерінің аса бір қиын және өте бір ... түрі ... ... ақындық өнері кеңестік кезеңде сәл бәсеңсіп, баяулап барып, қайта жалындап өрістегені белгілі. Бұған оң ықпал еткен ... ... ... ... т.б. ... ... ғалымдардың мұрындық болып, Жыр алыбы Жамбылдың туғанына 125 жыл ... орай ... ... ... ... болғаны сөзсізОсы мерекеге орай Алматыда 1972 жылдың шілде айында Қазақ ССР Ғылым Академиясының жалпы жиналысы болып өтті. ... ... ... ... ... ... ... Республиканың түкпір-түкпірінен шақырылған көрнекті айтыс ақындарының жыр сайысы өткізілді. 1975 жылы жиналыстағы баяндамалар, ақындар айтысы, ... ... ... ... даму ... ... ... мен зерттеулер жинақталып деген кітап баспадан жарық ... ... ... ақындардың әйтеуір кезектесіп лебіз білдіріп қайтуды ғана парыз түтпай, қайта кәдімгі дәстүрлі айтыстың жолын үстап, жыр арқылы жауаптасқанын, қағысқанын көреміз. ... олар өз ... ... ... ... тапқыр айтып мақтаса, қарсы ақын түратын обылстағы өзі білген, байқаған кемішіліктерін де сыпайы тілмен, көп сырды ... ... ... ... Коммунистік партияның жетекші ролі, коммунизм идеялары жыр өзегіне айналады, сонымен ... ... ... ... ... жеке бастың тілектері қоғамдық мүддемен ұштастырылып жатты. ... ... аса ... сала. Оның негізгі зерттеу объектісі- көркем әдебиет, әдеби процесс. Сыншы белгілі бір әдеби шығарманы талдап, баға беру үшін әдебиеттану ... ... ... ... ... ... сынының басты ерекшелігі, көбінесе, қазіргі әдебиеттің жай-күйін қарастыруында, әдеби мұраларды ... ... ... ... ... сыны ... ... әдебиеттің тарихы жеткен жетістіктерге сүйенеді. Көркем шындыққа айналатын өмір - аса ... ... ... ... Міне, сол сан қырлы өмір оқиғаларының көркем әдебиетте қалайша көрініс тапқандығын анықтап отыратын Әдебиет сыныда оларды түрлі жақтарынан зерттейтін ғылым ... ... ... пайдаланып отырады.Әдебиет сынында берілген баға сол кезеңдегі әдеби процестің үні. Онда пікірлер ... ... ... да. Әдебиет сыны көркем шығармашылыққа дер кезінде үн қосып, сыр-сипатын айқындайды, баға беріп, пікір білдіреді.Әдебиет сынының тарихы ертеден басталады. Қазақ ауыз ... ... ... ... аса ... классик. үлгілерін парықтауда Әдебиет сынының рөлі зор болды. Ол жазба әдебиетінің, ғылымның дамуымен бірге өрбіп отырады. Отырарлық ғұлама Әбу Наср ... ... ... ... Баласұғынның сөз өнері жайлы жазған пікірлері, Ш. Уәлихановтың, Ы. Алтынсариннің, А. Құнанбаевтың әдебиетке қатысты айтқан ... ... ... әдеби сынының бастау алар қайнар көзі деуге болады. 19 ғ-дың 2-жартысында ... ... ... ... ... ... әдебиетке қатысты материалдардың жиі көрінуі. Ә. с. тарихындағы жаңа кезеңнің басы болды. "Айқап" журналы мен "Қазақ" газеті ... жаңа ... ... ... ... ... жекелеген жазушыларға арналған ғұмырнамалық мақалалар, әдеби шолулар, түрлі тақырыптағы мақалалар көптеп көріне бастады. Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. ... С. ... т.б. ... ... жайлы құнарлы пікірлер айтты. 20 ғ-дың 20-жылдары ... ... жаңа ... ... ... ... керектігі, көрнекті әдебиет қайраткерлері жайлы қызу пікір алысулар болды. Әсіресе Абай, Мағжан шығармашылықтары жайлы айтыстар 20 ж-дардағы әдеби сынның орталық ... ... ... ... танытқышы" (1927), Х. Досмұхаметовтің "Қазақ халық әдебиеті" (1928), Ғ. ... ... ... мен ... ... (1926), ... және сын мәселелері" (1929) сияқты еңбектер қазақ Ә.с-ның жаңа биіктерге бет алғанын байқатты. Ұлттық әдебиетіміздің түрлі мәселелері жайлы С. Сейфуллин, М. ... С. ... Қ. ... Ғ. ... Ғ. Тоғжанов, Н. Төреқұлұлы, С. Қожанов, Ы. Мұстанбаев, Досмұхамедов, С. Сәдуақасов, Қ. Кемеңгеров, Ә. Бәйділдин, Х. ... Е. ... Ш. ... Б. ... т.б. өз ... ... ... әдеби өмірде белсенділік танытты. Ә. с-ның аннотация, рецензия, мақала, айтыс мақала, шолу, шығармашылық портрет сияқты түрлері баспасөз бетінде жиі ... жанр ... ... ... бұл ... ... шығармаларды бағалауда партиялық принцип негізгі өлшем ретінде танылып, әлеум. тұрпайы сындар өріс ... ... ... ... ... ... ... жазушыларының ассоциациясы) тұсанда барынша ушыға түсті. Ә. с. партияның идеол. қаруына айналды. Оның негізгі міндеті қаламгерлердің қай ... яғни ... ... ... ... топтардың қайсысына жататындығын анықтауға сайды. Әдеби күштерді ұйымдастырып, бағыт-бағдар беріп отыруға тиіс ҚазАПП (1925 -- 1932) ... он ... ғана ... мүше ... ... ... тұрғыдан сыналып, саяси құғынға ұшырады. Соңы 1929 ж. ... ... ... ... ... ұласты. Шығарманың көркемдік қасиеттерінен гөрі идеялық жағына маңыз ... ... ... ... ... ... ... бойы үстемдік құрып, ақыры 1937 ж. жазушыларды екінші дүркін ... ... ... соңғы кезеңде Әдебиет сынының көкжиегі кеңіп, әдеби ... ғыл. ... арта ... ... ... принципі барынша қадағаланып отырды. Көркем әдебиетте, сын-зерттеу саласында саяси қырағылықты ... ... ... ... барысында бірсыпыра қаламгерлер тағы да қуғынға ұшырады. "Ұлтшылдыққа", "ескілшілдікке" қарсы саяси науқанның барысында әдебиеттің бүкіл тарихы Абайымен қоса теріске ... ... екі ... ... ... ... ... эпопеясында қазақтық өткен ғ-дағы өмірінің суреттелуінен бастап, бар қадір-қасиеті жоққа шығарылып, теріс идеялар береді деп танылды. Осы саяси науқанның ... ... ... Қ. Мұқамедханов т.б. қудаланып, әдебиеттен шеттетілді. Кенжебаев, Т. Нұртазин, Қоңыратбаев т.б. құғындалды. Тоқырауға ұшыраған қазақ Ә. с. 1955 ж. ... ... ... ... ... бағыттағы тоң ептеп жібіп, шығармашылық жұмысқа мүмкіндіктер туа бастаған кезде қайтадан жанданып, кең арнасына түсе бастады. Ысмайылов, Жұмалиев, ... А. ... Қ. ... М. ... С. ... Р. ... З. Қабдолов, Т. Кәкішев, Б. Сахариев және т.б. сыншылар қазақ Ә. с-н жаңа биіктерге көтерді. 60 жылдары көп томды ... ... ... ... ... ... ... күрделі мәселелерін терең талдаған мақалалар жарық көрді. Ә. с. осы ... ... ... ... қызу пікір-таластар болды. Ә. с. саласында А. Сүлейменов, З. Серікқалиев, Р. Нұрғалиев, Тоқбергеновтер көрінсе, оған жалғаса 70-жылдары С. Әшімбаев, Б. ... Қ. ... Б. ... Т. ... т.б. келді. 70 жылдары Ә. с-ның дамуына мол мүмкіндіктер жасалынды. Газет-журнал беттерінен сын ... ... орын ... "Уақыт және қаламгер", "Сөзстан" сын мақалалар жинақтары тұрақты шығып тұрды.80 жылдардың соңына қарай елімізде басталған түбірлі бетбұрыстар ... Ә. ... да тың ... ... алға жаңа ... ... Мұндай үлкен міндеттерді атқаруға сынның ғыл. сипаты артып, әдебиеттану ғылымының өрісі ... ... ... ... сыны ... ... жанрлық түрлері дамыды. Әдебиеттану ғылымының бұл саласында сын мақала, сын пікір (рецензия), шолу мақала, эссе (публист. немесе ғыл. ... ... т.б. ... түрлері дами бастады. Соғысқа дейінгі ... ... ... ... ... қатысты біршама жұмыстар атқарылып, енді соларды ғылыми тұрғыдан жүйелеу, ғылыми түрде бір ізділендіру ... алға шыға ... ... ... ... ... ... ұсынылып, пікірталастар жүре бастады. Қажым Жұмалиев он сегізінші-он тоғызыншы ғасырлардағы қазақ әдебиетінен диссертация қорғап (1941), ... ... ... Бұхар жыраудан, яғни ХVІІІ ғасырдан бастауды ұсынды. Бұхарға дейінгі ... ... ... - ауыз ... ... осы ... (1941), (1948), ... іргелі еңбектерінде жалғастыра түсті. Қазақ әдебиетінің негізгі проблемаларына арналған (1959) атты ғылыми-теориялық конференция ... ... ... оның ... ... ... ... оқиға болды. Десек те орталық мәселе қазақ әдебиетінің тарихын қай кезден бастаймыз дегенде, бұрынғы таптаурын ... тағы да ... ... ... ... төрт көзі ... жиналған осы бір алқалы жиында Бейсекең бұрынғы пікірін тереңдете түсіп, одан да арыға кетіп, қазақ әдебиетінің ... ... ... ... керек деген ұсынысты ортаға салды. Қазақ әдебиетінің тарихын бұлайша дәуірлеу бір ... сол ... ... канондарға сыя бермейтін болса, екінші жағынан, бұған қазақ ... оның ... ... ... жете ... ең ... мұндай концепцияны қабылдауға қазақ әдебиеттанушылары дайын емес-тұғын. Конференцияның барысында әдебиетіміздің өткен тарихы жайлы құнды пікірлер білдірген М. ... өзі де ... ... ... Б. Кенжебаевтың ұсынысын қабылдамай, Қ. Жұмалиевтің пікіріне қолдау білдірді. Әдебиеттің тарихы қай ... ... оны ... дәуірлеу керек деген мәселе төңірегіндегі пікірталас алпысыншы, жетпісінші жылдардың әдеби сынында, әдебиеттану ғылымындағы орталық мәселенің бірі ... ... ... Б. ... ... ... ... көне дәуірін зерттеу жолындағы ізденістерін жалғастыра берді. Ежелгі әдебиетті зерттеу мәселелеріне ... ... ... ... (1967), (1967), (1973) ... кітаптар шықты. Бұларда қазақ әдебиетінің тарихы жаңаша көзқараспен мүлдем басқаша пайымдалды. Б. Кенжебаевтың бұл ғылыми концепциясы өзінің өміршеңдігін көрсетті. Бейсекең ... ... ... ... ... ... тұтас бір ғылыми мектепке айналды. Ә. Қоңыратбаев, Х. Сүйіншәлиев, Т. Қожакеев, Р. Бердібай, Т. ... Ә. ... ... ... ғалымдар қазақ әдебиетінің тарихын тереңдете зерттеуді қолдап қана қоймай, өздері де рухани ... ... түсу ... ... үлес ... Ә. Қоңыратбаевтың (1971), Х. Сүйіншәлиевтің (1967), М. ... (1965), (1968), (1972), М. ... ... 1967), (1969), Қ. ... ... (1965), (1985), Н. Келімбетовтің (жоғары оқу ... ... ... 1986), М. ... (1986), А. ... (1999), (1983), (1989), А. ... (1999) ... еңбектерде қазақ әдебиетінің тарихы көне замандарға қарай ... ... Р. ... У. Қалижан, А. Еспембетов сияқты дарынды ғалымдар Б. Кенжебаевтың ғылыми мектебінен өтіп, ғылыми бағытын жалғастырды. Сондықтан да олардың қазақ ... ... ... ... ғылыми ізденістері жемісті болып, әдебиет тарихының көкжиегін кеңейте, ұлттық әдебиеттану ғылымын байыта түскен еңбектер өмірге келді.Тәуелсіздік алғаннан кейін Б. ... ... ... ... дәуірлеу мәселесіндегі ғылыми концепциясы түпкілікті мойындалып, әдебиет тарихын зерттеу саласында жаңа биіктерге жол ... Н. ... ... ... ... 2005), Т. Еңсегенұлының (Көне түркі руна жазбасы. Екі томдық, 1 том 2007; 2 том 2008), У. ... ... ... діни-ағартушылық ағым. 1998), Қ Мәдібаеваның (Х1Х ғасырдағы қазақ әдебиеті. 2001), Б. Омаровтың (Зар заман ... ... ... поэтика. 2003), А. Шәріптің (Қазақ поэзиясы және ұлттық идея. 2003), т. б. еңбектерінде ... ... ... ... жаңа ... ашылды. Қазақ әдебиетінің тарихы араб, парсы, қытай деректерімен ... ... ... ... ... ... баий түсті. Мұның барлығы да рухани мұраны игере түсу істерінің алдына жаңа міндеттер қоюда. Әдебиеттің ... ... ... ... ... ... ... бар жас зерттеушілер шыға бастады. Әдебиет тарихын жасау ісін арғы ... ... бер ... социалистік реализм әдісіне негізделген қазақ кеңес әдебиетінен бастаған (1958) ... ... ... ... ... ... ретінде бағаланды. Осы кітаптың негізімен (1960) жазылды. Мұнда да іштей дәуірлерге бөлу жоқ. ... ... ... ... С. ... басталған жеке өкілдерінің шығармашылықтарын көрсетуге мән берілген. Соғысқа дейінгі дәуір (1930-1941), соғыс кезіндегі, соғыстан кейінгі дәуір әдебиеттері және проза, ... ... сын ... жеке ... ... Кітаптың әдебиет тарихының очеркі аталуы да бұл еңбектің ғылыми негізді тарих болуға таласпайтындығын байқатты. Шынына келгенде, бұл очерк те, ... ... ... қос ... та көп ... ... әдебиет тарихын жасауға жасалып жатқан дайындықтардың бірі болатын. Алпысыншы жылдары үш томдық ... ... ... әдебиеттану ғылымының айтулы табысына айналды. Республика Ғылым ... ... көп ... ... ізденістерінің нәтижесі- үш томдықтың біріншісі ауыз әдебиетіне, екіншісі әдебиет тарихына, үшіншісі кеңес әдебиетіне арналған. Әр том ... екі ... ... ... ... ... ... алғашқы кітабы дәстүрлі ауыз әдебиетіне, екіншісі кеңестік кезге арналғанынан сол кездегі фольклортанудың өресін байқауға болады. Ауыз әдебиетіне арналған алғашқы томның ... ... ... ауыз ... туралы мағлұматтар мен оның даму жолдары, түрлері, жанрлары хақындағы шолулармен бірге тұрмыс-салт жырлары, айтыс, лирикалық ... ... пен ... ... ... лиро-эпостық жырлар, тарихи өлеңдер мен үлгілі сөздерге жеке-жеке тараулар арналған. , , , , , ... ... ... талдауға едәуір орын берілген. Бірінші кітаптың жалпы редакциясын М. Әуезов ... ... ... ... ... ... кітаптың жазылуына М. Қаратаев басшылық жасаған. Мұнда да кеңестік дәуірдегі ауыз әдебиетінің өзіндік ерекшелігін айқындаған шолулық тараумен бірге Жамбыл Жабаевтың, Иса ... ... ... Омар ... ... ... ... Әзірбаевтың, т. б. ақындардың шығармашылықтарына арналған тараулар бар. Бұл ... ... ... ... ... ... өкілдері ретінде қарастырылып жүр. Қазақ әдебиетінің 1917 жылғы төңкеріске дейінгі ... ... ... ... ... кітабының редакциясын Қ. Жұмалиев басқарған. ХVІІІ - ХІХ ... ... ... ... ... Бұхар жыраудан бергі әдебиеттен негізгі мағлұматтар шолу түрінде берілген. Осы кездерде жасаған көптеген ақындық, ... ... ... ... ... ... ... лайықты бағасын ала алмай, өлең өрнектерінің өзіндік кестелері ашылмай қалған. Десек те мұндай міндеттерді ... алға ... ... бұлар феодальдық дәуірдің ақындары, сондықтан да олардың бізге қажеті шамалы деген ... да ... ... ... ... ... ... С. Торайғыровтың, С. Дөнентаевтың, Жаяу Мұса Байжанұлының, М.Байзақовтың, Ы. Шөрековтің, С. Көбеевтің, Т. ... Б. ... ... ... ... ... ... әлеуметтік теңсіздікті жырлаған тұстарына назар аударады. Екінші томның екінші кітабы (редакциясын басқарған Ы. ... ХХ ... бас ... қазақ даласында жүріп өткен өзгерістерді, әдеби өмірді шолумен басталып, 1916 жылғы көтеріліске байланысты туған халық поэзиясын талдаумен жалғасады. ... ... осы ... ... ... үлкенді-кішілі Ақылбай Құнанбаев, Мағауия Құнанбаев, Сүйінбай Аронұлы, Шәңгерей Бөкеев, Біржан Қожағұлұлы, Ыбырай Алтынсарин, Дулат Бабатайұлы, ... ... ... ... жеке ... ... Қазақ әдебиетінің кеңестік дәуіріне арналған үшінші томының алғашқы кітабы ... ... ... қалыптасуы және Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жай-күйі жайлы шолумен басталып, қазақ кеңес әдебиетінің көрнекті өкілдері С. Сейфуллин, Б. ... І. ... М. ... С. Мұқанов сияқты ірі өкілдеріне жеке тараулар арналған. Екінші кітапта , шолуларынан соң, Ғ. Мүсіреповтің, А. Тоқмағамбетовтің, Ғ. ... Т. ... Ә. ... Ғ. ... Қ. ... ... жолдарын талдаған шығармашылық портреттерге орын берілген. Алты ... ... үш ... ... ... болғандықтан да әр томның соңында библиография мен әдеби шежіренің орын алуы еңбектің ғылымилық сыпатын ... тұр. Көп ... көп ... ... әдебиетінің тарихы орыс тілінде де жарық көрді. Орыс ... ... үш ... () ... (, 1968) ауыз ... ... Бұл жердегі басты өзгешелік алты томдықта ауыз әдебиетіне екі том арналса, мұнда бір томдықпен шектелген. Кеңестік ... ауыз ... ... ... ... Осы ... ... қана жеке тарауда сөз болып, оны жаңа дәуірде Жамбыл сияқты халық ақындары дамыта түскендігін тілге тиек ... ... том (1978) ... ... ... ... ... Ы. Дүйсенбаев басқарған кітаптың кіріспесінде шын мәніндегі қазақ әдебиетінің басы ХVІІІ ғасырда жасаған Бұхар ... ... де іс ... ХV ... Асан ... ... Кітап негізінен қазақ тіліндегі томның ізімен жазылғанымен де азын-аулақ өзгерістер де бар. Мысалы, мұнда Дулат Бабатайұлы, Шортанбай Қанайұлы ... ... жоқ. ... ... ... әдебиеті , , , , аталған дәуірлерге бөлініп, үшінші томда (1971) қарастырылған. Социалистік реализм әдісіне негізделген жаңа ... ... көш ... С. ... ... оның бірсыпыра көрнекті өкілдерінің шығармашылықтарымен таныстырған. Қазақ тіліндегі томнан айырмашылығы мұнда , , ... ... ... М. О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының жетекші ғалымдарының қатысуымен қазақ, орыс тілдерінде дайындалған бұл академиялық ... ... ... ... биіктей бастаған өресін байқатқан елеулі еңбек ретінде ... ... те ... ... ... биік ... тұрғысынан келгенде, сол кездегі саяси өмірдің, идеологияның әсерінен, ... ... ... алған әдіснамалық негіздерінен туындаған зерттеу әдістерінің әлсіздігінен, жетілмегендігінен туындаған бірсыпыра жетіспеушіліктерді байқау қиын емес. Әдебиет ... ... аса бір ... ... - әдебиет тарихын қай кезден бастау туралы. Қазақ әдебиетінің ... ... ... отызыншы жылдардағы алғашқы зерттеулерде (А. Байтұрсыновтың , М. Әуезовтің , С. ... , т. б.) ... пен ... мұраның ара жігі ашылмай, араласып бірге жүрді, әдебиеттің тарихы ауыз әдебиетінен басталған. Ал осыдан отыз жылдай кейін жазылған ... ... көп ... бар болғанымен де әлі де шешімін таба қоймаған кейбір мәселелер де байқалады. Мысалы, ... ... Иса ... О. Шипин, К. Әзірбаев сияқты ақындардың шығармашылықтары ауыз әдебиеті үлгілері қатарында қарастырылған, әдебиеттің тарихын ХVІІІ ғасырдан, ... ... ... ... ... талдауды іс жүзінде Сұлтанмахмұт Торайғыровтан бастаған. Тәуелсіздік кезінде қазақ ... ... ... ... отырып, бүгінгі күннің рухына, талаптарына сай келетін көп томдық әдебиет тарихын ... ... күн ... ... М. О. ... атындағы Әдебиет және өнер институтының ғалымдары қолға алған бұл аса ... да ... ... екі ... ... ... көрген он томдық атқарып шықты.Кеңестік кезеңде шыққан үш томдық алты кітаптан тұратын (1960-1967) ... ... ... ... ... ... ... да әдебиет тарихын түгел қамтуға мүмкіндіктері шектеулі болғандығы белгілі. Ал жаңадан шыққан он томдықтың басты құндылығы - ... ... ... ... ... ... ... жинақтаған әдеби мұрасының тұңғыш рет тұтастай ғылыми тұрғыдан жүйеленіп, ұлттық мүдде, көзқарас тұрғысынан ... ... Он ... ... ... ... ... бірінші томының сыртқы мұқабасына деген анықтамалық беріліп, ... ... деп ... ... ... С. Қасқабасов басқарған ауыз әдебиетіне арналған кітапта біраз жаңалықтар байқалады. Соның ең бастысы бұрынғы зерттеулерде ... ауыз ... ... ... жүйе ... зерттелініп келсе, мұнда алғаш рет қазақ фольклоры хронологиялық принциппен даму үстінде тарихи тұрғыдан қарастырылады. Ауыз әдебиеті ескі ... ... ... ... барысында пайда болып, даму барысында формалық, мазмұндық жағынан жетіле түсіп, ұлт руханиятының асыл ... ... ... көрініс тапқан. Қазақ фольклорының тарихы үш дәуірге ... , , . Әр ... ... тағы да ... ... ... бөлімде , , тараулары орын алған. Әр тарау тағы да іштей жанрлық жағынан түрленген. екінші томы ежелгі дәуір мен орта ... ... ... Шын ... айта келіп,

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай тұлғасы8 бет
XVI-XVII ғғ Қазақ хандығы6 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
ХІХ ғасырдағы жазба айтыстүрлері50 бет
Ұлы отан соғысын қайта қарастыру-кейінгі ұрпақтың борышы5 бет
Ұрықтану туралы жалпы түсінік4 бет
1917 ж. Қазан революциясы және Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы7 бет
1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері19 бет
1950-1960 жылдарындағы қазақстанның қоғамдық - саяси өмірі7 бет
XIX ғасырдың 60-жылдарындағы қоғамдық педагогикалық қозғалыс49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь