Р.Тоқтаровтың «Абайдың жұмбағы» романына әдеби талдау

Абай – ұлт тірегі, сарқылмас бай қазына. Біз Абайдың әлі де жұмбағы көп ғұлама қасиеттері мен құдіретін толық танып болған жоқпыз. Жазушы Рамазан Тоқтаров «Абайдың жұмбағы» роман-хамсасында ұлы ақын өмірі мен поэзиясының әлі ашылмаған қырларына, шетсіз, шексіз әлеміне бойлай отырып, Абайдың жұмбақ болуының кілтін, сырын, себебін іздейді. Ғұлама ақынның «Мен бір жұмбақ адаммын» деп кейінгі ұрпаққа үн қатып, өзінің жай адам емес екендігін айтып кеткені белгілі. Сол себепті де Абай жұмбағын ашу үшін қаламгерге Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясы негізінде ғылыми еңбектер мен мұрағат құжаттарына сүйене отырып, ақын өміріне байланысты жаңа материалдарды іздестіру, жұртшылыққа мәлім мағлұматтардың өзін қайта тексеріп, жаңа заман биігінен көз жіберу қажет болды. Бұл батыл қадамымен Р. Тоқтаров бүгінгі ұрпаққа роман-эпопеяда түрлі себептерге байланысты айтылмаған деректерді, уақыт тасалаған қаншама шындықты, ғасырлар тереңінде қалған оқиғалар мен тағдырлар сырын ашып, сол заманның ел өміріне әкелген өзгерісін, Абай өмірінің әлеуметтік, қоғамдық көріністерін кең қамтуға тырысқан.
Автор осы роман-хамсаны жазардан бұрын өзіне: «Ұйқысынан жаңа оянған марғау қазақ даласында Ибраһим Құнанбайұлындай теңдесі жоқ кемеңгердің дүниеге келуі кездейсоқтық па, әлде заңдылық па? Бір Абайда сан кісінің саралы өмірі тұр. Абай қазынасы – біздің қолымызда болса, дана адамның өзінің өмірден не алғаны, қалай алғаны – жұмбақ. Ол жұрт көрмегенді көрді, жұрт сезбегенді сезінді. Ал енді: қалай көрді, қалай сезінді, түсінік-түйсігі, қай дәрежеде қалыптасты? Не нәрселерге көбірек әсерленді?» [1, 4] - деген сұрақтар қояды.
Осы сауалдарға жауап іздеу барысында Рамазан Тоқтаров өзіне дейін жазылған шығармаларға, зерттеулерге көңіл аудармай қойған жоқ. Бұл ретте, әрине, Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясы мен ғылыми еңбектері бірінші орында тұрды. Ең бастысы – дүние жүзіне әйгілі шығарманы қайталамау, ұлы ақын өміріне байланысты материалдарды іздестіру, жұртшылыққа мәлім мағлұматтардың өзін қайта тексеріп, жаңа заман биігінен көз жіберу қажет болды. Бірақ бұдан Мұхтар Әуезов дәстүрін мүлде ескермеді, аяқ асты етті деген ұғым тумайды.
Ұлы ақынды заман туғызады.Абай туралы сөз қозғағанда, ол өмір сүрген орта, қоғам, қоғамдық-әлеуметтік жағдайға міндетті түрде назар аударылады. Өйткені, Абайдың өмір тарихына, заманына, өскен ортасына зер салмай шындық шешілмейді. З.Ахметов осы мәселеге байланысты ұлы Абай туралы: «Адамзаттың перзенті» атты мақаласында: «Заман, қоғамдық жағдай – ақын, жазушы творчествосының өмірлік негізі, түп тамыры» дей келіп, келесі бір тұста: «Ақын үлкен творчестволық тұлға болып қалыптасып, жетіліп, кемеліне келуі үшін тиісті қоғамдық жағдай, аса зор дарын мен даналық, үздіксіз еңбек, ізденіс, міне, осылардың түйісіп келуі шарт» – деп пайымдаған еді [2, 420]. Р. Тоқтаров Абайдың өмірге келген уақыты мен өмір сүрген дәуірін тарихи шындыққа сай суреттеуді көздеген. Романнан Абайдай дананың дүниеге келуінің өзі уақыты жетіп, әбден толысып, піскен толғақ екенін, ол бір ғана Ұлжан ананың емес, ол – заман мен дәуір толғағы, сол кезеңнің толғағы деп есептеуге болатынын байқаймыз. Романдағы «Халық қасиетін жоймау үшін дана тууы керек» деген Кенесарының сөзі Абайдай дананың дүниеге келуінің өзін кездейсоқ құбылыс емес, тарихи заңды құбылыс екенін көрсетеді.
1. Тоқтаров Р. Абайдың жұмбағы. – Алматы: әл-Фараби, 1999. – 752 б.
2. Ахметов З. Адамзаттың перзенті // Кітапта: Дала даналары. – Алматы, 2001. – 640 б.
3. Елеукенов Ш. Қазақ әдебиеті тәуелсіздік кезеңінде. – Алматы: Алатау, 2006. – 352 б.
4. Абай және архив. – Алматы, 1995. – 216 б.
5. Абай дәстүрі және қазіргі қазақ әдебиеті: ұжымдық монография. – Алматы: Арда, 2009. – 392 б.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
СЕМЕЙ ҚАЛАСЫНЫҢ ШӘКӘРІМ АТЫНДАҒЫ ... ... ... ... ... әдеби талдау
ОРЫНДАҒАН: Айтбаева Толғанай.
ТОБЫ: Фи-201
ТЕКСЕРГЕН: Сабырбаева Раушан Койшановна.
Семей-2015ж
Абай - ұлт тірегі, сарқылмас бай ... Біз ... әлі де ... көп ... ... мен құдіретін толық танып болған жоқпыз. Жазушы Рамазан Тоқтаров роман-хамсасында ұлы ақын ... мен ... әлі ... ... ... шексіз әлеміне бойлай отырып, Абайдың жұмбақ болуының кілтін, сырын, себебін іздейді. Ғұлама ақынның деп кейінгі ұрпаққа үн ... ... жай адам емес ... ... кеткені белгілі. Сол себепті де Абай жұмбағын ашу үшін қаламгерге Мұхтар Әуезовтің роман-эпопеясы ... ... ... мен ... ... ... отырып, ақын өміріне байланысты жаңа материалдарды іздестіру, жұртшылыққа мәлім мағлұматтардың өзін қайта тексеріп, жаңа заман биігінен көз ... ... ... Бұл ... ... Р. ... бүгінгі ұрпаққа роман-эпопеяда түрлі себептерге байланысты айтылмаған деректерді, уақыт тасалаған қаншама шындықты, ғасырлар тереңінде қалған ... мен ... ... ... сол ... ел ... ... өзгерісін, Абай өмірінің әлеуметтік, қоғамдық көріністерін кең қамтуға тырысқан.
Автор осы ... ... ... ... [1, 4] - ... сұрақтар қояды.
Осы сауалдарға жауап іздеу барысында Рамазан Тоқтаров өзіне дейін жазылған шығармаларға, ... ... ... ... жоқ. Бұл ретте, әрине, Мұхтар Әуезовтің роман-эпопеясы мен ғылыми ... ... ... ... Ең ... - ... ... әйгілі шығарманы қайталамау, ұлы ақын өміріне байланысты материалдарды іздестіру, жұртшылыққа мәлім мағлұматтардың өзін ... ... жаңа ... биігінен көз жіберу қажет болды. Бірақ бұдан Мұхтар Әуезов дәстүрін мүлде ... аяқ асты етті ... ұғым ... ақынды заман туғызады.Абай туралы сөз қозғағанда, ол өмір ... ... ... ... ... ... түрде назар аударылады. Өйткені, Абайдың өмір тарихына, заманына, өскен ортасына зер салмай шындық шешілмейді. З.Ахметов осы мәселеге ... ұлы Абай ... атты ... дей келіп, келесі бір тұста: - деп ... еді [2, 420]. Р. ... ... өмірге келген уақыты мен өмір сүрген дәуірін тарихи шындыққа сай суреттеуді ... ... ... ... ... келуінің өзі уақыты жетіп, әбден толысып, піскен толғақ екенін, ол бір ғана Ұлжан ананың емес, ол - заман мен ... ... сол ... толғағы деп есептеуге болатынын байқаймыз. Романдағы ... ... сөзі ... ... ... ... өзін ... құбылыс емес, тарихи заңды құбылыс екенін көрсетеді.
М.Әуезов роман-эпопеясында Абайдың балалық ... он үшке ... ... ... суреттесе, Р.Тоқтаров өз роман-хамсасында ұлы ақынның дүниеге келуінен бастап өрбітеді. Әлі ... ... ... жаңа ... ... ... ... киіз үйдің түндігінен аспанға қарап тілдесуінің тегін емес екендігі, кішкентай кезінен-ақ бастап ұлылыққа тән ... ... ... сыр ... деп нәресте Абайдың өскенде кең дүниеге қалай сыйып жүрерін уайымдаған сөздерді кездестіреміз. Данышпанның сәби ... ... ... дара ... ... суреттелген.
Абайдай дананың әкесінің де жай адам болуының мүмкін емес екендігі өзінен-өзі белгілі. Құнанбай баласының терең білім алуын, ... ел ... ... ... ... ... өсуіне көп үлес қосқан. Қатал әке Абайды кішкентайынан өз жанынан тастамай, дау-дамайларға қатыстырып, әділ баға беруін, жеке ойы мен жеке ... ... би ... ... ... ұлынан үлкен үміт күтеді. Сондықтан да Р.Тоқтаров өз туындысында Құнанбайды жан-жақты ... ... би етіп ... әдеби бейнесін толығырақ аша түсу үшін, сол заманда өмір сүрген игі жақсылар мен ... ... ... ... де ... ... ... тұлғалардың өз есімдерімен енуі - роман-хамсасының негізгі ... ... ... бастапқы нұсқасында Долгов, кейін Павлов деп түрлі себептерге ... ... ... ... ... өзгертусіз сол қалпы сақталған. Р. Тоқтаров романында ... ... ... ... ... ... бағыт берушісі ретінде суреттеледі. Дулат ақынның есімі де осындай тоталитарлық идеологияның салдарынан М. ... ... ... ... ... бәрімізге де аян. Роман-эпопеяда кездесетін таныс бейнелермен ... жаңа ... ... ... ... ... ... суреткер тиімді пайдаланады.
Ұлы ақын айналасындағы халық мұңын жоқтаған ақын-жырауларымыз жайында, қол бастаған батырлар, ел басқарған хандар, сол ... өмір ... ... мен ірі дарын иелері турасында Р.Тоқтаров өз романының , , , , , деген бес кітабында кеңінен суреттеп, ... ... ... ашып ... ... еткен. Аты-жөндері кезінде аталмай қалған, немесе тоталитарлық саясат желеуімен бұрмаланған, өмірде болған адамдар жөнінде көптеген мағлұматтармен қатар, көркем ... ... ... ... ... өз ... жазу үстінде жинаған, оқыған, зерттеген, қорытқан фактілерін, тарихи деректерді ... ... ... ... ... ... мол ... Соған орай жаңа кейіпкерлер санаты да романда мейлінше көп. Кенесары хан, Наурызбай, Ағыбай батыр, Үмбетей жырау, Тәттімбет ... ... ... Уәлиұлы, Мұса Шорманов, Ахмет-Риза хазрет, Абаймен тұстас өмір сүрген замандастары - Шоқан, Ыбырай, Достоевский, Құдайберді, Долгополов, ... ... ... Жүсіп, Әлихан Бөкейханов, тағы да басқа тарихи ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттанушы-ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор Ш. Елеукенов М.Әуезов пен Р.Тоқтаров романдарының ұқсастықтарын санамалай отырып: [3, 55] - ... ... да екі ... ... ... қарастырсақ, ұқсастық, үндестік мотивтерін байқау қиын емес. ... ... ... ... әлемі, қазақ халқының рухани дүниесінің кеңдігі, әдет-ғұрыптары, құсбегілік, той-думандары, ән-жырлары, айтыскерлер, жөн-жоралғылары, махаббат мәселелері, тағы да басқа мотивтер ... ... ... ... ... роман-хамсада қайта өрбіп, дамып, өрлеп отыруының себебі - ортақ сипаттың болуы.
роман-эпопеясындағы бір боранды ... адам ... ... ... ... деп ... роман-хамсасындағы күннің тұтылуын қазақ халқының басына ... ... деп ... Бұл ... ... автор неліктен жаңбыр немесе құйын, табиғаттың басқа да сан ... ... ... дәл осы ... ... ... ... Біздіңше, Кенесары ханның қаза болып, Сарыарқада күннің тұтылуы - жайбарақат жатқан қазақ халқының басына қара бұлттың үйіріліп, бұғаулықтың ... өз ... өз ... тәуелсіздігінен айырылғандығын, сол сәтте табиғаттың да қара жамылып, аза тұтқан күйзелісін көрсетеді. Бұл жерде Абай мен ... ... ... келіп, қазақ халқының бір елеулі кезеңін, дәуір ақиқатын ашуға бағытталғанын көреміз. ... ... атын ... ... ... Кенесарының бейнесін аша отырып, оның ел тағдырын ойлап, патшалықтың ашық ... ... ... ... қайрат көрсетсе де, төтеп бере алмай, қамыққанын көрсетуге тырысқан.
Ұлы ақын өмір сүрген заман, қоғамдық жағдай Ресей империясының дәуірлеу ... ... ... Осы ... патшалық билік орындарының тапсырмасымен келген немесе патша үкіметіне қарсы шығып қазақ даласына айдалып ... ... ... ... табады. Қазақтардың жан басы мен мал санының есебін алу үшін келген Виктор Ивашкевич пен ... ... ... ... ... ... ... Сібір генерал-губернаторы Г.Х. Гасфорт, П.Я. Измаилов, Абай өмірінде елеулі орын алған ... Е.П. ... ... ... ... ... С.Гросс, романда кездесетін т.б. тарихи тұлғалар Абай төңірегін, көркемдік аясын кеңейте ... Осы ... ... ... ... ... шет ел ғалымдарымен байланысын, олардың тигізген әсерлері мен көмектерінің қандай дәрежеде болғанын ... ... ... бойындағы аса зор дарыны мен даналығын, үздіксіз еңбегі мен ... ... ... ... ... ... қалыптасып, жетіліп, кемеліне келгенін, ұлы тұлғаның мінез ... ... ... ... ... үшін ... тимегенін көреміз. Роман-хамсаның өн бойында данышпан Абайдың ақыл-парасатының тереңдігі мен ойының ұшқырлығы, даналық ... ... ... әділ ... ... көрсетіледі. Р. Тоқтаров Абай дәуірі мен сол заман адамдарының тарихи шындыққа сай өзіндік бейнелерін жасайды. Романдағы кейіпкерлердің ... ... сол ... отырған дәуір шындығына сәйкес келеді. Мысалы, уақыт шындығын суреттеуді мақсат тұтқан ... ... ... ... он үш жасында емес, кішкентай кезінде болған оқиға екенін тарихи шындыққа сай суреттеп өз көркемдік шешімін ... ... ... кездесетін құрғақ деректерді қайталаумен шектеліп қалмай, Абай өміріндегі тарихи шындыққа сәйкес келетін ... ... ... ... ... деген кітапта ұлы ақын өмірбаянына қатысты деректер үш кезеңге бөлініп жүйеленеді: "Бірінші кезең - ... ел ... ... ... ... ... дау-шар, сот-тергеуге тартылған 1866-1884 жылдар арасын қамтиды. ... ... - 1885 жылы Шар ... Қарамола дейтін жерде өткен съезд және сонда Абайдың қатысуымен жазылып, қабылданған Заң Ережесі ... ... мен ... ... Үшінші кезең - 1898-1903 жылдар арасын қамтитын құжаттар" [4, 8]. Романда осы тарихи шындықтар да ... ... ... ... жазылған заңнамалық ереже-жобаны Абайдың өзі отырып жазып, оған негіз ретінде Шоқанның Сот реформасын пайдаланғанын роман желісінен нақты байқаймыз.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... құжаттары мен деректері бойынша, 1898 жылғы маусымда, Семей уезі начальнигінің қатысуымен Мұқыр ... ... ... ... ... үш ... ... сайлауы кезінде болған оқиға кейін Абайдың Петербургтегі патшалық Сенатқа жазған арыз хатына дейін барады. Романдағы бұл келеңсіз оқиғаның ... ... ... ... ... ... осы ... құжат арқылы көзімізді жеткіземіз. Деректегі оқиғалардың көпшілігі өзгеріссіз сол қалпында осы романда көрініс тапқан. Оқиғаның өткен мезгілі, ... ... ... ... ... суреттеледі.
Абайдың ақындық бейнесімен қатар ел ісіне араласқан бейнесін ашуға бағытталған Р.Тоқтаровтың роман-хамсасы жайлы белгілі әдебиеттанушы-ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор ... [5, 21] деп әділ ... ... болатын. Рамазан Тоқтаров романындағы Абайдың бейнесі әлі ... ... өз ... ... ... Абай өмір ... қатпары мол дәуір санада ол роман бойынша өзгермей сақталғанымен, заман озған сайын сан түрге еніп, әр ... ... ... көп ... ... ... ... түсініктер енетінін айтады. Сол себепті, автор мейлінше Абайдың жұмбағын ашуға, Абай өмірден не алды деген сұрақтарға ... ... көп ... ... ... ... көрсетуге барынша тырысады. Жалпы алғанда, жазушының Абай туралы жаңа жанрда жазылған бұл туындысы қалың оқырман қауымның көңілінен шығып, ... ... ... үлес ... қосылған шығарма ретінде ұрпақтар зердесінде қала береді.
Абайдың жұмбағы
Р.Тоқтаров
1935 жылы 13 қаңтарда Павлодар қаласында туған. Алматыдағы шет ... ... ... тілі ... бітірген. Жарық көрген шығармалары: "Ертіс мұхитқа құяды" - роман (1962), "Бақыт" - ... (1965), ... ... ... мен әңгімелер (1976), "Тұлпардың сыны" - ... (1975), ... ... - ... (1979), ... - ... (1985), ... жарғақтың құпиясы" - роман (1991), "Абайдың жұмбағы" - роман-хамса, ... ... 1999, 47 б.т. Орыс ... аударылғаны: "Иртыш впадает в океан" - ... в 2-х ... ... 1968, ... ... ... ... өзінің Абай туралы жаңа шығармасын роман-хамса деп атапты. Бұл - жаңалық. Бізде роман сынды ... ... неше ... ... бар. Екі ... ... үш томдық трилогия, төрт томдық эпопея бізге бұрыннан таныс болатын. Тоқтаров енді бес кітаптан ... ... ... ұсынып отыр. Оған жоғарыда айтқанымыздай, роман-хамса деген айдар тағыпты. ... ... - бұл ... өзге ... ұлы Абай ... Міне, осы тұста алдымен басын ашып алатын бір мәселе бар.
Бізде Абай өмірінен жазылған ұлы классигіміз Мұхтар Әуезовтің әлемге ... ... бар. Сол ... ... ... өзін де, ... да ... дүние жүзіне танытты. Осы шығарма арқылы біздің бәріміздің ... ... ұлы ... ... ... ... ... бұл хамсаның өмірге жолдама алуға хақысы бар ма? ... ... бар ... Ол ... ... ... автордың бірсыпыра дәйекті дәлелдерінің біреуін ғана келтірейік.
"Әр дәуір, заман талабы оның ғарышты кезген өз уақытының мерейі үстем ... ... ... шүбә ... ... - ... ... осы тұжырымды біз де өзімізше таратып көрейік.
Абай біз үшін ұлы ұстаз, кемеңгер ақын, данышпан ... ... ... ... Оның өзі де, сөзі де, ... де ... Қазақ қазақ болып тұрғанда, Абай аты өшпейді. Абай сөзі өлмейді.
Бірақ ... ... ғой. Оның ... ... өмір ... ... Жаңа ... көшеді, жаңа сатыға көтеріледі. Сонда, жаңағы Тоқтаровша айтқанда, әрдайым мерейі үстем болып қала беретін ... да ... ... қой.
Тіпті Абайдың өзі мен сөзі өзгермесе де, өскен, өзгерген қазақтың оны ұғынуы, түсінуі жаңаша болмай ма? ... Абай ... ... жаңа бір ... ... ... Абайымыз, мәңгілік Абайымыз, әр заманда оның өзіндік төл Абайы болады ... де ... ... ... ... ... де, оны ... да, әсіресе Әуезовті қайта қарау әрекеттері де атымен жоқ. Мұнда үлкен өмірдің біз білетін-білмейтін өзгеше бір ... ашу, ... бір ... ... ... бір ... ... соларды келістіре суреттеу арқылы бұрын білетін Абайдың бұған дейін білмей келген жаңа бір бейнесін мүсіндеп шыққан көркем хикая бар. ... ... ... өтіп ... біз жарық дүниеге шыр етіп келген сәби күнінен бастап бақиға ... ... ... ... 59 жыл ... түп-түгел куә болып, көз алдымызға таныс Абайдың бұрын өзіміз ... ... ... ... ... ... әрқайсысы өз өрісімен дамып, өзгеше тынысын тауып отыратын бес бөлімнен, яғни бес кітаптан тұрады. Әрқайсысының дем-тынысы өзінде, бас-аяғы ... ... ... ... ... ... ұстап тұрған негізгі кейіпкерлері кітап тақырыбының астында жақшаға алып көрсетілген:
* Толғақ (Кенесары - ... - ... ... ... ... ... Құдайберді).
* Қызғаныш (Халиолла, Михаэлис, Шәкәрім).
* Хақиқат мекені (Саққұлақ шешен, Мұса мырза, ... ... ... ... Әлихан Бөкейханов, Мағауия).
Осы бес кітаптағы баяндалатын оқиғалардың барлығына ортақ өзек те, ... ... ... ... ... дәнекер де, оларды бір кітаптан екінші кітапқа ауыстырып отыратын өткел де - Абай, соның өмірі.
Жақша ішінде аты ... ... бәрі де ... ... ... бірсыпырасы, өздеріңізге мәлім, Абайдан бұрынырақ өмір сүрген, яғни өмірге одан ертерек келген. Бірақ, ескінің көзіндей болып Абай заманына дейін ... ... ... ... ісі мен ... алдыңғы заманның, яғни ғасырдың алғашқы жартысындағы оқиғалардың жаңғырығы бар. Ал, қалғандары болса Абайдың өз тұстастары, ғасырдың ... ... ... сол ... өз ... ... бұл ... Абайдың өзі өмір кешкен соңғы елу жыл ғана емес, бүкіл ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... Абай өмірін толығынан таратып айтып шығу еш мүмкін емес.
Сондықтан да ... бір ғана ... ... мен Абайдың кездесуіне ғана тоқталып өткеніміз жөн шығар. Өткен ғасырдағы үш алыбымыз, үш арысымыз Ыбырай, Шоқан, Абай үшеуінің жас ... ... бола ... ... ... ... бір өңірінде туып, бірін-бірі көрмей-білмей кеткені біз үшін орны ... ... еді. Бұл жай ғана ... ... ... өзі ... жазып тұрып, таңдайымызға татырмаған, құдайдың өзі беріп ... ... ... ... сыбағамыз. Әсіресе, қазіргі Қостанай облысының жерінде, бір ғана Тобыл мен Обаған өзендерінің арасында туып, бірімен-бірі кездесе алмаған ... мен ... ... ... ... ... ... жүріп, бірін-бірі сырттай ести жүріп жүздесе алмаған Шоқан мен Абай араларында айтылмай кеткен сөздер біздің аузымыздан жырылып түскен несібеміз еді.
Рамазан ... ... осы ... әлгі ... олқылықтың бір қуысын толтыруға әрекет жасапты.
Ол Абай мен Шоқанды кездестіреді. Бір емес, үш мәрте. Алғашында кадет корпусын ... жас ... ... ... ... ... ... келеді. Сонда алғыр дарыны мен зерек зейінін аңғарған он жасар Абайды ұнатып қалып, ... жылы ... ... ... ... ... ... досы Достоевский бар. Үшінші жолы Шоқан Атбасарда ... ... ... ... Абай ... еріп ... ... Осының үшеуінде де Шоқанның Абайға аңқылдаған ақ көңілден айтқан ағалық ... мен ақ ... оқы, ... ... сүңгі, сонда өмірге көзің ашылады. Ақындық өнеріңді дамыта бер, әбден ойланып барып, қағазға түсіріп жаз, сонда ... ... ... ... ақыл ... ... өмір ... көкейінде мәңгілік орнап қалған өсиет сөздері болады да, Шоқанның жарқын бейнесі мұның көз алдында асқан адамгершіліктің үлгісі ретінде үнемі елес ... ... ... де ... әбден мүмкін адамдардың бір-біріне ыстық ықыласын осылай шындыққа айналдырған жазушы қиялы барынша құрметтеуге лайық деп ойлаймын.
Жас Абайға осы үшеуінен ... ... әсер ... бір адам - ел ... ... ... кеткен Дәулетбай қажы. Ол мұсылманша терең білімді, Шығыс ғұламалары мен ақындарының мұрасына жетік және сол ... ... ... ... ... жүрген бір елгезек, жанкешті кісі.
Сол Шайхы ата Абайдың медреседе оқып жүргенде Шығыстың жеті жұлдызын өзіне пір санап, солардан ... ... ... бір шумақ өлеңінен Шәмсиді ерекше бөліп алып, сол жайында Абайға көп-көп әңгіме ... ... ... ... ... бұл ... ... Жәлелдин Ұрыми сынды әйгілі ақынды тәрбиелеп шығарғанын жырдай қылып баяндайды. Өлер алдында өзі Абайға дәл ... ... ... ... адам ... қалса, ұлтына, нәсіліне, тіліне, дініне қарамай, шынайы жебеушім деп қабыл алуды өсиет етеді. Көп ұзамай, дәл сондай ... ... ... ... болатынын болжап айтады.
Айтқандай-ақ, Абайға ондай ұстаз кездеседі. Ол - ... ... ... ... ... Михаэлис.
"Дүниеге көзімді ашқан Михаэлис" деп Абайдың өзі мойындаған бұл кісінің ақынға деген шынайы достық ықыласы мен білімдарлық ... ... ... сыпайы ізеттілікпен өте тартымды суреттеледі. Жалғыз Михаэлис емес, одан бұрын-соңды таныс-біліс болған орыстың зиялы адамдары атап ... сол ... ... туыс ... Гросс, Коншиндерден бастап, әртүрлі лауазымдағы интеллигент шенеуніктер: заңгер Лосовский, ояз ... ... ... ... ... белгілі ғалым Потаниндерге дейін әрқайсысы өз кезегімен Абайға иіліп ілтипат білдіреді. Соған ... ... ... ... ... ... ... Абай да өзінің табиғи даналығын, білім деңгейінің өскендігін көз алдарында танытып отырады. Солардың ерекше сый-құрметіне бөленеді.
Романда Абайдың ... ... ... ... жарқырап, жайнай көрінетін данышпандық тұлғасының, ақындық дарынының ерекше ... ... ... Оның ... ... ... ... сол жерде қазақ тарихынан терең тебірене сөз сөйлеуі, сол үшін әкімшілік орындарына сезікті көрініп, Омбыға апарылуы, онда ... сот ... не бір ... ... мен ... ... ... сөйлеп, бәрінен мойын оздыруы, сөйтіп, өзін ақтап шығу үстіне билік орнындағы әкімдерден құрметке бөленуі, Әз ... ... ... мен Шоқанның сот реформасы негізінде қазақ даласын басқарудың тұтас бір ... ... ... т.б. ... - ел алдында, жоғары әкімшілік орындары алдында Абай беделінің асқақтап көтерілуіне айқын айғақтар болып көрінеді.
Жинақтап айтқанда, ... ... бұл ... ... қазақ әдебиетіне қосылған сүбелі үлес. Көркемдік дәрежесі жоғары, мазмұны бай, ұлы Абай бейнесін өз заманының мәнді оқиғаларымен, көкейкесті проблемаларымен табиғи ... ... ... ... ... сомдаған бағалы туынды. Әсіресе, Рамазанның тіл байлығы, ... ... ... ... ... машығы оқырманды ерекше тәнті етеді. Сондықтан бұл ірі шығармаға Абай атындағы мемлекеттік ... ... өте ... ... ... ... Р. ... жұмбағы. - Алматы: әл-Фараби, 1999. - 752 б.
* Ахметов З. Адамзаттың перзенті // Кітапта: Дала даналары. - ... 2001. - 640 ... ... Ш. ... ... ... ... - Алматы: Алатау, 2006. - 352 б.
* Абай және ... - ... 1995. - 216 ... Абай ... және ... ... ... ұжымдық монография. - Алматы: Арда, 2009. - 392 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тарихи романдардың басты идеялық-көркемдік ерекшелігі. Р.Тоқтаровтың «Абайдың жұмбағы» романына әдеби талдау6 бет
Тарихи романдардың басты идеялық-көркемдік ерекшелігі. Р.Тоқтаровтың «Абайдың жұмбағы» романына әдеби талдау (образдар жүйесі, портреттер, мінездеу, жазушының тіл шеберлігі, жазушы стилі)14 бет
Тарихи романдардың басты идеялық-көркемдік ерекшелігі. Р.Тоқтаровтың «Абайдың жұмбағы» романына әдеби талдау (образдар жүйесі, портреттер, мінездеу, жазушының тіл шеберлігі, жазушы стилі)жайында8 бет
Айтыс, оның түрлері мен көркемдік ерекшеліктері5 бет
Қазақ поэзиясындағы жыраулық дәстүр20 бет
Қазақ, ағылшын және орыс тілдеріндегі жаргон сөздер4 бет
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
Абай - аудармашы. Абайдың орыс ақын-жазушыларынан аударған аудармалары25 бет
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь