Етістік

Жоспар.

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4.5

І. Тарау. Етістіктің зерттелуі.
1.1. Етістіктің, етістіктің шақтарының тіл білімінде зерттелуі ... ... ... ... ... ... ...6.9
1.2. Етістіктің, етістіктің шақтарының түркі тіл білімінде зерттелуі ... ... ... .10.12
1.3. Етістіктің, етістіктің шақтарының қазақ тіл білімінде зерттелуі ... ... ... .13.15

ІІ. Тарау. Етістіктің шақтары.
ІІ.1. Етістіктің осы шағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16.27
ІІ.2. Етістіктің келер шағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28.30
ІІ.3. Етістіктің өткен шағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...31.37

ІІІ. Тарау. Ш.Мұртазаның «Қызыл жебе» романындағы өткен шақтың түрлері, мағыналық ерекшеліктері.
ІІІ.1. Ш.Мұртазаның «Қызыл жебе» романындағы етістіктің жедел өткен шағы, мағыналық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .38.46
ІІІ.2. Ш.Мұртазаның «Қызыл жебе» романындағыетістіктің бұрынғы өткен шағы, мағыналық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..47.49
ІІІ.3. Ш.Мұртазаның «Қызыл жебе» романындағы етістіктің ауыспалы өткен шағы, мағыналық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..50.51

ІV. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52.53

V. Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54
Кіріспе
Жұмыстың өзектілігі. Қазақ тіл білімінің бастан өткізген сан ғасырлық тарихи белестерін жан-жақты айқындап, оның бүгінгі күндегі жай-күйімен сабақтастығын ашып көрсету – негізгі міндеттердің бірі болып табылады. Өткенімізді безбендеп алмай алға баса алмаймыз. Қазақ тіл біліміндегі өзекті мәселенің бірі – морфология саласы. Морфологияның ішінде етістік сөз табының да тіл білімінде өзіндік орны бар мәселе болып саналатыны анық. Бүгінгі таңда да қазақ тіл білімінде етістіктің басты критерийлерінің мәні, өзіндік маңызды сипаттары толық айқындалды деп айта алмаймыз. Осы тұрғыдан бұл теориялық білімнің қазақ тіл білімінде алғаш пайда болуын, оның қалыптасу, даму процесін жан-жақты ашу, оның даму барысындағы өзіндік ерекшеліктерін талдаудың қажеттілігі жұмыстың өзектілігін анықтайды.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Тіліміздің грамматикалық құрылысына қатысты күрделі сала – морфология. Морфологиның ең өзекті, ең басты мәселесі – етістік, етістіктің шақтарының пайда болу, қалыптасу жолдарын айқындау, маңызды іс болып табылады. Осы қағиданы меже ете отырып жұмыста етістіктің өткен шағының пайда болу кезеңінен бастап, бүгінгі күнге дейінгі даму тарихын, бүгінгі жайын саралауды басты мақсат етіп қойдық. Негізгі мақсаттан төмендегідей міндеттер туындайды:
- Әлемдік тіл біліміндегі, түркологиядағы етістіктің өткен шақ категориясының тарихымен, бүгінгі жай-күйімен байланыстыра отырып, етістіктің өткен шақ категориясының қазақ тіл біліміндегі дамуын ғылыми тұрғыдан айқындау;
- Етістіктің өткен шақ категориясының өзіндік топтарға бөлу барысында болған бағыттарды, олардың идеясын анықтау.
- Шақ категориясының етістікті өзге сөз таптарынан әрі ерекшелендіретін, әрі ажырататын ең негізгі грамматикалық категория екенін анықтау.
Зерттеу пәні. Қазіргі қазақ тілінің грамматикалық құрылысы. Морфология саласының ең өзекті мәселесі – шақ категориясы. Шақ категориясының өткен шағын грамматикалық топтарға жіктеу.
Мәселені көтеру. 1) Шақ категориясы – грамматикалық категориялардың ішінде етістікке тән категория ретінде бірте-бірте дамып, мазмұны жағынан да, формалары жағынан да үнемі жетіле отырып қалыптасқандығы;
2) Грамматикалық категориялардың ішінде шақ категориясының дамып қалыптасуы барысында басқа етістікке тән категориялардан айырмашылығы бар екендігі, оларды бір-бірімен ажыратудағы қиыншылығы;
3) Шақ категорияларын, оның ішінде өткен шақ категориясын топтастыру барысында әртүрлі бағыттар өкілдерінің өз ұстанымы тұрғысынан келуі себепті өткен шақ категориясының саны да, сапасы да өзгеріп отыратындығы;
4) Бүгінгі таңда шақ категориясын тілші-ғалымдардың түрлі топтарға бөлу барысында жетістіктерге қол жеткізуі өткен шақ категориясының қазақ тіл білімінде орнығып қалыптасқандығы.
Зерттеу әдісін анықтау. Қазақ тіл біліміндегі шақ категориясының пайда болуы, дамуы, қалыптасуы, мағыналық ерекшеліктерін анықтау.
Мәселесінің маңызын анықтау. Грамматикалық категориялардың ішінде шақ категориясының қазақ тіл біліміндегі алғаш пайда болуын, даму, қалыптасу жолын саралау арқылы түрлі бағыт ағымдар болғанын, олардың негізгі қағидаларын анықтау, мағыналық ерекшеліктерін ашу, шақ категориясының бүгінгі жай-күйін зерделеу – қазақ тіл біліміндегі морфология саласының өзекті мәселесінің дамуына оң ықпалын тигізері сөзсіз.
Диплом жұмысының құрылымы: жұмыс кіріспе мен қорытындыдан басқа үш бөлімнен және әр бөлім бірнеше тараулардан және әдебиеттер тізімі мен сілтемелерден тұрады.
Пайдаланылатын әдебиеттер

1. Қазақ тілі граматикасы., А., 1967
2. Қазақ тілі граматикасы бойынша зерттеулер., А., 1975
3. Маманов И.С., Қазіргі қазақ тілі (Етістік)., А., 1966
4. Қордабаев Т., Қазақ тілі білімінің қалыптасу, даму жолдары., А., 1995
5. Қордабаев Т., Түркология және қазақ тіл білімі., А., 1996
6. Исаев С.М., Қазақ тілі., А., 1996
7. Ысқақов А., Қазіргі қазақ тілі. Морфология., А., 1991
8. Қазақ грамматикасы., А., 2002
9. Қордабаев Т., Етістіктің шақ категориясы.
10. Төлеуов Ә., Сөз таптары., А., 1982
11. Аханов К., Тіл білімінің негіздері., А., 1973
12. Қорғанбаев Т.Р., Қазіргі қазақ тіліндегі шақ категориясы., А., 1953
13. Хасенова А., Етістіктің лексика – грамматикалық сипаты.
14. Кеңесбаев І., Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер., А., 1966
15. Серғалиев М., Айғабылов О., Күлкенова А., Қазіргі қазақ әдеби тілі., А., 1991
16. Байымбетова Ж., Етістікті оқыту., Ш., 2002
17. Мұртаза Ш., «Қызыл жебе»., А., 1994
        
        Жоспар.
Кіріспе................................................................
.............................................4-5
І. Тарау. Етістіктің зерттелуі.
1.1. Етістіктің, етістіктің шақтарының тіл білімінде
зерттелуі...........................6-9
1.2. Етістіктің, етістіктің шақтарының түркі тіл білімінде
зерттелуі.............10-12
1.3. Етістіктің, етістіктің шақтарының ... тіл ... ... ... ... ... осы
шағы........................................................................
..............16-27
ІІ.2. Етістіктің келер
шағы........................................................................
...........28-30
ІІ.3. Етістіктің өткен
шағы........................................................................
...........31-37
ІІІ. Тарау. Ш.Мұртазаның «Қызыл жебе» романындағы өткен шақтың
түрлері, мағыналық ... ... ... ... романындағы етістіктің жедел өткен шағы,
мағыналық
ерекшелігі..................................................................
.......................38-46
ІІІ.2. Ш.Мұртазаның «Қызыл жебе» романындағыетістіктің бұрынғы өткен шағы,
мағыналық
ерекшелігі..................................................................
............47-49
ІІІ.3. Ш.Мұртазаның «Қызыл жебе» ... ... ... ... ... ... ... Қазақ тіл білімінің бастан өткізген сан ғасырлық
тарихи белестерін жан-жақты ... оның ... ... ... ашып көрсету – негізгі міндеттердің бірі ... ... ... ... алға баса ... Қазақ тіл біліміндегі
өзекті мәселенің бірі – морфология саласы. Морфологияның ... ... ... да тіл ... ... орны бар ... болып саналатыны анық.
Бүгінгі таңда да қазақ тіл білімінде етістіктің басты критерийлерінің мәні,
өзіндік маңызды сипаттары толық ... деп айта ... Осы ... ... ... ... тіл ... алғаш пайда болуын, оның
қалыптасу, даму процесін жан-жақты ашу, оның даму ... ... ... ... ... ... анықтайды.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Тіліміздің грамматикалық құрылысына
қатысты ... сала – ... ... ең ... ең ...... етістіктің шақтарының пайда болу, ... ... ... іс ... ... Осы қағиданы меже ете отырып ... ... ... пайда болу кезеңінен бастап, бүгінгі күнге дейінгі
даму тарихын, бүгінгі жайын саралауды басты ... етіп ... ... ... ... туындайды:
- Әлемдік тіл біліміндегі, түркологиядағы етістіктің өткен
шақ категориясының ... ... ... ... етістіктің өткен шақ категориясының
қазақ тіл біліміндегі дамуын ғылыми тұрғыдан айқындау;
- Етістіктің өткен шақ категориясының өзіндік ... ... ... ... ... ... анықтау.
- Шақ категориясының етістікті өзге сөз ... ... әрі ... ең ... грамматикалық
категория екенін анықтау.
Зерттеу пәні. Қазіргі қазақ тілінің грамматикалық құрылысы. ... ең ... ... – шақ ... Шақ категориясының өткен
шағын грамматикалық топтарға жіктеу.
Мәселені көтеру. 1) Шақ ...... ... ... тән ... ... ... дамып, мазмұны жағынан
да, формалары жағынан да үнемі жетіле отырып қалыптасқандығы;
2) ... ... ... шақ ... ... ... басқа етістікке тән категориялардан айырмашылығы бар
екендігі, оларды бір-бірімен ажыратудағы қиыншылығы;
3) Шақ ... оның ... ... шақ ... барысында әртүрлі бағыттар өкілдерінің өз ... ... ... өткен шақ категориясының саны да, ... да ... ... ... шақ ... ... ... топтарға
бөлу барысында жетістіктерге қол жеткізуі өткен шақ категориясының қазақ
тіл білімінде ... ... ... анықтау. Қазақ тіл біліміндегі шақ категориясының пайда
болуы, дамуы, қалыптасуы, мағыналық ... ... ... ... ... категориялардың ішінде шақ
категориясының қазақ тіл біліміндегі алғаш пайда болуын, даму, қалыптасу
жолын саралау ... ... ... ағымдар болғанын, олардың негізгі
қағидаларын анықтау, мағыналық ерекшеліктерін ашу, шақ ... ... ...... тіл ... морфология саласының
өзекті мәселесінің дамуына оң ықпалын тигізері сөзсіз.
Диплом жұмысының құрылымы: жұмыс кіріспе мен ... ... ... және әр бөлім бірнеше тараулардан және ... ... ... ... ... Етістіктің зерттелуі.
1.1. Етістіктің, етістіктің шақтарының тіл білімінде зерттелуі.
Етістік – қай тілде болмасын ең күрделі сөз табы. ... ... ... тілі сөз ... жүйесінен де ерекше орын алатын сөздер ... ...... ... да, ... да әр ... ... қызметі тек баяндауыш болу ғана емес,
жай сөйлем мен ... ... ... мен сөз тіркесінің жасалынуына
тікелей ықпал етіп отыратыны белгілі. Түркі тіл білімінде етістік ... мен ... ... ... тіпті ертеден басталады.
Ескі ескерткіштердің бірі 1069 жылы Юсуф–хас–Хадисиб Баласағұнның
«Құдтағу білімінде ... ... ... ... бұйрық райлы, көсімшелі,
есімшелі сөздер кездеседі».
Түркі тіл білімінде етістіктер туралы нақтылы ережелер ... ең ... ең ... де ... түркі әулетінен шыққан
ғалым Махмуд ... ...... ит – ... ... ... әрі ... М.Қашқари қалдырған мұралар әр
жағынан алынып, тілдің ... ... ... зерттеліп, ғылыми
нәтижелері жарияланып келеді. Түркі ... қай – ... ... ... ... одан әрі ... ... беру тіл мамандары үшін
абыройлы да аса – жауапты міндеттерден саналады.
Бұдан 900 жыл бұрын жасап, артына түркі ... ... мұра ... ұлы ғұлама М.Қашқари «Сөздігі» әрқашан да тюркологтардың тіліне
тиек, объект болып ... ... ... ... өз ... ... және алдағы уақытта ... ... ... мол ... тарихи дерек, тілдік фактілер
қалдырған М.Қашқари озық ойлы ғұлама болған.
М.Қашқари (толық аты – Махмуд ибн әл ... ибн ... әл - ... ... шыққан. Орта Азияның Мәуренаһрда – «екі өзен арасын»,
яғни Сырдария мен Амударияның екі ... ... ... ... ... ... Ыстық көл бойындағы барсыхан Баласағұн деп аталатын
қаланың әміршісі болған. ... ... ... ... ... ... дәл қай қалада туылғаны мәлім емес, бірақ өскен жері ... ... ... өзінің кітабында: «...нам предок тот самый эмир, который
отвоевал земли тюркские у самалидов» дап жазады (1, 136 - 138), ... – 138, ... 4 – ... ХІ ... ... ... ХХ ... басына дейін
белгісіз болып келген. Ол қолжазба күйінде Стамбұл кітапханасында сақталып
жатқан. ... ... ... ... ... өз ... Абу ... әл – Дамаски дегенннің 1266 –жылы жасаған көшірмесі
көрінеді. Қолжазбаны 1915 – 1917 ... ... ғана үш ... кітап етіп,
Стамбұлда басып шығарған. Осы басылым 1939 – 1943 жылдар ... ... ... ... ... шығарылған. 1960 – 1963 жылдар ішінде оны
өзбек тіліне аударылып, үш том етіп шығарды.
Төрт томдық салыстырма ... дені ... ... болады. Олай
дейтін себебіміз, екінші том – ... ... және осы сөз ... ерезелер. Үшінші том мен индекстіе де ... ... ... бәрі ... ... реестр болып берілуіне байланысты.
Автодың реестр сөз етіп берген ... тап, теп, қаш, сын ... ... басталады. Оларды дауыстылардың ғана санына қарай ... деп ... әрі ... екі ... ... ... ... қарай біркелкі
емес.сонымен бірге, түбір салдары – ік, іқ, ұқ, үк ... ... және ... ... келмейтін туынды түбірлер және етістік тұлғалар берілген.
Томның соңғы жарымы төрт әріптілермен бес ... ... ... ... ... ... ... болып келетін ... ... ... ... ... ... қатысты мұнымен шектелмейді. Онда, әсіресе
өткен шақтың жедел түрі – ди, - ды, - ді ... ... ... ... ... ... тиісті өн бойында қатаң сақталады.
Автор өз ережелерінде үнемі ... ... ... ... етістіктердің
тұйық райы –мақ, -мек, келер шағы –ар, -ер, -ыр, -ір екініне жан – жақты
тоқтайды. ... ... ... ... –мақ формасы дей тұра,
қазіргі қазақ т.б. тілдердегі –у тұлғасының ... –г, -ғ, -қ, ... ... де ескереді. Анық зармак тәрігі көр таз кäлігі барчігä
(ІІ том, 47 - бет) деген сөйлемдерді кикестілерді ... ... ... көрсеткенінің ғылыми талдауын береді.
М.Қашқари өз еңбегінің классикалық әдеби араб тілінде ... ... ... ... ... ... әдісін енгізіді.
Етістік туралы зерттеушілер қыпшақ тіліне тікелей қатысы бар еңбектің
бірі - 1343 жылы египетте жазылған «Китаб ... ... ... ва ғажали
ва мағули» (түрікше, монғолша, арабша, таржуман) деп аталатын еңбекте
кездеседі. ... ... ... ... ... ... ... – филолог о турецком языке» атты еңбегінде сөздіктің
туындыгері Мұхаммед ибн Қайса дегенді ... ... ... ... ... ... ... рай формасында берілген. Үшінші бөлім
етістіктің жіктелуіне, төртінші бөлім қоымшаларға арналған.
Етістіктің жіктелуін сөз ... оны үш ... үш ... бөліп,
болымды, болымсыз түрлерін сөз етіп, жекеше, көпше айтылатыны сөз болған.
Голландия ғалымы Гилодор Хаутсманның айтуынша ... ... ... қыпшақ тіліне жатады. Н.А.Баскаков оларды ... ... ... өте жақын дегенді айтады.
Түркі тілі туралы біраз зерттеулер ... араб ... ... Асыр
– ад – Дин Хайнан 1312 жылы Қанрде «Китаб – ал – ... ли – ... ал ... ... ... түсіндірме кітабы) атты еңбек жазды. Қолжазба
түрінде сақталған бұл еңбектің бір ... ... ... ... ... ... Кейірінек профессор Ахмед Джаферологс қолжазбаның басқа
нұсқасын тауып, оны ... ... ... ... шығарды. Абу Хайман
еңбегіндегі түркі сөздері іріктеліп, 1936 жылы жеке сөздік ретінде Түркияда
баспадан шығарылды.
Абу ... ... ... ... материалдарды қыпшақ
тілінің тұңғыш граматикасы деуге болады ... де ... ... ... тағы бір еңбек ғалымы Жамал – Аддин Мухаммед
ат Турки жазған «Түрік, қыпшақ тілдерін жақсы оқып үйренуге ... ... ... ... Қолжазба Париж кітапханасында сақтаулы ... ... оның екі ... екі мерзімде 1938 – 1954 бастырып
шығартқан ... ...... ... екі ... ... ... бөлім – есім; екінші бөлімінде –
етістік сөздер.
Жалпы түркі тілдерінің граматикалық жүйесін ... ... ... ... ... ... ішінде граматикалық жүйесі бірінші болып баспа бетін
көрген тіл – ... ... Бұл ... 1769 жылы ... ... ... Петербургта «Сояинения, принедлежающие к граматике чуволинского
языка» ... ... ... 1778 жылы Москва университетінің баспасынан
Хольфиннің орын оқушыларына арналған «Азбука татарского языка» дейтін ... 1776 жылы ... ... ... атты ... ... жылы жазылған Гигоновтың «Граматика татарского языка», 1839 ... ... ... ... ... – татарского языка»,
1894 жіне 1897 жылы екі ... ... ... ... ... ... – киргизского языка» деп аталатын еңбектер т.б.жарық көрді.
1.2. Етістіктің, етістіктің шақтарының түркі тіл білімінде зерттелуі.
30 – 40 ... ... ... тілдерінің граматикалары бірінен соң
бірі үздіксіз жариялана бастады. 1935 жылы ... ... ... 1938 жылы ... Бетлинг еңбегі негізінде жазған
«Граматика якутского языка», 1940 жылы Н.К.Дмитриевтің ... ... 1941 жылы ... «Граматика турецкого языка»,
1948 жылы «Граматика узбекского языка», атты еңбектері жарияланды.
А.Н.Кононовтың «Очерк истории изучения турецкого ... ... ... жарық көрген еңбегінде түркі тілдерінің зерттелуі. Батыс Европада,
Ресейде, Түркияда, Америкада әр түрлі кездерінде болғаны ... жылы ... ... граматика турецкого - татарского
языка» деген ... ... ... ... ... ... тән ... рай, шақ, түрік, татар, тілдеріндегі «де» ... ... ... ... ... ... ... орны туралы: «Глаголы в турецком языке вообще пологаются на
конце предложения, потому что они ... ... и ... предмета, составляют сказуемое и в ... ... ... ... ... Вот ... ... фраезологии турецкого языка»
(Казембек, 1893 493 - бет) – ... (2 (493 ... ... ... ... көпшілігінде сөйлемнің басында
және ортасында келеді», - деп толықтытрады.
Казамбек (1802-1870)-Әзірбайжан шығыс зерттеушісі, Қазан түркиология
мектебін ... ... ... ... ... филолгиясының докторы,
Ресей Ғылым Академиясының кореспондент мүшесі, көптеген шет ел ... ... ... Ол ... ... ... өз ... әзірбайжан,
араб, парсы, орыс тілдерінде жазған.
Филолгия саласында Казамбек «Араб тілі ... ... ... – татар тілінің граматикасы», «Түрік тілінің оқу құралы» атты
еңбектері бар. ... ... ... ... көне ... ... оқу,
жариялау істерімен айналысқан. Казамбектің «Түркі–татар ... атты ... ... ... ... өте ... Бұл – Қазанда бірінші рет 1939 жылы ... ... ... ... ... – татарскаого языка» деп аталады. Осы басылым
1948 жылы неміс тілінде шығарылған. Қазамбек граматикасында ... ... ... ... ... ... ... тілінің граматикасында» да айтылады. Онда
«жатыр, тұр, отыр, жүр» ... ... жоқ ... 1860-61 ... ... к ... ... деген еңбегінде, А.Троянскйдің 1824 жылы ... ... ... ... ... ... бес бес түрлі шығын
көрсетсе, Л.Будагов 1869 жылы шыққан «Сравнительный словарь турецкого ... ... атты ... шағатай, түрік, әзірбайжан, қазақ, татар
тілдеріндегі «де» етістіктің түрліше формаларын баяндаса, Н.В.Катанов ... ... ... ... ... ... тува, урянхай
тіліндегі «де» етістігінің табыс, барыс септіктерін ... ... ... ... мен ... ... тоқаталса,
З.А.Алексеев 1884 жылы Ташкентте басылып шыққан «Самоучитель сартовского
языка» ... ... ... ... үш ... ... ... словаря тюркских наречий» деген еңбегінде «де»
етістігі туралы: «В Восточных наречиях ... речь ... ... айт
и кончается глаголом «та». Иногда такая речь ... ... ... глагол айт словом пропускается», - деп түсіндіреді. (3 ()).
Грамтикалық ... ... даму жолы мен ... ... ... салыстырмалы – тарихи зерттеу объектісіне жатады. Мұнда
да барлық граматикалық категориялардың түп – ... ... сыры ... ... ... тарихи зерттеулерде етістікке байланысты да
көп мәселелер қарастырылады. Соның бірі етістіктің түбірі тұлғасы. Есімдер
мен ... ... ... о ... ... ... ажыратылмаған, яғни
кейбір түбірлер әрі етістік, әрі есім ... ... ... бар.
Бұл теорияны қолданушылар – ... ... ... кеңес
ғалымдарынан Э.В.Севартен, Н.А.Баскалов, А.М.Щербак, Б.М.Юнусалиев т.б.
Етістік катергорияларының салыстырмалы – тарихи ... ең көп ... ... – шақ ... Шақ ... бір де бір тіл жоқ.
Бірақ олардың даму, өсу жолдары, мағына көлемі барлық туыс ... ... ... тілдерінің барлығы да үш шоққа (өткен, келер, осы) ... көне ... ... осы шақ пен ... шақтың ара жиегі онша айқын
болмаған. Сондықтан да К.Фай, В.Баиг, ... ... осы шақ пен ... шақ мағына жағынан ХІІІ – ХІV ғасырларда
ғана ажыратылған дейді. Көне түркі тілінде ... ... осы ... ғана ауыспалы осы шақ (ностоящее – будущее) түрін ғана атаса (4) 53,
(186 - 187), ... екі түрі ...... ... ... бар ... ... айтады. А.М.Щербак Х–ХІІ ғасыр Шығыс Түркістан
текстерінің тіліне сүйекне отырып нақ ... шақ [ ... - ... шақ [ ... - ... ... осы шақ ... келер шақ [будущее неоределенное: -ар//-ар], ежелгі өткен шақ
(давнопррошедшое: ... ... ... ... шақ ... бар деп ... (57) (150 - 152). Кейбір қосымшалардың
түбір сөзден өобігендігін ... бере ... ... бар. Бірақ барлық
қосымшалар түбір сөздермен этимологиялық байланысы бар деп ...... ... жоқ ... ... ... ... –ады//-еді қосымшалардың
–а турур//-е турур аналиткалық формасынан –ыпты//-іпті қосымшасының ... ... ... ... ... ... ... тұрған аналитикалық формасынан пайда болғандығын ... ... ... ... ... деп аталатын отыр, тұр,
жатыр, жүр етістіктеріның мағына, форма жағынан шақ қосымшалары қатарына-
өткелдігін ... ... ... Бірақ олардың граматикалану
жолын, сөзден – қоысмшаға айналу эволюциясын тіл ... ... ... деп айту ... Дәл осы проблеманың шешілуі тарихи – салыстырмалы
әдіске ... ... ... ... ... ... тіл ... зерттелуі.
Қазақ тілі білімінің зерттеушілері саны ... да, ... ... ... да ... ... ... тіліміздің
граматикалық жүйесі. Олай болуы түсінікті де, ... ... ... азды – көпті болса да хабардар болмай тұрып, тілді білу, ол жай
ында мәнді пікір мүмкін емес.
Тіліміздің ... ... ... ХІХ ... екінші
жартысынан басталады. Қай кезде болса да ... ... ең ... сөздерді әр түрлі лексико – граматикалық топтарға, кластарға ... ... ... ... бөлу жыл ... ... V-ІV
ғасырдағы көне Үндістан лингвисі Болини граматикасынан, ... ... бері ... ... келе ... да ... Тілдегі
сөздердің есім, етістік, шылау деп үш ... бөлу де сол ... ... ... ... морфологиялық жеке мәселелріне арналған ... ... сол ... ... ... әсіресе сол кездегі ғылыми
– педогоикалық журналдар – ... ... ... ... оның орнына келген
«Халық мұғалімі» журналдары беттерінде жиі – жиі ... ... Осы ... ... ... жеке сөз ... қосымшаларға арналған отызға
тарта мақала жарияланыпты. ... ... ... Х.Басымов,
Ш.Х.Сарыбаев. Н.Сауранбаев, С.Аманжоловтар жазған.
Тек 40 жылдар ... ғана ... ... ... ... шақ,
көмекші етістік, сын есім шырайлары мен үстеу арнайы зерттелді.
1950 жылдан бері қарайғы уақыт ішінде морфологияның жеке мәселелеріне
қатысты ... ... ... ... 20–ға тарта монографиялық зерттеулер мен
кітапшалар жарық көрді. Олардың ішінде етістікке ... ... ... осы ... ... Н.Оралбаевтың,
Т.Ерғалиевтың еңбектерін атауға болады.
Етістік баяндаушылардың қазақ тіл ... ... ... ... жөн. ... 1914 жылы ... «Тіл ... оқулығында етістік сөз табына мынадай анықтама береді:
«Кей сөздер нәрсенің істейтін ісін ... ... арт, ... ал, ұр,
саба, соқ, қорық, күрес, маңыра, сок, сүз, таста, шық, жық, ас, ал, ... ... ... ... деп ... ... ... не етпек? Не істемек? Не қылмақ? Не болмақ?
Етістіктің жалпы сұрауы не етпак?
...Сондай не етпек? Не істемек? Не ... ... ... ... ... де ... ... (6)–деп көптеген етістіктер,
жаттығулар береді.
1915 жылы Орынбордан шыққан «Тіл ... ... ... - ... ...... ... көрсететін сөздер» (7)
дейді. 1925 жылы Қызылордадан ... «Тіл ... 3 ... ... ... мен ... ... Онда етістіктің негізгі қызметі
баяндауыш болатындығына, сабақты, салт ... ... т.б. ...... ... ... тіл ... тіл біліміне,
етістіктің зерттелуіне қосқан үлесі зор. Н.Т.Сауранбаевтың көсемшелер жайлы
т.б.еңбектерінде жан –жақты баяндалды.
Көмекші етістіктердің ... жақ вид ... ... (1938), ... (1947), ... (1956),
Г.Қарабаев (1953), С.Аманжоловтардың (1958) арнайы зерттеу жұмыстары жарық
көрді.
Етістіктің синаксистік функциялары ... пен ... ... ... ... категориясы туралы, М.С.Тоқатғұловтың (10)
есімшелер туралы кандидаттық дисертациясында, О.Төлегеновтың (11) ... ... ... ... ... И.Ұйықбаевтың
(12) (1959), А.Әбілхаевтың (1962) еңбектері етістікке ... ... (1956) ... ... баяндаушытардың рай
категориясын қарақалпақ тілінде, ... (1963) ... ... тілі ... ... Сөз тудырушы аффкстерді
зерттеген Н.А.Баскаков (1952) ... ... ... ... сөз
тудырушы аффикстерді екі топқа: лексикалық сөз жасаушылар, граматикалық сөз
жасаушылар деп ... Бұл ... ... ... ... ... ... етістіктердің бәрін негізгі, туынды ... деп ... олар ... ... ... қолданылмайды, ол үшін
қызметіне сай граматикалық форманы қажет етеді.
Өзінің бірнеше монграфиясында етістік түбірлерін негізгі, туынды деп
арнайы зерттеп ... ... ... 1971 ... ... лексика
– граматикалық сипат» еңбегінде етістіктің лексика – ... ... ... екі үлкен салалары тұрғысынан таниды. Автор негізгі етістік
болсын, туынды ... ... ... ... ... мән – ... болуымен
қатар, оларға бірсыпыра граматикалық категорияларды береді.
Қазақ тілі ... ... ... ... зерттеулер жүргізілді.
Етістік түберлері жайлы нақты пікір айтқан профессор К.Ахановтың 1972 ... ... ... ... ... ... ... оның
тарихы мен диалектологиялық ерекшеліктерін зерттеуде профессор ... ... ... (1952), ... (1961), ... ... (1959), С.Муталипаевтың (1956), Г.Айдаровтың ... (1959), ... (1992), ... ... т.б. ... мен әр ... жарық көрген т.б. еңбектер
етістіктіктің қыр – сырын ашудағы үлкен зерттеулер болды.
1967 жылы «Қазақ тілінің граматикасы» атты екі том ... ... ... ... ... пән ... жоғары оқу орындарында
оқыту және оны зерттеу, 40 – жылдардан басталады. Соның ... ... ... ... ... деген атпен 1974 жылы ... ... ... ... т.б. көпетеген еңбектері бар.
ІІ – тарау. Етістіктің шақтары.
ІІ.1 Етістіктің осы шағы
Қазақ тілі сөз ... ... ... орын ... ...
етістік.
Етістік – тіліміздегі сөз топтарының ішіндегі ең күрделі және ... кең ... ... Етістіктің күрделілігі мен қарымдылығы оның
аса өрісті лексика–семантикалық сипатымен, бай ...... кең ... ... ... лексика–семантикалық сипатының өрісті болатын себебі – ол
семантика мен тек субектінің іс - әрекетін ғана емес, ... ... ... ... ... ойы мен ... арқылы туатын көптеген
амал, әрекет, іс – қимыл, қозғалыс, жай, күй т.б. ... ... ... ... ... ... ... қарағанда,
етістіктердің лексика–граматикалық мағыналары да, граматикалық мағыналары
да әр алуан, сөйлемді атқаратын қызметі ерекше.
Етістіктің ... ... бай ... ... ... амал ... болу ... жүзеге асу кезеңін, олардың өту
сипатын, яғни бағыты, ақрқыны, тынуы тәрізді жайларды бағдарлатады, ... ... осы және өзге де әр ... ... ... ... ... тобын құрайтын сөздер іс -әрекет, қимыл –қозғалыс, ... ... ... құбылыстарды, белгілі мезгілдік сипаттарды белдіреді.
Осының бәрінде де етістік сай –салалы ... ... ... ... жүйелі тілдік материалдар негізінде жеткізеді.
Оқы, жүр, байқа, жүгір, келдік тәрізді етістік ... ... ... ... ... іс (оқы, жүр), әрекет (жүгір, байқа), қалып
(келдік) т.б. ... ... ... ... есім ... жатады.
Етістіктен етістік тулыратын, есімнен етістік тулыратын синтетикалық,
аналитикалық тәсілдердің жүйелерін, олардың нақтылы үлгі – ... ... деп ... сөз ... ... бай категория екені ашыла
түсетінін көреміз. Форма байлығы жағынан етістікке өзге бірде бір сөз ... ... ... ең бай ... зат ... өзі ... бар ... лексика –семантикалық, ... ... ... ... ... ... болады. Мәселен, етістіктің сөз
тудыру жүйесі, ол жүйенің неше ... ... ... ... ғана тән ... формалары бар.
Шақ, рай, етіс, амалдарадың жүзеге асу сипаты сияқты жүйе –жүйе
категориялар ... ... ... ең бай формалары, сондай – ... өзге ... және ... ... ... ... –түрлері де өзгеше есімше, көсемше деп аталатын категориялары
бар. Бұлар, бір ... ... ... сөз ... ... болса, екіншіден, солармен ұштасытыратын айрықша функциялары бар
категориялар. Бұл аталған формалармен жарыса өмір ... ... ... ... ... үлес қосып, қажетіне қарай, олардың формаларына
да өзгеріс енгізіп отыратын болымдылық және ... ... ... ... бар.
Етістіктің осындай әр қилы ... ... ... ... де, әдетте, сол етістіктің өзге формалармен және
өзге сөз таптарына тән сөздермен ...... ... айқындалады.
Етістіктің кейбір формаларының ... ... ... ... ... ... құбылыстар тек сөйлем ішінде, сөз ... ... ... ... бірі –шақ. Етістік амал
-әрекет ұғымдарының атаулары я сол ... ... ... оған тән ... ... ... ... мезгіл ұғымдармен
байланысты болады. Өйткені, амал -әрекет, қимыл, қозғалыс атаулының барлығы
да үнемі белгілі бір ... ... ... ... ұғымына
байланыстармай етістікті және сөз ... деп ... да, ... ... Олай болса, шақ категориясы етістікті өзге сөз топтарынан ... әрі ... ең ... граматикалық категория болып
есептеледі.
Қазіргі қазақ ... шақ ... ... да ... ... –бірте дамып, мазмұны жағынан да, формалары да ... ... ... ... ... орынққан жүйесі бар аса бай ... ...... ... қасиеті. Мұнда болатын формалардың
көпшілік іс -әрекеттің әр түрлі шақта болуы. Шақ категориясы белгілі бір
форомалар арқылы ... ... жай ... ... бір ... ... болғандығы, болып жатқандығы сол бойынан аңғарылады.
Шақ –іс –қимыл, жай –күйдің орындалу мезгілі мен ... ... ... ... ... білдіретін граматикалық категория.
Тіл –тілдің граматикасының бәрінде де етістікті үш ... бөлу ... ... ерте заманнан бері бар нәрсе. Сондай – ақ әр ... ... ... сай әр ... өз ... бөлу тағы бар. Шақ ... бір формалар арқылы беріледі. Ондағы қимылдың, жай –күйдің өзі
белгілі бір уқытта, мерзімде болатыны, болғандығы ие ... ... ... ... ... ... ... уақыттан бұрын не соң, не сол кезде ... ... ... ... ... бір ... ... сөз таптарынан
негізгі бір ерекшелігі: тыңдап отыр, тыңдамақшы, айтты, болып етістіктері
субъектімен, мезгілмен және ... ... ... ... де ... ұшып келе жатыр), дара етістікте де (айтып) шақ көрінісі ... ... шақ ... ... бір морфермалар арқылы берілді
де (айт -ты), содан кейін қимыл ... ... ... сөйлем ішінде граматикалық құбылыстары анықталатыны сияқты.
Етістіктің кейбір шақ жасайтын қошымшалар сөйлемдегі басқа ... ... ... қарай бірде осы шақ, бірде өткен шақ, бірде
келер шақ ... ... ... Мен колхоздан келемін. ... ... ... Сондықтан да тіл білімінде шақ түрлі терминдермен
айтылады.
Граматикалық шақ категориясында осы шақ, ... шақ және ... ... ... ... сөйлеу кезіне қатысы жағынан ажыратылады.
Демек, сөйлеу кезі (момент речи) әр түрлң шақтардың ... ... ... ... ... ... ... саналады. Осы шақтың формасы
сөйлеу кезімен ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу кезіне дейін болған қимыл, іс-әрекетті, келер шақтың формасы
сөйлеу кезінен соң, яғни ... ... ... ... ... шақтың бірнеше түрі болуы мүмкін. Мысалы, ағылшын, ... ... және ... ... ... шақтың өзініің бірнеше түрі бар.
Қазақ тілінде оқыдым, оқығанмын деген етістік формаларының ... де ... ... ... ... өткен шақтық мағыналары бір емес: алдыңғысы
жедел өткен шақты білдірсе, ... ... ... ... ... ... ... шақ (абсолютное время) және қатыстық шақ (относительное
время) ... ... ... бір ... ... ... ... енгізілген терминдер болып табылады.
Абсолютті шақ – белгілі бір ... ... ... сәтті көрсеткіш
–шақ белгісі, яғни бұл ... ... бір ... ... ... ... ... шақ (13) – сөйлеу кезіндегі уақытпен тікелей қатысты емес,
граматикалық тұлғалар арқылы ... ... ... яғни ... оның ... ... ... тікелей емес, жанама түрде айқындалады.
Мысалы, жалпы граматикалық шақ категориясының өткен шақ, осы шақ, ... ... ... ... ... қатысына қара айқындалса, қазақ тілінде өткен
шақтың ... ... шақ түрі оның ... ... шақ түрі ... яғни с
онымен салыстыру арқылы ажыратылады. Көптеген ... ... ... ... ... плюскампрофект деп аталатын ... де ... ... өз ара ... ... қатысы жағынан
ажыратылады.
Түркі тілдері граматикалық шақ категориясына бай тілдерінің қатарынан
орын алады. түркі ... ... ... ... бір шақтың бірнеше
түрі бар. Ол түрлердің әрқайсысы белгілі бір шақтың әр ... ... ... Осы ... алып ... әр ... мағыналарды
білдіретін белгілі бір граматикалық шақ тілдің лексикалық жүйесіндегі көп
мағыфналы сөз тәрізді; ... көп ... сөз әр ... ... ... ... бір ... шақ та түрлі-түрлі граматикалық
мағыналадрды білдіреді. Полисематизмді сөздің сан алуан ... ... ... ... ... және ... бәрі де
негізгі номинативті мағынаның айналасына талаптарындағы сияқты, белгілі бір
шақтың да, ... ... ... ... ... ... байланыс болады, олар қаншама әр түрлі болғанымен, жалпылама ортақ
граматикалық мағынаға, жалпы өткен шақтық мағынаға келіп тіреледі. ... көп ... мен әр ... ... ... белгілі бір
граматикалық құбылыстың арасына тепе-теңдік белгісін ... ... ... мұндай салыстыру айқынырақ түсіну үшін жасалып отыр.
Шақтарды бір-бірімен ажыратуда қиыншылықтар бар. Ол қиыншылықтар, ... шақ ... ... ... ... соған орай, шақ
формаларының бір –бірімен жіктері ... ... ... ... шақ ... сы мен рай ... ... мазмұн
негізде, форма шегі де ажыратылмағанымен байланысты.
Ал шақ пен рай ... ... ... ... категория мен граматикалық категорияның миластырылып жүргені
есебінен деп қарауға ... ... ... мәселелердің ғылыми жағынан
тиянақталмай, шешілмей келу ... ... да, ... ... ... ашу, ... ... мәселелріне үлкен қиыншылық туып ... «мен ... ол ... ... етістік формалары (айт-а-мын,
тыңда-й-ды) қай шаққа тән, олардың ... ... ... дәл осы контекске
қарап анықтау мүмкін емес. Сондай-ақ, барар еді; баратын едң; бармақ еді;
барған едің; барашақ еді; ... еді; ... қала ... ... ... ... ... отыр екен сияқты формалардың бәрі де не ... бір ... ... ... ... ... күмәнсіз. Бірақ солай бола тұрса да, олардың
қайсысын қай ... ... ... ... бар. Дегенмен,
етістіктің сөйлемде баяндауыш болып қызмет атқаратын формалардың ең негізгі
қасиеті шақ ұғымын білдіру болса, бұл ... да ... ... ... ... шақ категориясының жүйесінен өздеріне тиісті орындарын
алуға лайық.
Қазақ тілінің шақ ... ... де, өзге ... ... іс-
әрекет, жай-күйдің болу мезгілі мен сөйлеп тұрған ... ... ... ... ... шақ ... қарай осы шақ, келер шақ,
өткен шақ болып үшке бөлінеді.
Осы шақ дәл ... ... ... ... ... ... Осы ... етістіктер кейде істің, қимылдың сөйлеуші хабарлап
тұрған кезеңнен бұрын басталып, үзіліссіз болып ... да ... ... деген мен оқып жүр дегендерді салыстырыңыз.
Осы шақ мағыналық ерекшеліктеріне қарай нақ осы шақ, ауыспалы осы ... ... ... осы ... іс - ... ... дәл ... үстінде болып
жатқандығы баяндалады.
Нақ осы шақ бірнеше жолмен жасалады.
а) отыр, жүр, жатыр, тұр деген төрт ... ... дара ... Мен отырмын, сені тұр-сың; сіздер жүр – сіздер, бала ... ... осы төрт ... – ып, -іп, -п және –а, -ә, -й ... ... ... ... ... жатыр, жүр, тұр етістіктері
екінші орында тұрып, айт-ып, отыр-мыз, кел-е жатыр, оқы-п, жүр, ... ... ... ... ... ... - у ... қимыл есімдері жүргіз-у де –мін,
ізден – у-де ... ... ... ... айтылуда да нақ осы шақ
мағынасында жұмсалады.
Бұдан ... ... -улі ... ... жеке де ... бұр, ... ... тіркесіп те 3-жақтық шақ осы шақ мәнін білдіре алады.
Бір күрек пен бір ... ... ... тұр. ... ... ... ... етіп, екі ішкі мен бір арық торпақ ... тұр ... ... тұр дегенмен іздену – у –де –міз дегеннің ... ... дәл ... ... ... ... сондай-ақ бұрын басталып, осы
кезде болып жатқан іс-әрекет, жай-күйді де білдіре алады. (14, 199)
Ауыспалы осы шақ ... ... келе ... ... қатар сөйлеп
тұрған тұста болып тұрған іс-әрекетті білдіреді. Бұл шақ – а, -е, ... ... ... ... арқылы жасалады. Бұл тұлға ауыспалы
осы шақ мағынасында дара да, -ып, -іп, -п ... ... ... жұмсала береді.
Мысалы: бар –а, -мын, кел-е-сің (дер), ... ... ... ... ... кел-е-міз т.б.
Бұл тәрізді етістіктер келер шақ мағынасында да ... ... ... ... осы шақ деп ... Формалық өзгешелігі жоқ бұл
тұлғалардың ауыспалы осы шақ немесе ауыспалы келер шақ ... ... ... ... соң, ... ... жер барак жасап алушы да ... ... ... ... ... ... ... бұрын орындалған іс жайында да баяндауға болады.
Сол ауылда өткен күні ақтың екі офицері кеп, мылтық ... ... ат ... ... осы шақ екен сөзімен: өтеді екен, біледі екен болып айтылуда
өткен мезгілде болған іс-әрекетті көрсетеді. 15 ... осы ... ... ... туатын мағынлық
ерекшеліктеріне және оларды білдіретін амал-тәсілдердің қызметтеріне қарай
жалпы осы шақ, нақ осы шақ және ... осы шақ деп үш ... ... ... шақ пен осы ... жігін ажырату үшін сөйлеу кезі, сөйлеушінің
тыңдаушыға сөйлеп тұрған сәті ... шек, шақ ... ... ... бойында болатын я болып жататын әрекет, тыңдай ... ... ... ... ... осы шақ категориясының арнаулы ... жоқ. ... ... ... оның ... ... икемделіп, замандар бойы сол қызметтерді атқару ... ... ... ... амал-тәсілдер бар.
1. Жалпы осы шақ етістік ... ... –а (-у-й) ... арқылы жасалады. Өйткені, бұл форма, контекстегі ... ... ... ... ... ... де (байқайсың ба, күн қызып
келеді) үнемі ... ... және ... ... ... де
адамзатқа, ғаламзатқа тән үйреншікті, дағдылы жалпы қимыл, қозғалыс, амал,
әрекет, істі де (ит үреді, құс ... сиыр ... шөп ... ... бала ... әнші ән ... ... бала оқытады) білдіре береді.
Бұл форма тек жалпы осы шақ ... ғана ... ... ... көз алдында бұрын болғандай, қазір болып ... ... ... ... етіп ... ... үшін жұмсала береді. Сол
себептен бұл форма, ... ... шақ ... деп те ... ... Нақ осы шақ көсемшенің өткен шақ (-ып, -іп, -п) және осы шақ (-а,-
е,-й) түріндегі етістік ... ... жүр, тұр, отыр ... ... ... ... ... жасалады. Мысалы, айтып отырмын; көріп
тұрмын; оқып жүр; келе жатыр ... осы шақ пен осы шақ ... ... ... да ... ... мен ... дегеннен келу процесі тек жалпы
аталғаны аңғарылса, мен ... ... мен ... ... мен ... мен ... отырмын дегендерден келу әрекеті жалпы түрде емес,
ситуация нақтыланып аталатыны көрінеді. Бірақ бұл 4 ... тек нақ ... ... ғана ... ... Олар шақ осы шақ ... тек ... тұрғанда ғана білдіреді. Бұл төрт етістік амал-әрекеттің белгілі
бір қалыпта (тұрған, отырған, ... ... ... уәдік-создық,
өзгеріссіз дәйім болатынын білдіретіндіктен, өткен шақта да, ... ... рай ... де, ... те ... ( 17, 381)
3. Неғайбыл осы шақ екі түрлі аналитикалық формант арқылы жасалады.
Оның біріншісі - ... ... шақ ... ... ... (барғалы, келгелі) жатыр,, жүр, тұр, отыр ... ... де, ... көмекшіге жіктік жалғау тікелей жалғанып ... ... ... ... ... Аттанғалы жатырмыз, көргелі
тұрмыз, оқуға түскелі жүрсіңдер ме? екіншісі – йын дер (-йін деп) ... ... бірі ... де, оған ... ... ... ... жасалады. (Мыс, барайын деп отырмын, жүрейін деп тұрмын).
Бұл форма келешекте істелмекші болған амал туралы ойды ... ... (осы ... ... асыратындай етіп көрсетеді. Бірақ, бұл форма да,
қажетіне қарай, есімше, көсемше, рай, шақ ... ... осы ... да ... ... ... қалайық деп отыр едік; ... ... олар келе ... сәті ... деп тұрған іс екен; жұмысты
бітіріп тастайын деп ... ... т.б) (18, ... Оқулықтарды «өсуде дамуда..» формасы осы шақ ... жүр. Бұл ... ... да ... ... ... ... етістікке тән қосымшалар қосылмайтындықтан, етістіктің шақ формасы
ретінде ... тиіс ... ... (19, ... А.Айғабылов, О.Күлкеновалардың «Қазіргі ... ... атты ... осы шақ – ... сөйлеу кезінде болып жатқан іс-
әрекетті білдіретін бір түрі. Осы шақ ... ... ... ... осы шақ, ... осы шақ деп 2 бөлінеді.
Нақ осы шақтың арнайы морфологиялық көрсеткіші жоқ. Бұл ... ... ... жүр қалып етістіктері жіктелу арқылы жасалады. Мысалы:
Жекеше ... ... Біз ... отырсың ... ... ... ... ... отыр Олар ... түрі жоқ сөзі ... жасалады.
Мен отырған жоқпын Біз ... ... ... ... ... ... жоқсыңдар
Сіз отырған жоқсыз Сіздер ... ... ... жоқ Олар ... ... ... тұр, жатыр, жүр қалып етістіктері басқа ... ... ... ... Мен отырдым т.б.
Қалып етістіктері осы шақ мағынасында қолданылғанда бірінің орнына
бірі синоним ретінде айтыла беруі ... ... оқып жүр – оқып ... тұр – ... ... ... бұл етістіктер қолдануда парықсыз емес. Қар жауып тұр ... ... ... жүр ... ауыстыруға болмайды. Өйткені
жатыр, тұр етістіктері қимыл иесі ... ... зат ... ... береді.
Ал отыр, жүр тек жанды ... ғана ... ... Қалып
етістіктерінің қолданылуында бұйрық рай түрінде және ашық ... осы ... және ашық ... осы шақ ... ... ... ... ұқсас
болып келетіні бар. Мысалы, сен тұр (жүр, отыр) дегенде ... ... ... ... тұр. Ал ол тұр (жүр, отыр, жатыр) дегенде осы
шақты білдіреді.
Қалып етістіктері (ы/п, - і/п), -а, -е, -й ... ... ... осы ... ... ... ... құрайды. Мысалы,
айтып отыр; жазып жатыр; келе жатыр; бере тұр. т.б. (19, ... осы шақ ... -а, -е, -й ... жалғану арқылы сөйлеп
тұрған кездегі әрекетті (күн ... ... ... ... (ол
мектепте оқиды, Асан ... ... ... қимыл -әрекетті (сиыр
мөңірейді) білдіреді. Етістіктің бұл формасы ... ... ... ... шақ мағынасында да қолданылуы мүмкін. Сондықтан бұл шақ формасын
ауыспалы осы шақ деп атайды. ... ... бір ... ме шал өмір ... ... ... білдірсе, Бұл ұя салып күшіктеген жолбарыс болса, бізге
тыныштық бермейді. Тігінде ол осы маңайдан ... ... ... шақты
аңғартып тұр. Етістіктің бұл формасын осындай ерекшеліктеріне қарап жалпы
осы шақ ерекшеліктеріне қарап жалпы осы шақ деп ... да бар. (20, ... - уда, -уде ... ... осы ... ... егін ... Мал семіруде. Бұл етістіктер де жіктеліп, осы шақтың
мағына береді. Алайда, ... ... ... тән ... ... шақ формасы ретінде қаралмауға тиіс» ... ... (21, ... ... осы шақты нақ осы шақ (жалаң нақ осы шақ, күрдері нақ осы
шақ), ауыспалы осы шақ деген топтарға ... осы шақ ... ... ... уақытта істелуім де, не істелу
үстіндегі кезеңім де көрсететін шақ категориясы. Біз ауыл сыртындағы ... ... ... ... өзі ... ... Келе жатыр, оқып отыр ... ... оқу ... ... ... ... жатқанын көрсетеді.
Жоғарыдағы отырмыз, айтып отыр, келе жатыр сияқты осы шақ жасалу тұлғсына,
сөйлемдегі беретін мағынасына ... нақ осы шақ ... ... отыр),
ауыспалы осы шақ (келеді) болып, ең алдымен екіге бөлінеді.
Бірақ жоғарыдағы мысалдарда көрсетілгендей, морфологиялық жағынан,
бұлардың әрқайсысының ... ... әр ... осы шақ ... ... дәл ... тұрған уақытта, кезде
істелуін білдіретін етістіктің түрі. Асан мектепте отыр. Ол оқып отыр деген
нақ осы шақтың өзі де ... ... ... жалаң нақ осы шақ (отыр).
Кұрделі нақ осы шақ ... ... ... ... бөлінеді.
Жалаң нақ осы шақ қосымшаның ... ... ... ... ... үстінде болып жатқан іс-әрекет, жай-күйді білдіретін
жалаң нақ осы шақ ... ... жүр, тұр ... бір ... ... төрт етістіктің басқа да етістіктерден айырмасы – жеке тұрып үш
жаққа бірдей жіктеме алады: Ояна ... ... сен ... Қойшы деп
мен жатырмын.
Күрделі нақ осы шақ екі не одан да көп ... ... ... ... ... бір-ақ лексикалық ұғымда жұмсалып, бір
сұрауға жауап беріп, ... ... ... ... Жас ... ... тұр ... әкесі қайын-жұртына көшіп келіп жатыр. Осындай екі ... да көп ... ... ... күрделі осы шақ жасалады. Мұның жасалуы
төрт түрлі:
а) Жіктік-жақ ... ... ... ... ... тұр, жүр, жатыр
сөздерін негізгі мағыналы үнемді көсемшеден соң қою арқылы: мен ... ... ... ... ... әкеле сөздері жатып көмекшісімен тіркесуі
арқылы: Баймағамбет келе жатыр. Ол газетке мақала әкеле жатыр.
б) негізгі ... ... ... ... -п) болып, бара жатыр,
келе жатыр, күрделі етістіктері ... ... ... ... күннен
күнге өсіп келе жатыр.
в) -лы, -лі жұрнағы қосылып, сындық мәнге ауысқан сөздерге (ілулі,
байлаулы) ... ... ... ... жүр, тұр тіркелсе; Оған көңіл
аударған ... жоқ, ... әлі ... ... осы шақ. ... сөздердің ыңғайына қарай бірде осы шақ, бірде
келер шақ мағынасында ауысып жұмсалатын етістіктің ... бар: ... (осы шақ), ... (қазір жазады) болып келетін ауыспалы осы шақ
жасалу ... ... ... ... ең әуелі көсемшенің –а, -е, -й
жұрнағы, одан соң жіктік жалғаулары жалғанады: отыр – а, мын, жыр –е, ... –й, -мін, ... ... т.б.Олар жасалу түріне, беретін
мағынасына қарай екі ... ... мен ... ... ... ... былай айтуға болады: Мен кинодан келемін десек келемін ауыспалы
осы шақ мағынасында болса, Мен ... ... ... ... ... ... келер шақ.
Нақ осы шақтың күрделі түрі ауыспалы осы ... ... ... ... ... сөйлеп келеді. Жанбота ат ... ... ... ... – да, - де қосымшасын ... одан ... ... ... ... ауысплы осы шақ жасауға болады.
Мұндай тұлғада жасалуы – қазақ ... ... ... ... болған
құбылыс.(22, 101-103 ). Ал, Байымбетова Жүзімкүл осы шақты нақ осы шақ ... осы шақ деп ... ... Етістіктің келер шағы.
Келе шақ іс-әрекет қимылдың сөйлеп тұрған уақыттан кейін болатындығын
білдіреді. Түрлі ... ... ... ... ... бірдей
болмайды. Олардың бірінде мақсаттың мағына басым, енді бірінде іс-әрекеттің
болу-болмауы ... не ... ... ... Осындай мағыналық
ерекшеліктеріне қарай ... ... ... шақ, сенімді келер шақ, мақсатты
келер шақ, ауыспалы келер шақ болып 4 бөлінеді.
Болжамды келер ... ... ... ... болжай,
жорамалдай айтылады. Бұл болымды және болымсыз тұлғалы -ар//-ер, -р, ... ... ... ... ... жасалады.
Болжамды келер шақ мына тәрізді синтаксистік тіркестер ... ... ... шақ ... мен ... ... ... сөздер
тіркесі арқылы жасалады.
Қария адам өмірінің қысқалығына қынжылатын сияқты . (Бұлқышев)
ә) – у тұлғалы қимыл есісдер (тәуелделіп ... ... ... ... сөзімен тіркеседі.
Басқа бір сылтау айтсам, маған сенбей ... ... ... ... шақ – ... қимылдың істелетіндігін және оның
ақиқаттығын білдіреді. ... ... шақ – қолы // ... ... ... ... ... тұр, жүр етістіктерінің тіркесуі арқылы
жасалады.
Біз соғысқа ... ... ... ... Алматыға жүргелі
жатыр.
Мақсатты келер шақ. Бұл шақ істелуге ... ... ... ... ... ... Мақсатты келер шақ – мақ//-мек,
-бақ//-бек, пақ//-пек етістіктерінің жіктеліп айтылуы арқылы етістіктерінің
жіктеліп айтылуы арқылы жасалады.
Мысалы: бар – мақ-пын, ... (дер) ... ... – шы, -ші ... ... ... ... та
қолданылады.
Бұл шақтың болымсыз түрі емес ... ... ... орны ... жыл ... оқу ісі ... жыл күшеймесе, кемімек,
әлсіремек емес. (С.Дөнентаев)
Ауыспалы келер шақта ... ... ... ешбір шүбәсіз
баяндалады. Ауыспалы осы шақ пен тұлғалары (а,-е, -й ... ... да, ... ... шақ ... Олардың мағыналары сөйлемде
айқындалады.
Бірақ оған ... ... ... ол өліп жатса да орындайды
(Мүсірепов) Қажы ... ... ... ... - деді ғой, ... енді жоғалтады (24, 200-201).
А.Ысқақов келер шақ формаларын ... мен ... ... ... ... ... шақ, ... келер шақ және мақсатты (арнаулы)
келер шақ деген үш топқа бөледі.
1. Жалпы (анық) келер шақ амал-әрекеттің алдағы ... ... ... ... ... Бұл шақ ... негізіне көсемшенің осы шақ
формасының ... (а, -е, -й) ... ... жасалады. Мысалы, Біз
үлкендердің тапсырмасын орындаймыз, үміттерін ақтаймыз.
2. Болжалды келер шақ формасы ... ... ... ... бірақ ол амалдың жүзеге асу-аспауы күдікті, екі талай екені
аңғарылады. Ал форманың өзі ... ... ... –ар (-ер, -р) ... ... жалаң және күрделі негіздерімен жасала береді.
Мысалы, өзіңіз әуелі келерсіз, жай-жапсарымен сонда ... әлі де ... ... де шығармыз, әңгімелесетін де болармыз.
3. Мақсатты (арнаулы) келер шақ формасы амал-әрекеттің алдағы уақытта
шүбәсіз, күдіксіз (қайткенде де) жүзеге асатынын және онда бір ... ... ... ... ... ... ... мақсатты келер шағының
– мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек ... ... ... кейде соңғы
жұрнақтың үстіне – шы дәнекері қосылу арқылы жасалады. ... Біз ... да, онда ... кім, ... ... ... сөз ... кітапханаға бармақпын, жолға қажет кітаптар алмақпын. 25 (332-333)
Келер шақ ... ... ... ... мағыналарына қарай:
ауыспалы келер шақ, болжалды келер шақ, мақсатты ... шақ деп үш ... ... шақтың формасы –а, -е, -й тұлғалы көсемшенің жіктелуі
арқылы жасалады. ... мен ... сен ... сіз ... ол ... ... етістіктің өткен шақ, осы шақ ретінде де қолданылды.
Болжалды келер шақ есімшенің – (а) р, -(е) р және ... ... ... ... алдағы уақытта болатын амал-әрекеттің жүзеге
асу, аспауын күдікті, болжалды түрде аңғартады. ... ... ... ... шақ ... – мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, ... ... арқылы, кейде оған –шы қосымшасы қосылып ... ... ... ... ... –бармақшысың.
Мақсатты келер шақтың мағынасы сөйлеу кезінен кейін болатын ... анық ... ... ... ... ашық ... гөрі бұйрық
рай, әсіресе қалау райға жақындау. Мысалы: бармақшымын – барғым келеді,
сөйлеспекпін – ... ... (26, ... ... ... ... шақ деп ... тұрған уақыттан бұрын болғам я істеліп тынған
амал-әрекетті білдіретін етістік формаларын айтады. Әдетте өткен шақ ... шақ, ... ... шақ, ауыспалы өткен шақ болып бөлінеді (27, 198-
199).
«Қазіргі қазақ тілі грамматикасы» атты оқулықта етістіктің ... ... ... өткен мерзімі мен сөйлеушінің баяндау уақытының ... ... а) ... ... шақ; ә) ... өткен шақ; б) ауыспалы
өткен шақ болып үшке бөлінеді.
а) Жедел өткен шақ ... ... дәл ... ... уақыт
алдында ғана болып өткенін білдіреді. Жедел ... шақ ... ... және ... ...... ды //ді, жұрнақтарының қосымды
арқылы жасалады, олар адам әрі бірінші жақта –ле, қ//к, ... ... ... ... ... болып жіктеліп қолданылады.
Мысалы, айт-тым, бар-дық, кел-дің-дер, көр-медің-із ... ... ... шақ –іс-әрекеттің, қимылдың сөйлеп тұрған уақыттан
әлдеқайда бұрын, ертеде болып өткенін білдіреді.
Бұрынғы ... шақ ... ... ... ... және ... ... түбірлеріне -қан//кен, ған//-ген
тұлғалы ... шаө ... бар ... көр-ген-сің(дер), кел-ген-
сіз(дер), біл-ме-ген болып, жіктік жалғауының қосылуы арқылы жасалады.
ә) Болымды және ... ... –ып, //іп, -п ... одан әрі ... ... ... жасалады.
Қызықтан қашып бұл жерге,
Көңіліңіз суып келіпсіз (Абай).
б) –қан //-кен және ып//іп, п тұлғалары мен-ұшы ... ... ... ... ... ... бұрынғы өткен шақ жасалады.
Мысалы: бар-ған ем, көріп-ең, айт-ушы еді т.б.
Бұрынғы ... ... ... ... да синтаксистік тәсілмен берілетін
түрлері бар. Олар өткен шақ есімшелерге екен етістігі мен ... ... ... ... ... (ған, екен, ған шығар, ған сияқты т.б)
сөздерінің, етістіктің шартты рай ... ... (са ... және жедел
өткен шаққа білем (..ді білем) модаль ... ... ... ... ... шақ. Өткен шақтың бұл түрі ...... ... ... Бұл тұлғалар өткен шақта сөйлеушінің істің
орындалғанын нақтылы баяндауын білдіреді.
Адам баласы ... ұлы ... ... ... ... білу үшін ... (28, 198-199)
А.Ысқақов бірнеше семантикалық сипаттарын ескере отыры, өткен шақты
анық (айғақты) өткен шақ, ... ... ... шақ және ... ... шақ деп үш ... ... болады деп көрсетеді. 29 (328).
1. Анық (айғақты) өткен шақ деп ... ... я ... ... өзі басы –қасында болғандай, өз көзімен көргендей, ... ... ... ... ... етіп ... формаларды
мындай өткен шақ формалары жасалады.
1) –ды, /-ді, ты, -ті) жұрнағы (алды, келді)
2) –ған ... -қан, -кен) ... ... ... ... ... (-етін,-йтын, йтін) формалты (көтеріп еді; сынап еді, ішіп
еді)
4) –ып еді (іп еді, п еді) ... ... еді, ... еді, ... –ған еді, қан еді, -кен еді) форманты еді, білген еді, қашқан еді,
түскен еді) форманты (қалаған еді, ... еді, ... еді, ... ... – ушы еді (-уші еді) форманты (барушы еді, келуші еді);
7) тұр, жүр, ... отыр ... мен ... еді көмекші
етістігі тіркеседі. (жүр еді, отыр еді, жатыр еді, отыр еді).
2. Толық (айғақсыз) өткен шақ деп ... ... я ... ... өзі ... ... өз көзімен көрмей, тек басқа айғаққа
(біреудің айтуынша, хабарлауына) сүйеніп, немесе ... өзі ... ... ... ... ... ... айтқанындай етіп көрсететін
формаларды айтамыз. Толық ... шақ ... ... –ып (-іп, -п) ... ... ... ... екен (-ген екен, -қан екенғ –кен екен) форманты (алынған
екен, кешіккен екен, сасқан екен).
3) –а, +ды екен (-е + ді ... ... ... ... ... ... ... (ауыспалы) өткен шақ деп сөйлеушінің бұрын ... ... ... ... ... мақсатты, шартты, болжалды,
тілекті сөйлеп отырған кезге дейін орындалған-орындалмағанын белгісіз етіп
көрсететін ... ... ... ... шақ формалары арқылы
жасалады.
1) –шақ еді (-мек еді, бақ еді, пақ еді, пек еді) ... ... ... еді, ... еді, ... еді, ... еді, ... еді) 30 (328-
329).
Ә. Төлеуов өткен шақты мағынасына, жасалуына ... ... ... ... олар: жедел өткен шақ, бұрынғы өткен шақ, ежелгі ... ... ... шақ, ... ... шақ (31, ... ... шақ. Істің істелгендігін үзілді-кесілді кесіп, оның таяу
уақытта ... ... ... Ай ... көтерілді.
Кісендерімізді сылдырлатып, булыға тұрып, ... ... ... ... ... шақ ... ... ие туынды түбіріне –ты (-ті,
ды, ді) жұрнағын қосып, одан соң ... ... ... ... ... ... бір рет түсімде Қызыл жебені көрдім.
Бұрынғы өтекен шақ. Істің сөйлеп тұрған уақыттан, ... ... ... ... ... ... ... демалыста Тұрар
Қырғызбайдың қолына барған. Ауылдары жақын балалар кеше кешке ... ... ... өткен шағы есімшенің – қан ... ған, ... ... ... жақ жалғауы арқылы жасалады: Мұндай өткен шақтың
түрі - сөйлеуші істің істелетіндігіне анық көзі ... ол ... ... ... тұжырымдайды. Ол студент кезінде қалада болған,
мен колхозда болғанмын.
Ежелгі өткен шақ. ... (-ып, іп, -п) ... ... ... кәрі де ... ... ... жетпей боржып, бет-әлпеті бұзылып болыпты.
Тек баланы сақтасам-ау деген аналық сезім барлық ... ... ... ... Мұнда сөйлеуші өткен ... өзі ... ол ... ... сырт ... не ... бір ... арқылы
білдіргендігін көрсетеді. Істің бұрын болғандығын білдірумен бірге, ол
істің ақиқат болғандығы, ... да бар ... ... шақ ... ... мен көсемшенің (-ып) түрінен соң жіктеліп келген я
көмекшісі тіркесу арқылы тиянақсыз өткен ... ... түрі ... ... ... - ... дауыс Шолақ Шабдардың үстінде отырған Тұрардың аузынан
еріксіз шығып кетіп еді. Мұндай тұлғалы сөздерден іс бұрын болғанымен, ... ... ... де ... ... Іс ... ... бір-біріне
қатысты болады.
Шартты райы керек сөзі тіркесу арқыла да тиянақсыз өткен шақ ... ... ... ... ... ... ... көрсе керек т.б. Мұндай
тиянақсыз өткен шақ бұрын болып өткен істің ... ... ... ... ... ... ... осы уақыттағы іспен ұштасуын
көрсетсе (танысқан едім, ... ... ... түрі ... ... не ... істің осы уақыттағы басқа бір іспен ұштасуын көрсетеді: танысып еді,
көріп еді, көріп едің ... ... шақ ... үшін ... есімшенің атын (-етін, -йтім,
йтын) жұрнағын қосып, онан соң жіктік ... ... ... тұлғада
құралған сөйлемнің мағынасы шақ жағынан ауысып отырады: ... ... ... Ай ... ... ... ... толықсып тұрған шақта ол
бай ауылының төбесінен келіп түскен.
Синтетикалық, ... ... ... ... өткен шақ
формаларының тұлғалануы әртүрлі. ... ... ... ... ... айтушы едім, білуші едім» формаларын сездіретін
айтатын, білетін деп өзгертсек, адам бұлардың мағыналарына ... ... (31, ... ... қазақ әдеби тілі» атты оқулықта қазіргі қазақ ... ... ... ... бар ... атап ... Өткен шақ
формалры мағыналарына қарай 4 ... 1) ... ... шақ. 2) ... шақ. 3) ... ... шақ 4) ... өткен шақ (32, 51-52).
Жедел өткен шақ формасының грамматикалық көрсеткіші – ды, -ді, ты,
ті жұрнақтары ... ... ... ... ... оқы-ды-м,
оқы-ды-ң, оқы-ды-қ, оқы-дың-дар, оқы-ды. Көбінесе –ды, -ді –ты, -ті ... ... ... жуық арада өткенін білдіреді. Біз киноға
бардық. Саяхатшылар жолға шықты. Сондықтан бұл форма жедел ... шақ ... ... бұл жұрнақтар жалғанған сөз тек жуық арада ғана ... ... ... ... ... 1917ж ұлы ... ... болды.
А.Құнанбаев қазақ жазба әдебиетінің ... ... ... ... жуық ... ... көрсетіп тұрған жоқ.
Бұрынғы өткен шақтың морфологиялық көрсеткіші – есімшенің – ған, -ген,
-қан, -кен жұрнақтары. Бұрынғы өткен шақ ... ... ... шақ
формасымен синонимдес қолданыла беруі мүмкін. Мысалы: Біз киноны кеше
көрдік. Біз ... кеше ... ... бұл екі ... ... де бар. Олар ... –ған, -ген (қан, -кен) жалғанған формалар ешқашан сөйлеп тұрған
кезде өтіп жатқан қимылды білдіре алмайды. ... ... ... ... ... Мұның не, зәремді ұшырдың сөздерін білгенмін. Ұшырғансың
деп айтуға болмайды.
2. Жедел ... шақ та, ... ... шақ та ... ... ... –ды, -ді, -ты, -ті формалары сөз нақтылықты аңғартса,
-ған форомалы ... ... ... ... ... мына ... Ол үйге ... (анық білемін, көрдім). Ол үйге кеткен
(әйтпесе көрініп қалар еді) ... -ген, -қан, -кен ... ... ... еді ... ... тіркесіп те қолданылады. Мысалы, барған
едім, барған едің, барған еді.
Ежелгі өткен шақтың ... ... –ы (п), -і (п) ... ... ... ... ... Ежелгі өткен шақ формасы ертеде
өткен іс-қимылды аңғартуда жиі қолданылады. Масылы, ертеде бір ... ... ... ... да бұл форма ежелгі өткен шақ деп ... ... ... бұл ... ... ерте ... не жуықта болғанын
ажыратпай қолданыла беретін кезі де ... ... сен ... ерте ... ... ... ... шақ формасының негізінен мағыналық өзгешелігі мынадай:
1) әс-әрекеттің орындалу ... ... ... болмағанын
білдіреді. Мысалы: ол Алматыда оқыпты. 2) Сөйлеуші тарапынан іс-қимылдың
саналы түрде орындалмағанын, білудің, ... ... ... ... ерте ... ... ... кілтті тастап
кетіппін (Ұмытқандықтан), түс көріппін, қате ... ... ... ... жіктелуі
Жекеше ... ... Біз ... көріпсің ... ... ... ... ... ... Олар ... ежелгі өткен шақ формасы қимыл- әрекеттің ... ... ... ... ... ... білмегенімен, жаңасақтықтан байқалатыны
аңғартады.
Дағдылы өткен шақ ерте кезде болып өткен дағыдыға айналған (қайталанып
отыратын) ... ... ... Біз ... бірге баратынбыз.
1.Семантикалық түрі –атын, -етін, -йтін, -йтын жұрнақтары жалғанып, ... ... ... жасалады. Мыс, мен бағатынмын, сен бағатынсың, ... ол ... ... ... ... ... шақ түрі ... -етін,
-йтын, -йтін және –ушы, -уші жұрнақтары жасалған етістік пен еді ... ... ... жасалады. Масылы, білетін едім, білуші едім,
білмеуші едің. Бірақ ушы еді формтымен ... ... гөрі атын еді ... ... сөз жиі ... ... өткен шақтың сөйлеу кезінен бұрын болған қимылдарды
білдірумен ... ол ... ... ... ... ... аңғартады (33,51-52).
ІІІ тарау.
Мұртазаның «Қызыл жебе» романындағы өткен шақтың түрлері, ... ... ... ... ... етістіктің жедел өткен
шағы, мағыналық ерекшелігі.
Өткен шақ іс-әрекеттің сөйлеуші баяндап тұрған уақыттан бұрын болған я
істеліп тынған амал-әрекетті білдіреді.
Ш. ... ... ... ... ... ... ... етістік
формалары аса бай. Бірақ ол формалардың ... де, ... да ... әр ... ... ... реті ... олардың біреулері сөйлеп
отырған кезден әжептәуір бұрын я соның дәл ... ғана ... ... біреулері едәуір бұрынғы, біреулері одан әріректегі, біреулері
одан да аяғы кездегі, енді ... ... арғы ... ... ... ескі я көне замандардағы істі білдіреді. Ол ғана емес,
кейбір формалар өтен ... ... ... ... ... мен салдарынан сол кезде жүзеге аспай қалған амал - ... ... амал ... ... ... ... қазақ тіліндегі өткен
шақтың көрсеткіштері де өте көп және ол ... ... ... да, күрделі (аналитикалық) та болып келеді.
Мысалы: ... ... ... ... деп ойлады.
(Ш.М., 1994.,58).
Сонда губернатордың бір айтқаны ... ... ... ... ... ... желкесін қасыды. (Ш.М.,1994., 5).
Приходько мырза шын діндар кісі еді. ... ... ... ... ... (Ш.М.,1994., 8).
Әкесі Рысқұлды Саймасайлар байлап тастап, жабыла сабағанда бір ... ... ... қалып еді. (Ш.М.,1994., 9).
Бұлар ол айланы алдақашан есепке алып қойған. (Ш.М.,1994., 10).
Тура бес күн бостандықта болдым. (Ш.М.,1994., 10).
Сонда әке ... ... ... еді. (Ш.М.,1994., 10).
Сөйтіп жүргенде көрген Тұрары ғой, Тұрар деген атының өзіне әке байғұс
бар үмітін артып еді. (Ш.М.,1994., 13).
Шал да болса ...... ауып ... ... бір ... ... емес еді. (Ш.М.,1994., 15).
Өз ықтиярымен шықтым. (Ш.М.,1994., 15).
Әруақ құдай қолдаған ... ... бір ... ... ... 16).
Лезде қара қойдың қамы уайымдатқан Рысқұл тәуіп ағасына рахмет айтуды
да ұмытып кетіп еді. (Ш.М.,1994., 16).
Тұқымбай да ... ... ... ... қиыны – есіктен қарағанда Қызыл жебе үрікпесе болар еді.
(Ш.М.,1994., ... ... осы ... бәрі де ... ... ... ... жатқызылуы тиіс. Өйткені олардың
бәрінің құрамында да өткен ... ... –ды (-ді) және ... ... қатысады, осы элементтер аналитикалық етістіктердің еді ... ... ... ... ... компоненттерінде де кездеседі.
Сөйтіп өткен шақ категориясын жасайтын көрсеткіштер жалаң да, күрделі
де болады. Жалаң көрсеткіштерге: -ды(-ді), -ған(-ген), -атын(-етін), ... ... ... да, күрделі көрсеткіштерге: -ғана еді; -атын еді;
-ар еді; -маң еді; -ып еді; -ушы еді; -ған екен; -атын ... -мақ ... ... -й+ды екен; - са екен; -йын деген екен сияқты аналитикалық форманттар
және тұр, жүр, отыр, жатыр етістіктеріне, ... ... еді, ... етістіктері тіркескен күрделі формалар жатады.
Осы формалардың бәрі де ... ... тән ... ... ... ... сондай жалпы грамматикалық мағыналары бола
тұра, олардың әр түріне лайық анықтық, толықтық, ... ... ... және басқа да солар сияқты модальдік реңктерді
білдіретін ерекшеліктері бар. ... ... ... ... ... қатысты
жалпы грамматикалық мағыналарының өздері де, жоғарыда айтылғандай, бұрын
жасалған амалдың әрқилы шама-шарқын және ... ... ... бір дәрежеде емес, әр алуан болып келеді. Ондай әр алуандық, әр
келкілік өткен шақ ... әр ... ... тән ... яғни ... құрылымдарының өзара бір-бірінен сараланатын
ерекшеліктеріне байланысты. Өйткен, қашан да болсын, сөздің ... ... ... ... ... ... сай
болып отыруы – тілдегі орнықты заң. Мысалы: бар-ды-қ, бар-ған-быз; бар-атын-
быз; бар-ып-пыз ... төрт ... ... де ... ... ... семантикалық өзгешеліктері төрт түрлі. Мысалы, бар-ды-қ дегенмен
амалдың жуық арада істелгені аңғарылса, ... ... сол ... ... ... ... Бар-ып-пыз деген форма бұрын жасалған,
бірақ ұмытылған іс-әрекетті кейін еске ... ... ... ... ... ... өзі басы-қасында болмай, көзімен көрмей істелген амал-
әрекетті есту, сұрау, оқу және ... сол ... ... ... ... ... Ал ... деген форма контестке қарай,
бұрын дәйім я дүркін-дүркін анық ... істі ... ... ... ... ... бойынша бұрын анық жүзеге асқан істі бағдарлатады.
Өткен шақ формаларын жасауда жұрнақтар әрі негіз, әрі ұйытқы болатыны
рас болғанымен, ... ... сан ... болсын мағыналық реңктерді
білдіру қабілеті жағынан болсын олардан әлденеше есе асып түседі. Мысалы,
алған еді және ... еді ... екі ... ... мағыналық реңктері
бірдей еместігі сияқты, алған екен және алмақ екен дегендердің де ... ... ... Демек, шаққа қатысты осындай аналитикалық формалар қанша
болса, олардың мағыналық реңктері де сонша ... ... ... ... болатын жалпы категориялық мағына да, жеке түрлерінде болатын
семантикалық айырмашылықтар да етістік негізіне тіркелетін ... ... ... ... ... қалып тұрады.
Мысалы, кел-етін еді; кел-ген еді; кел-іп еді; кел-ер еді; ... ... еді; ... екен; көр-мек екен; көр-се екен; көр-ер екен; көр-е+ді
екен деген формаларды алсақ кел, көр ... ... ... жалпы
категориясы мағыналарынан да, бір-біріне ажырайтын ... де алыс тұр. ... ... жоқ. Ал осы ... ... ... ... екінші топтағы сөздеріне – ... ... шақ ... ... ... категориялық мағына беріп тұр.
Сөйтіп аналитикалық форманттардың біріне ортақ бұл (екінші) компоненттер
(еді, екен) ... ... ... ... ... аналитикалық форманттардың бірінші топтағы ... ... -іп, -ер, -мек, -се, -уші) және ... топтағы бірінші компонеттері (-
етін, -ген, -ер, -мек, -се, -е+ді) ... шақ ... ... жағынан саралап ажырататын көрсеткіштер болады. Бірақ сөйлеу
тілінде олардың әрқайсысының (-атын, -ген) екінші (еді, ... ... ... бір ... аналитикалық тұлға (единица) есебінде (-атын еді,
-атын екен) қызмет етеді. ... ... ... ... және ... грамматикалық қызметін көрнекті етіп көрсетеді.
Сөйтіп, еді я екен компоненті тіркесінен ... ... ... ... (ажырайтын) семантикалық ерекшеліктері жойылмайды
сақталады, олар тек өткен шақ формасына түседі, ... еді және ... ... ... ... ... өткен шақтың
біріншісі (мысалы, ал-ған еді, ... еді) ... ... анық ... ... ... (айғақсыз) өткен шаққа жатады. Өйткені алған еді
дегенде, анықтық ... ... ... ... бола ... ... ... таныттық (айғақсыздық, күдіктілік) түсінігі көкейге қона
қалады. Осындай мағыналық ... ... ... ... ... ... шақ ... және оларды білдіретін формаларын
салыстырып көрейік.
1. Қазылған топырақ едәуір үйіліп ... (Ш.М., 1994., ... ... топырақ едәуір үйіліп қалған екен; 3.
Қазылған топырақ едәуір үйіліп ... ... 4. ... едәуір үйіліп қалса керек (үйіліп қалған болса
керек); 5. Қазылған топырақ едәуір үйіліп ... ... ... ... адам ... ... топырақ едәуір үйіліп
қалды (... қалған еді ... үйіліп қалатын еді ..., үйіліп
қалушы еді ... деп айта ... және ... ... ... бұл формаларды тек осы жайларды өз көзімен көрген,
оның басы-қасында болған адам ғана қолданса керек. ... адам ... ... топырақ едәуір үйіліп
қалса керек; Қазылған топырақ едәуір үйіліп қалған шығар» деп
айта алады. Өйткені бұл ... ... ... ... кезде жүзеге асырылмақшы болған ынта, тілек,
мақсат, нысана, шарт, болжам тәрізді амалдар: ... сол ... ... еді, ... ... ... арқылы болғандай етіп көрсетеді, ал шындығында,
олардың болғандары да, болмағандары да неғайбыл, демек, ... анық та емес ... та ... ... ... ... ... қарай да, ішкі мазмұн
өзгешелігіне қарай да жіктеуге болады. А.Ысқақов ... ... ... ... ... ... өткен шақты а) анық (айғақты)
өткен шақ, ә) танық (айғақсыз) өткен шақ және б) ... ... ... ... үш салаға бөледі. Ал «Қазақ тілінің грамматикасында» өткен шақ
а) жедел өткен шақ; ә) бұрынғы өткен шақ; б) ... ... шақ ... ... ... ... романында осы аталған өткен шақтың
барлық түрлері кездеседі. Олардың мағыналық ерекшеліктері ... ... ... ... шақ ... ... дәл сөйлеп тұрған уақыт алдында
ғана болып өткенін білдіреді. Мұнда іс-әрекеттің нақтылы анық ... ... шақ ... түбірінің болымды және болымсыз түріне –ты//-
ті, -ды//-ді ... ... ... жасалады, олар одан әрі бірінші
жақта –м, -қ//-к, ... ... –у, ... ... ... ... жіктеліп қолданылады. Мысалы «Қызыл жебе» романында жедел
өткен шақтың мынадай түрлерін кездестіруге ... ... ... ... ... ... ... одан әрі
бірінші жақта –м, қ//к болып жіктелетін өткен шақтар. Мысалы:
Жүрегі тарс етіп ... жаны ... ... ... ... 64).
Қабырғада көлеңкесі ебедейсіз сорайған қарауыл аңырып тұрып-тұрып,
ақыры шығып кетті. (Ш.М., 1994, 64).
Тесіктен симай пұшайман болды. (Ш.М., 1994, ... ... көк ... шашылған асқар-асқар тауларды көрді.
(Ш.М., 1994, 66).
Қайнар көздің бас жағындағы жалбызды аршып-аршып, әрірек өтіп, пісігі
өсіп кеткен бір шоқ ... ... ... (Ш.М., 1994, 69).
Бүлдірген ауқат болмады. (Ш.М., 1994, 69).
Тас-тастың қуысында қақылықтап ... ... ... көңілін
алаңдатты. (Ш.М., 1994, 69).
Жуықтап жоламастан бұғып қана отырды. (Ш.М., 1994, ... жебе ... асыл ... ... де соймайды. (Ш.М., 1994, 73).
- Әй, мырза-ай, осы жаман сандықтың ... ... кісі ... деп ... ба? (Ш.М., 1994, ... ... қақбас, інің қайда, қаныпезер, қашқын ініңді қайда тығып
қойдың? (Ш.М., 1994, ... ... ... аяққа жығылып айтасыңдар. (Ш.М., 1994, 77).
Өздерің-ақ ұстап бересіңдер. (Ш.М., 1994, ... ... ... (Ш.М., 1994, 77).
Онан да әлі кеш емес, көшейік. (Ш.М., 1994, 78).
Аттаныстың табан астында асығыс болғандығы сонша, әдеттегі ... ... ... ... да ... (Ш.М., 1994, ... ... шақтың бұл түрі анық (айғақты) өткен шақ ... ... шақ деп ... ... я ... амал-әрекетті өзі
басы-қасында болғандай, өз көзімен ... ... ... ... ... ... ... формаларды айтамыз, - деген анықтама
берілген. ... анық ... шақ ... ... көрсеткіштер
арқылы жасалатының көрсеткен:
1) –ды (-ді, -ты, -ті) ... ... ... ... ... ... салып жіберіп,
мұрнының үстін сырдыра орып түсті. (Ш.М., 1994, ... ... ... ... ... (Ш.М., 1994, ... ... алып келе жатқан жерінен атып кеттім. (Ш.М., 1994, 102).
Төбеде жалғыз қыран қалықтап жүрді де қойды. (Ш.М., 1994, ... мен ... ... ажырата алмай, әрі-сәрі халде қалған Рысқұл Қара
Иванның даусын естіген соң есін бірден жиып ... (Ш.М., 1994, ... ... ... шөмелесіне тығып пана болды. (Ш.М.,
1994, 106).
Мал қораны айналып шықты. (Ш.М., 1994, ... Иван ... айыр ... ... төңірегіндегі кәшек шөп-шаламды
жинаған болып, аймалшықтап жүріп алды. (Ш.М., 1994, 107).
Аттың иесі аман-есен бір жерде ... ... ... болды. (Ш.М.,
1994, 109).
Анарбай мен Таубай бастап, болыстың адамдары да ... ... 1994, ... ... ... -қан, -кен) ... асып күн ... (Ш.М., 1994, 67).
Тұрар сайдың қабағындағы жабайы алма ағашының ... ... ... 1994, ... ... алма ағаш балақтап, бұтағы ескіріп кеткен.
(Ш.М., 1994, 67).
Патшаның да ... ... (Ш.М., 1994, ... Иван да ... ... ... отыз жыл бұрын Ресейден ауып келген.
(Ш.М., 1994, 90).
Бас аурудың үстіне мына ... ... ... ... миын ... (Ш.М., 1994, 92).
Төсекте қарындасын ойнатып отырған Тұрар жерге ... аяқ ... (Ш.М., 1994, ... ... үстінде шашы сексиіп, қорыққанынан шырылдап қоя берген.
(Ш.М., 1994, 94).
Ол ағаштар алдақашан шіріп кеткен. (Ш.М., 1994, ... ... ... ... ... жұрнағы;
Тау – Шілмембеттің маңайындағы екі-үш құрым киіз үйдің ескі бақандары
болатын. (Ш.М., 1994, 96).
Сол шанаға Оразбақ таласатын. (Ш.М., 1994, ... ... ... ... ... ... базардан ылғи
тәтті әкеліп, балаларға тең бөліп беретін. (Ш.М., 1994, 99).
Үйден гөрі түзде көп жүретін ... ... ... ... басқа
балалардан гөрі Тұрарға бүйірі тартыңқырап тұратын. (Ш.М., 1994, 99).
Губернатор фон Таубе патшаға еліктейтін. (Ш.М., 1994, ... да ... ... мұртын да солай бастыратын.
(Ш.М., 1994, 119).
Қазына тіккен ... шақ ... ... ... жеке ... ... ... (Ш.М., 1994, 122).
Әкесінің мейірімі түсіп еніренген кездері аз болатын. ... ... ... нар ... бір бұтағы көлбеңдеп, жасыл жапырақ
көз ... (Ш.М., 1994, ... –ып еді (-іп еді, -п еді) ... жыл ... ... туған жері Түлкібастан кетер жылы Қатшагүл
жеңгесі тігіп ... еді. (Ш.М., 1994, ... ... ат енді ... ... ... тұр еді.
(Ш.М.,1994, 132).
Тары қоритын уақыт болып қалып еді. (Ш.М., 1994, ... ... ... еді. (Ш.М., 1994, ... күні де бір ... суға бола ... ... керілдесіп
қалғанда, кедей Сәліктің бас көтерері осы Рысқұл боп қоқайқаптағысы қозып,
қаны бір қайнап еді. (Ш.М., 1994, ... ... ... оның есіне баяғыда өткен Әлімбек батырдың күміс ер-
тоқымы сап ете түсіп еді.
5) –ған еді (-ген еді, -қан еді, -кен еді) ... ... ... еді, ... еді, ... еді, ... ... еді,
ашылып қалған еді).
6) – ушы еді (-уші еді) форманты:
Күндіз-түні желдемейтін қапаста не иіс болушы еді. (Ш.М., 1994, 64).
Үшеуінің ішінде ... ... ... ... жақсы көруші еді. (Ш.М.,
1994, 100).Бір ауыз жылы сөзден іші-бауыры елжіреп, әлдеқандай аяныштан
көмейіне ... жас ... ... еді. (Ш.М., 1994, ... ... басқа көрінуші еді. (Ш.М., 1994, 14).Осы әуеніне бола
Тұрар қолына кілт ... ... ... ... ... ... ... 1994, 71).Бар ықыласы баласына ауып, жас келіншекке кейде ... ... еді. (Ш.М., 1994, ... қанша сапарға аттанса да ала ... ... еді. (Ш.М., 1994, ... тұр, жүр, жатыр, отыр етістіктері мен есімдіктерге ... ... ... (жүр еді, отыр еді, тұр ... еді) ... ... ... жебе» романында аталған өткен шақтың бірнеше
формалары кездеседі; ал кейбіреулері ... ... ... қасы.
Мәселен, ған еді (-ген еді, -қан еді, кен еді) ... тұр, жүр, ... ... мен ... еді ... тіркесу арқылы жасалған
формалары ұшырасады.
3.2. Ш. Мұртазаның «Қызыл жебе» романындағы етістіктің бұрынғы өткен
шағы, ... ... ... шақ ... ... сөйлеп тұрған уақыттан
әлдеқайда бұрын, ертеде ... ... ... өткен шақ мынадай жолдармен жасалады.
1) Болымды және болымсыз етістік түрлеріне –қан//-кен, -ған//-
ген тұлғалы өткен шақ ... ... ... ... ... болып, жіктік
жалғауының қосылуы арқылы жасалады.
Тас ... ... ... ... ісінің оңалмасын сезген.
(Ш.М., 1994, 126).
Сол сайыста екі батыр ... де бір ... ... ұшып ... 1994, 131).
Шабданның асында Теке батыр мен Соқыр батыр қайта сайысып, бұл жолы
Соқыр Теке батырды ұшырып түсірген. (Ш.М., 1994, ... ол ... кеш ... (Ш.М., 1994, ... ... ... әлгі ... ұмытып кеткен.
(Ш.М., 1994, 134).
Приходько мырза ... өз ... ... тапсыра отырып,
Тұрарға да емеурін айтқан. (Ш.М., 1994, 140).
Әруақ құдай қолдаған екен, балаң бір қатерден қалыпты. (Ш.М., 1994, ... ... ... ... ... екі адам маздап ... ... ... (Ш.М., 1994, ... ... дәу үй ... ... ала орналасыпты.
(Ш.М., 1994, 37).
Көлікке жегіп жүретін бір аты ... (Ш.М., 1994, ... аты өшіп ... (Ш.М., 1994, ... ерді ... ... дүбірлі күндердің белгісіндей келелі
зат есебінде сақтапты. (Ш.М., 1994, 149).
Өз өміріндегі ат үстіне күміс ерді салмапты. (Ш.М., 1994, ... ... ... мұра ... (Ш.М., 1994, ... ... және –ып, -іп, -п ... мне –ушы аффикстері арқылы –е
етістігінен өткен шақ жасалады.
Ол ... аз ... ... ... жүрген әруақ адасып
қаласындай көрінуші еді. (Ш.М., 1994, 149).
Ал, шандағында Молдабек те, Шыныбек те, ... да ... ... асулы тұр еді. (Ш.М., 1994, 97).
Ізбайша жортпаш Түйметайды қолынан жетектеп ауылдас ... ... ... ... еді. (Ш.М., 1994, 28).
Сол жолы өзі есімдес алқаптан Рысқұл таутеке атып алып ... 1994, ... ... ... кері ... бөрі бүлкіл салып, салмақпен желе
жортып еді. (Ш.М., 1994, ... ... өте ... ... көзі ... көзімен атысып
қалып еді. (Ш.М., 1994, 61).
Таңның арайы ажарланып, жаңа күннің шырайы кіре ... ... 1994, ... ... бұл түрі А. ... оқулығында танық (айғақсыз) өткен
шақ деп беріледі.
Танық өткен шақ деп сөйлеушінің болған я болмаған амал-әрекеттері ... ... өз ... ... тек ... ... немесе кейін өзі
көріп, оқып, сұрап, естіп ... білген формаларды ... ... ... –ып, (-іп, -п) ... сары қауындардың біразы пісігі өтіп, қақ-қақ жарылып кетіпті.
(Ш.М., 1994).
Арқасы қып-қызыл етке айнала ... (Ш.М., ... ... ... бір ... құмар билеп кете ме екен, әйтеуір
осы тәлкектен бір рахат тапқандай әуестеніп алыпты. (Ш.М., ... ... сары ... ... ... ... ... түйіп, мүйіз
тарақпен қапсыра жабыстырып тастапты. (Ш.М., 1994).
Сәмбінің солқылдақ ... ... дәл ... құрқылтай ұя салыпты.
(Ш.М., 1994).
Табиғат ... ... ... ... ... алыпты.
(Ш.М., 1994, -б).
Немістің ішінен бір менмен профессоры бірде Ломоносовқа дәл сен құсап
қолын шошайтып күліпті. (Ш.М., ... ... ... ... ... ... ... 1994).
2) –ған екен, (-ген екен, -қан екен, -кен екен) форманты.
Тастай ... суда ... ... ... ... ... ... екен.
(Ш.М., 1994, 104-б).Бас Қараштың бауырындағы бір мал шөптің түбінде
жатқан екен. (Ш.М., 1994, 104-б). ... ... ... жаңа ... кіре ... екен. (Ш.М., 1994, 104).
Мерген жаралаған бейкүнә мақұлық қаны сырғалап жүріп-жүріп, жетіп
жығылған жері осы ... ... (Ш.М., 1994, 62). ... ... ... ... ... (Ш.М., 1994, 145). Жолаушы жауынгерлер Әлекеннің сөзіне
тоқтап, аттарынан түсіп, сусын ішіп, жауға Әлімбек батырмен ... ... (Ш.М., 1994, ... ... екен (е+ді ... ... (ақылдасады екен, кеңесіп жүреді
екен) т.б. Ш. Мұртазаның «Қызыл жебе» ... ... ... 1) етістік түбіріне –қан//-кен, -ған//-ген тұлғаны есімшелер
жіктеліп қосылуы арқылы; 2) ... ... ... одан әрі ... ... ... 3) ... ып, іп, п тұлғалары мен ушы аффикстері арқылы –е етістігінің
жіктелеуімен күрделене айтылу арқылы; 4) –ып, іп, п жұрнағы ... 5) ... ... -ген ... қан ... кен екен ... ... өткен шақ түрлері кездеседі. Ал, а+ды екен (е+ді ... ... ... ... ... Ш. Мұртазаның «Қызыл жебе»романындағы етістіктің ауыспалы өткен
шағы, мағыналық ерекшелігі.
Ауыспалы ... шақ ... ... ... ... ... тұлғалар өткен шақта сөйлеушінің істің орындалғанын нақтылы баяндауын
білдіреді.
Мысалы:
Тепкілеп төрт ... ... ... ... ... ... ... (Ш.М., 1994, 176).
Шымкент оязы арқылы біздің ... ... ... 1994, ... ... ... қалыпты. (Ш.М., 1994, 218).
Тақыр қораның ішінде мүмкіндігі бар жерге қылтиып көк шығып қалыпты.
(Ш.М., 1994, ... ... ат ... ... ... тақымы ер-тоқымға тимегелі жылдан
асыпты. (Ш.М., 1994, ... ... ... ... дәл ... ... ұя байлапты.
(Ш.М., 1994, 224).
Атамырза зіңгіттей жігіт болыпты. (Ш.М., 1994, 351).
Әлгінде бүйірінен қамшымен ... ... ... енді ... ... (Ш.М., 1994, ... ... кәдімгідей елдігін танытып, қаһарланып ... 1994, ... -тін ... ... сары ... таныс болатын. (Ш.М., 1994, 201).
Ол кезде әкесі туралы неше сақ әңгіме айтылатын. (Ш.М., 1994, 145).
Жақсы ат ... ... ... ұнататын. (Ш.М., 1994, 149).
Рысқұлды тергеуге жиі алып баратын. (Ш.М., 1994, 213).
Қырғызбайдың дәу торы биесі кісендеулі ... (Ш.М., 1994, ... ... ... бауырында сап-сары күзде осындай ақ жібек
ұшатын. (Ш.М., 1994, ... ... ... ... ... шақ ... ... шақ деп
көрсетілген де, оған мынадай анықтама берілген:
Неғайбыл өткен шақ деп сөйлеушінің бұрын істемекші болған, ... ... ... ... ... ... ... сөйлеп
отырған кезге дейін орындалған-орындалмағанын белгісіз етіп ... ... ... ... шақ ... ... ... жасалады:
1) –мақ еді (-мек еді; -бақ еді, бек еді, пақ еді, пек ... ... еді, ... еді, ... еді, төзбек еді, ашпақ ... ... ... ... жебе» романында ауыспалы өткен шақтың –тын// -тін
формасы, ал А. Ысқақовтың көрсеткеніндей –мақ еді, мек еді (бақ еді, ... пақ еді, пек еді) ... ... ... ... сөз ... ішіндегі ең күрделі және
қарымы ең кең грамматикалық категория – етістік.
Етістіктің күрделілігі мен ... оның аса ... ... ... бай ... ... тығыз
байланысты.
Етістік амал-әрекет ұғымдарының атаулары я сол ұғымдарды ... ... оған тән ... ... ... белгілі дәрежеде
мезгіл ұғымдарымен байланысты болады. Шақ категориясы етістікті өзге ... әрі ... әрі ... ең негізгі грамматикалық
категория болып ... ... ... ... ... шақ ... басқа
категориялар сияқты бірте-бірте дамып, мазмұны жағынан да, форма жағынан да
үнемі жетіле ... ... ... ... ... ... бар категория
екені анықталды. Шақ категориясының ішінде өткен шақ ... ... ... ... ... мағыналық ерекшеліктеріне қарай
топтастырдық. Өткен шақ формасын мағыналық ерекшеліктеріне ... ... атап ... А. ... 1) анық ... ... шақ, 2) ... өткен шақ, 3) неғайбыл (ауыспалы) өткен шақ болып бөлінеді,
ал кейбір ... ... ... шақ: 1) ... ... шақ, ... ... шақ, 3) ежелгі өткен шақ, 4) дағдылы өткен шақ болып
бөлінетіндері де бар. Бұл ... ... ... ...... ... ... табылады.
Диплом жұмысының негізінен «Қазақ тілінің грамматикасы» және А.Ысқақов
«Қазіргі қазақ тілі. Морфология» атты оқулықтардың негізінде жазылды.
Ш.Мұртазаның «Қызыл жебе» ... ... ... ... барлық
түрлері кездесетін анықтадық. Кейбір формалары ғана ... ... ... ... ... ... ... бар:
1) жедел өткен шақ. Олар мынадай көрсеткіштермен жасалған:
а) –ды, -ді (-ты,- ті) жұрнағы.
ә) –ған,(- ген,- қан, -кен) ... ... ... ... ... ... -ып еді (-іп еді, -п еді) форманты.
г) -ған еді (-ген еді,- қан еді,- кен еді) ... -ушы еді (-уші еді) ... тұр, жүр, ... отыр ... мен ... көмекші етістігі
тіркескен.
2) Бұрынғы өткен шақ.
а) –ып,(- іп, -п) жұрнағы.
ә) -ған ... ген ... -қан ... кен екен) форманты.
б) –а+ді екен (-е+ді екен) форманты.
3) Ауыспалы өткен шақ.
а) ... еді (-мек еді, -бақ еді, -пақ едң, -пек ... ... ... ... жасалады.
«Қызыл жебе» романы бойынша өткен шақтың салаларынан 400-ге жуық
кеспе қағазы ... ... ... ... ... қарай
топтастырылды.
Сонымен, етістіктің шақ категориясы деп қимыл, іс-әрекеттің сөйлеп
тұрған сәтпен ... ... ... ... болып жатқанын, не әлі
болмаған, бірақ болатынын ... ... ... ... ... ... сөйлеп тұрған кезде ... ... ... ... ... шақ формалары өткен шақ, осы шақ, келер шақ
болып үш топқа бөлінеді. Өткен шақ ... ... ... ... ... қарай жедел өткен шақ, бұрынғы өткен шақ, ауыспалы өткен шақ
болып ... шақ ... ... жұрнақтар әрі негіз, әрі ұстайқы
болатынымен қатар күрделі ... сан ... ... ... ... ... олардан әлденеше есе асып түседі.
Пайдаланылатын әдебиеттер
1. Қазақ тілі ... А., ... ... тілі ... ... ... А., ... Маманов И.С., Қазіргі қазақ тілі (Етістік)., А., 1966
4. Қордабаев Т., Қазақ тілі білімінің қалыптасу, даму жолдары.,
А., 1995
5. Қордабаев Т., ... және ... тіл ... А., ... ... С.М., ... ... А., 1996
7. Ысқақов А., ... ... ... ... А., ... ... грамматикасы., А., 2002
9. Қордабаев Т., Етістіктің шақ ... ... Ә., Сөз ... А., 1982
11. Аханов К., Тіл білімінің негіздері., А., ... ... Т.Р., ... ... ... шақ категориясы., А.,
1953
13. Хасенова А., Етістіктің лексика – грамматикалық сипаты.
14. Кеңесбаев І., Қазақ тілі жөніндегі ... А., ... ... Қазіргі
қазақ әдеби
тілі.,
А., 1991
16. Байымбетова Ж., Етістікті оқыту., Ш., 2002
17. Мұртаза Ш., «Қызыл жебе»., А., ... ... ... ... ... 493-бет.
2В.В. Радлов., «Опыт словаря тюркских наречий» ( )
3А. Байтұрсынов., Тіл ... А.,1992 ... ... Тіл ... А.,1992 123-бет
5Н.Сауранбаев., Қазақ тіліндегі көсемшелер туралы., А.,1940, 5-20 бет
6Т.Ерғалиев., Қазақ тіліндегі есімше категориясы., ... 3-104 ... ... ... ... в казахском языке АДК.
А., 195., 3-15 бб.
8Төлегенов О., Выражение сказуемого и его ... типы в ... ... ... ... ... АДК., А.,1955., 3-13 бб.
9И.К.Уюкбаев., Категория глагального вида в современном казахском языке.,
АДК., М., 1-16 стр.
10Г.Айдаров., Структура односложных ... и ... в ... ... 1985., стр ... Тіл біліміне кіріспе., а., 1964., 469 б.
12Қазақ тілінің грамматикасы., А., 1964 199 бет
13Қазақ тілінің грамматикасы., А., 1964 200 бет
14А.Ысқақов., ... ... ... ... А., 1991., 330-331 ... Қазіргі қазақ тілі. Морфология. А., 1991., 331-бет
16А.Ысқақов., Қазіргі қазақ тілі. ... А., 1991., ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Махмұд Қашқари» тіліндегі етістіктер10 бет
Аналитикалық және күрделі формалы етістікке жалпы сипаттама12 бет
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған етістіктер22 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістіктердіңлексика-семантикалық ерекшеліктерініңтеориялық аспектісі19 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі тұрмыстық етістіктердің лексика - семантикалық ерекшеліктерінің теориялық аспектісі55 бет
Батырлар жырындағы етістіктер семантикасы32 бет
Екі етістіктен біріккен күрделі етістіктер73 бет
Есімше, көсемше, тұйық етістік5 бет
Етістік ( схема )1 бет
Етістік категориялары30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь