Әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы.Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі.Өлең сөздің теориясы. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері

1. Әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы.
2. Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі.Өлең сөздің теориясы.
3. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері
Әдебиет-ақиқат өмірдің сырлы суреті, халықтың көркем тарихы; шығарма арқауы-шындық. Жазушы өмір құбылыстарын өзінің дүниетанымы мен әлеуметтік көзқарасы тұрғысынан саралайды, оны өмір сүріп отырған қоғамдық орта белгілейді. Ол өзі қаласын, қаламасын-бәрі бір белгілі бір «таптың көзі, құлағы мен үні» (М.Горький). Демек, әдебиет-таптық.
Әдебиеттің таптығы әдеби шығармадағы шындықтың шынайылығына, қаламгердің шеберлігіне тікелей байланысты.Әдебиеттің таптығының жоғары түрі-әдебиеттің халықтығы.
Әр ұлттың тарихи тағдырына сай, туған топырағына, өсіп-өркендеген табиғи ортасына лайық мінез-құлқы, әдет-ғұрпы, салт-санасы қалыптасатыны мәлім. Мұны бәрі әр ұлттың зіне тән өзгешеліктерін-сыртқы түріндегі ғана емес, ішкі сырындағы айрықша сипаттарын белгілейтіні хақ. Дегенмен, ұлттық сипат халықтық сипатқа нық байланысты бола тұра оған дәлме-дәл келе бермейді, оған балама бола алмайды, оның орнын ауыстыра алмайды. Ұлттықтың ең таңдаулы сипаттары ғана-халықтық
Ілгерішіл әдебиет пен өнер-әрқашан өмірдің мектебі; шындықтың шежресі, сәулетті болашақтың болжаушысы.
Өнердің кәусар туындысы халық мірінің терең және мөлдір қайнарынан шымрлап шығады да, сол халықтың өзінің рухани сусынына айналады.
Халықтық-әдеби шығарманың терең мазмұнында жатқан түсінік. Халықтық шығарманың тақырыбынан, белгілі бір тақырып арқылы автордың алға қойған мақсатынан дамып, көркемдк шешімге дейін баратын, геройдың мінезін, дүниетанымын, іс-әрекетін қамти келе автордың тілі мен стиліне, бағыты мен әдісіне, эстетикалық идеалына көшетін ұғым.
Композиция (латынша сomposito-құрастыру, қиыстыру)-көркем шығарманың құрылысы.Композиция, сөз жоқ, сюжетпен тығыз байланысты: сюжет те, композиция да әдеби шығарманың мазмұнын көркем жинақтап, мазмұнды пішінге көшірудің құралы. Сюжет-сюжет болу үшін оның барлық кезең-кезеңі түп-түгел белгілі бір композициялық жүйеге түсіп, бірлік табуы қажет.Сюжет композицияның осындай өзара бола тұра олардың бір-бірінен өзгешелігі де болады.
Екіншіден, композиция сюжеттің өрбу кезеңдерін жүйеге түсіріп қана қоймайды, сюжеттен тыс нәрселерді де өзара қиюластырып, белгілі бір арнаға салады.

Сюжетті шығармадағы оқиға желісін, адамдардың арақатынасын, образдар жүйесін қалыптастыруда сірескен қағида жоқ. Әр суреткер өз шығарманың сюжетін өз қалауынша құрады. Демек; сюжеттің композициялық бітімі әр шығармада әр түрлі болуы мүмкін. Қалай болғанда да кез келген шығармада сюжеттің табиғи басталу (экспозициясы), байланысы (заявка), дамуы (ситуация), шарықтауы (кульминация), шешімі (развязка) болады.Сюжеттің басталуы (латынша-дәйектеме) оның кіріспесі іспетті; мұнда әдеби қаһармандар өзара қарым-қатынасқа көшпас бұрынғы хал-жағдай, тіршілік, қоғамдық орта, болашақ қақтығыстар алаңы, оқиғалар орны суреттеледі. Экспозицияның бір ерекшелігі-ол шығарманың сюжеттік желісіндегі өмірлік тартысқа тәікелей ықпал жасамайды, тек мезгіл мен мекенге меңзеу, дерек, дәйек түрінде ғана қалды.Сюжеттік байланыс-адамдар арасындағы әрекеттің басы; тартыстың басталуы іспетті, шығарма арқауындағы негізгі оқиғаның әуелгі туындау себебі секілді. Демек, байланыс экспозициясындай емес, шығарманың сюжеттік желісіндегі өмірлік тартысқа тікелей ықпал жасайды, оқиғаны өрбу жолына салады. Сюжеттік даму адамдардың өзара қарым-қатынасынан, қимыл-әркетінен туған түрліше жағдайларға, шиеленістіре байланысты. Шебер суреткердің қолынан шыққан ширыққан, шиыршық атқан серіппелі шиеленістер шарықтау шегіне жетеді.
1. А.Байтұрсынов «Әдебиет танытқыш» Кітапта: А.Байтұрсынов шығармалары. А.,1989
2. З.Ахметов «Өлең сөздің теориясы» А., 1973
3. Қ,Жұмалиев «Әдебиет теориясы» А., 1969
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  БІЛІМ  ЖӘНЕ  ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
СЕМЕЙ ҚАЛАСЫНЫҢ ШӘКӘРІМ АТЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
СӨЖ №8-11
Тақырыбы: ... ... және оның ... мен ... ... ... ... құралдары мен тілі.Өлең сөздің теориясы.
Шығармашылық әлемі және әдеби ... мен ... ... ... ... ... Султанмуратова Ф.Қ
Тексерген: Құрмамбаева Қ.С
Семей, 2015
ӘДЕБИ ТУЫНДЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ МАЗМҰНЫ МЕН ҚҰРЫЛЫМЫ.ӘДЕБИЕТТІҢ ... ... ... ... МЕН ... СӨЗДІҢ ТЕОРИЯСЫ.
ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ӘЛЕМІ ЖӘНЕ ӘДЕБИ ЖАНРЛАР МЕН ОЛАРДЫҢ ТҮРЛЕРІ.
Әдебиет-ақиқат өмірдің сырлы суреті, халықтың көркем ... ... ... ... өмір құбылыстарын өзінің дүниетанымы мен әлеуметтік көзқарасы тұрғысынан саралайды, оны өмір сүріп отырған қоғамдық орта белгілейді. Ол өзі қаласын, ... бір ... бір ... ... ... ... ... шығармадағы шындықтың шынайылығына, қаламгердің шеберлігіне тікелей байланысты.Әдебиеттің ... ... ... ... ... ... ... сай, туған топырағына, өсіп-өркендеген табиғи ортасына лайық мінез-құлқы, әдет-ғұрпы, салт-санасы қалыптасатыны ... Мұны бәрі әр ... зіне тән ... ... ғана ... ішкі ... айрықша сипаттарын белгілейтіні хақ. Дегенмен, ұлттық сипат халықтық сипатқа нық байланысты бола тұра оған дәлме-дәл келе бермейді, оған балама бола ... оның ... ... алмайды. Ұлттықтың ең таңдаулы сипаттары ғана-халықтық
Ілгерішіл әдебиет пен өнер-әрқашан өмірдің мектебі; шындықтың ... ... ... ... ... туындысы халық мірінің терең және мөлдір қайнарынан шымрлап ... да, сол ... ... рухани сусынына айналады.
Халықтық-әдеби шығарманың терең мазмұнында жатқан түсінік. Халықтық шығарманың тақырыбынан, белгілі бір тақырып арқылы автордың алға қойған ... ... ... ... ... ... ... мінезін, дүниетанымын, іс-әрекетін қамти келе автордың тілі мен стиліне, бағыты мен әдісіне, эстетикалық идеалына көшетін ұғым.
Композиция (латынша сomposito-құрастыру, ... ... ... сөз жоқ, ... ... ... ... те, композиция да әдеби шығарманың мазмұнын көркем жинақтап, мазмұнды пішінге ... ... ... болу үшін оның ... кезең-кезеңі түп-түгел белгілі бір композициялық жүйеге түсіп, бірлік табуы қажет.Сюжет композицияның осындай өзара бола тұра олардың бір-бірінен ... де ... ... ... өрбу кезеңдерін жүйеге түсіріп қана қоймайды, сюжеттен тыс нәрселерді де өзара қиюластырып, белгілі бір арнаға салады.
Сюжетті шығармадағы оқиға желісін, ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Әр суреткер өз шығарманың сюжетін өз қалауынша құрады. Демек; сюжеттің композициялық бітімі әр шығармада әр түрлі болуы ... ... ... да кез келген шығармада сюжеттің табиғи басталу ... ... ... ... ... ... ... шешімі (развязка) болады.Сюжеттің басталуы (латынша-дәйектеме) оның кіріспесі іспетті; мұнда ... ... ... ... ... ... ... тіршілік, қоғамдық орта, болашақ қақтығыстар алаңы, оқиғалар орны суреттеледі. Экспозицияның бір ерекшелігі-ол шығарманың сюжеттік желісіндегі өмірлік ... ... ... ... тек ... мен мекенге меңзеу, дерек, дәйек түрінде ғана қалды.Сюжеттік байланыс-адамдар арасындағы әрекеттің басы; тартыстың басталуы іспетті, шығарма ... ... ... ... ... ... ... Демек, байланыс экспозициясындай емес, шығарманың сюжеттік желісіндегі өмірлік тартысқа тікелей ықпал жасайды, оқиғаны өрбу жолына салады. Сюжеттік даму ... ... ... қимыл-әркетінен туған түрліше жағдайларға, шиеленістіре байланысты. Шебер суреткердің қолынан шыққан ширыққан, шиыршық атқан серіппелі шиеленістер шарықтау ... ... шегі ... дамудың ең жоғарғы сатысы; адамдар арасындағы қимыл-әркеттің мейлінше күшейіп, өрбіп жеткен жері, ... ... ... ... шыққан биігі. Шығарма сюжетін күллі кезең-кезеңімен тұтастырып, белгілі біл бүтіндікке, үндестікке әкеліп тұрған ... ең ... тұсы осы. ... ... ... шарықтау-шығармада суреттелген барлық шындық құбылыстар мен өзекті оқиғалардың шоғырлану шоқтығы.
Шешім-суреткердің өзі суреттеп отырған өмір ... ... ... ... ... ... күрделі күрестердің бітуі; түрліше тағдырлар тартысынан туған нақты көріністердің соңғы сахнасы.
Шығарма сюжетінің шешімі-оның идеялық-көркемдік шешімі. Шығармада қақтығыстар ... ... ... сайын, сюжеттік шешім де соғұрлым мықты болады.
Сонымен, сюжеттік дамудың жоғарыда айтылған кезең-кезеңдерін тәртіпке ... ... ... ... ... ... композициясы.
Әдеби шығарманың композицялық құрылысының ұтымдылығы сөз болатын мәселелерді, суреттелетін жағдайларды, кейіпкерлердің іс-әрекетін талғап таңдай білу, оларды екшеп, сұрыптап алу, қисынын ... ... білу ... ... ... және бұл-жазушының қандай шиеленіскен жағдай болса да түйінін тауып, ақ пен қараны ажыратып, не ... ... ... ... ... көрегендігіне байланысты болады.
Композицияның көркемдік қуатылығы--әдеби шығармада не айтылғандығы қандай маңызды болса, нені қай (кезде) айту, әртүрлі ... ... ... қайсысын кейінірек баяндау-бұлардың да мәні үлкен. Айталық, басты кейіпкер шығарманың өн бойында үлкен жігерлілік, алғырлық танытып келіп, ал енді ең ... ... ... ... ... ... туатын әсер бір түрлі де, егер осындай торығу, өзін әлісз сезіну шығарманың орта тұсында болып, кейіпкер қайта сергіп, ... ... ... ... ... ... ... шығарманың соңында ол осындай күйде болса, мұның оқырманға әсері мүлде басқаша болатыны түсінікті.
Әдеби ... жеке ... ... ... астас, жалғастығы, кейіпкердің ортақтығы арқылы бірігіп, тұтасып жатады. Композициялық тәсілдер алуан түрлі. ... ... екі ... салыстыра суреттеу немесе қарама-қарсы қойып суреттеу жиі кездеседі. Бұларға қоса, шығарманың композициялық құрылысын белгілеуде елеулі орын алатын ерекшеліктер: ... ... ... ... бандаушының атынан айтылуы немесе кейбір тұстарда болған жағдайлар шығармадағы кейіпкерлердің көзімен көрген қалпында алынып, соның ұғым-түсінігі арқылы берілуі.
Қоғамдық сананың айрықша ... ... ... ... ... ... орны өзгеше, адамдардың парасат дүниесінде атқаратын қызметі орасан. ... ... ... әншінің құралы-үн, бишінің құралы-қимыл болса, әдебиетішінің құлаы-тіл. Демек, әдебиет-сөз өнері.Өнердің ішіндегі ең бір қадірлі де қасиетті-көркем әдебиет. Бейнелеу, ... ... ... ... ... ... ... қимылсыз, ал әдебит кез келген шындықты қимыл, қозғалыс үстінде құбылтып, құлпыртып көрсете алады. Дәл осы тұрғыдан ... сөз ... ... бас, ... ... ... халқымыздың деген қағидасы да соны растайды.
Әдебиет адамға өмірді танытып қана қоймайды, солардың өмірге көзқарасын қалыптастырады, мінез-құлқына, ... ... ... ... ... ... ... сыр-мінезін түгел баурайды: қуантады, сүйіндіреді, таңдантады, күйіндіреді, жылатады, күлдіреді...Қысқасы, адамның ... сан сапа ... із ... Бұл ... шығарманың, яғни көркем әдебиеттің эстетикалық әсері, оның таным, ... ... мәні де ... ... әдебиеті тілі-әдеби тілдің ауқымында жасалғанымен, ұғымдық аясы одан әлдеқайда кең. Бұл-оның шығармашылық қызметінен, образды бейнелеуші, кейіпкерді мінездеуші сипатынан туындайды. ... осы ... орай ... ... тілі екінші және басты ерекшелікке-жалпы халықтық тілдің барлық қабаттарын (диалектілерді, жаргондарды, кәсіби ... ... ... ... ... ие ... ... тілі-тіл мәдениетінің, тілдік талғамның ғана тарихы емес, қоғамдық өзгерістердің, ... ... да ... ... ... ұлттық тіл мәдениеті аясында жасалған әр кезең әдебиетінде сол әдебиетті тудырған уақыт ерекшеліктері өзіне тән сөз ... ... ... ... ... ... қоғамдық қарым-қатынастар мен алуан түрлі қоғам өміріндегі құбылыстар, өз ... ... ... жеке ... ... ... ... өміріндегі сан қилы шиеленіс, тартыстарды, қақтығыс пен күресті бейнелейді. Сондай-ақ саяси, экономикалық, моральдық тағы басқа талай мәселелерді қорғайды. ... ... ... ... ... адамның тағдырын көрсету, кейіпкердің іс-әркетін, мінез-құлқын ашу ... ... ... ... ... ... өмір ... әркет ететін қоғамдық ортаны, жағдайды нақты бейнелейді, олардың іс-әркетінің, мінез-құлқының белгілі тарихи жағдаймен байланысын айқындап береді. Әдебиет өмірді көрккем образ ... ... ... ... ... ... жеке ... жағдайларды суреттеу арқылы қоғамдық өмірдегі аса маңызды заңдылықтарды ашып береді.
Қоғамдық өмірде әдебиет қозғамайтын ... ... ... ... ... ... қасы. Алайда әдебиет алдымен адамның тұтас тұлғалы бейнесін көрсететін ... ... ... қай ... ... эстетикалық қатынас тұрғысынан қарап, оны шығармадағы көрсетілетін нақтылы ... ... орай ... ... ... өмір ... оның әр ... ерекшеліктері тұтас көрсетілсе де, ненің маңызды, мәнді екені айқын ажыратылып, дәл танылады. Уақиғалардың, адам бейнесінің әдебиетте нақтылы сереттеледі, оқырманға өмірдің өзін ... ... әсер ... ... ... ... ықпал етуіне мүмкіндік береді. Әдебиетте қоғам өмірі, тарихи даму пройесі үнемі алға қарай бастайтын тура тартылған жол сияқты болып жатпайды, ... мол қиын ... ... ... тағдыры арқылы көрінеді. Жекелеген жағдайлар, сан түрлі адамның өмір-тағдыры арқылы жазушы қоғамдық заңдылықтардың, әлеуметтік құбылыстардың ... ашып ... ... ... ... көркем ой-қиялдан ләззат ала білу секілді қабілеттерін ... ... ... ... ... ... ... биік қоғамдық идеялдар, зор арман-мұратарға жетелейді. Адамгершілікке, еңбексүйгіштікке, табандылыққа баулиды, адалдық үшін күресуге жігерлендіреді. ... ... ... ... ... ... іздейді. Ендеше, көркем әдеби шығарма өзінің үлкен қоғамдқ, ... ... де ... ... әсер ... ... ... бойындағы, мінезіндегі, әдемілікті, әсемдікті қалай түсіну керектігін үйретеді.
А.Байтұрсыновтың , ең ... сөз ... ... ... ... ... айырмашылығын, артықшылығын сөз етеді.
...Сөзбен сымбаттаудың я кескіндеудің үлгісін көрсету үшін автор Абай ... ... ... ауыз ... ең ... ең ... мазмұны мен көркемдігі бай үлгілерін пайдаланған. Ағартушы өз айтқандай, ретінде қазақ халқының көркем ойлау жүйесіндегі рухани қадір-қасиеттерге, жақсылық пен ... ... ... пен ... ... ... пен ынтымақ, сұлулық сырларын бейнелеген үлгілерген көбірек көңіл ... және ... ... ... ... ... ашудан гөрі адамгершілік, эстетикалық, әсемдік әуенін талдауға көбірек көңіл бөледі.
Әдебиет-сөз өнері
80010023495
800100180340 Суреткерге тән ... ... ... ... Жіті бақылағыштық
80010013335
Қиял. Творчестволық фантазия
80962513335
809625160655Интуиция. Сезімталдық
809625189230Өмірбаян. Тәжірибе молдығы
Парасат. Сананың саралығы
Әрбір өнер адамының ... ... жаны ... адамгершілігі мол, мінезге бай, білімі терең және мәдениеті биік болуы керек.
Суреткер-өз дәуірінің перзенті, сондықтан ол-қоғғам ... ... ... іс. ... ... мәнін сөз еткенде, оның танымдық маңызын аттап өту мүмкін емес. Көркем шығарма ... ... ... ... тұра тәрбиелейді. (М.Әуезовтің шығармасы туралы камерун жазушысы Бенжамен Матиптің пікірін келтіру) көзқарасын қалыптастырады, мінез-құлқына ықпал етеді, тұрмыс-тіршілігіне әсерін ... ... ... М.Мақатаевтан, Ә.Нұршайықовтан мысалдар айту)
Көркем әдебиеттің құдіретті күшін, немес, оның өмір таныту, атәрбиелеу жапйын ғана емес, күллі қоғамдық өзгертушілік қасиетін ... ... оның ... ... тану қажет. Эстетика-жан тебірентер, адамды баурап алар әсем әсер. ... ... ... ... ... ... түгел баурап алар әсем әсері. Әдебиеттің әлеуметтік мәнін, оның қоғамдық-өзгертушілік күшін осы тұрғыдан ... ... ... сананың әрі күрделі, әрі орасан маңызды саласы. Қоғамдық сана ... бір ... ... ... ... ... Демек әдебиет-қондырма, яғни қоғамның белгілі бір дәуіріндегі экономикалық құрылысына, базиске негізделеді. Әр дәуірдің әдеиетінде сол дәуірдің ізі сайрап жатады, онда ... ... ... ... не жақтау болады; олардың дамуына ықпал жасайды, я құлдырауына әсер етеді. ... ... ... ... дәуірдің жемісі, емес, бір ғана дәуірдің жемісі. Тіл-бәріне ... және ... ... ... ... ... көркем тарихы; көркем шығарма өзегі-шындық. Жазушы өмірдегі сан-салалы шындықтан зінің суреткерлік мақсатына керегін ғана таңдап, шығармасына арқау ... Ол өмір ... ... ... мен ... ... ... саралайды. Ал суреткердің бл қасиеттерін ол өмір сүріп отырған қоғамдық орта белгілейді. Ол өзі қаласын-бәрі-бір, белгілі бір (Горький) болмақ. ... ... ... ... ... ... халықтығы.
Әдебиеттану - көркем әдебиет мәселелерін зерттейтін ғылым. Сөз өнерінің түп ... ... туу, ... ... даму заңдылықтарын, көркемдік және эстетикалық ерекшеліктерін зерттейді. Негізгі салалары үшеу: әдебиет теориясы, әдебиет тарихы, әдебиет сыны. Жанама тараулары -- ... ... ... ... ... әдебиеттің болмысы мен бітімін, әдеби шығарманың сыры мен ... ... ... ... мен ... ... Сөз ... ерекшеліктерін, қоғамдық рөлін, көркем шығарманы танудың принциптерін, талдауын, әдістері мен ... ... ... мен оның ... өлең ... тіл мен ... ... ағым мен ағыс мәселелерін тексереді, талдайды. Сонда әдебиет ... ... ... де үшеу болғаны -- әдебиет, әдеби шығарма, әдеби процесс. Әдебиет дегенде, оның тағы да үш түрлі яки, ... ... ... саласындағы және эстетикалық мәні мен мәнісі дара-дара сараланады. Әсіресе эстетикалық табиғатына ерекше назар аударылады. ... ... ... ... ... яки ... талдана қалған жағдайда оның мазмұны мен пішініне айналған шындық оқиғадан туатын кем дегенде бес түрлі сауалға жауап беру ... ... ... ... Оқиға қалайша болды? Оқиға кімдердің басында болды? Оқиға ... ... ... оқиғаға автордың көзқарасы қандай? Осы сұрақтарға жауап беру барысында шығарманың тақырыбы мен идеясын, сюжет пен композициясын, типі мен ... ... тілі мен ... ... мен ... әдісін талдап-тексеру арқылы әдеби шығарманың сыры мен сипатын тұтас танып-білуге болады. Ал ... ... ... ... ең басты мәселе -- жанр және жанрлық түрлер, мұны ... ... ... -- ... ... -- сөз өнеріндегі тек пен ... бет пен ... ... ... ... тек ... ... терең білген адам, сол арқылы өз дәуірінің талабы дәрежесінде өзінің эстетик. ... ... адам ғана ... алады. Бұл ретте, әдебиет теориясы көркем шығармашылықтың психол-сы мен ерекшеліктеріне қатысты суреткер лабораториясынан да белгілі мөлшерде нақты мәліметтер ... ... ... ... ... білмей, қандай да болса әдеби құбылысты нәзік түсіну, шынайы сөз өнерінің шындық өмірге қарым-қатынасын білу, әдебиеттің ... ... ұғу, ... ... ... ... адам ... жалпы көркемдік дамуындағы сыр-сипатты тану мүмкін емес. Әдебиет теориясының ереже секілденген эстетикалық қағидалары мен ... -- ... ... туа ... ... ... әдебиет тарихы арқылы табылып, тексеріліп, жүйеленген ұшан-теңіз нақты ... ... ... және жан-жақты талдау, байыптау нәтижесіеде қорытылған толғамдар, түйін-тұжырымдар (қазақ әдебиеті теориясы). Әдебиет тарихы жалпы сөз өнерінің әр халықтың тарихында ... ... ... ... ... ... ... дамығанын зерттейді. Әр ұлттың атамзаманғы сәбилік шағында, жазу-сызуы жоқ кезінің өзінде ауыз ... ... одан ... келе ... ... өніп-өрістегенін, сөйтіп оның көркемдік дамуы қай заманда қай бағытта болғанын саралайтын да, сын көзімен сұрыптап, сарапқа салатын да әдебиеттің ... ... ... бұл ... әр ... ... ... тарихи тұрғыдан қарап, оның сапасын сол тұстың сана ... ой ... ... ... Олай ... ауыз әдебиетінің нұсқалары болсын, жеке жазушылар шығармашылығы болсын, әділ бағаланып, әдеби дамудағы өзіне лайық орнын алуы мүмкін емес. Мұның өзі ... ... оқу ... соңғы отыз жыл бағдарында тұрақты оқулық ретінде пайдаланып келе жатқан "Сөз өнерінде" бір ғана өлең эволюциясы арқылы дәлелденеді: "[[Жалаңаш халықты ... ... ... бай ... Аз халықты көп қылдым, тату елге жақсылық қылдым, төрт бұрыштағы халықтың бәрін бейбіт ... тату ... деп ... ... ... ... ... аудармасын бүгінгі биік талғаммен өлшесек, эстетик. құны онша мықты емес. Ал тарихтық тұрғыдан тексеріп, танымдық мәнін, ғылымдық маңызын бағалап, қазақтың ... ... ... бастаған тұсындағы әдеби, мәдени мүлкінің ажарын аңғарып, енді дәл осы іспеттес өлең сөздің 15 ғасырладағы ... ... ... ... атқан таңдай деп, шолпанды шыққан күндей деп, май қабақта ағалардың аты жусап жатыр деп, ақ шаңдақты құрып қойған шатыр деп, ... ... ... ... ... толғауындағы жыр тілінің төгіле жөнелетін шалқыма шешендікке ғана емес, әдемі айшыққа дейін қалай жеткенін ... да, ... ... ... бойы қандай жолмен сатылап дамығанын топшылаймыз. Осының бәрін тек әдебиеттің тарихы арқылы ғана танып-білуге ... ... бұл ... ... ... ... ... мың белгінің тек біреуі ғана. Ал бүкіл әдебиеттің қалыптасу, даму ... ... ... Әдебиеттанудың әлгі саласының атқарар қызметі орасан зор (қазақ әдебиеті ... сыны ... дәл өз ... әдебиеттің тірі процесіне белсене араласып, нақты әдеби туындыны жан-жақты талдау, оның ... ... ... өз ... ... үшін мәні мен маңызын анықтау арқылы, бір жағынан, жазушыға жазғандарының ... ... ... мен ... ... оның ... өсуіне тікелей қолқабыс жасаса, екінші жағынан, оқырманды оқығандарының ... ... оны жете ... ... ... ... Бұл ... сыншыны жазушы мен оқырманның екеуіне ортақ ара дәнекер десе де болар еді. Бірақ бұл аз. ... -- ... ... өскелең талабы мен талғамының жаршысы, әдеби құбылысты жалпы мемлекеттік мүдде тұрғысынан пайымдайтын ... ... ... өкілі. Олай болса, жалпы әдебиетті дамытудағы сыншының күші, ... ... ... ықпалы оның оқырманға тигізер әсеріне, қалың көпшіліктің көркемдік ... ... ... ... Сын тек ... үшін ғана емес, оқырман үшін де жазылады. Оның көркем шығармаға қосалқы комментарий емес, өз алдына жеке шығарма болып табылатыны да ... ... ... ... ... ... жолдары, тәсілдері, шарттары бар. Мұны білу, игеру сыншының берік принципін, зор мәдениетін, ... ... ... ... ... ... биік ... керек етеді. В.Белинскийдің анықтауынша "сыншы таланты-сирек талант, сыншы жолы -- тайғақ һәм қатерлі жол" да, шын мәніндегі ... сын -- ... ... үстіндегі эстетика. Ал эстетика -- әдемілік ... ілім ... ... ... көркемдік даму тәжірбиесінің теорияcын жинақталуы. Сыншының өзіндік сыры, сынның өзгеше сипаты осы арада жатыр (қазақ Әдебиет ... ... ... ... ... ... ... аталған негізгі үш саласы (теориясы, тарихы, сыны) өзара тығыз бірлікте: әдебиеттің теориясын нәзік түсінбей тұрып ... ... ... ... тарихын білмей тұрып сынын өрбіту мүмкін емес. Бұл ... ... ... ... да сырт ... олардың да мазмұны, пішіні, атқарар қызметі осыған негізделеді. Текстология -- әдеби туындылардың мәтінін зерттеп-танудың принциптері мен ... ... ... ... пән. ... ... шығарманың түпнұсқасын талдап, оның автор қолымен жасалған ақтық редакциясын анықтайды, әр ... ... ... ... әр басылымын қолжазбамен салғастырады; мәтіннің автор еркінен тыс қысқарған жерлері немесе бөгде қолмен орынсыз өзгертілген ... ... ... келтіреді; түпнұсқаны көшіріп басқандар мен әріп терушілер тарапынан кеткен, ең ... емле ... ... да ... ... отырады. Әдеби тарихнама -- әдебиет теориясының, тарихының, сынының ... ... ... ... туралы дәйектемелер мен деректер, мәліметтер мен құжаттар жинағы. Мұның өзі, көбіне, ... ... ... үшін ... ... ... тарихына не сынына қатысты қандай арнаулы мәселе болмасын, оны ... ... мен ... мәні мен маңызы сол мәселенің тарихнамалық материалының мөлшері мен мазмұнына қарай белгіленеді. Библиография -- көркем әдебиеттің өзіне және ... ... ... ... ... мен анықтамалар, шолулар мен сілтемелер жиынтығы. Бұл да ... ... үшін ... ... пен ... ... ... арнаулы зерттеулер болсын, оған қажет нақты материалдардың -- мәтіндер мен мәністеулердің, сын мақалалар мен зерттеу еңбектерінің бәрін ... ... мен ... ... ... тауып пайдалануға болады.
Әдеби жанрлар (фр. тілінде genre - түр, тек, жанр) - ауызша және жазбаша ... ... даму ... қалыптасады.
Шығарма жанры дәстүрлі түрде мынадай негізгі белгісі бойынша анықталады - бір ... ... ... және ... ... әрі тарихи қайталанатын сипаттағы мазмұнына, құрылысы мен түріне қарай.
Көркем шығарманы кеңінен танып білу жанрлар сериясын ... Атап ... ... ... ... ... ғылыми-фантастикалық және т.б. келтіруге болады. Мұның барлығы көркем шығарманы кеңінен ... ... ... Шығарманың танымдық мазмұны көбінесе романның, повестің және әңгіменің немесе пьеса мен ... ... жеке ... топтық портреттің жанрлық ерекшеліктерін айқындайды. Суреткердің идеялық-психологиялық бағалау ұстанымы апологиялық және сырттай объективті, ирониялық болуы мүмкін ... ... жанр ... ... ... тоқталар болсақ, әдебиеттегі ода - баллада - ... - ... ... ... ... ... ... әрқайсысында өнердің басқа түрлеріне қарағанда жанрлық мүшелену қатынасында ... бар, яғни ... түрі ... ... ... және ... ... және проза) мен тегіне (мысалы, әдебиеттегі эпос, лирика, драма) қарай бөлінісінде. Көркем шығарма дифференциясындағы олардың қарым-қатынасын ... ... ... ... , , , ... ... ... нақты анықтамасын тапқан жоқ. Осының салдарынан, оларды қолданыста бірінің орнына бірін пайдалану жалғасуда.
Әдебиеттің тегі мен түрі ... яғни сөз ... ... лирика, драма дейтін негізгі үш салаға жіктеледі. Бұлар әдеби жанрлар мен түрлердің тегі деп те аталады және олардың ... ... және ... ... ... қарай өз тарапынан жүйе құрып, жанрлық түрлерге бөлінеді.
Бөлінгенімен, ішкі байланыстарын үзбей, бояулары бір-біріне кіріксе де, ... тән ... ... ... -- ... негізгі үш тегінің бірі, әдебиеттің баяндау жанрларының басын құрайды. Эпостық ... ... өз ... ... еркінен тыс жүріп жатқандай әсер береді. Мұнда оқиғаны суреттеу тәсілінің бір ... -- ... ... ... Эпостық жанрдағы шығармаларда негізгі әңгімеге қатыссыз "бөгде" бір нәрселер бейнеленетін секілді. Шын мәнінде бұл -- эпостың ... ... ... жету үшін ... тәсілдерінің бірі. Эпос тұтастықты көксейді, шындық дүниені қалайда кең көлемде көрсетуді қалайды. Нәтижеде қомақты, ... кең ... ... ... ... ... поэмасында Мағжан осы тәсілді шебер іске асырады. Жорыққа аттануға әскерін жинаған Абылай ... Баян ... ... ... оның тұлғасын ғана биіктетіп қоймайды, сол арқылы поэмаға қосымша талай оқиғаларды суреттеп, шығарма ауқымын барынша кеңейтеді, ... кең ... Эпос ... сырт ... ғана ... ... ішкі дүниесіне бойлау, оның жан диалектикасын ашу қандайда қызғылықты оқиғадан кем әсер етпейді. Эпостық шығармалар тарихы сонау қадым ... ... ... ертегі, дастан, жырлар -- біздің баға жетпес ұлттық ... ... ... адам мен ... ... ... эпос ... негізгі үш арнамен атқарылады. Ол жанрлар шағын көлемді (анекдот, мысал, әңгіме, ... ... ... ... ... повесть) және ірі көлемді (эпопея, роман) болып бөлінеді.
Үш ... ... ... бірі -- ... ... ... ... Бұл жанрда "ақын адамның ішкі ғаламы мен тысқы ғаламы түйіседі" (Байтұрсынов). Адамның сырттан алған әсері көңіл ... ... ... ... ... ... Жалт өткен сезім жарқ етіп ақын жүрегін дөп сөзбен жарып шықса, міне, бұл -- лирика. Лирика -- ... ... ... ... хош ... көз ... ... көркі. Мұнда субъектілік басым. Эпоста автор оқиға көлеңкесінде қалса, лирикада алға ... өзі өлең ... ... Және өз ... ... өзгертпейді" (Аристотель). Өлеңнің лирик. кейіпкері көбіне автордың өзіне тартады. Лирик. кейіпкер -- ... от ... ... ой ... ... ... өлеңдегі сұрапыл тебіреніс, толғаныстар, қызу қанды қарбалас әсерлер ... ... ... ой ... сезім. Абай: "Өмірде ойға түсіп кем-кетігің, Тулағыш мінезің бар, жүрек, сенің" десе, бұл -- ... ақын ... Ой мен ... лирикада ғашықтардай табысады, сол махаббат ләззатынан көркем сөз атты ... ... ... ... бас ... Еркеленіп шығар сөз" деп Абай тегін айтпаған. Өлең ... ... ой, ... жүрек тұнығынан қайнап шығатынын ескерткен. Лирик. жанр түрлері қазақ ауыз әдебиетінде терме, толғау нысанында қалыптасты. Әлемдік әдебиетте ертеден өріс ... ... ... ... ода ... ... эпиграмма (әжуа өлең), эпитафия (жоқтау), сонет сыршыл, композициясы белгілі нормамен жазылатын өлең ... ... ... ... ... орын ... ... лирика түрлері де дамыды. Тақырыбы мәңгілік саналатын ... ... ... ... түрлерінен қазақ поэзиясы әлемдік поэзияның қай-қайсысымен де иық теңестіретін шығармалар тудырды.
Әдебиеттің үшінші тегі -- ... ... ... көз ... өтіп жатады. Кейіпкерлер бастарынан шиыршық атқан шым-шытырық оқиға кешеді. Бәрі ... ... Жәй ... ... ... ... айтыс-тартыс, қырқыс. Айлаға қарсы айла, әрекетке қарсы әрекет. Оны істейтін кейіпкерлердің характері. Бәрі соған байланысты: жақсылық та, ... та. ... ... -- ... ... алтын арқауы. Атом бөлшектенгенде орасан зор энергия пайда болатыны мәлім. Характер ядро іспетті. Драманың ... ... сол ... ... ... ... ... яғни кейіпкердің мінезін қалай аша білгендігіне байланысты. Оның тәсілі сан алуан. Характер қақтығыста, тартысқа көрінбек. ... ... ... әлеум.-саяси көзқарасы, өзге де адамгершілік, құлықтылық, ар-инабаттылық қасиеттері жан алып, жан берген күрес, шайқастарда ашыла түспек. Ғ. ... ... ... дәл ... ... ... ... ашылады. Біреулері махаббаттай пәк, асыл да асқақ сезім үшін, сүйген жарының жолында өзін ... ... ... ... сұлулығымен көрермен жүрегінде мәңгі ұялайды. Қайсыбірі ұсақтығымен, арам, арсыздығымен жирендіреді. Екеуі жиылып адамның іштей жуылуына, жаңғырып шыңдалуына бастайды.
Әдебиет ... мен ... ... ... ... бар. ... ... драма іштей бір-бірімен байланысты. Бір әдебиет көзінен тарайтын бұлақтар. Үш тектің ... де ... ... сөзінің фольклор, дара ақындар әдебиеті, жазба әдебиеті тармақтарының бәрінде бір сапада ойға азық, жанға сусын бола білді. Үшеуі де даму ... ... бірі әсер ... ... бірі демеп, ашып, толықтырып отырады. Мыс., жаңа эпос-роман жанры психологизм, драматизм құралдарын барынша пайдаланады. Демек, лирика, драма жанрларынан өзіне ... нәр алып ... ... сөз. ... ... ... ... кемеліне келе қойған жоқ. Оның ілкі өркендері ертеректе, фольклор қойнауларында шым-шымдап өсіп жетілді. Соңғы жылдары фольклортану ғылымы ... ... ... ... новелла, роман жанрларының нышандарын тауып, зерттеп жүргені тегін емес. Ертегілік дастандармен қатар, новеллалық, романдық дастандар дейтін түрлер ғыл. айналымға ... ... ... -- ... дамуындағы табиғи процесс. Әдебиеттің үш текті жанрларға жіктелуі күллі көркемсөз дүниесіне қатысты заңдылық. Міне, осы ... ... ... дара ... ауыз ... және жазба әдебиеті саларын бір-біріне қарсы қоймай, араларына өтпес ор қазбай, ... ... ... ... байланыста тұтас өнер жұйесі ретінде қарап зерттеу қажеттігі туындайды.
Пайдаланатын әдебиеттер
* А.Байтұрсынов Кітапта: А.Байтұрсынов шығармалары. А.,1989
* З.Ахметов А., ... ... А., 1969

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көркем әдебиеттегі «образдылық» пен «көркем образ» мәселелері. әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы. әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. өлең сөздің теориясы8 бет
Көркем әдебиеттегі «образдылық» пен «көркем образ» мәселелері.Әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы. Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Өлең сөздің теориясы11 бет
1) Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі 2)Өлең сөздің теориясы 3)Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері 4) Әдеби үдеріс (процесс), әдеби әдіс, бағыттар мен көркемдік тәжірибелер16 бет
Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі14 бет
Мазмұн мен пішін8 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
"әдеби көркемдеу құралдары және әдеби көркем тіл."28 бет
.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері14 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған өлең-жырлар44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь