Шарттың орындалуын қамтамасыз ету

Мазмұны

Кіріспе

1. Шарттың жалпы ережелері
1.1 Шарт туралы жалпы ұғым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.2 Шарттың мазмұны, формасы және түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
1.3 Шарт жасасу, өзгерту және оны бұзу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21

2. Шарттың орындалуын қамтамасыз ету
2.1 Шарттың орындалуын қамтамасыз ету ұғымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
2.2 Шарттың орындалуын қамтамасыз ету әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .81

Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 83
Кіріспе

Тақырыптың өзекттілігі. 2008 жылғы ақпан Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру-мемлекеттік саясаттың басты мақсаты атты жолдауында «Дамыған кәсіпкерлік сектор – кез келген ел экономикасының негізі» деп нық басып айтты бұл біздің қарастырып отырған тақырыбымыздың негізіне келіп тіреледі, себебі әрбір азамат немесе кәсіпкер азаматтық құқықтың кез-келген субъектісімен шартқа отырғанда оның тиісті дәрежеде орындалуын алдын алуға және оны орындауға өз үлестерін қосуға міндетті. Шарттың орындалуын қамтамасыз ету шараларын қолдану оның орындалғандығы болып табылады және кәсіпкерліктің дамуына бірден бір кепіл береді. Ал кәсіпкерліктің дамуы ел экономикасының негізі.
Шарттың орындалуын қамтамасыз етудің ерекшелігі қоғамдағы қатынастарды дұрыс шешуге өз үлесін қосады, сонымен қатар қандай да болмасын қатынастардың бұзылуының алдын алу және реттеу болып табылады.
Қазақстан Республикасында соңғы жылдары әлеуметтік, экономикалық және саяси жүйелер өзгеріп экономика нарықтық кезеңге өтті.
Еліміздегі жүргізіліп жатқан құқықтық реформаларды әр саланы қамтып, азаматтардың күнделікті өмір сүруіне қажетті құқықтық жағдай туғызды. Соның бірі ретінде Қазақстан Республикасында қолданып жүрген нормативтік құқықтық актілердің қолданыс аясы бойынша көлемдігі азаматтық құқық болып табылады.
Еліміз нарықтық экономикаға өту саласында мемлекеттік шектік монополистік ролінен негізгі өндірушіден елімізде шығарылған товарларды жеткізушіге және бөлушіге және жеке бөлушіге экономикалық қатынастарды жүргізу аясын кеңейтуге тыйым салудан бас тартты және азаматтық құқықтық мүліктік қатынастарды реттеу аясының кең көлемде жүргізілуіне жол ашты.
Тақырыптың маңыздылығы. Азаматтық құқықтық қатынасқа түсушілер арасында белгілі бір шартты міндеттемелік қатынастар арасында құқықтық жағдайы болды, бұл қатынасты реттеуге шарттық құқық қолданылады. Шарттық құқықпен нақты тұлғалар арасындағы құқықтық қатынасты реттейтін яғни бір тұлға басқа тұлғадан белгілі бір әрекетті жасауға талап етуге, ал екінші тұлға мұнда қойылатын талапты орындауға міндетті мәнін белгілейтін құқық саласы екенін көрсетеді.
Жұмыстың негізгі мақсаты. Шарттың орындалуын қамтамасыз етудің ерекшелігі, сонымен қатар қандай да болмасын қатынастардың (нақты шартты орындамағаны үшін жауаптылық) бұзылуының алдын алу және реттеу болып табылады.
Диплом жұмысының объектісі. Азаматтық құқықтағы шарттың орындалуын қамтамасыз ету болып табылады. Диплом жұмысының пәні шарттың орындалуын қамтамасыз ету және оның негізгі әдістері арқылы көрінеді.
Жұмыста автор Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес шарттың орындалуын қамтамасыз етудің құқықтық және теориялық мәселелеріне талдау жасау арқылы маңызды мән-жайларын ашып көрсеткен. Сонымен қатар шарттың орындалуын қамтамасыз ету еліміздің экономикасына тиімді болып отырғанына терең түсінік берілген. Шарттың орындалуын қамтамасыз етуді жүзеге асыруға талдау берілген. Жұмыс барысында айтылған ойларды тәжірибеде қолдануға болады.
Жұмыстың міндеттері. Шарт заң талаптары және шарт талаптарына сәйкес ал мұндай талаптар шартта болмаған жағдайда-іскерлік қызмет өрісіндегі әдеттегі құқықтар ғана немесе басқа талаптарға сәйкес түрде орындалуы тиіс.
Шарт бойынша талаптарды орындауды қамтамасыз етуде борышқордың, мүлкіне әсер етудің қосымша шарасы қолданылады, осы арқылы оның өз міндеттемелерін орындауына ықпал етіледі.
Борышқордың, шартта көрсетілген мідеттемелерін орындамауы немесе тисті дәрежеде орындамауы жағдайында несие беруші мүддесі қанағаттандырылады.
Тараптар арасында пайда болған шарттар немесе заңға негізделген міндеттемелер, шарт немесе заң, талаптарына сәйкес болмаған жағдайда, іскерлік қызмет өрісіндегі әдеттегі құқықтарға және Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексіне негізделеді.
Осы жұмыста әрекет eтyшi заңға талдау жасау әдісі арқылы міндеттемелерді орындауды қамтамасыз етудің азаматтық-құқықтық, әдістеріне зерттеу жүргізуге, оны ресми түрде түсіндіруге және кәсби тұрғыда әдістеме жасауға талпыныс жасалады.
Қолданылған әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы 2008 жыл
2. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы 2008
3. Қазақстан Республикасы азаматтық кодексі (Жалпы және ерекше бөлімдер): 2007 жылғы 15 қаңтарға дейінгі өзгертулер мен толықтырулар енгізілген,-Алматы: Баспа,2007
4. Қазақстан Республикасының «Нормативтік құқықтық актілер» туралы Заң 24 наурыз 1998 жыл
5. Азаматтық кодекстің (жалпы бөлім) күшіне ендіру туралы Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесінің қаулысы. 27 желтоқсан 1994 жыл
6. Қазақстан Республикасының Жер кодексі 20 маусым 2003 жыл
7. Қазақстан Республикасының «Бағалы қағаздар рыногы » туралы Заңы 2 шілде 2003 жыл
8. «Қазақстан Республикасындағы вексель айналымы туралы» Заң 28 сәуір 1997 жыл
9. Қазақстан Республикасының Президентінің «Жылжымайтын мүлікке құқықтарды және онымен жасалатын мәмілелерді мемлекеттік тіркеу туралы» Жарлығы 22 желтоқсан 1995 жыл
10. «Қазақстан Республикасындағы Азаматтық туралы» Қазақстан Республикасының Заңы 20 желтоқсан 1991 жыл
11. Қазақстан Республикасының Президентінің заң күші бар Жарлығы «Шет ел азаматтарының Қазақстан Республикасында құқықтық жағдайы» 19 маусым 1995 жыл
12. Қазақстан Республикасының «Жеке кәсіпкерлікті қолдау және қорғау туралы» Заңы 4 шілде 1992 жыл
13. Қазақстан Республикасының «Жеке кәсіпкерлік туралы» Заң 19 шілде 1997 жыл
14. «Жауапкершілігі шектеулі және қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктер туралы» Қазақстан Республикасының Заңы 22 көкек 1998 жыл
15. Қазақстан Республикасының «Бакроттық туралы » Заң 21 қаңтар 1997 жыл
16. Қазақстан Республикасының «Инвестиция туралы заңы» 8 қаңтар 2003 жыл
17. Қазақстан Республикасының Президентінің «Шаруашылық серіктестіктері туралы» Жарлығы 2 мамыр 1995 жыл
18. Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік кәсіпорындар туралы» Заңы 19 шілде 1995 жыл
19. Қазақстан Республикасының «Акционерлік қоғам туралы» Заңы 13 мамыр 2003 жыл
20. Қазақстан Республикасының «Өндірістік кооператив туралы» Заңы 5 қазан 1995 жыл
21. Қозғалмайтын мүлік ипотекасы туралы Заңы 1999ж.
22. Қазақстан Республикасының «Ноториаттық туралы» Заңы 14 шілде 1997 жыл
23. Қазақстан Республикасының 1994 жыл 24 желтоқсандағы "Шетел инвестициялары туралы" Заңы.
24. Қазақстан Республикасы Президентінің "Шаруашылық, серіктестері туралы" заң күшіне ие Жарлығы 1995 ж., 2 мамыр.
25. Қазақстан Республикасы Президентінің "Мемлекетттік кәсіпорындар туралы" заң күшіне ие Жарлығы. 1995 ж., 19 маусым.
26. Қазақстан Республикасы Президентінің "Қазақстан Республикасындағы кеден ici туралы" заң күшіне ие Жарлығы 1995., 20 шілде.
27. Қазақстан Республикасы Президентінің "Банктер және банк қызметі туралы" заң күшіне ие Жарлығы 1995ж., 31 тамыз.
28. Қазакстан Республикасы Президентінің "Мұнай туралы" Жарлығы 1995ж., 22 желтоқсан.
29. Қазақстан Республикасы Президентінің "Қозғалмайтын мүлкін ипотекалау туралы" заң күшіне ие Жарлығы 1995 жыл 23 желтоқсан.
30. Қазақстан Республикасы Президентінің "Қозғалмайтын мүлікке және онымен Жасалған мәмілеге құқықты мемлекеттік тіркеу туралы" заң күшіне ие Жарлығы. 1995 ж., 25 желтоқсан.
31. Қазакстан Республикасының "Банкроттық туралы" заңы. 1997ж., 21 қаңтар.
32. Қазақстан Республикасының Қазақстан Рееспубликасы Президентінің "Банкроттық туралы" заң күшіне ие Жарлығының күшін жоғалтқанын тану және Қазақстан Республикасының кейбір заң актілерне өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы " Заңы 1997 ж., 5 наурыз.
33. Қазақстан Республикасының "Құнды қағаздар рыногы туралы" Заңы. 1997 ж., 5 наурыз.
34. Қазақстан Республикасының "Құнды қағаздармен жасалған мәмілелерді тіркеуге алу туралы" Заңы. 1997 ж.5 наурыз.
35. Қазақстан Республикасының "Орындау өндірісі және сот орындаушыларының мәртебесі туралы" Заңы 30 маусым 1998 жыл.
36. Министрлер кабинетінің 1992 ж. 6 тамыздағы Қаулысымен бекітілген "Мемлекеттік ломбард туралы" ережесі.
37. "Ипотекалық несиелерді қамтамасыз етуден жер учаскелері мен жерді пайдалану құқының кепіл тәртібін бекіту туралы" Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулысы. 1996 ж. 6 маусым.
38. "Қазақстан Республикасындағы нақты ақшасыз есеп айырысу уақытша ережесі". Қазақстан Республикасы Ұлттық, Банкінің Басқармасы. 1992 ж. 19 қараша.
39. "Ломбардтар туралы" ереже. Қазақстан Республикасы Ұлттық, Банкінің Басқармасы қаулысымен бекітілген. 1993 ж. 3 маусым.
40. "Қазақстан Республикасы экономикасын қысқа мерзімге несиелеу ережесі". Қазақстан Республикасы Ұлттық, Банк Басқармасының Қаулысымен бекітілген. 1994 ж. 11 ақпан.
41. Мемлекеттік кепілдікті беру тәpтiбi туралы нұсқау. Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі бұйрығымен бекітілген. 1999 ж. 1 тамыз.

42. Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығы: Оқулық. Сапарғалиев Ғ. -Алматы: Жеті жарғы, 1998
43. Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі (жалпы бөлім). Комментарий. Жауапты ред. М.К. Сүлейменов, Ю.Г. Басин. Алматы, Жеті жарғы 2000.
44. Қазақстан Республикасының азаматтық құқығы. Ғ.Төлеуғалиев.-Алматы: ҚазМЗА, 2001
45. Азаматтық құқық. І том. Жауапты ред. М.К. Сүлейменов, Ю.Г. Басин. Алматы. ҚазГЗУ 2003
46. Қазақстан Респбликасының Конституциясы. Түсініктеме. Ред. басқарған Ғ.Сапарғалиев.-ауд. С.Бақтыгерейұлы.-Алматы, Жеті арғы
47. Қазақстан Республикасының азаматтық құқығы. Оқу құралы. Батырбаев Н.М. Түркістан, 2007
48. Мелекет және құқық теориясы Өзбекұлы С., Қопабаев Ө. Оқулық.-Алматы: Жеті жарғы, 2006
49. Гражданское право ч. 1 Под ред. Сергеева А.П., Толстого Ю.К., М.., Проспект, 2007
50. Гражданское право. Том І Общая часть. Под ред. Суханов Е.А. М., Волтерс Клувер, 2005
51. Гражданское право (общая часть). Учебное пособие. Под ред. Диденко А.Г., Алматы, 2003
52. Гражданское право: Учебник /Под ред. С.П.Гришаева.-М.: Юрист, 2000
53. Басин Ю.Г. Избранные труды по гражднскому праву. Алматы, 2003
54. Диденко А.Г. Избранное (Постсоветский период) Алматы 2004
55. Брагинский М.И., Витрянский В.В. Договорное право. Книга 1: Общие положения-М., «СТАТУТ», 1998
56. Сборники «Гражданское законодательство». Статьи. Коментарии. Практика. Выпуски 1-22. Алматы, 1997-2005

57. Қосымша әдебиеттер
58. Сулейменов М.К Вещные права в Республике Казахстан. 1999
59. Сулейменов М.К. Право и собственность:-Алматы: Жеті жарғы, 1998
60. Осипов Е.Б. Защита гражданских прав. Учеб. и практич. пособие.- Алматы: КазГЮА, 2000г.
61. Момонтов Н. И. Обязательства и их исполнение. 2003г.
62. Покровский Б.В. Избранные труды по гражданскому праву/Предисловие Сулейменов М.К., Алиханова Г.А., Ихсанов Е.У. Сост. Сулейменов М.К.-Алматы: НИИ частного права КазГЮУ, 2003. (Серия Классика казахстанской цивилистики).
63. Халфина Р.О. Общее учение о правоотношении. М., 1974
64. Каудыров Т. Гражданско-правовая охрана объектов промышленной собственности в Республике Казахстан. Алматы, 2001
65. Ильясова К. Регистрация прав на недвижимость в Республике Казахстан. Основные концептуальные положения. Алматы, 2000
66. Карагусов Ф. Ценные бумаги и деньги как объекты гражданских прав. Алматы, 2001
67. Климкин С.И. Юридические лица по законодательству Республики Казахстан. Общие положения. Алматы, 2001
68. Юридические лица. Практикум. Под ред. Климкина С.И. Алматы, 2003
69. Климкин С.И. Юридические лица (сборник статей). Алматы, 2003
70. Климкин С.И. Хозяйственные товарищества по законодательству Республики Казахстан. Алматы, 1996
71. Басин Ю.Г. Сделки. Алматы, 1996
72. Скловский К.И. Собственность в гражданском праве. 2000
73. Диденко А.Г. Обеспечение исполнения договоров. Астана, 2002
74. Басин Ю. Г. Общие положение гражданского кодекса Республики Казахстан Алматы. "Предприниматель и право". 1996ж.
75. Боберешова О. Способы обеспечения обязательств. Алматы "Предприниматель и право". 1996 с. 5-7.
76. Васенин А.П. залог как способ обеспечения обязательства. Том 1-3. 1996-1997г.г.
77. Коммерческий договор: от заключения до исполнения. М."Маркетинг" , 1995. 324 с.
Хравченко А.И. Законодательство об ипотеке. / Алматы, Адилет/. В сб. "Комментарий гражданского законодательства". Том 1-3. 1996-1997 .г.
        
        Мазмұны
Кіріспе
1. Шарттың жалпы ережелері
1. Шарт туралы жалпы
ұғым...........................................................……………….7
1.2 Шарттың мазмұны, формасы және
түрлері…………..............................…....11
1.3 Шарт жасасу, өзгерту және оны ... ... ... ... ... ... орындалуын қамтамасыз ету ұғымы……………......….......……...29
2. Шарттың орындалуын қамтамасыз ету әдістері…………...……......……….32
Қорытынды...................................................................
..............................................81
Қолданылған әдебиеттер
тізімі......................................................................
..........83
Кіріспе
Тақырыптың өзекттілігі. 2008 жылғы ... ... ... ... ... ... жолдауы Қазақстан халқының әл-
ауқатын арттыру-мемлекеттік саясаттың басты мақсаты атты ... ... ... – кез ... ел ... ... деп нық
басып айтты бұл біздің қарастырып отырған тақырыбымыздың негізіне келіп
тіреледі, ... ... ... немесе кәсіпкер азаматтық құқықтың кез-келген
субъектісімен шартқа отырғанда оның тиісті дәрежеде орындалуын алдын алуға
және оны ... өз ... ... ... ... ... ету ... қолдану оның орындалғандығы болып табылады ... ... ... бір ... береді. Ал кәсіпкерліктің дамуы ел
экономикасының негізі.
Шарттың орындалуын қамтамасыз етудің ерекшелігі қоғамдағы қатынастарды
дұрыс шешуге өз ... ... ... ... қандай да болмасын
қатынастардың бұзылуының ... алу және ... ... ... ... ... ... әлеуметтік, экономикалық және
саяси жүйелер өзгеріп экономика нарықтық кезеңге өтті.
Еліміздегі жүргізіліп жатқан құқықтық реформаларды әр ... ... ... өмір ... ... ... ... туғызды. Соның
бірі ретінде Қазақстан Республикасында қолданып жүрген нормативтік ... ... аясы ... көлемдігі азаматтық құқық болып табылады.
Еліміз нарықтық ... өту ... ... ... ... ... ... елімізде шығарылған товарларды
жеткізушіге және бөлушіге және жеке бөлушіге ... ... ... кеңейтуге тыйым салудан бас тартты және ... ... ... реттеу аясының кең көлемде жүргізілуіне жол ашты.
Тақырыптың маңыздылығы. ... ... ... ... ... бір ... ... қатынастар арасында құқықтық жағдайы
болды, бұл қатынасты реттеуге шарттық құқық қолданылады. ... ... ... ... ... ... ... яғни бір тұлға басқа
тұлғадан белгілі бір әрекетті жасауға талап етуге, ал екінші тұлға мұнда
қойылатын ... ... ... мәнін белгілейтін құқық саласы екенін
көрсетеді.
Жұмыстың негізгі мақсаты. Шарттың ... ... ... ... ... ... да болмасын қатынастардың (нақты шартты
орындамағаны үшін ... ... ... алу және ... ... жұмысының объектісі. Азаматтық құқықтағы шарттың орындалуын
қамтамасыз ету болып табылады. ... ... пәні ... ... ету және оның ... ... ... көрінеді.
Жұмыста автор Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес шарттың
орындалуын қамтамасыз ... ... және ... ... ... ... маңызды мән-жайларын ашып көрсеткен. ... ... ... ... ету ... ... тиімді болып отырғанына
терең түсінік берілген. Шарттың орындалуын қамтамасыз етуді жүзеге ... ... ... ... ... ... тәжірибеде қолдануға
болады.
Жұмыстың міндеттері. Шарт заң талаптары және шарт талаптарына сәйкес ал
мұндай талаптар шартта болмаған ... ... ... ... ғана ... ... талаптарға сәйкес түрде орындалуы тиіс.
Шарт бойынша талаптарды орындауды қамтамасыз етуде борышқордың, мүлкіне
әсер етудің қосымша шарасы қолданылады, осы ... оның өз ... ... ... ... көрсетілген мідеттемелерін орындамауы немесе тисті
дәрежеде орындамауы жағдайында ... ... ... ... ... пайда болған шарттар немесе заңға негізделген
міндеттемелер, шарт немесе заң, ... ... ... жағдайда,
іскерлік қызмет өрісіндегі әдеттегі құқықтарға және ... ... ... ... жұмыста әрекет eтyшi заңға талдау ... ... ... ... ... ... азаматтық-құқықтық, әдістеріне
зерттеу жүргізуге, оны ресми түрде түсіндіруге және кәсби тұрғыда әдістеме
жасауға талпыныс жасалады.
1. Шарттың ... ... Шарт ... ... ұғым
Шарттың ұғымына анықтама беретін болсақ азаматтық заңдарда
белгіленгендей екі ... одан да көп ... ... ... ... ... ... немесе тоқтату туралы келісімі шарт деп
танылады.
Шарт термині азаматтық заңнамада ... ... ... ... ... заңдық факты; сол шарттық міңдеттеменің өзі; ... ... ... - ... ... ... ... немесе тоқтауына
негіз болатын заңдық факт. Сондықтан да, шарт азаматтық ... ... ... ... бірі болып саналады.
Жалпы ҚР азаматтық кодексіне жүгінсек 148-баптың 1-тармағына сәйкес
мәмілелер бір ... және екі ... көп ... ... ... мүмкін. Сол
себепті, шарт мәміле болып табылады және шартқа екі және көп ... ... ... ... атап ... ... формасы
және оны тіркеу туралы, мәмілені заңсыз деп тану туралы және т.б. ережелер
қолданылады. "Бір жақты және көп ... ... ... "бір ... ... ... ұғымынан ажырату керек. Бір жақты мәміле шартқа ... ... ... үшін тараптардың келісімі керек емес, бір жақтың ерік
білдіруі ... ... ... ... және басқа заңдық
фактылардан айырмашылығы сол, шарт ... ... ... азаматтық кодекстің 148-бабының 3-тармағына сәйкес, шарт жасасу
үшін екі тараптың (екі жақты мәміле) не үш немесе одан да көп ... ... ... келісілген ерік білдіруі қажет болып табылады[45].
Шарттардың басым көпшілігі екі ... ... ... табылады, себебі
шарттан, әдетте, міндеттемелік құқық қатынастары туындайды, ал міндеттеме
үшін мүдделері қарама қарсы екі ... ... ... ... ... ету
құқығы (несие беруші), екіншісінде — сол құқыққа икемделген міңдет
(борышкер) ... ... ... шарт көп ... мәмілеге мысал бола алады ол
ҚР АК-ның 228-бабында айқындалған.
Бұл шарттың ... ... оның ... ... ... қол ... үшін ... әрекет жасауға келіседі және ... ... ... ... ... ... ... қызмет (жай
серіктестік) туралы шарттың "Міндеттемелік құқық" туралы ... ... ... ... бөлімде, ортақ меншік туралы тараудан ... ... ... емес.
Көп жақты шарттарға, әдетте, шарт туралы жалпы ережені қолдануға
болады. Дегенмен, көп жақты ... ... ... ... кейбір нормаларды қолдануға болмайды. Атап айтқанда, жария ... ... ... жақтың пайдасына шарт туралы (391-бап) ережелерді
көп жақты шартқа қолдануға бола қояр ма ... шарт ... ... ... да қандай да бір ерекшелік болуға тиіс.
"Шарттан міндеттемелік, заттық, авторлық немесе өзге ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
Азаматтық кодексіне кіргізу елеулі жаңалық болып табылады. Бұл ... ... ... Ол ... мүше ... елдердің Азаматтық
кодекстерінде кездеспейді.
Азаматтық-құқықтық шартты, ... ... ... ... ... ... солай да. Бірақ, міңдеттемелік құқық
катынастарының ауқымына зорға ... ... ... да бар. Мысалы,
бірлескен қызмет туралы ... ... ... ... ... ... ... жөнінде оның қатысушылары арасында қатынастар туындайды, ... ... емес ... ... ... ... болып
табылады (ортақ меншіктің қатысушылары мен барлық басқа ... ... ... ... қарағанда) [49].
Шарттан авторлық қатынастар (бірлескен авторлар арасында),
өнертапқыштық ... ... ... арасында) және т.б.
туындаған жағдайда осылай бағалауға болады.
Құқықтық қатынастар кешені (заттық және міндеттемелік) заңды тұлғаның
пайда ... ... ... ... шартынан туындайды.
Шарттан туындайтын міңдеттемелерге міндеттемелер туралы ... ... ... ... ... ... туралы жалпы ережеге
арналған 22-тарауының баптарында және шарттардың ... ... ... ... ... ... 2-тармағы) өзгедей көзделмеген.
ҚР АК-ның 379-бабының 2-тармағы міндеттеме тек шарттан ғана ... ... ... да ... ... ... ... шарттық
міндеттемелерге міндеттемелер туралы жалпы ережені қолдану АК-ның шарттар
туралы нормаларымен шектелуі мүмкін. Мысалы, талапқа көну және ... ... ... ... ... ... кейбір түрлерінде
(лизинг, факторинг) басқаша шешіледі. Демек, шарттардың осы түрлері туралы
нормалар ... ... ... 3-тармағына басқа формула
енгізілген: шарттан ... ... ... ... ... шарты, авторлық
шарт және басқа) ... ... ... немесе өзгедей
(міндеттемеліктен басқа) құқықтық қатынастарға, егер заңнамадан, ... ... ... ... ... туыңдамаса, онда АК-ның 22-
тарауының ... яғни шарт ... және оның ... қолданылады.
Мысалы, бірлескен қызмет туралы ... ... ... шарт ... оны ... және ... байланысты көптеген
ерекшеліктер туындайды, олар ҚР АК-ның 2 және 12-тарауларында немесе шартта
АК-ның 22-тарауына қарағанда басқаша ... ... ... ... ... немесе шарттан туындайтын өзгедей
құқықтық қатынастарға міндеттемелер туралы ережелерді қолдану туралы
мәселені ... мұны ... ... ... деп ... ... немесе шартта тікелей реттелмеген мәселелер бойынша мұндай
құқықтық қатынастарға ... ... ... міңдеттемелер туралы
ережелер қолданылады (5-баптың 1-бабы).
Шарт еркіндігі. Азаматтар мен заңды тұлғаларға шарт ... ... ... заң ... ... өз ... қабылдаған
міндеттемеде, шарт жасасу міндеті көзделген жағдайларды қоспағаңда, ... ... жол ... (АК-ның 380-бабының 1-тармағы).
Шарт еркіндігі туралы норма ҚР АК-ның 8-бабының азаматтар мен занды
тұлғалар өздеріне берілген азаматтық ... өз ... ... ... ... еркіндігі АК-да бекімін тапқан кәсіпкерлік қызмет ... ... ... ... ... мен қызметтер пайдалануға
шарт жасасу еркіңдігіне ... ... ... ҚР АК ... ... онда ... ... мүлде жаңа,
себебі жоспарлы-бөлу экономикасында шарт еркіндігі ... ... ... мен бөліп тарату анықтады, ... ... ... Шарттарда формальдық сипат болды, ең басты маңыздылық жоспарлық
актілерге берілді. ... ... ... оның ... ... ... ... шарт жасауға мәжбүрлеу айрықша жағдайларда ғана болуы мүмкін.
Міндетті түрде шарт жасасу туралы жалпы ережелер ... ... ... (АК-
ның 399-бабы) жинақталғанын көреміз.
Шарт жасасу міндеті ... егер ... шарт ... шарт ... ұйым үшін ... ... алу-сату шартын жасасу міндеті жекешелендіру туралы ... ... және ... ... алу ... Заңның 23-бабында
бекімін тапқан. Мемлекеттік мүлікті сатушы мен мемлекеттік мүлікті сату
жөніндегі ашық ... ... ... шарт жасасуға міндетті.
Шарт жасасу міндеті еркімен қабылдаған ... ... ... ала шарт жасасу жатады.
ҚР АК-ның ... ... ... ... ... оның
иеленуіне берілген кепілге салынған ... ... ... ... заң ... ... мүмкін. Кепіл берушінің ... ... ... ... ... берушіге жүктеледі.
Шарт еркіндігі принципі тараптардың заңдарда көзделген ... ... ... да ... ... көрініс табады ҚР АК-ның 380-
баптың 2-тармағын қараңыз. АК-ның ... ... ... ... ... ... ... арналған. Айта кететін бір жағдай — 380-
баптың ... ... заң ... ... емес, заңнама жайында,
сондықтан шарттардың жаңа ... ... ... ... және ... құқық берілген мемлекеттік оргаңдар белгілей алады.
Ондай шарттардың мысалы ретінде толлинг операцияларын жүргізу туралы шартты
алуға болады[43].
Тараптар ... ... ... да ... алады. Бұл ереже
туындайтын жалпы ... ... ... мен ... ... ... сондай-ақ, азаматтар мен заңды тұлғалардың
әрекеттерінен ... ... ... ол ... ... заңнамада
көрсетілмегенімен, олардың жалпы негіздері мен мәні ... ... ... ... делінген.
Бұл ереже азаматтық құқықтың жалпы бастауына негізделген, ол
жаратылысынан диспозитивті және бар ... да, ... ... ... да ... ... ... Қазақстан экономикасының өтпелі кезеңі үшін аса маңызды,
себебі күніге бір жаңа шарттың ... ... ... ... Негізінде
азаматтық құқықтың принципі болып табылатын шарт еркіндігі өзінің негізгі
қызметін сақтап қала бермек. Өйткені бұл (шарт ... ... ... ... сбьективтік құқығы болып табылады.
1.2 Шарттың мазмұны, формасы және түрлері
Шарттың мазмұнын оны ... ... ... ... ережелер
жиынтығы құрайды.
Шарт ережелерін, егер тиісті ереженің мазмұны заңнамамен міндеттелген
болмаса, тараптар өз ... ... ... ... ... ... шарт еркіндігінен
туындайды. Тараптар шарттың заңнамада тікелей тыйым салынғанынан ... ... ... ... ... ... баптарына жүгінсек 382-баптың 1-тармағыңда императивтік
және диспозитивтік нормалар арасындағы айырмашылық ... ... ... ... ... ... болса
(императивтік норма), тараптар оны өзгертуге құқылы емес. Олар ... ... ... да, ... да мүмкін, бірақ оған
қарамастан олар оны заңда көрсетілген ... ... ... ... қатысты мысал келтіретін болсақ, АК 282-бапта ... ... ... ... көрсетілуге тиіс делінген немесе
АК 304-бапта ортақ ... ... ... ... кепілге тек барлық меншік
иелерінің келісімімен ғана ... ... деп ... ... ... ... (заңда көзделмегеннен басқа реттерде) есеп-қисапты АҚШ
долларымен жасау туралы немесе ... ... ... ... ... беру ... ережені шартта көрсете алмайды.
Егер шарт ережелерінде диспозитивтік норма көзделген болса тараптар
оны қолданбауға немесе одан өзгеше ... ... ... ... ... 285-бабына сәйкес екі немесе бірнеше
әрекеттің бірін жасауға ... ... егер ... немесе
міндеттеменің шарттарынан өзгеше ... ... ... ... ... балама міндеттемені орындаудың өзге тәртібін ... ... ... осы ... ... ... ... болса,
онда заңмен белгіленген норма қолданылады.
Азаматтық заңнамада императивтік нормалар көп емес. Негізінен алғанда
олардың басым көпшілігі ... ... ... ... Ол шарт
еркіндігіне сүйене отырып тараптардың оның барлық ережелерін өздері анықтай
алатындығымен байланысты. Тараптар шартта кез келген ... ... егер олар оны ... ... ... көңіл аудармай), онда
диспозитивтік нормалар ... да бір ... ... өздері де, диспозитивтік нормалар
да қарастырмаған жағдайлар кездесуі мүмкін. ... ... ... ... болып, оны дәлелдеу мүмкін болса, сол жағдайда дағды ... ... ... өте ... кездеседі және әрқашаңда дау
туғызады. Бұған байланысты ... сот ... ... ... ... өтейік. Шарт дегеніміз екі
немесе бірнеше адамның келісімі, екі немесе бірнеше ... ... ... Әр ... ... ... болуы мүмкін, олардың ішінен, егер
келісілмесе шарт ... деп ... ... алу ... Бұл ... елеулі ережесі. АК-ның 393-бабына сәйкес, тараптар арасында шарттың
барлық елеулі ережелері ... ... ... ... етілетін формада
келісімге қол жеткен кезде шарт жасалынды деп ... ... ҚР АК ... ... ... тізбесін бермейді,
тек жалпы тәртіпте олардың нышандарын атап өтеді.
Ережелердің елеулі больп табылатын үш тобын бөліп алуға болады, ... шарт ... ... ... Шарт ... ... бірде бір
шарт жасалған болып саналмайды;
2) заңнамада ... деп ... ... Олар ... ... клиенті арасында жасалған брокерлік шартта мыналар болуға ... шарт ... ... ... ... клиенттің тапсырмасы
бойынша брокер-диллердің өз қызметін жүзеге асыруы;
б) тараптардың, оның ... ... ... ... ... ... сақтау міндетемесін қоса алғаңдағы, құқықтары
мен міндеттері;
в) брокер-диллердің қызметін төлеудің мөлшері мен ... ... ... ... есеп ... ... ... тараптардың шарт ережелерін бұзғандық үшін жауаптылығы;
е) бағалы ... ... ... ... және оны клиенттің
есепшотына аударудың, соңдай-ақ ақша қаражатын клиенттің ... ... ... мен ... ... ... 1997 ... 5
наурыздағы "Қазақстан Республикасында бағалы қағаздармен мәмілелерді тіркеу
туралы" Заңы);
3) шарттардың осы түрі үшін қажетті ережелер, ... ... ... жалдау ақысының мөлшері;
4) тараптардың біреуінің арызы бойынша оған қатысты келісім болуға тиіс
ереже. ... жүк ... ... ... ... ... емес су көлігімен
жеткізу туралы ереже болуын талап етеді.
Ондай елеулі ережелер болмағандықтан немесе ондағы ережелер ... ... ... ... деп ... ... заңсыз деп
танығандағыдай салдарларға әкеледі АК-ның 157-бабын негізге алуға болады.
Елеуліден басқа ... ... және ... ... ... ... Олардың ерекшелігі сонда, бұл ережелердің болған болмағандығы
шарттың ... ... әсер ... ... ... ... ... түрі үшін дағдылы деп көзделгендіктен қолданылады және олар шартта бар-
жоғына қарамастан қолданылады[52].
Оған мысалы, баға туралы ереже. Егер ... ... шарт ... онда заң ... көзделген жағдайларда, уәкілетті
мемлекеттік ... ... ... ... ... (тарифтер,
бағалау, ставка және т.б.) қолданылады.
Ал, ақылы шартта баға қарастырылмаған болса және оны шарт ... ... ... мүмкін болмаса, шартты орындау шартжасасқан кезде
осыған ... ... ... осы ... ... ... немесе қызмет
үшін алынатын баға бойынша жүргізілуі тиіс деп ... ... ... ... ... ... ... көзделеді және
ол шартқа ондағы бұл ережелер қандай да бір ... ... ... ... ... бұл ... тән емес және ... өзара келісімі бойынша кіреді (мысалы, сатып алу-сату шартының
нысанын сатып алушыға беру ... ... ... ... ... ... орындағаны және оның айрықша сапасы үшін ... ... ... ... және т.б.). Бұл ... ... ... жасалған деп
тануға еш ықпал етпейді.
Дағдылы ережелерге шарттың үлгі ережелерін жатқызуға болады. Үлгі
ережелер шарттардың ... түрі үшін ... және ... ... ... ... ... тараптардың біреуі дайындаған шарттардың үлгілерінен
бөліп қарау керек. Өнім өндіретіндер, жұмыс, қызмет орындайтындар, әдетте,
өз клиенттеріне шарт ... ... Үлгі ... ... Үкімет
бекітетін және өзінде міндеттеу күші ... ... ... ... ... ... ... ретінде Мұнай туралы заңның 26-бабында және
Жер ... және жер ... ... туралы жарлықтың ... ... ... ... ... ... Үкімет бекітетін үлгі контракт ретінде анықталған,
онда контрактылардың кейбір түрлерінің ерекшеліктері ... жер ... ... ... ... ерекшеліктері көрініс табады
және ол контрактылар ... ... ... ... ережелері қолданылуы үшін олар шартта көрсетілуі тиіс. Егер
ондай ... ... үлгі ... ... айналым дағдысы ретінде ғана
қолданылады. Бұл ретте, ҚР АК-ның 3-бабына сәйкес, ... ... ... келе ... ал ҚР ... ... сәйкес олар тараптар
арасындағы қатынастарға да ... ... ... ... ... кезде оның ережелерін түсіндіру, яғни ... беру ... жиі ... ҚР АК ... ... сот шарт ... ... кезде ондағы сөздер мен
сөйлемдердің ... мәні ... Шарт ... ... мәні
түсініксіз болған жағдайда, ол бүкіл шарттың ... ... ... салыстыру арқылы анықталады.
Егер осы көрсетілген ережелермен шарт ... ... ... ... ... 2-тармағына сәйкес, шарт мақсаты ... ... шын ... ... еркі анықталуға тиіс. Бұл орайда
шарт жасасу алдындағы келіссөздер мен хат ... ... ... ... тәжірибе, іскерлік қызмет дағдысы, тіптен олардың
мінез-құлықтары да назарға алынады.
Біз ҚР ... ... сай ... ... ... ... ... сай түсініктеме беруден ажырата білуіміз керек.
Шарттың қаңдай да бір ережесін түсінуде ... ... ... онда ... сай ... ... Ал сотқа кең өкілеттік
берілген: ол шарттың мәтіні мен оның мазмұнына ғана ... ... ... білу үшін шарт ... ... та кете ... Ондай
жағдайға сот шарт мәтіні ... ... ... бермегенде
барады[72].
Шарт ережелерін әрқилы ұғынбау үшін ... ірі ... ... ... қалай түсіну керектігі арнайы көрсетіледі.
Шарт формасы мәмілелер формасы ... ... ... анықталады, бұл
жағдайда АК-ның 151-155-баптарын негізге аламыз. Заңнама бойынша шарттың
бұл түрін нотариалдық ... ... ... да ... нотариалдық
куәландырылуын тараптар өздері қарастыруы мүмкін. Бұл ... ... ... туралы ереже елеуліге айналады. Егер тараптар белгілі
бір формада шарт жасасуға уағдаласса, заң бойынша ... осы түрі ... ... ... ... де, шарт оған уағдаласқан форма берілген кезден
бастап жасалды деп ... оны ҚР АК ... ... ... ... ... ... бір құжат жасау немесе ... ... факс ... ... ... ... ... 152-бабында көрсетілген.
Егер заңға жүгінсек ҚР АК-ның 394-бабының 2-тармағына сәйкес, ... ... ... ... ... талаптарды (тауарлар жіберу,
қызмет көрсету, жұмыс орындау және т.б.) орындау жөнінде ... ... ... жасауы шарттың жазбаша формасына теңестіріледі.
Мұндай әрекеттерді жазбаша форманы ... деп ... ... салу заңнамада
немесе офертада белгіленуі мүмкін.
Шарттардың түрлерінеде тоқталып талдау жасайық. Оларды атап өтетін
болсақ нақты және ... ... ... және ... ... ... және ... шарттар, бір типті және аралас шарттар, негізгі және алдын
ала шарттар, еркін және міндетті ... ... ... ... ... ... және ... қатысушыларының пайдасына жасалған шарттар мен
үшінші жақтың пайдасына жасалған шарттар болып бөлінеді.
Азаматтық заңдарда шарттарды ... ... ... ... туралы мәселені қарастырғанда жүргізілген
топтастыру да, атап ... ... ... жұмыс жасау, қызмет көрсету
сияқтылар шарттарға да ... ... ... мәмілелер
топтастырулары да қолданылады.
Біз шарттардың заңнамада және заң әдебиетіңде қолданылатын негізгі
топтамаларына тоқталып мазмұнын ... ашып ... және ... шарттар. Егер, заң актілеріне сәйкес шарт
жасалу үшін мүліктің берілуі қажет болса, шарт ... ... ... ... ... ... ... кодекстің 393-бабының 2-тармағында нақты шарттың жасалу
кезі туралы айтылған. Шарттардың ... ... ... ... consensus — келісім), яғни оларды жасау үшін ол жайында келісім болса
жеткілікті. Бұған мысал, сатып ... мен ... ... ... ... ... ... сатып алу-сату шарты жасалды деп саналады. Затты ... ... және ... ... жасалынып қойған шартты орындау мақсатында
атқарылады.
Бірақ, кейбір шарттар (мысалы, ... ... ... заем,
жүктасымалдау) шарт нысаны берілген кезден ... қана ... ... ... шарт нақты (лат. res -зат) деп аталады, ол заң ... ... ... ... ... нақты сипаты, әдетте, шарттың
анықтамасының өзінде көрсетіледі. Мысалы, сатып ... ... ... былайша қалыптасады: сатушы затты беруге міндеттенеді, ал сатып
алушы ақша төлеуге міндеттенеді. Болашақта шарт осылай ... ... ... ... міңдеттері басқаша анықталады. Оған мысал
ретінде сақтау шарты бойынша сақтаушы зат ... ... ... ... ... ... шарты бойынша тасымалдаушы ... ... ... ... ... ... міндетті яғни, шарт бойынша
міндеттеме екінші тарап затты бергеннен кейін ғана туыңдайды. Бұл ... кезі мен шарт ... ... ... ... ... ... әдетте, сәйкес келмейді, бірақ тараптар сатып ... ... зат беру ... шарт ... ... ... келісе
алады. Бірақ бұдан сатып алу-сату шарты ... шарт бола ... және ... ... Шарт ... тараптар өз міңдеттемелерін
орындағаны үшін ақы алуы немесе біріне бірі нәрсе беруі ... ... ... шарт ... ... Бір ... екінші тарапқа одан ақы алмай немесе
еш нәрсе бермей бір нәрсені ... ... ... шарт ... шарт ... (АК-ның 384-бабы).
Ақылы және ақысыз шарттар арасындағы айырмашылық — шарт ... ... ... үшін біріне бірінің бір нәрсені ұсыну-ұсынбауында.
Бір нәрсені ұсынуға (төлеуден ... ... ... ... ... біріне бірі қандай да бір міндеттерді атқаруы (өзара
міндеттемелер), ақшалай баға ... ... кез ... ... ... нәрсені ұсыну ұғымы ағылшын-американ құқығында "considaration"
деген атпен кең қолданылады. Оларда considaration кез ... ... ... ... ... ... шарт заң күші бар шарт деп ... көпшілігі ақылы. АК-да бекімін тапқан ақысыз шарттардың
ішінен сыйға тарту шартын, мүлікті ақысыз пайдалану және ... ... ... болады.
Кейбір шарттар заң бойынша ақылы да, ақысыз да болуы мүмкін ... ... ... да, АК-ның 284-бабыңда қаңдай да бір ... ... ... деп танылады деген презумпция бекітілген. Шарт ... ... егер ол ... шарттың мазмұнынан немесе мәнінен туындайтын
болса.
Азаматтық айналымда ақысыз шарттардың болуы елімізде ... ... ... ... ... келмейді. Мысалы, қайырымдылық, мәдени,
білім беру және ... ... ... ... (АК-ның 107-бабы),
демеушілік жасау, еркімен қайырсадақа беру және осыларға ұқсас қызмет,
әлеуметтік маңыз ... ... ... тарту шарттары көбіне олардың құқықтық
формасына айналуда.
Бір жақты және өзара шарттар тараптардың ... мен ... ... ... ... Бір жақты шартта бір тарапта тек құқық,
екіншісінде тек ... ... ... заем ... Өзара шартта
тараптардың әрқайсысында құқық болады, олар ... де ... ... ... ... сатушы берген заты үшін сатып алушының ақша
төлеуін талап ... ... және өзі сол ... ... ... беруге
міндетті, ал сатып алушы заттың өзіне ... ... ... ... және сол
зат үшін ақша төлеуге міндетті) [55].
Бір типті және ... ... Бір ... шарттар сан алуан қыры бар
(жеткізу, тұрмыстық мердігерлік, жалдау, рента және т.б.) ... ... ... ... ... ... ... көрсету) міндеттемелерді
тудырады. Аралас шарттарда ... ... ... ... болады.
АК-ның 381-бабының қағидалары 380-баптың тараптар заңнамада көзделген
де, ... де ... ... ... ... ... ... Соңдықтан да, олардың ... ... ... ... элементтері бар шарт жасаса алуы заңды.
Нарықтық ... көшу ... ... жаңа ... ... шарттың бір түрімен қамту мүмкін емес, шарттардың екі
немесе бірнеше түрлерінің нормаларымен ғана ... ... ... ... шарт ... ... егер ... немесе аралас шарттың мәнінен өзгеше туындамаса, аралас шартта
элементтері бар ... ... ... ... ... қолданылады (АК-
ның 381-бабы). Мысалы, толлингтік операция жүргізуге шарт ... ... ... ... ... мен ... ... оған сатып алу-сату шартының элементтері бар бөлігінде сатып
алу- сату ... ... ал, егер ... шет елде ...... сатып алу-сату шартының элементтері қолданылады. Мердігерлік
шарттың ... бар ... ... ... ... ... шарттан туындайтын қатынастарды реттеудің басқа
тәртібін келісуі мүмкін, мысалы, ... ... ... ... оның
басқа ережелері қолданылмайды деп көрсетуі мүмкін.
Негізгі және алдын ала шарттар. Мүлікті беруге, жұмыс ... ... ... ... ... мен ... ... негізгі шарттан
туыңдайды. Алдын ала шаут ... — сол ... ... ережелерді
сақтап тараптардың келешекте негізгі шарт жасасуға міндет алған шарты (АК-
ның 390-бабының 1-тармағы).
Алдын ала шарттардың мысалы ретінде жүк ... ... ... ... тараптар келіскен мөлшерде және жағдайларда ақша қаражатын
беруте міңдеті көзделген шартты. ... ... алу ... (тұрғын үй
контрактын) алуға болады.
Алдын ала шартқа ... ... ... ... ... ... ... да жатқызуға болатын сияқты. Жекешелеңдіру
туралы Жарлықта "саудада ұтқан адам мен ... ... ... ... күні сауданың нәтижелері туралы хаттамаға қол қояды" делінген.
Алдын ала шарт пен негізгі шарттың ұқсастығы ... ... ... ... ... ... Егер ... бір формадағы шарттарды
жасағаңда заңнамада олардың ... ... ... ... ... сатып алу-сату шарты), оңда алдын ала шарт та ... ... ... егер заңнамада негізгі шарт ... ... ... әдеттегі сатып алу-сату шарты), аддын ала шарт, заңсыз ... ... ... ... ... ... ала ... тым болмаса, негізгі шарттың нысанын, соңдай-ақ
басқа елеулі ережелерін анықтауға мүмкіндік ... ... ... ... ... жасалу мерзімі алдын ала шарт үшін ... ... ... ... ... ... 4-тармағында, егер алдын ала
шартта мерзім белгіленбеген болса, негізгі шартты жасасудың бір ... ... ... ... сонда, егер негізгі шарт мерзім өткенше
жасалмаған болса, оңда бұл ... ... ... ... ала шарт ... ала шарт ... ... салдары туралы мәселе әр елдің
заңнамасында әртүрлі шешіледі. Мысалы, Ресей Азаматтық ... ... ... ... алдын ала шарт жасасуға мәжбірлеуді ... ... ... ... ... 429-бабы). Мұндай ереже Азаматтық заңнама
Негіздерінде бекітілген (60-бап).
ҚР АК-ның ... ... ... ... ... ... мәжбүр етуге тараптардың құқығы жоқ, оларда негізгі шартты
жасасудан бас тарту ... ... ... ... алу құқығы бар
мысалы, алдын ала шарттың нысаны болған затты сатып алмақшы болған адам өз
пәтерінің ерекше ... ... ... ... ... ... ниет туралы хаттамалар кең өріс алды, ал олардың құқықтық
мәні түсініксіз. Оларға заңдық күш ... ... те ... Ниет ... ... ала ... ... ажыратып алуға талпыныстың салдары ниет
туралы хаттама азаматтық-құқықтық шарт ретіңде қаралмасын деген ... ... ... ... ... күш ... үшін ол ... қарастырылуы
керек (АК-ның 390-бабының 7-тармағы).
Шарт тараптарының біреуінің осындай ниет ... ... ... ... бас ... оның ... беделіне әсер еткені
болмаса, басқадай құқықтық салдарға өкелмейді.
Еркін және міндетті шарттар. Жасалуы түгелдей тараптардың ... шарт ... шарт деп ... Міндетті шартты жасау тараптардың
біреуі үшін міңдетті болып табылады.
Нарықтық экономика жағдайында шарттардың басым ... ... ... ... кейбір түрлері міңдетті шарттар (мысалы,
мемлекеттік кәсіпорынмен мемлекеттік ... ... ... ... шарттар арасында жария шарттардың орны бөлекше. Коммерциялық
ұйыммен жасалған және қызметінің ... ... оған ... ... ... ... ... атқару немесе қызмет көрсету жөнінде
оның міндеттемелерін ... шарт ... шарт деп ... ... ... пайдаланатын көлікпен тасымалдау, байланыс қызметін көрсету,
энергиямен қамтамасыз ету, ... ... ... ... жөне т.б.)
Азаматтық кодексте көрсетілгендей 387-баптың мазмұнынан жария шарттың
белгілері туындайды:
1) оны коммерциялық ұйым жасайды;
2) коммерциялық ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі міндеттері белгіленеді;
3) ұйым, өз қызметінің сипатына қарай, бұл ... ... өр ... ... ... ... ... коммерциялық ұйым, заңнамада көзделген жағдайлардан ... шарт ... бір ... ... ... ... ... беруге
құқылы емес.
Коммерциялық ұйым тұтынушыға тиісті тауар (жұмыс, қызмет) ұсынудан
өзіңде оңдай мүмкіңдік ... ... ... жоқ, ... ... жоқ және
т.б.) жағдайларда ғана бас тартуға құқылы. Оған ... ... ... ... алушы, егер сауда залында тауар бітіп ... ... ... ... немесе қоймадан алып келуін талап ете алады.
Егер дәлелсіз бас ... шарт ... ... ... ... шарт
жасасудан бас тартқандағыдай салдар болады.
Тұтынушы тауар, жұмыс, қызмет көрсетуді ұсынуға мәжбүрлеу туралы және
содан ... ... өтеу ... талаппен сотқа жүгінуге құқылы, сатып
алатын тауарын алып кетуге дайыңдаған көлікке ... ... ... ... ... басқа дүкеннен табу үшін шығарған шығынды өтеу, т.б. ... ... ... заң актілеріңде белгіленген
жағдайларда, жария құқықтардың ... ... ... ... ... құқылы (типтік шарттар, ережелер және т.б.)
Өзара келісілген ... және ... ... ... ... ... оның ережелерін тараптардың екеуі анықтайды. Қосылу шартын
жасасқанда оның ережелерін ... ... ... ... тарап ол
ережелерді құптайды.
Қосылу шарты өзінің жасалу ... ... ... ... Егер ... шарт хат алмасу, шарт ... ... ... ... ... ережелерін бір тарап дайындайды, ол ... ... ... т.б.) ... ... ... ... ешқандай
өзгерту енгізе алмайды. Егер енгізетін болса шарт қосылу ... ... ... ... ... ... салаларына таралды. Оның мысалы
ретіңде электр және жылу қуатын, газды және ... ... ... ... туралы шарттарды, көлік ұйымдарымен шарттарды
атауға болады.
Көптеген жария ... бір ... ... ... да ... ... ... пайдалануға беру ательесі ол жайында шарт
жасасқанда жария шарттың бір ... ... ... ... ... ... ол ателье клиентке шарт ережелері ... ... ... оған ... ... шартқа қол қоя салады. Егер қосатын болса
онда ол жай ... ... ... ... ... қосылушы тарапты қорғауға
бағытталған. Бұл ... ... ... егер шарт ережесі өзі үшін ауырлау
келсе, шартты бұзуға ... ... ... сол ... ... ... ... арқылы анықталады, ақылға қонымды принцип жайында АК-ның
8-бабын негізге алуға болады[56].
Жалпы қосылу шартыңда қосылған тарап ... ... ... ... құқылы емес, немесе шартты дайындаған тарап шарт бойынша
міндеттемелердің қандай да бір ... үшін ... ... ... бұл ... қолданылмайтын жағдайлар да бар, ол — ... ... ... ... соны ... ... үшін шартқа
қосылуы. Егер кәсіпкер шарт тараптарының қандай екендігін білмеген болса
және ... тиіс ... ғана ол ... ... бұзу ... ... ... Бірақ оны дәлелдеу өте қиын, тіптен мүмкін емес.
Өзінің қатысушыларының пайдасына жасалған шарттар мен ... ... ... ... ... ... шарттан туындайтын
міндеттемелердің орындалуын талап етуге құқылы ...... ... ... ... қатар, шарттың жасалуына
қатыспаған, бірақ орындалуын талап етуге құқығы бар адамдардың — ... ... ... шарттар да бар.
Тараптар несие берушіге емес, шартта көрсетілген немесе көрсетілмеген
және борышкерден міндеттемені өзінің ... ... ... ... құқылы
үшінші жаққа борышкер орындап беруге міндетті деп көрсеткен шарт үшінші
жақтың ... ... шарт деп ... ... ... ... ... бұл — азаматтық құқықтың
дәстүрлі институты, үшінші жақ ... ... ... ... бірі.
Үшінші жақтың пайдасына жасалатын шарттардың ең көп таралған түрлері
мыналар: ... ... ... ... оған сәйкес тасымалдаушы
өзіне жүк жөнелтушінің сеніп тапсырған жүгін белгіленген мекенге ... ... ... ... ... ... оны ... міндеттенеді (АК-ның
689-бабы); үшішпі жақтың пайдасына ... ... ... ... пайдасына банктік салым шарты (764-бап).
Үшінші жақ өз құқығын пайдаланғысы келетін ниетін білдіргенге ... ... ... шартты бұза да, өзгерте де алады. Ал үшінші жақ
ондай ниетін ... да бір ... ... ... ... мен несие
беруші оның ырқына тәуелді болып ... ... ... оның ... бұза ... өзгерте алмайды. Бірақ олар үшінші жақтың ... ... ... алдын ала қарастыра алады[50].
Ондай жағдай заңнамада да бекімін табуы мүмкін АК-ның 391-бабының ... ... ... пайдасына жасалған шарттың заңдылығы ол үшішні жақтың
шартта арнайы көрсетілген — көрсетілмегеңдігіне байланысты емес.
Дегенмен, үшінші жақтың міндеттеменің өз ... ... ... ... мұндай шарттың міндетті белгісі болып табылады. Тәжірибеде
кездестетіндей, тасымалдау ... ... жүк ... ... ... ... талап етуге құқылы.
Үшінші жақтың пайдасына жасалған ... ... жақ үшін ... ... ... керек, соңғы жағдайда үшінші жақ үшін орындалу
болғанмен, оны борышкердің орындауын ол ... ете ... (бұл ... ... жиі ... ... тауар жеткізуде сатып алушы тауарды
өз мекен-жайына емес, үшінші ұйымның мекен-жайына жеткізуді жеткізушіге
тапсырады).
Үшінші ... ... ... ... ерекшелігі сонда — үшінші
жақ шарт бойынша өз құқығын пайдалану ... ... ... бастап ол
несие берушіні алмастырады.
Сондықтан да АК-ның 391-бабының 3-тармағында борышкер ... ... ... ... қоя алатындай қарсылықтарын үшінші жақтың талаптарына
қарсы қоюға құқылы деген ... ... ... жүк ... өзіне
жеткізілген жүктің сапасына қатысты тасымалдаушыға талап қойса, онда ол жүк
сапасының жүкті тиеп жіберген адамдардың ... ... ... ... ... жақ, ... шарт бойынша берілген құқықтан бас тартса,
несие ... өз ... ... ... ... егер бұл ... және ... келмесе, сол құқықтарды пайдаланады.
АК-ның 815-бабының 7-тармағына ... ... адам ... ... ... ... өтемін алудан бас тартса, ... алу ... ... көшеді.
Сонымен қатар шартта, үшінші жақтың өзіне тиесілі талап ету құқығынан
бас тартуының өзге де ... ... ... ... ... ... иемденуші сақтаңдыру өтемін алудан бас тартқан жағдайда ол
өтемнің сақтандырушыға төленбейтіндігі көзделуі мүмкін.
1.3 Шарт жасасу, өзгерту және оны ... ... ... ... ... ... шарт
жасасу екі кезеңнен тұрады: шарт жасасуға ұсыныс (оферта) және ол ұсынысты
басқа тараптың қабыл алуы ... ... ... ... оферент деп, ал
ұсынысты қабыл алған тарап акцептант деп аталады.
ҚР АК-ның 395-бабына сәйкес ... ... ... болуға тиіс.
Біріншіден, ол анық және тұлғаның шарт жасасуға аса ниеттілігін білдіруге,
екіншіден, мүмкіндігінше толық, яғни шарттың ... ... ... ... ... бір ... ... бағытталған болуы тиіс.
Егер ұсыныс жалпыламай жасалса (азамат "Караванда" пианиносын сатамын
деп хабарландыру ... ол ... ... тек ... ... шақыру.
Сондықтан, мұндай хабарландыру, оны жасаған ... шарт ... ... Бұл ... сол хабарландыруға үн қатқан адамдардың ұсынысы
оферта болады. Ал, түскен ... ... ... өзіне
байланысты.
Шарт жасасу қандай да бір тараптың ... ... ... ... ... ... алады.
ҚР АК-ның 395-бабы "оференттің байланыстылығы" ұғымын енгізді. Бұл
шарт өлі ... да, ... бір ... туындағанын білдіреді. Ол
адресат офертаны алған кезден акцеп немесе акцеп үшін белгіленген ... ... ... ... байланыстылығы" ұғымынан "офертаның қайтарып алынбайтындығы"
ұғымы туындайды. Оферент офертамен байланыста болатын мерзім ... ... ... ала ... және оның ережелерін өзгерте алмайды. Бұл
ережені бұзу екінші тараптың ... ... ... көрген шығынын өтеу
міңдетінің туындауына әкеп соғады.
Сонымен қатар, офертаның ... ... ... ... ... ... Егер ... мүмкіндік офертаның өзінде
айтылса не ... ... ... ол ... ... ... ... офертаны қайтарып алуға болады (395-баптың 3-тармағы).
АК-ның 395-бабының ... ... ... тек ... шақыру
болып табылатын жарнама мен ... ... ... ... ... жасалған ұсыныс пен барлығына және әркімге арнап
жасалған ұсынысты айыра білу ... ... ... қызметінің сипаты жағынан мүмкіндігінше көп
адамға ұсыныс жасауға ... ... мен ... ... Мысалы,
витринаға немесе сатып алушылар өзіне өзі қызмет көрсететін ... ... ... ... ... дүкен оферент болып саналады. Сол тауарды
сатып алуға үсыныс жасаған кез келген адам ... ... ... ... ... ... ... өз офертасымен байланысты болады және
тауарды сатудан бас ... ... ... жоқ ... ... оны ... алып сатуға міндетті.
Ұсынысты жария оферта деп тану үшін мынадай белгілер болуға ... 1) одан ... ... ... ... ерікті екендігі сезілуі
тиіс; 2) ол шарттың барлық елеулі ережелерін қамтуы тиіс: 3) ... ... ... ... бұл ... үн ... ... болады.
Сонымен, егер дүкен қандай да бір тауардың бар екендігі ... ... — ол ... ... егер ... ... витринаға қойса — ол
жария оферта.
Оферта жолданған жақтың оны қабылдағаны туралы ... ... ... өзінің офертамен толық және сөзсіз келісетіндігін
білдірген ... ғана ... деп ... Мысалы, акцептант өзіне
жолданған жобаға сөзсіз және өзгертусіз қол қояды. Шарт ... ... ... өз ... ... ... ... немесе оларға
толықтыру енгізу, келісімнің анықталмағандығы акцепт болып табылмайды, одан
шарт тумайды және ол не шарт ... бас ... ... жаңа ... ... ... ... акцепт арқылы шарт жасасуға жол берілген
еді, яғни, егер белгілі бір мерзім ... ... ... шарт жасасудан бас
тартатынын хабарламаса, шарт ... деп ... ... ... ... үндемей қою акцепт емес. Бірақ бұл норма диспозитивтік болып
табылады.
Мысалы, банктердің ... ... ... ... ... хабарламалар түрінде жүргізуді ... ... егер ... хабарлама келіп түскеннен кейін белгілі
бір мерзім өткенше корреспондент ол хабарламаға келіспейтінін
білдірмесе, ұсыныс қабылданған болып ... ... ... ... сәйкес акцепт ауызша немесе жазбаша
формадағы мәлімдеу немесе үндемедей қою ... ғана ... ... ... яғни тауарлар жіберу, қызмет көрсету, тиісті сомада ақша
төлеу және т.б. түрде де болады. ... бұл ... ... ... ... ... тиіс және бұл ... өзінің акцепті үшін оферта
белгілеген ... ... ... сияқты (395-баптың 2-тармағы) акцепт те, ол оферентке ... ... ... мүмкін, оның акцептантқа еш салдары болмайды.
Мысалы, акцептант оференттен ... шарт ... қол ... оны почтамен
жібереді, бірақ кейін өзінің акцепттен бас тартатындығын ... ... ... ... алады.
Оферент акцептті алғаннан кейін шарт ... ... ... ... ... жалпы ереже бойынша ғана тоқтатуға болады (АК-ның 401-404-
баптары).
Шарт жасасу тәртібі. Шарт жасау ұсынысы сол жерде бар ... ... ... ... жағдайларда; ол жерде жоқ контрагентке жауап алу
үшін қалайда уақыт қажет ... ... ... ... көрсетілген
ұсыныс ауызша да, жазбаша да жасалуы мүмкін. Жауап күтетін ... өзі ... ... ... ... ... 2 ... ол сол мерзіммен байланып қалады, және өз ұсынысынан бас тарта
немесе оның ... ... ... ... өткенге дейін ұсынысынан бас
тартса оферентке екінші тарапқа келген шығынды өтеу түрінде теріс ... ... ... үшін ... ... шарт ... ... егер акцепті оферта жолдаған адам заңнамада белгіленген мерзім
аяқталғанша, егер ондай мерзім белгіленбеген болса — ол үшін ... ... ... болса. Ал оферта акцепт үшін мерзім корсетілмей ... ... ... ... ... ... тез ... жағдайда шарт
жасалған болып саналады.
Оферта үшін тағайындалған мерзім (немесе ұсынысқа ... алу ... ... ... ... ... күші жойылады, оферент өз ұсынысы
бойынша міндеттемеден босанады. Сондықтан, ұсыныс алған адам ... ... ... ... ... ... ... ол енді акцептант
емес, жаңа оферент болады. Жаңа құкықтық ... ... оған ... ... ... ... ... таралады.
АК-ның 397-бабының 3-тармағыңда жауаптың кешігуі акцептанттың
кінәсінен емес, уақтылы жіберілген жауапты дер ... ... ... ... ... жағдай баяндалады. Бұл ретте оференттің де,
акцептанттың да кінәсі жоқ, сондықтан заң екі ... да ... ... ... ... ала ... басқа адаммен шарт жасасуы мүмкін.
Ол оның құқығы, себебі оферент өз ... ... ... жоқ. ... дер ... ... акцептант та, мерзімнің өтіп кеткенін білмей,
шартты орыңдау үшін өз тарапынан әрекет жасауы мүмкін (көлік ... зат ... ... және т.б.) ... оферент жауаптың кешігіп
келгеңдігі туралы оған тез хабар беруге тиіс. Егер оферент мұны ... ... деп ... яғни шарт ... болып табылады, және
шартты орыңдаудан бас тартса оферент акцептантқа ... ... ... И. 1 ... М-ге пианино сатамын деп ұсыныс жібереді, жауап
беруіне 30 күн ... ... 10 ... М. ... келісетіңдігін
жазып хат жібереді, бірақ ол хат байланыс ... ... ... келеді (10 мамырда). Жауап келмеген соң И. 5 мамырда пианиноны Н.-
ге сатады, ал М.-нің ... ... ... оған ... сатып
жібергеңдігін хабарламайды. 15 мамырда М. көлік жалдап пианиноны алуға
келеді. Ол көтерген шығынның ... М. ... ... ... ... ... ... (акцептанттың) ұсынысты
оферент белгілеген ережелер бойынша ғана ... ... Егер ... акцептант қабылдамайтын болса шарт жасалмаған болып табылады,
барлық процедура қайта басталады. Сондықтанда ережеге ... да бір ... жаңа ... ... ... ... Алғашқы оферент акцептантқа
айналады, жаңа ұсынысты қабылдауға да, шарт жасасудан бас ... да ... бар, ... ол жаңа ... жасап қайтадан жаңа ... ... Ол шарт ... ... ... ... бос әурешілігін
түсінгенше жалғаса береді.
Шарт ... жер. Егер ... оны ... жер ... шарт
азаматтың тұрғылықты жеріңде немесе оферта жіберген ... ... ... ... ... ... (АК-ның 398-бабы).
Шарт жасасқан жерді анықтаудың сыртқы экономикалық ... ... зор. ... ... заң, ... егер ... ... мәміле формасының ол жасалған жердің құқығына бағынатындығын,
ал тараптардың құқықтары мен міндеттерінің мәміле жасалған ... ... ... ... ... ... ... тұратын елді мекен оның тұрғылықты
жері деп танылады.
Заңды тұлғаның тұрақты жұмыс істейтін органы тұрған жер оның ... ... ... ... негізгі принципі шарт бостаңдығы болғанмен, АК-
да және басқа заң актілерінде тікелей көзделсе ғана ... ... ... ... ... қарастырылған.
Мұндай жағдайлар кеп емес. АК-да белгіленгендердің ішінен жария
шартты және ... ала ... ... болады. Өзге заң актілерінде
белгіленген ... ... ... ... ... ... алуға болады (Мемлекеттік кәсіпорын туралы Жарлықтың
13-бабы).
АК-ның 399-бабына сәйкес, міңдетті түрде шарт ... екі ... шарт ... ... үшін міндетті болғанда; шартжасасу оферент үшін
міндетті болғанда.
Бірінші нұсқада шарт жасасу ... ... ... ... ... ... алғаннан кейін, сол алған күннен бастап отыз күн ішінде
екінші тарапқа ... ... не одан бас ... ... ... ... ... (шарт жобасына пікір қайшылығы хаттамасы) ... ... ... ... жіберуге тиіс.
Оферта жіберген тарап, бұл жағдайда, шарт жасасқанда туындаған пікір
қайшылығын ондай хабар алғаннан кейін отыз күн ішінде ... ... ... ... сот ... ... құқылы.
Екінші нұсқада, егер шарт жасасу міндетті болып табылатын ... шарт ... отыз ... ... ішінде оған деген қайшы пікірлер
хаттамасы алынса, онда бұл тарап пікір қайшылығы хаттамасын алғаннан ... күн ... ... ... ... оның редакциясында қабылдағаны туралы
не пікір қайшылығы хаттамасын қабылдамағаны жайында хабар береді[53].
Пікір қайшылығы хаттамасы ... не оны ... ... ... ... ... ... хаттамасын жолдаған тарап шарт
жасасу кезінде туындаған пікір қайшылығын ... ... ... ... ... ... ... жасауы немесе пікір қайшылығын
сот қарауына беруі үшін АК-ның 399-бабында ... ... ... күн). Бұл ... ... жол бермейді. Сонымен қатар бұл жоғарыда
аталған барлық әрекеттерді жасау үшін, ақылға қонымды мерзім.
Бұл мерзімдер ... ... ... ... түрлері үшін
заңнамада, ал кейбір жағдайларда — тараптардың келісімімен өзге ... ... ... ... ... оны жасасудан жалтарса, екшші тарап оны
мәжбүр ету ... және оған ... ... ... ... ... ... құқылы (АК-ның 399-бабының 4-тармағы).
Бірақ, кейбір жағдайларда бұл ережеден ауытқу бар. Ресейдікіне
қарағанда Қазақстанның ... ... ... ала шарт жасасқан тарапты
негізгі шартты жасасуға мәжбүрлеу көзделмеген. Екінші ... тек ... ғана ... ете ... өтеу, АК-ның 9-бабының 4-тармағының және 350-бабының
ережелері бойынша жүргізіледі.
Жалпы ереже бойынша шарт жасасу кезінде ... ... ... ... шешеді, оларды соттың қарауына бермейді. Егер ... ... ... шеше ... шарт ... ... тараптар арасындағы қатынас тоқтайды.
АК-ның 400-бабына сәйкес шартқа ... ... ... қарауға
болатын тек екі жағдай бар:
шарт жасасудан бас тартушы тарап үшін шарт жасасу міндетті ... ... ... ... сот (мемлекеттік немесе төрелік) қарауына беру
жөнінде тараптардың келісімі болса. Мұндай ... ... ... деп аталады.
Пікір қайшылығы сотта қаралғаңда, шарттың тараптар келісе алмаған
ережелерін сот анықтайды. Ол шешімге тараптар бағынуға ... ... ... ... сот шешімдері мәжбүрлеп орындату
жөнінде ешқандай әрекеттерді керек етпейді, онда тек құқық ... ... ... және ... ... ... ... дегеніміз —
оның мазмұнын құрайтын бір немесе бірнеше ережелердің өзгеруі.
Шартты бұзу дегеніміз толықтай немесе ішінара ... ... ... 367-377 баптарында көзделмеген (міндеттемелердің тоқтауы) ... ... ... ... 401-бабында шартты өзгертудің және бұзудың үш нұсқасы
көзделген: тараптардың ... ... ... ... ... ... немесе ішінара орындаудан біржақты бас тартудың нәтижесіңде[3].
Тараптардың келісуі шартты ... және ... шарт ... ... ... және ең қолайлы тәсілі ... ... ... және бұзудың барлық қалған тәсілдері (сот тәртібіңде,
орындаудан біржақты бас ... ... ... заң ... және ... ... ғана қолданылуы мүмкін.
Сот шешімі бойынша шартты бұзу тараптардың біреуінің талабы бойынша
жүргізіледі. АК-ның 401-бабының ... ... ... екі ... Оның ...... ... дәрежеде бұзылуы, яғни шарттың
бұзылуынан екінші тараптың шарт жасасу кезінде үміт ... ... ... дәрежеде айырылып қалатындай шығынға ұшырауы. Мысалы
тапсырыс беруші шарт жасасқан ... ... ... уақтылы және
сапалы тұрғызылатындығына үміт артқан, бірақ мердігер құрылыс жұмыстарын
жүргізгенде жобаның өрескел бұзылуына жол ... ... ... үшін ... ... деп ... нақты
бұзушылықтар белгіленген.
Мысалы, АК-ның 476-бабына сәйкес тауар жеткізіп беру ... ... бар ... ... ... ол ... сатып алушы
үшін қолайлы мерзімде жою мүмкін болмаса; тауар жеткізу ... ... ... ... төлеу мерзімдері неше ... ... ... ... боп саналады. Екінші жағдай — АК-да, басқа заң актілерінде
немесе шартта мұндай жағдайларды белгілеуге ... ... ... ... ... ... ... болады, онда шарт ережесінде өзіне
залал ... ... ... қосылған тараптың шартты бұзуды талап ету құқығы
көзделген.
Басқа заң актілерінің ішінен, мысалы, Тұрғын үй ... ... ... ... оның 103-бабында мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын
үй жалдау шарты жалға беруінің талабы ... ... үй ... ... негізінде ғана бұзылады делінген (егер үй бұзылуға жатса, егер жалдаушы
оны ұдайы бүлдіріп немесе қирата ... және ... ... бір ... бас ... егер ол ... ... немесе шартта тікелей көзделгенде ғана, жол ... ... ... Бұл ... ... заңнамада немесе шартта
көзделгеннен басқа ... ... ... ... бас ... ... туралы нормаларына негізделген.
АК 273 және 404-баптардың редакцияларындағы алшақтықтарды атай кеткен
жөн: 273-бапта заңнама жайында, ал 404-бапта заң ... ... ... ... ... ... ... дұрыс болар, себебі мұндай жағдайлар
тек зандармен ғана емес, Қазақстан Республикасы Президентінің жарлықтарымен
де, Үкіметтің қаулыларымен де ... ... ... бір ... - ... "шартты орыңдаудан бір жақты бас
тарту" және "шарттан бас ... ... бір ... ... ... шартты орындаудан біржақты бас тартуға жол
берілетін мынадай жағдайлар белгіленген:
1) шартқа негізделген міңдеттемені орындау мүмкін ... ... ... ... ... ... ... деп танылса;
3) шарт жасалғаңда негізге алынған мемлекетгік орган ... ... ... ... тараптың бір жақты бас тартуға құқығы АК-ның шарттардың
кейбір түрлеріне ... ... ... көзделген. Бұл, көбіне,
орыңдалуы борышкердің немесе несие берушінің жеке ... ... ... ... ... ... қызмет көрсету, банк есепшоты және банк
салымы, жолаушылар ... ... ... бас ... жол ... ... ... заң
актілерінде де көзделген.
Мысалы, Тұрғын үй қатынастары туралы Заңның 102-бабына ... ... үй ... тұрғын үй жалдаушы жалдау шартын кез келген
уақытта бұзуға құқылы (отбасының кәмелетке жеткен ... ... үй ... ... ... үйді жалдаушы, тіптен жалға берушіні
хабардар етпей-ақ, өзінің шартты бұзғаңдығын ... ... ... ... бұза ... Тұрғын үй қатынастары туралы Заңның 102-
бабының 2-тармағына сәйкес жалдаушы және оның ... ... ... ... ... ... тұрғын үйді жалдау шарты олар кеткен күннен бастап
бұзылған болып саналады.
Бәлкім, тұрғын үй жалдау шартын жалдаушының бір ... бас ... ... ... 404-бабы 4-тармағының "шартты орыңдаудан бір жақты
бас тартылған жағдайда бір ... бұл ... ... ... бір ... ... тиіс" деген ережесі қолданылмайды[73].
Шарт мерзімі көрсетілмей жасалса да шартты орыңдаудан біржақты ... жол ... ... 3-тармағы).
Бұл ретте біржақты бас тартудың барлық жағдайларына ... ... ол ... екінші тарапты бір айдан кешіктірмей ескерту туралы ... тиіс ... ... ... ... бас ... ... бұзылуына немесе
өзгеруіне әкеп соғатын зандық факты болып табылады. Бұл ретте шартты ... ... үшін ... ... ... жоқ. Бірақ екінші тарап, егер
мұндай біржақты бас ... ... деп ... сот ... дауласуға құқылы.
Шартты өзгерту және бұзу тәртібі және олардың салдарлары.
Шартты өзгерту және бұзу ... ... ... егер ... немесе іскерлік айналым дағдыларынан өзгеше туындамаса, ... ... ... ... ... 1-тармағы).
Шартты өзгерту немесе бұзу жөніндегі ұсыныстан екінші тараптың бас
тартуы ... ... не ... көрсетілген немесе зандарда не шартта
белгіленген мерзімде, ал ондай мерзім болмаған кезде отыз күн ... ... ... ғана тарап шартты өзгерту немесе бұзу ... ... ... алады (АК-ның 402-бабының 2-тармағы).
Шартты бұзудың және өзгертудің салдарлары әртүрлі: егер ... ... ... ... ал шарт ... олар
өзгерген түрде сақталады (403-баптың 1- жөне 2-тармақтары).
АК-ның 403-бабыңда шарттың бұзылуын ... ... деп ... ... ... ... ... өзгерген немесе бұзылған жағдайда міндеттемелер алдағы уақытта,
тараптар келісім жасаған немесс сот шешімі ... ... ... ... ... шарт ... деп ... зандық салдар туындамайды, шарт
ол жасалған кезден бастап заңсыз деп ... ... ... ... немесе бұзылғанда тараптар шарт өзгерген немесе
бұзылған кезге дейін өздерінің орындағандарын ... ... ... ... шарт заңсыз деп танылса әр тараптың шарт ... ... ... ... ... ... ... ретіңде белгіленген (АК-ның 157-бабының
3-тармағы).
Шарт өзгергенде немесе бұзылғаңда ... ... ... ... бірдей өтелмейді, ол үшін шарттың бұзылуына немесе өзгеруіне
тараптардың біреуінің шартты едәуір ... ... ... тиіс (АК-ның 403-
бабының 5-тармағы).
Тараптар шарттың күшін жаңа мерзімге ұзартуға құқылы. Шарттың күшінде
болу мерзімін ... іс ... жаңа шарт ... білдіреді. Сондықтан
ол АК-ның 397-бабының шарт жасасу тәртібіне арналған ... ... ... шарт ... ... үшін бір тарап екінші ... ... ал ол ... сол ... ... ... күшінде болу мерзімін ұзартуды шартты жаңа мерзімге
пролонгация жасаудан ... ... ... ... ... ... болу
мерзімі өткеннен кейін шарттың күшіңде болуы өзінде көзделген мерзімге
өзінен өзі ұзарады. Егер ... ... ... көзделсе ғана шартты
пролонгация жасауға жол беріледі[55].
2. Шарттың орындалуын қамтамасыз ету
2.1 ... ... ... ету ... ... ... ету ... анықтама беретін болсақ ол
қанадай-да бір екі ... ... ... шарт ... ... ... үшін алдын-ала жасалатын шаралар. Шарт бойынша құқықты жүзеге
асыру құқық ... яғни ... ... ырқында ғана емес,
борышкердің де еркіне, жасаған ... ... ... ... ... ... ету үшін ... тиісті әрекеттерді жасауға
міндетті. Шарттан (атап айтқанда, шартқа негізделген) басқаның ... ... яғни ... емес ... етуге құқық береді, бұл несие
берушіде болады. Бірақ, жалпы ереже ... ... ... ... бір ... орындауға мәжбүрлей алмайды, қайта шартта көрсетілген
міндетті орындауға борышты. Бұл ережеге кірмейтін бірден бір ... ол ... бір ... ... ... ... ... меншік құқығын және өзге заттық құқықты қорғау тәсілдерінен
туындайтын мүмкіндік.
Жалпы ережеге сәйкес шарт бойынша әрекет ... ... ... еркіне
байланысты, ол міндеттемелік қатынастар бойынша орындауға белгілі бір
қауіптілік беріп, шарттың ... ... ету үшін ... ... ... ... несие беруші, шарттық қатынастар бойынша
борышкердің шартты орындамауына байланысты, ... ... ... ... етуге құқылы. Кез келген шартты орындау, ... ... ... ... ... көзделген жағдайларда оның ... ... ... шарттың бұзылуынан туындаған залалдың орнын
борышкер өз ... ... ... ... ету ... ... ... шартта көзделген жағдайларда шарттың орындалуын
қамтамасыз ... ... ... ... ... ... болған
залалды өз мүлкі есебінен төлеу жөнінде борышкерге жүктелетін жауапкершілік
түрінде) шарттың ... ... ... ... ... Міне осы ... азаматтық құқықта шарттың орындалуын
қамтамасыз ететін әдістер деп аталады.
Азаматтық құқықта шарттың орындалуын қамтамасыз ететін әдістерге заңда
немесе ... ... ... шарт ... тиісінше орындауына
ынта беретін және несие берушінің мүдделерін ... ... ... ... шаралар жатады.
Бұл шаралар, әдетте, мына ... ... ... ... ... және ... барлық мөлшерін немесе оның
бір бөлігін өндіруді оңайлату — бұл шараларға мерзімді өткізіп ... ... ... ... ... немесе тиісінше орындамағандық
үшін айыппұл жатады; борышкердің жауапкершілігін ... ... ... ... орындауға жауапты адамдар қатарына ... - бұл ... ... ... және ... беру жатады; несие берушіге белгілі бір
затгар есебінен өз талаптарын артықшылықпен ... ... ... ... заттың құнына сенемін") — бұл шараларға, мысалы, кепіл зат
жатады; ... ... ... бас тартқан жағдайда несие берушінің
қайтарылмайтын аванс алуы — бұл шараларға кепілақы мен ... ... ... ... ... ақшалай талапты орындағанына дейін несие
берушінің затты немесе өзге мүлікті беру ... ... ... беру - бұл ... мүлікті ұстап қалу жатады.
Бұл жерде айта кететін бір жағдай — шарттың орындалуын қамтамасыз ету
әдістерінің тізбесі тұрақсыздық ... ... ... ... ... ... ... ұстап қалу сияқты дәстүрлі ... ... ... көзделген өз міндетін тиісінше орындауға
ынталандыратындардың ... ... егер ... ... шарттың орындалуын
қамтамасыз ету әдістеріне жатады. Жалпы шарттың орындалуын қамтамасыз етуге
міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ... ... ... ... ... өзі ... туындайды. Негізінен аталған дәстүрлі
әдістермен қатар шарттың орындалуын қамтамасыз ... ... да ... болуы мүмкін, олар ... ... ... ... ... ... де ... кепілдік жарна, қаржыландыру шарты
бойынша ақша ... ... ... ... ... ... ... белгіленуі де мүмкін.
Шарттың орындалуын қамтамасыз ету ... ... ... Шартты қамтамасыз ету әдістері, жалпы ереже бойынша,
қамтамасыз етілетін шарт талаптарына ... ... ... ... яғни оның ... және ... ... тәуелді болып келеді.
Бірақ бұған банк кепілдігі жатпайды, оның қамтамасыз ... ... ... ... ... бұл банк кепілдігін
берудің кәсіпкерлік сипатына және соған ... ... ... ... ... ету ... негізгі (басты)
талаптарға қосымша сипаты бірталай жерде көрініс табады.
Біріншіден, тек заңды шарттық талаптар, яғни заңды негізде ... ғана ... ... ... ... шарт ... ету құқығын беруге көнгенде
және көптеген жағдайларда осы негізгі шарт бойынша ... ... ... ... ... ... ... ол қандай негізде тоқтаса ... ... ... ... ... әкеп ... негізгі шарттың заңсыз болуы оны қамтамасыз ететін
шарттың заңсыздығына әкеп соғады, ал бұл ... ... ол ... ... ... мүмкін екендігін қарастырмайды. Ал, қамтамасыз
етуші шарттың заңсыздығы қамтамасыз етілетін шарттың ... еш ... бұл ... ... ... ... шарт тағдырына тәуелді
еместігін көрсетеді.
Негізгі шарттың тағы бір ... ... ол ... ... ... ... ... Бірақ бұл ережеге кепіл
затын ломбардтардың сатуы және жылжымайтын мүлік ... ... тыс ... ... кейбір жағдайлары кірмейді, бұл заң
шығарушының кепіл берушілер ... ... ...... ... қиянатынан қорғау ниетінен туындаған.
2.2 Шарттың орындалуын қамтамасыз ету ... ... ету ... ... талқылап өтейік. Несие
берушінің (қарыз немесе мүлік берушінің) алдында ... ... ... ... ... орындамағаны үшін жауаптылығы азаматтық-құқықтықтың
принциптеріне негізделген, шарттың бұзылуынан келген ... ... ... ... алу ... қарағанда шарттарды қамтамасыз ету жөніндегі
арнаулы шараларды қолдану өзінен өзі ... ... ... ... ... ереже қамтамасыз етуші шараларды қолдану мүмкіндігін ғана
қарастырады. Қандай да бір шарт ... бір ... ... ... үшін ... ... немесе заңның арнайы міндеттеуі керек. Бұл
ретте, шартты қамтамасыз етудің ... ... ... да, ... де ... ... зат, ... айыппұл, мүлікті ұстап
қалу), кейбіреулері — тек тараптар ... ... ... ... ... етудің кейбір әдістері (тұрақсыздық айыппұлы,
кепілақы) бір жағынан заңдық жауапкершілік ... да ... ... олар ... ... ... ... орындамаған адамға қосымша
мүліктен айырылуды (ауыртпалық) ... ол ... және ... ... ... ... ... (кепіл зат, мүлікті ұстап
қалу, кепілдік және т.б.) ... ... ... ... ... ... ... негіздерін дәлелдеудің кейбір процедураларымен және
қамтамасыз етілген шарттан, заңда ... ... ... көзделген
тәуелсіз жағдайлардың туындауымен байланысты[50].
Зерттеп жатқан тақырыбымыздың өзегі шарттың орындалуын қамтамасыз ... ... ... әрқайсысының атқаратын қызметтерін анықтап,
талдау жасайық. Бұл шаралар шарттың орындалуын қамтамасыз ету ... ... ... ... кепілпұл, тұрақсыздық айыбы, кепілдік пен
кепілдік болушылық, кепіл және заңнамада ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету әдістерінің ішінен ... ... ... ... ... ... — шарт жасасқан
кезде бір адамның екінші адамға шарт талаптарынан ... ... ... ... үшін ... жататын ақша сомасының бір бөлігін төлеуі.
Кепілпұл — борышкер несие берушіге төлеуге ... ... да бір ... ... ... ... ету ... ретіндегі кепілпұлдың маңызы
сонда, ол шартты қандай да бір тараптың орындамауынан сақтандырады.
Шартты ... оның ... ... ... үшін ... ... ... негізінен, борышкердің қандай да бір ақша
сомасын төлеу жөніндегі негізгі ... ... ... ... ... бағытталған, мысалы, сатып алушының сатылатын бағаны төлеу
міндеті, жалгердің жалдау ақысын төлеу міндеті, т.б., ал ... ... ... ... ... ... шартты орындаудан бас тартқан жағдайда
сол кепілпұлдан айырылып қалу қаупі ... қол ... ... ... кепілпұл алған адамның шартты орындамауы да оған ... ... ... ... ... кепілпұлдың сомасына тең сома төлеу
түрінде қолайсыз зардаптгар алып келуі мүмкін[49].
Кепілпұл туралы келісімнің ... олар ҚР ... ... ... ... ... ... етілуі мүмкін шарттық
міндеттемелердің аясын кеңейтті. ... бұл ... ... ... ... ... шарттар ғана қамтамасыз етілетін. Қазір, кепілпұлмен
қамтамасыз етілетін шарттарды қатысушылар құрамына қарай шектеу жойылды,
кепілпұлмен кез ... ... ... оның ... ... ... тек ... тұлғалар болып келген шарттарды
қамтамасыз етуге болады.
Кепілпұл ... ... ... ол ... ... келісім, оның
сомасына және негізгі міндеттеменің формасына ... ... ... ... ... түрде жасалуы тиіс. Егер жалпы шартты нотариус
куәландыруы тиіс болса, ... ... ... ... үшін ... ... ... ұғымында бірнеше мәндік және заңдық мағына бар. Көбіне
"кепілпұл" ұғымы кепілпұл туралы келісімнің өзін белгілеу үшін ... шарт ... және ... бір ... мен ... сондай-ақ осы
келісімді қолдану барысында заңмен белгіленген зардаптарды анықтағанда ақша
сомасының бір бөлігін төлеу туралы келісімді білдіреді. ... ... да, ... ... ... ... ол ... құқықтары мен
міндеттерін, сондай-ақ кепілпұл туралы келісімді ... ... ... ... ... жиынтығын береді.
Тікелей келісімді кепілпұл туралы келісім деп, ал құқық ... ... ... ... деп ... ... ... еді. Сонымен
қатар кепілпұл бір адамның екіншіге төлейтін ақша ... бір ... ... ... келісімге тоқталсақ. Жалпы кепілпұл айрықша келісім
бойынша енеді, ол ... ... ... және шарттағы міндеттемені
қамтамасыз ету мақсатында қолданылады. Кепілпұл ... ... ... ... ... ол шар талаптарының орындалуын қамтамасыз ... ... ... ол үшін ... ... деп тапқан елеулі
белгілері, ол — кепілпұлдың мөлшері, сондай-ақ орындалуын қамтамасыз ... ... ... негізгі міндеттемені анықтау. Кепілпұл туралы
келісімнің заңдылығы негізгі шарттың зандылығына ... ... ... бұл ... кең ... керек. Негізгі шарттың зандылығы
оның заңға сәйкестігін, ... оның ... ... ... ... күшінде болған кезде негізгі шарттың күшінде болуын білдіреді.
Шартты қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... шарттар бойынша жағдайларын, құқықтары мен
мінеттерін өзгертпейді. Сонымен ... ... ... ... тараптардың
міндеттерін күрделендіреді, себебі олар бөлек келісім бойынша ... ... ... Кепілпұл алған адамның құқығы азаймайды,
қайта міндеттемені қамтамасыз ету салдарынан ... ... ... ... ... пе, әлде ... ... орындалуын
талап ету керек пе, осының біреуін таңдауы тиіс, егер шарт кепілпұлмен
қамтамасыз етілмесе, онда ол ... ... ... ... берген адамда да қосымша міндеттемелер ... ... ... ... ... ... шартты орындамағанына дейін
қандай да бір ... ... ... ... ... ... ... Кепілпұл, шарттың орындалуын қамтамасыз етудің бір тәсілі бола тұрып
барлық басқа қамтамасыз ететін шарттардан өзін ерекшелейтін ... ... ... ... ... ... ғана қамтамасыз
етіледі және ол өзге шарт талаптарын ... ... ... ... өзге негіздерден, атап айтқанда, әкімшілік актілерден, сот
шешімінен жөне т.б. туындайтын міндеттемелерді[50].
Екіншіден, ... ... ... ... міндеттемесі
көзделген шарттың орындалуы ғана қамтамасыз етілуі мүмкін, ... ... ... біреуінің шарт бойынша өзінен алынатын төлемнің
есебінен екінші тарапқа" беріледі (АК-ның 337-бабьшың 1-тармағы), мысалы,
сатып ... ... ... ... төлеу жөніндегі міндеттеме, жалдау
ақысын төлеу жөніндегі міндеттеме және т.б. Бұл ... ... ... ... ... ... бола ... бір жағынан шарт бойынша
ақшалай міндеттемені бөлшектеп орындауы — шарт бойынша бір тараптың ... ... ... ... ... кепілпұл, шарттың орындалуын қамтамасыз етудің тәсілі бола
тұрып, шарт жасалғандығының дәлелдемесі рөлін атқарады. Бұл ... ... шарт ... ... ... төлеуін көздейтін болса, онда бұл
міндет ... ... ғана шарт ... деп ... ... егер
сатып алу-сату шартында кепілпұл төлеу ... ... онда ... шарт ... ... ал ... сомасы төленгеннен кейін
тараптардың біреуі ... ... ... бас тарта алмайды. Кепілпұлды
төлеу тараптар арасыңда кепілпұлмен қамтамасыз ... ... ... ... ... ... қол ... және туын-дайтын барлық
салдарларымен оның күшіне кіргендігінің дәлелдемесі.
Төртіншіден, кепілпұл, сонымен қатар, оны беруші тарап үшін де, ... ... үшін де ... ... болады, біріншісінің міндеті —
өзінен алынатын төлемді төлеу, ол одан бас ... ... ... ... ...... заттай орындау, себебі оны
орындамаған жағдайда ол кепілпұлды қайтарады және соның мөлшерінде қосымша
шығын тартады.
Кепілпұлмен ... ... ... тоқтатудың немесе орындамаудың
не кепілпұл туралы келісімді тоқтатудың ... ... ... ... шарттың тоқтауы кепілпұл туралы келісімнің
тоқтауына әкеп ... ... ... ... ... ... ... шешкенде оның негізгі міндеттемеден бөлек ... бір ...... ... ... ... мшдеттемесінің
бөлігі екендігі ескеріледі. Кепілпұлмен қамтамасыз етілген шарт тоқтаған
екі жағдайда кепілпұл қайтарылуға тиіс.
Тараптар, кепілпұлмен ... ... ... оны ... дейін өзара келісіп бұзса (зат түрінде орындау — ... ... ... ... ... ... мүлікгі ішінара берсе, не
ақшалай міндеттемені орындағанда — кепілпұлдан басқа, шарт бойынша ақшаның
бір бөлігін ... ... ... ... ... ... олар ... негізгі шарт бойынша да, кепілпұл туралы
келісім бойынша да міндеттемелерінің ... әкеп ... ал бұл ... ... ... ... етілетін шартты тараптар жауап
бермейтін мән-жайлардың нәтижесінде орындау мүмкін ... ... ... тоқталса, жоғарыда көрсетілгендей салдарлар туындайды[43].
Басқа реттерде кепілпұлдың тағдыры қамтамасыз ... ... ... қарай шешілуі тиіс, мысалы, тараптардың біреуі
орындауды бастағаннан кейін шарт ... ... ... ... ... ... ... ескеріліп шешіледі: жаңалағанда,
тараптар келісімінде ... ... ... ... ... ... бас ... төлемінде — бас тарту төлемінің мөлшерін, мерзімін ... ... ... (бас ... төлемінің мөлшері кепілпұлға
шамалас та, басқадай да болуы мүмкін).
Кепілпұл, шарттың орындалуын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... да бола алады. Егер тараптардың
біреуі негізгі міндеттеме орындалмай ... ... ... оған ... үшін ... ретінде екінші жаққа, берілген ... ... ... мөлшерінде ақша төлеу міндеті жүктеледі.
Сондықтан, егер қамтамасыз етілетін шарттың орындалмағанына кепілпұл ... ... ... онда ... оны ... ... қалады.
Егер міңдеттеменің орыңдалмағанына кепілпұл алған тарап жауапты болса,
ол екінші тарапқа кепілпұлдың екі еселенген сомасын төлеуге міндетті. ... ... ... ... ... ... ... негізі болып табылатын міндеттемені бұзудың түрі тікелей
көзделген. Бұзушылықтың бұл түрі — кепілпұлмен қамтамасыз ... ... ... қамтамасыз етілген шартты тиісінше орындамағанда
бұзушыны жауапқа тарту АК-ның 349-366-баптарында көзделген ... ... ... ... ... ... ... АК-ның 338-бабының 2-
тармақтарыңда көзделген ... ... ... бола ... бұзғандық үшін жауапқа тартылатындай жағдайлар болса
кепілпұлмен қамтамасыз ... ... ... үшін ... жауапкер деп
танылуы мүмкін. Дегенмен, кепілпұл жауаптылық ... ... ... ... ... ... ... ол үшін, жалпы ереже бойынша, ... ... ... басқадай көзделмесе, кепілпұлмен қамтамасыз етілген
шарттың орындалмауында оның кінәсі болуы ... ... ... шартты бұзғаны үшін кінәсіз жауапкершілігі тікелей
көзделген. Сондықтан, егер шарт ... ... ... оның ... ... шартты орындамауы, егер жойқын күші — ... ... ... және т.б. ... ... ... ... дәлелденбесе, жалпы ереже бойынша одан жауапкершілік
шарасы ретінде кепілпұлды өндіріп алуға негіз ... ... ... ... ... шартта не кепілпүл туралы шартта тараптардың
шартты бұзғаны үшін кінәсіз жауапкершілігі ... ... және ... да, ... ... етілген шартты бұзған жағдайда да
кепілпұл кінәсіз бұзушыдан өндіріледі[49].
Кепілпұлды төлеу, жалпы ереже бойынша, ... ... ... ... шарттың орындалмауына байланысты туындаған шығындарды
негізгі шарт бойынша басқа тарапқа, кепілпұл сомасы ... ... ... өтеу ... заң ... оның ... ... мөлшерін
анықтағанда кепілпұл мөлшерін есепке алудың қажеттілігі, егер келісімде бұл
жөнінде ... ... ... ... ... қатар, талаптардың
келісімінде кепілпұлмен қамтамасыз етілген ... ... ... өзге ... көзделуі мүмкін. Шартта, мысалы, шығындар
кепілпұлдың сомасынан тысқары ... ... ... ... ... ... яғни бас тарту төлемі ретінде өтеуге жол беріледі және т.б.
деп көрсетілуі ... ... ... бөлек, аванс шартгы орындау
есебінен болашақ төлемге ... ... ол ... ету ... бола
алмайды. Егер төлем кепілпұл деп жазбаша көрсетілмесе, онда оны аванс деп
санау ... ... ... ... ... әдісі тұрақсыздық айыбын
қарастырып өтейік.
Шарттың орындалуын қамтамасыз етудің әдісі ретіңде ... ... ... немесе тиісінше орындалмаған жағдайда борышкердің белгілі
бір ақша ... ... ... ... ... міндеттемеге қосымша
шарты ретінде түсінеміз. Тұрақсыздық айыбымен қамтамасыз етудің мақсаты ... ... ... шарт бойынша өз міндетін оны күрделендіріп
алмау қаупімен дәл орындауға ... ал ... ... ... ... ... міндеттер көбейеді, белгілі бір ақша ... ... ... міндеттер пайда болады.
Шартты қамтамасыз етудің әдісі бола тұрып тұрақсыздық ... ... ала ... ақша ... ... бұл ақша сомасы да тұрақсыздық
айыбы деп аталады.
Өсім немесе ... деп ... ... ... шарт ... тиісінше орындалмаған жағдайда белгіленеді, мысалы, ... ... ... алу), ... ... ассортименті, буып-
түйілуі туралы шартта көрсетілген талаптардың бұзылуы, т.б. ... ... ... да, ... заңнамада басқаның ақша қаражатын
заңсыз пайдаланғандық үшін ... ... ... кез ... ... ету үшін ... тараптар келісімінде де, мысалы, жалдау шарты
бойынша жалдау ақысын уақтылы төлемегендік үшін, көзделуі мүмкін[51].
Тұрақсыздық айыбы туралы келісімнің ... ... ... ... ... ... табылады. Негізгі қамтамасыз етілген шартта
борышкер әрқашанда тұрақсыздық айыбы туралы келісім бойынша ... ... ... Борышкер шарт талаптарын орындамағанда қандай да бір соманы
төлеу міндетін үшінші жақ ... ... ... ... пен ... жатқанмен, тұрақсыздық айыбына еш жатапайды.
Тұрақсыздық айыбының мөлшері мен оны ... ... ... ... заңнамамен белгіленеді.
Бұл ретте тұрақсыздық айыбы, не нақты сомада, көрсетіледі, мысалы,
клиенттің төлемдік құжатын ... үшін банк ... ... ... ... мөлшерінде айыппұл төлейді, не орындалмаған немесе ... ... ... ... ... ... банк клиенттің
есеп шотына ақша қаражатын уақтылы аудармағаны үшін төлем сомасының ... ... ... ... ... ... міндетті, немесе,
мысалы, несие алу шартында оны өз ... ... үшін ... ... ... ... бес пайызы мөлшерінде тұрақсыздық ... ... ... ... ... мүмкін[76].
Заңнамамен анықталған тұрақсыздық айыбында оның мөлшерін көбейтпеуге
болмайтындығы жөнінде тікелей нұсқама ... ол ... ... ... ... ... ақша қаражатын заңсыз пайдаланғаны үшін ҚР
Ұлттық банкы қайта қаржыландыру ставкасы ... ... ... ... ... ... үлғаюы мүмкін.
Бұл ретте заңды айыпақының мөлшерін өсіруге тараптар өзара уағдаласқан
келісімнің формасына шарттық тұрақсыздық ... ... ... ... ... ереже қолданылады, тұрақсыздық айыбы туралы келісімнің жай
жазбаша формасын сақтамау несие ... ... ... ... айыбын өңдіртіп алу құқығынан айырмайды.
Тұрақсыздық айыбының түрлерін қарастырайық. Тұрақсыздық айыбы,
негізінен, оның ... ... және ... ... ...... ... айыбы туралы келісіммен анықталатындығына қарай түрге
бөлінеді. Егер ол ... ... заң ... ... ол — заңды
немесе нормативтік, ал ... ...... ... шарттық
тұрақсыздық айыбы деп аталады.
Тұрақсыздық айыбы өсім немесе айыппұл түрінде де болады. ... ... ... ... ұғымдарымен тектес ұғым ретінде
берілген. ... ... ... және ... ... ... ... ретінде жиі қолданылады; кейде оларды ажырату
қиын. Дегенмен, құқықтық ... мен ... бұл ... өз мәнінде
түсініледі.
Әдетте, "өсім" ұғымы ретінде міндеттемені белгілі бір уақыт ... үшін ... ... ... ... ... ... сақталмаған әрбір нақты кезең үшін міндеттеме
сомасына пайызбен шағын есептеледі, мысалы, несие шартында ақша ... ... ... кейін төленетін соманың 0,5%-ы мөлшерінде әрбір
күнге айыпақы белгіленуі мүмкін.
Ал, "айьппұл" ұғымы, әдетте, нақты сомадағы ... ... ... ... ... бір ... мөлшерде белгіленген тұрақсыздық
айыбы ретінде түсініледі, мысалы, тауардың жинақтылығы, сапасы ... ... ... талаптарын бұзғандық үшін 1000 ... ... ... үшін ... сомасының 1%-ы мөлшерінде тұрақсыздық айыбы
(айыппұл) көзделуі мүмкін.
Әрине, ... және ... ... ... ... ... сипат
жоқ, бұл олардың мәніне өсер етпейді. Айыппұл мен өсім ... ... ... ... қатар, ескеретін бір жағдай — "айыппұл" термині
құқықтың басқа салаларында да, атап ... ... ... ... ... да ... ол кезде мұның азаматтық-құқықтық сипаты
болмайды.
Тұрақсыздық айыбын өндіртіл алу құқығының залалды ... ... ара ... ... ... айыбы есептік, айыптық,
баламалық және ерекше болып бөлінеді.
Жалпы ереже бойынша түрақсыздық ... ... ... ... ... тұрақсыздық айыбының осы түрі есептік деп ... ... ... ... айыбының мөлшері өндірілетін залалдың есебіне
жатқызылады.
Сонымен қатар заңнамада немесе шартта мынадай жағдайлар ... ... ... тек ... айыбын ғана өндіруге болады; залалды
тұрақсыздық айыбынан бөлек толық мөлшерде өңдіртіп ... ... ... ... ... не ... не ... айыбы өңдіріледі. Ерекше,
айыптық және балама тұрақсыздық айыбының айырмашылықтары, ... ... ... ... ... айыбын өндіртуге болады, бірақ
залалды ... ... жол ... ... — залал тұрақсыздық
айыбынан тыс өндіріледі; баламалыда — несие берушінің қалауы ... ... не ... ... өндіріледі[74].
Қандай да бір қызметті жүзеге асырумен байланысты азаматтық құқықтық
қатынастардың кейбір түрлері бойынша, кейбір ... ... ... үшін ... жауаптылық белгілеген, мысалы, тасымалдаушының
жүкті жоғалтып алғаны үшін жауаптылығы және ... ... ... ... ... ... белгіленген
шектерге дейін жасалады, ал есептікте — тұрақсыздық айыбымен ... ...... ... мөлшерінен асатын бөлікте
өндіріледі. Баламалы тұрақсыздық айыбында не, занда шектелген мөлшерде
залал не, ... ... ... ... ... ... ... өндірудің негіздері. Тұрақсыздық айыбы шартты
бұзған жағдайда борышкерге ақша беру ... ... ... оның ... ... ... болғандықтан, несие берушінің тұрақсыздық айыбын
төлеу жөніндегі талабы туындау үшін борышкердің қамтамасыз етілетін шартты
бұзуы жеткілікті, және бұл ... ... ... заладдың келуімен немесе
келуін дәлелдеумен байланысты емес. Бірақ, тұрақсыздық айыбын ... ... ... ... ... ... тартатындай себептердің
туындауы түрінде негіздер болуы тиіс.
Тұрақсыздық айыбын өндірудің негіздері кәсіпкерлік ... ... ... емес ... ... ... қамтамасыз
етілетін-етілмейтіндігіне қарай бөлінеді. Мұндай бөлініс ... ... ... ... немесе байланысты емес шартты бұзғандық
үшін жауаптылықтың заң бойынша әртүрлі тұрғыдан қаралатындығыңда.
Тұрақсыздық ... ... ... ... ... залалдың
келгендігін дәлелдеуі тиіс еместігіне қарамастан ... ... ... немесе мүлде жоқ екендігіне сілтеме жасауға және оған дөлелдеме
ұсынуға қүқылы. Сонымен қатар, несие ... ... ... ... талабының оның өзінің шартты бұзғандығына байланысты ... ... ... ... ... ... жоқ. Бұл ... өндірілетін тұрақсыздық айыбының мөлшерін борышкердің талабы бойынша
азайтуына негіз бола алады[72].
Тұрақсыздық айыбының ... ... ... ... сот ... ... орындағанын және борышкер мен несие берушінің мүдделерін
ескеріп қабылдауы тиіс. Кәсіпкерлік қызметпен ... емес ... ... ... айыбы бойынша да сот борышкер мен несие
берушінің негізгі міндеттеменің бұзылуындағы кінәлерінің ... ... ... ... Тұрақсыздық айыбының ... ... ... ... ... қамтамасыз ету. Сонымен
қатар тұрақсыздық айыбы, кепілпүл сияқты, санкция функциясын ... ... ... ... түріндегі қосымша қиындық ретінде борышкерге
жауапкершілік шарасы қолданылады.
Шарттың орындалуын ... ... ... ... ... тағы да, шарттың бұзылуынан келген залалдың мөлшерін, әсіресе,
оны дәлелдеу ... ... ... ... ала ... ... Несие
берушіге өзінің залалды төлеттіру жөнінде талап қою ... ... ... ... ... ... себебі тұрақсыздық айыбын
төлеттіру үшін келген залалды дәлелдеу қажет емес.
Сонымен қатар, кез ... ... ... ... белгілегенде оның
мөлшері болуы мүмкін залалдың мөлшеріне шамалас болуы тиіс, олай болмаған
ретте, ... ... ... не ... беруші залалды тұрақсыздық айыбының
мөлшерінен тысқары өндіртіп алуға құқылы ... ... ... ... не ... ... бұзылуынан келген залалдың
шамалас еместігіне байланысты, тұрақсыздық айыбының мөлшерін азайту туралы
талап қоюға ... ... ... ... ... ... ала анықтау функциясы
есептік, ерекше және баламалы тұрақсыздық айыбына жүктелген. Ал, айыптық
тұрақсыздық айыбында болуы ... ... ... ... мөлшерінің
келген залал мөлшеріне шамалас еместігіне байланысты оның мөлшерін азайтуды
борышкердің талап ете алатын құқығы арқылы есеп ... ... ... ... бас ... төлемі — борышкердің несие
берушіге шартты орындаудың орнына беретін белгілі бір ақша ... ... ... айыбын төлеу шарттың тоқтауына әкеп соғады деп ... ... оны ... ... ... ... ... бас тарту
төлемі болып саналады. Әдетте, баламалы тұрақсыздық айыбы бас тарту төлемі
болады, ... олар ... ... ... алғанда залалды
өңдіртуге жол берілмейді.
Тұрақсыздық айыбы туралы келісімнің формасын ашайық. ... ... ... етілген шартты бұзған жағдайда оның белгілі бір
ақша сомасын төлеу міндеттемесі ретінде рәсімдеу ... ... ... ... ... жайында екендігіне байланысты. Әрине, тұрақсыздық
айыбы туралы келісімнің формасы жөнінде тек шарттық ... ... ... ... ... заңды тұрақсыздық айыбы жағдайында ол туралы
бөлек келісім керек емес.
Заң талабы бойынша тұрақсыздық туралы келісім тұрақсыздық ... ... шарт ... ... ... тәуелсіз жазбаша
түрде болады. Тұрақсыздық айыбы туралы келісімнің ... ... ... ... шарт ... ... қамтамасыз етілген жағдайда
керек. Тұрақсыздық айыбы ... ... ... ... ... ... деп тануға әкеп соғады.
Шарттыққа қарағанда занды тұрақсыздық ... ... ... ... ... да бір ресімдеуді керек ... ... ... ... тараптардың еркіне бағынбайды, оны
қолдану — несие ... ... ... ... занды тұрақсыздық айыбын
өндіртіп алу құқығы тараптардың ... ... ... ... ... ... ... диспозитивтік нормасымен анықталғаннан
басқа реттерде, заңсыз деп саналады.
Шарттың орындалуын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... жалпы ережені қарастырайық. Кепілдік пен кепіл
болушылықтың құқықтық тегі бір. Кепілдік пен ... ... ... ету тәсілі ретіндегі мәні — борышкердің шартты тиісінше ... ... ... ... ... және ... ... адамдар қатарына тарту. Борышкер үшін негізгі шартты орындаған
кепілші мен кепіл болушыға несие берушінің құқықтары ауысады, ол ... ... ... керек етпейді және ешкімнің ырқына тәуелді ... ... заң ... міндеттеуі негізінде жүзеге асырылады[52].
Шартты қамтамасыз етудің басқа тәсілдеріне қарағанда, мысалы, несие
беруші борышкердің қабілетсіздігінен ... ... ... ... пен ... ... борышкер қабілетсіз болған жағдайда
да несие берушінің шартты орындатуына мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... ... дәлелдеу міндетінен босап өз
жағдайын біраз нығайтса, ал кейбір реттерде борышкер тұрақсыздық айыбын
(айыппұл, ... ... ... ... ал ... пен ... ... несие беруші борышкердің қосымша ынтасымен емес, өзінің алдында
бір емес, бірнеше міндетті адамның ... ... ... ... ... ... ... есебінен шартты
орындауды қамтамасыз ... ... ... ... ... олардың
құқықтық реттелуін өзінше қарауды талап ететін айырмашьшықтар да ... пен ... ... ... ... ... қосымша шарт
ретінде ортақтастығында не субсидиялығында, ... ... мен ... ... ... орындауының шегінде және оларға талап қою
тәртібінде.
Кепілдік дегеніміз — ... деп ... ... бір ... ... несие берушісі алдында шарт талаптарын сол ... ... ... ... беру ... Кепілшінің борышкермен
ортақтасқан жауапкершілігі туралы ереже қолданылмайтын ... ... ... ...... ... шарт бойынша несие беруші мен негізгі
шарт бойынша борышкер емес адам арасында орнатылатын қүқықтық ... ... ... ... ... міндеттемеге қатысты алғанда
кепілші әрқашаңда үшінші тұлға болып қалады. Кепілдік ... ... ... ... туындағанда, негізгі борышкердің тікелей
қатысы жоқ және бұл ... ... ... Кепілші мен борышкер
арасындағы негізгі шарт бойынша қатынас кепілдік және ... шарт ... ... тыс қалады және олар үшін ешқандай маңызы жоқ. Кепілші
мен борышкер арасындағы қатынастардың негізі не ... ... ... не ... ... ... мүмкін, мысалы, кәсіпкерлік қызметпен ұзақ
уақыт бірге ... ... ... бірге қатысу (атап айтқанда,
"аталық" және "еншілес" коммерциялық ұйымдар, тәуелді акционерлік ... оның ... ... ... өзге ... ... ... туыстық,
ерлі-зайыптылық байланыс және т.б.
Әдетте, кепілдікпен борышкердің ақшалай шарт талабының орындалуы
қамтамасыз етіледі. Кепілдіктің ... ... ... немесе
кепілден айырмашылығы сол, тіптен шартта тұрақсыздық айыбын ... де ... ... ол ... ... туындайтын болмаса да,
борышкердің шартты заттай орындауы да ... ... ... өз қалауы
бойынша не шартты заттай орындайды не ... өтеу және ... ... ... борышкермен теңдей жауаптылық көтереді.
Қалай болғанда да, тіптен ... ... ... зат ... ... немесе борышкер несие берушіге келген залалды өтеу
жөніндегі шарттың ... ... ... ... өз ... ... зат түрінде орындайды және негізгі шартты тиісінше орындамағандықтан
келген залалды төлейді, немесе, егер ... ... ... негізгі шартты мәнінен немесе іскерлік айналым дағдыларынан
өзгедей туындамаса, ... ... ... ... ... және
тұрақсыздық айыбын төлейді.
Шарт бойынша кепілдік келешекте ... ... де ... ... ... ... талап кепілдікпен қамтамасыз етіледі, ал бұл жағдайда
кепілшінің міндеттемесі ... ... шарт ... ... ... туындай алады[18].
Кепілші несие берушінің талаптарын қанағаттандырғанға дейін ол жайында
борышкерді ескертуі тиіс, ал несие ... оған ... ... ... ... іске қатысуға тартады. Кепілші мен борышкер несие берушінің ... ... ... ... ... кепілші несие беруші мен
борышкердің негізгі шарт ... ара ... ... біле бермейді.
Борышкерді несие берушінің талаптары жайында ескертпей және борышкерді ... ... ... ... ... талаптарына қарсы қандай
дәлелдері бар екендігін анықтау мүмкін емес немесе киындық тудырады.
Кепілшінің несие берушінің ... ... ... ... міндеті, сонымен бірге, несие берушіге кепілші мен ... ... ... ... ... мақсатында көзделеді.
Тура осындай, бірақ борышкер тарапынан кепілші ескерту міндеті де ... ... ... ... берушінің талаптарын кепілшінің орындағаны туралы борышқорды
хабардар ... тағы бір ... - бұл ... ... ... құқықтары
кепілшіге өтеді, ал борышкер хабарланбаса, соның салдарынан ... ... ... ретінде қолайсыз салдарға душар болады, мысалы, борышкер
шартты алғашқы несие берушіге орындап, нәтижесінде шарт ... ... ... іске ... ... ... материалдық-құқықтық
болып табылады, бұл жағдайда кепілші несие берушінің кепілдік берушіге
талап арыздың ... ... ... ... ... ... хабарлайды (талап арыз жіберілген соттың аталуы, арыздың нөмірі
мен жазылған күні, т.б. ... Егер ... ... борышкерді іске
тарту туралы арызбен (өтінішпен) ... ... ... ... ... борышкерді іске қатысуға тарту талабының болуы кепілшінің
қандай жауаптылық көтеретініне — толық көлемде немесе жарым-жартылай, несие
беруші борышкерге ... ... ... және ... ... ... ... Бұл шарттың болуына ... ... ... ... ... ... орындамағаны да
әсер ете алмайды.
Борышкер іске жауапкер жағында өзінше бөлек ... ... ... ... ... іс ... ... АІЖК-нің 53-бабында
белгіленген.
Кепілшінің несие берушінің талаптарын ... ... ... не ... іске ... тарту жөніндегі өзіне
жүктелген шартты орындамауы кепілшіге қолайсыз салдарлар әкеледі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... регрестік
талаптарына қарсы қоя алады, мысалы, талаптың мөлшері бойынша, ... ... т.б. Егер бұл ... сот ... деп ... ... ... қойған регрестік талаптары толықтай ... ... ... ... ... қойғаны жайында кепілшіден дұрыстап
хабар алған борышкер іске қатысудан бас ... онда ол ... ... ... ... ... талаптарына қарсы қоя алмайды,
ол тек борышкер мен кепілші арасындағы өзара қатынастан туындайтын ... ғана ... ... ... мен ... ... мен ... ортақтас болады,
яғни кепілші ортақтас борышкерлер қатарына жатады, оларға ортақтас шарт
туралы жалпы ереже тарайды. ... ... ... ... қарағанда
қосымша балып табылады. Сондықтан да, ... ... ... ... ... ... ... қосымшалығынан, сондай-ақ кепілші
негізгі шартты орындағанда оған несие берушінің құқығының ... ... ... ... ... таралады. Негізгі шарт
бойынша несие беруші негізгі ... ... ... ... де, ... келгенде кепілшіге де талап қоюға құқылы. Сонымен қатар кепілші
несие беруші мен ... ... ... ... ... де білдіре алатын қарсылықты несие берушінің талаптарына қарсы қоюға
құқылы, жалпы ... ... ... ... үшін ... ... жол берілмейді. Кепілші мұндай қарсылықтарды борышкер ... ... ... ... мойындаған жағдайда да қоя алады. Кепілшінің бұл
ерекше құқығы ... ... ... ... ... ... борышкер болғанмен кепілші негізгі шарт бойынша борышкерге тең
келмейді және оны толықтай ... ... ... ... берушімен
негізгі шарт бойынша қатысатын бөлек келісімнің негізінде тұрғызады, сондай-
ақ кепілдік ... ... ... ... еркін емес, өзінің еркін
білдіреді.
Кепілшінің қарсылықтар ... ... оның ... ... борышкердің
іс жүргізушілік жағдайына, сондай-ақ борышкердің өзінше ... ... жақ ... ... ... жауапкер ретінде тартылған-тартылмағанына
байланысты емес[50].
Кепілшінің несие берушінің талаптарына қарсы қарсылық ... ... ... ... талаптарынан ғана туындауы мүмкін, мысалы, егер
кепілдік шартыңда несие берушінің талаптарын бірінші мәлімдегенде ... ... ... ... ... үшін бір ... бірнеше кепілдіктер
қабылдануы мүмкін. Бұл ретте кепілдіктің ... ... ... ... етеді, ал негізгі шартты борышкер орындамаған жағдайда негізгі
шарт бойынша несие беруші кепілшілердің әрқайсысына кезекпен немесе ... ... ... қоя ... ... ... бұл жағдайда талапты
борышкерге де, өзінше бөлек әрбір кепілшіге де белгілі бір кезектілікпен
немесе барлық ... мен ... ... бір ... ... ... ретінде бір емес бірнеше адам бола алады. Бұл ретте кепілші
жағында адамдардың ... орын ... және бұл ... ... ... бірге берген болып саналады. Бірге кепілдік берген адамдар несие
беруші алдыңда, ... ... ... ... жауап береді.
Сонымен қатар бұл ереже диспозитивтік болып саналады, және кепілдік
шартында ... ... ... адамдардың кепілдік бойынша шартты
орындауының өзге тәртібі көзделуі мүмкін, мысалы, ... ... ... ... біреуінің басқа кепілшіге қатысты
субсидиялық жауапкершілігі және т.б. көзделуі ... ... бұл ... ... ... бірнеше кепілдің негізгі шартқа қатынасы бойынша ортақтас
міндетемесінің мәнін еш ... ... ... ... ... ... ... кепіл болушылық
дегеніміз — кепіл болушы деп аталатын белгілі бір ... ... ... беруші алдындағы шарт талаптарын негізгі борышкермен ... ... ... ... орындауға жауап беру ... ... ... ... ... ... міндеттемені орындауы
қамтамасыз етіледі. Бұл кепіл болушының жауаптылығының мәнінен туындайды:
кепіл болушы, егер заңнамада ... ... ... кепіл болушылықта
көрсетілген сома мөлшерінде жауаптылық көтереді. ... ... ... да, егер ... ... шарттарынан, заңнамадан, негізгі шарттың
мәнінен немесе іскерлік айналым дағдысынан ... ... не ... ... ақша ... төлеуге, немесе борышкер ... зат ... ... ... ал соңғысы шартты үшінші жақтың
орындауы туралы ... ... ... сияқты, кепіл болушылық та, қамтамасыз етілетін шарт бойынша
несие беруші мен негізгі міндеттеме бойынша борышкер емес адам ... ... ... ... болушы да, кепілші сияқты, ... ... ... да ... жақ болып табылады. Кепілдіктегі
сияқты, кепіл ... ... ... ол ... ... болса да, негізгі борышкердің тікелей қатысы жоқ, ол кепіл болушылық
бойынша құқықтық қатынастарға ... ... ... мен ... ... ... арасындағы қатынастар, кепілдіктегі сияқты,
кепіл болушылық жөне негізгі шарт ... ... ... тыс ... олар үшін ... рөл ... болушылық негізгі қамтамасыз етілетін ... ... ... ... ... және кепіл болушы да субсидиялық
борышкер болады. Яғни ... ... ... ... ... несие
берушінің осы міндеттеме бойынша талабын борышкер орындамағаннан кейін ғана
жауап ... ... ... ... ... ... негізгі борышкерге талап
қойғаннан және ол талашы борышкер орындамағаннан кейін ғана қоюға құқылы.
Кепіл болушылық қатынасына азаматтық ... ... ... ... жене ... ... ... барлық
ережелері, жауапкершілік шектері және кепіл болушыға субсидиялық ... ... қою ... ... бірқатар ерекшеліктерімен таралады. Бұл
ерекшеліктер кепілші мен ... ... ... ... ... сөз ... ... көптеген тұста кепілдікке ұқсағанмен, өзінше жеке
дербес институт және қүқықтық ... ... ... ... ие.
Кепілдік пен кепіл болушылықтың шарттық ... ... ... ... жатады:
-жауапкершіліктің сипаты — кепілшінің негізгі шартты орындау жөніндегі
міндеттемесі ортақтас, ал ... ... ... — негізгі
борышкердің шарт талаптарына қатысты субсидиялық (қосымша) болып келеді;
-жауапкершіліктің көлемі — ... ... ... ... көлемде жауап береді, оған сыйақыны ... ... ... сот ... және ... ... ... шартты
орындамағанынан немесе тиісінше орындамағаннан келген залалды, ... ... ... ... болса, төлеу; кепіл болушы борышкердің
жетіспеген ақша қаражаты көлемінде несие беруші ... ... ... ... ... ... ол ... болушылықта көрсетілген соманың
шегінен аспауға тиіс;
-талап қою тәртібі — несие беруші шарттың оның орындалу мерзімі ... ... ... ... ... мен ... ... қоюға құқылы,
ал шартты орындауда кепілші мен борышкер ортақтас болғандықтан несие беруші
олардың кез ... ... қоя ... ... болушыға талап қойғанға дейін
несие беруші борышкердің бұл талапты қанағаттандыруы үшін ... ... ... ... атап ... кері талапты есепке алу және
төлеттіріп алуды занда ... ... ... ... ... ... сияқты, кепіл болушы да ... ... ... ... ол ... ... хабарлауға міндеті, ал егер
кепіл болушыға талап қойылса, онда борышкер іске ... ... ... бұл ... ... ... ... борышкердің
субсидиялық жауапкершілігі туралы жалпы ... ... ... бұл ... орындамауының салдары осындай міндеттерді кепілшінің
орындамауының салдарындай: негізгі борышкер өзі несие берушіге ... ... ... ... ... регрестік талаптарына қарсы қоюға
құқылы[55].
Кепілдікпен және кепіл болушылықпен ... ... ... ... пен ... ... ... бойынша, заңды талаптарды ғана,
яғни қамтамасыз етілетін ... ... ... ... бірінші
кезекте білдіретін заңды шартқа негізделген талапты қанағаттандырады. ... ... ... пен кепіл болушылықтың ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз
ету тәсілі екендігінен туындайды. Қамтамасыз етілетін міндеттеменің
заңсыздығы, ... ... ... кепіл болушылықтың немесе кепілдіктің
заңсыздығына әкеп соғады және ... ... мен ... ... ... ... ... ғана кепіл болушылықпен және кепілдікпен
қамтамасыз ету ... ... ... ... бір ... - ... ... несие беруші білмей, оның міндеттемесі үшін жауап
беруді кепілші мен ... ... өз ... ... Бұл ... ... ... болушының ондай әрекетті қулық мәміле немесе борышкерге көмектесу
ниетімен жасағандығының маңызы жоқ. Егер несие беруші борышкердің ... ... ... ... онда ... мен ... болушының
мұндай мәмілесі қалайда заңды болады. Мәміленің заңдылығы заңнамада ... ... ... ... ... болса да ол заңсыз деп таныла
алмайды. Егер несие беруші ... пен ... ... ... ... үшін беріліп отырғанын білсе, дау туған жағдайда
кепілдік және ... ... ... ... өзі ... деп танылмайды және
кепілші мен кепіл ... ... өзі ... босанып қалулары
мүмкін емес. Бұл ретте кепілдік пен кепіл болушылық ... деп ... ... мен ... ... ал ... ... несие берушінің де
(мысалы, қылмыстық ниет болса) ... ... ... ... ... ... ... анықталуы тиіс.
Жоғарыда көрсетілгендерден басқа, кепілші мен кепіл болушының шартта
көзделген ... ... ... міндеттеменің заңдылығына
қарамастан, борышкер үшін міндеттеме — "сөзсіз" деп ... ... ... ... қабылдауына жол беріледі. Кепілдік пен ... ... ... ... ... ... ... болу үшін, кепіл болушылық пен кепілдікке тән ... ... ... негізгі шартта да күшіне енуі тиіс. Осыған
байланысты айта кететін бір жағдай ... ... ... ... үшін ... ... шарты, егер шартта өзгедей көзделмесе, негізгі
шарт күшіне енген кезден бастап күшіне кіреді (заттай шарт ... - ... ... ... ... - ... ... шарт бойынша
келісімге жеткен кезден бастап). Олай болмаған жағдайда кепілдік шарты
күшіне ... және одан ... ... ... ... ... заңнамасының талап көнелігі өткеннен кейін де талап
қоюға материалдық ... ... ... ... ережелеріне
сүйенсек және талап көнелігін соттың даудағы тараптардың арызы бойынша ғана
қолдануы туралы ережені ескерсек, қамтамасыз ... ... ... ... өтуі талаптың зандылығын анықтауда ешбір рөл ... ... ... ... ... ... де мүдделі жақтардың ... ... ... арызы түскенше ол ... ... ... пен ... ... ... негіздері. Кепілдік пен кепіл
болушылықтың туындау негізі екіжақты шарт болып табылады. Кепіл ... ... ... шартының тараптарына қамтамасыз етілетін шарт
бойынша несие ... мен ... ... ... үшінші жақтар болып
табылатын кепілші немесе кепіл болушы жатады. Бұл жерде бір тарап ... ... ... адам ... ... ... пен ... болушылыққа негіз
болатын негізгі шарт бойынша ... ... мен ... ... ... ... қатынастар кепіл болушылық шартының немесе кепілдік
шартының ... ... тыс ... ... мен ... ... шарты біржақты міндеттеуші шарттар
болып табылады (біржақты мәмілемен шатастырмау керек), себебі олар бойынша
тек бір тарапта ғана — ... ... ... ... ... ... ... берушіде тек құқық болады, онда міндет болмайды[37].
Кепілдік шарты мен кепіл болушылық шарты ... ... ... мен ... ... ... ... келісімге қол жетіп, шарт
тиісті формада ресімделгеннен кейін туындайды, және ... ... ... ... ... ережеге сәйкес, кепіл болушылық шарты мен
кепілдік шартының, заңнамада ... ... ... жағдайлардан басқа
реттерде бұзылуы немесе біржақты ... ... ... ... ... ... ... болушылық шартында оны біржақты өзгерту немесе бұзу
мүмкіндігі көзделмесе, кепілші немесе ... ... өзі ... ... ... болушылықты қайтарып алуға құқылы емес.
Біржақты міндеттейтін шарттар ретіндегі және несие беруші мен ... ... ... ... ... ... кепіл болушылық шартының
немесе кепілдік шартының мәнінен ... ... ... Ал шарт
бостандығының азаматтық-құкықтық принципінің өзінен тараптардың келісімімен
кепіл болушылық шартында немесе кепілдік шартында ақылы болу жағы ... ... ... болушылықтың ақысыздығы кепілші немесе кепіл
болушы мен негізгі шарт бойынша борышкердің арасындағы ... ... ... етпейді, ол қатынас кепілдік шартының немесе кепіл болушылық шартының
әрекет аясынан тысқары қалады, ... ол ... ... ... ... банк өз ... үшін кепілдік немесе кепіл ... ... бір ... ... мүмкін.
Заңнамада бекітілген кепілдіктерді қолданудың мысалы ретінде Қазақстан
Республикасының мемлекеттік кепілдіктерін атауға болады, оларды қолданудың
тәртібі, беру шарттары, ... мен ... ... талап, орындау
тәртібі Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 2 тамыздағы "Мемлекеттік ... ... ... ... алу мен ... ... ... бекітілген.
Кепілдік және кепіл болушылық туралы келісімнің формасы. Кепіл
болушылық және кепілдік ... ... ... ... ... Сол ... сақтамау ол шарттарды заңсыз деп тануға ... ... ... ... ... ... немесе кепіл болушының борышкердің несие берушісіне жазбаша
оферта жіберуі және ... ... ... ... ... ... қабылдаудан бас тартуының болмауы тиісті жазбаша формада жасалумен
теңестіріледі. Бұл ретте несие ... ... үшін ... ... ... оның келіскендігі деп саналады.
Кепілші мен кепіл болушының ... ... ... ... ... несие беруші алдында борышкердің барлық ... ... ... негізгі шартты орыңдамауынан немесе тиісінше
орыңдамауынан несие берушіге келген залалды өтеу ... ... ... Сонымен қатар шартта кепілшінің жауапкершілігінің шегі мен
мөлшерін анықтаудың өзге тәртібі ... ... Сол ... ... ... ... кепілдік шартыңдағы жағдайларға
байланысты[44].
Атап айтқанда, кепілдік шартында негізгі талаптарды ... ... ... ету ... мүмкін және тиісінше кепілшінің
негізгі шартты орыңдау және ... өтеу ... ... ... ... ... егер ... борышкердің несие беруші алдыңдағы
шарт талаптарын жартылай орындауға несие беруші алдында ... ... ... ... ... шартты орындамаған немесе тиісінше
орындамаған жағдайда кепілшінің ... ... ... ... барлық міндеттемелерінің сомасьның жартысымен шектеледі.
Кепілдік шартында, сонымен қатар, борышкердің ... ... ... тиісінше орындалмауынан туындаған шығындарды өтеуіне
қатысты кепілшінің жауаптылығының басқа ... ... ... ... жауапкершілігін кепілдік шартының ... ... ... ... Мысалы, кепілдік шартында негізгі шарттың орындалмауы
немесе тиісінше орындалмауы себепті ... ... ... ... ... ... кепілшінің жауап бермейтіндігі, немесе кепілші
негізгі шартта көзделген ... ... ... сот ... ... т.б. жауап бермейді деп көзделуі мүмкін. Егер кепілдік шартында
кепілші жауапкершілігіне ... ... ... ... онда ... борышкердің шығындарды және несие берушінің басқа ... ... ... ... ... ереже қолданылады.
Кепілшіге қарағанда кепіл болушы, жалпы ереже бойынша, несие беруші
алдында, кепіл ... ... ... шектерде шектеулі
жауапкершілік көтереді. Кепіл ... ... ... ... ... шектері көзделуі мүмкін. Мысалы, кепіл болушылық
арқылы кепіл болушының мынадай жауапкершіліктері көзделуі мүмкін: кепіл
болушылық ... ... ... негізгі шартты орындамауы немесе
тиісінше орындамауы себепті келген залалды өтеу жөніндегі; ... ... және өзге ... өтеу ... және т.б. ... ... шартының
жағдайларында кепіл болушының кепіл болушылықта ... ... ... ... ережелер болмаған ретте, кепіл болушының шектеулі
жауапкершілігі туралы жалпы ереже қолданылады.
Кепілдік пен кепіл ... ... ... ... ... ... шартты орындағанда осы шарт бойынша несие берушінің құқығы
оның талабын кепілші қаншалықты ... сол ... оған ... ... берушіге айналған кепілшінің қүқығының көлемі жаңа несие берушіге
құқықтың өтуі туралы ережеден ... оған ... ... ... ... жаңа несие берушіге, егер заң актілерінде немесе шартта
өзгедей көзделмеген болса, борышкер үшін кепілші шартты ... ... ... ... сол ... және сол жағдайда ауысады. Осыған ... ... ... ... ... ... ... құқықтар да,
оның ішінде алғашқы несие ... ... ... құқығы, егер ол кепілмен
де негізгі шарт қамтамасыз егілген болса, орындалған шарттың ... ... ... шарт ... құқықтан бас тарту үшін көзделген ... ... жаңа ... ... ... ... қоятын талап-тарынан
басқа, жалпы ереже бойынша, борышкер үшін ... ... ... ... ... ... оның ішінде ақша қаражатын ... ... үшін ... ... ... ... 353-бабына сәйкес
өндіртіп алуға құқығы бар. Кепілші негізгі шартты орындаған жағдайда, ... оған ... ... талаптарды растайтын құжаттар тапсыруға
(мысалы, егер заемды ол ресімдесе — вексель, т.б.) және егер ... ... — сол ... қамтамасыз ететін құқықты (мысалы, егер негізгі
міндеттеме кепілмен де ... ...... шарты бойынша құқықтан
бас тарту, ипотекалық куәлікгі беру және т.б.) ... ... ... бұл ... ережелерін орындамаған жағдайда кепілші несие берушіні
мәжбүрлеп орындату үшін сотқа жүгіне алады.
Шартты орындаған кепілші мен кепіл болушының ... ... жоқ. ... де, несие беруші алдындағы борышкердің міндеттемесін
орындағанда тендей құқыққа ие болады. Кепілші мен ... ... ... шартты орындауға байланысты туындаған регрестік
талаптарына талап ... ... ... ... ол ... ... ... орындау кезінен басталады.
Борышкер негізгі шартты қанағаттаңдырғаннан кейін кепілші ... ... ... ... ... орын ... үшін, борышкер
шарттың орындалғандығын кепіл ... ... ... тез ... ... ... ... кепілшіні борышкердің хабардар етуі
кепілшінің немесе кепіл болушының қабаттасып ... ... ... үшін маңызды рөл атқарады. Кепілшінің немесе кепіл ... ... оны ... орындағаны туралы хабарлама алғанша қабаттасып
орындап қоюына борышкер көтеріңкі жауапкершілік алады. Мұндай жағдайларда
кепілші ... ... ... өз ... не несие берушіден оның негізсіз
алғанын ... ... не ... ... ... қоюға құқылы.
Кепілшінің немесе кепіл болушьшың ... ... ... ... ... ... несие берушіге шартты қабаттасып (қайталап)
орындауы ... ... ... ... борышкерге регрестік талап ... ... Бұл ... ... ... ... болушы несие берушіден
оның негізсіз алғанын ғана өндіртіп алуға ... ... ... кепіл болушы борышкерден шарттың ... ... ... ... ... ... орындап, орындалғанды
борышкерден регресгік талап ... ... ... онда борышкер, өз
кезегінде, несие берушіден оның ... ... ... алуға құқылы.
Несие беруші шарттың қабаттасып (қайтара) орындалғанын ... ... ... жағдайда ол негізсіз байығаны үшін жауап береді. Несие
беруші шарттың қабаттасып (қайтара) орындалуын қабылдаған ретте ол ... ... оны ... ... алса ... қайтару жөнінде барлық
қажетті шаралар қолдануы тиіс. Кепілдік пен ... ... ... ... пен ... болушылық негізгі шартқа қосымша
(акцессорлық) міндеттеме болып ... олар ... ... ... ... ... бұл ретте кепілдікпен немесе ... ... ... шарт ... негізбен: тиісінше орындалғандықтан, есепке
алынғандықтан және т.б. себептермен тоқтағанының ... жоқ. ... ... ... ... кепілші немесе кепіл болушы үшін
қолайсыз салдарларға алып келетін жағдайлар ... де ... ... ... ... өзі ... мысалы, несие беруші мен борышкер
арасындағы қосымша келісім бойынша несиеге ... ... ... ... несиені қайтаруын қамтамасыз ететін кепіл болушылықтың
тоқтауына әкеп соғады. ... ... ... ... ... шарттың
кепілшінің немесе кепіл болушының жауапкершілігінің ұлғаюына әкеп соғатын
жағдайларына ... ... яғни ... ... немесе өздері
үшін өзге де қолайсыз салдарлардың ұлғаюына келісімін берсе ғана кепілдік
пен кепіл ... өз ... ары ... ... береді.
Кепілдік пен кепіл болушылықтың қосымша сипаты талаптан бас тартқанда
олардың негізгі шарт тағдырын бөлісетіндігінен де ... ... ... ... егер кепілші немесе кепіл болушы жаңа борышкер үшін ... ... ... ... ... ... болушылық тоқтайды. Бұл
ереженің мәні мынада — кепілдік немесе кепіл болушылық ... шарт ... ... ... ... мен борышкер арасындағы қатынаста жеке
сенімгерлік сипаттың болғандығы ... және ... ... ... ... ... жеке басы да үлкен рөл атқарады — кепілші немесе кепіл беруші
жай ғана шарт үшін емес, оған белгілі бір ... ... ... қосымша
жауап беруге міндеттеме алады.
Кепілдік немесе кепіл болушылық, өздері ... ... ... ... ... ... немесе кепілші мен кепіл болушы ұсынған
тиісінше ... ... ... ... бас ... да тоқтайды, ол
несие берушінің мерзімнің өткендігі үшін жауапкершілігі ... ... ... ... ... ... ... алуы негізгі шартты
және борышкердің оны тиісінше орындау жөніндегі шартын тоқтатпайды. Бірақ
несие берушінің борышкер немесе ... мен ... ... ... ... қабылдаудан бас тартуы кепілдікті ... ... ... бұл ... өтуіне жол берген несие беруші үшін өзінше санкция
болады. Бұл ереженің мәнісі — кепілдік пен кепіл болушылықтың бұл ... ... ... ... ... Тіптен, мерзім
оларда белгіленбесе де[60].
Кепілдік немесе кепіл болушылық шартта көрсетіліп ... ... ... ... ... Бұл ереженің практикалық маңызы зор, себебі
кепілдіктің ... ... ... ... ... ... тікелей
көрсетілген болса, онда ол кепілдіктің немесе ... ... ... ... ... ету мерзімінен ұзақ болуы мүмкін. Мысалы, кепіл
болушылық бойынша бұл мерзім борышкердің ... шарт ... ... үшін ... ... ақылға қонымды шаралар қабылдауына ... ... ... атап ... кері ... ... алу ... алуды белгіленген тәртіпте борышкер мүлкіне аудару арқылы. Осыған
байланысты айта кететін бір жағдай — ... ... ... ... талап қою мерзімі борышкердің шартты орындау мерзімінің негізгі
шартта көзделген ... ... ... ... ... ... дейінгі
уақыт аралығымен, ал кепіл болушылық бойынша ... ... ... ... ... ... қабылдауы және оның бұл
талаптарды толық орындауы мүмкін еместігі кезінен бастап ... ... ... ... ... ... ... анықталады. Несие
беруші белгіленген тәртіпте осы ... ... ... ... ... ... ... орындау туралы талап қойса және оны кепілші немесе
кепіл болушы орындамаса, несие беруші жалпы негіздерде сот арқылы қорғануға
құқылы, бұл ... ... ... ... үш ... ... қолданылады.
Кепілдік немесе кепіл болушылық бойынша талаптарды орындау, орындау
мерзімі талап ету ... ... шарт ... ... ереже бойынша,
жеті күндік мерзімде жүргізілуі тиіс, егер басқа мерзімде ... ... ... ... ... болушылықтың талаптарынан, іскерлік
айналым дағдыларынан немесе негізгі шарттың мәнінен туындайтын болмаса.
Егер ... ... ... ... ең ... ... ... онда ол кепілдікпен немесе кепіл ... ... ... ... ... ... кезден бір жыл өткенше
несие беруші ... ... ... ... ... ... ... негізгі шартты орындау мерзімі көрсетілмеген болса және оны
анықтау мүмкін болмаса немесе ... ... ету ... ... ... ... келіп болушылық, жалпы ереже бойынша, егер кепілдік немесе
кепіл болушылық шартын жасаған күннен бастап екі жыл ішінде ... ... ... ... ... талап қоймаса, тоқтайды.
Заң актілеріне сәйкес кепілдігі немесе кепіл болушылықты мезгілсіз
тоқтатудың өзге де жағдайлары белгіленуі мүмкін. Бұл ... ... өтуі сот ... ... ... ... қана ... қоса кепілдікті немесе кепіл болушылықты тоқтатады. Сондықтан, бұл
көрсетілген мерзімдер тыйым салушылық рөл ... ... қою ... ... ... ... қолданылуы тиіс емес.
Кепіл ұғымы. Мүлік айналымында несиенің маңызы зор. Несиелік шарттың
орындалуын борышкердің ... ... ... ... ... ... несие берушіні барлық уақытта бірдей қанағаттандыра бермеуі мүмкін,
себебі борышкердің мүлкін өндіртіп ... ... ... оның құны ... талабының мөлшерінен кем болуы немесе сол борышкердің басқа несие
берушілерінің сол уақытта ... ... қою ... бар. ... ... қоғам
мен құқықтың дамуының белгілі бір кезінде ... ... ... ... қалыптастырды, ол кепіл деп аталды, ол белгілі бір адамның
(борышкердің, кепіл болушының) жеке басының ... ... ... бір ... ... ... және ... өз талаптарын қалайда
қанағаттандыру мүмкіндігіне негізделді. Уақыт өте келе ... ... ... заттық кепіл болушы деп ат алған үшінші жақтың мүлкі де беріле
бастады, ал несие берушінің талаптарын қанағаттандыру ... ... ...... заттар" деп аталатын мүліктік құқықтарға ... ... ... деп ... берушінің шарт бойынша өз талаптарын
борышкердің немесе заттық ... ... ... бір ... не ... құндылығы есебінен канағаттандырудағы айрықша құқығы танылады.
Кепілді құқықтық реттеу көздері. Кепіл институты ... ... ... ... үшін ... ... табылады, онда кепіл
құқық қатынастарын тікелей немесе жанама реттейтін ... заң ... ... да бір ... актіні қолдану қажеттігі не мүліктің түрінен
(мысалы, жылжитын немесе жылжымайтын), оның айналым ... ... ... ... жер қойнауы мен пайдалы ... ... ... қатынастары субъектісінің құқықтық ... ... ... ... ... бар ... ... қолданылатын құқық мәселелерінен (мысалы, кепіл туралы
сыртқы экономикалық мәміле жасағанда) туындайды.
Кепіл құқық қатынастарын ... ... ... ... ... кодекс, атап айтқанда оның ... ... ... ... ипотекасы туралы Жарлық. Сонымен қатар, жылжымайтын
мүлікпен мәмілелерді тіркеу, ... ... ... ... мен ... ... мүліктік құқықтың кепілін (мысалы, жалдау
құқығының кепілі, сенімгерлікпен басқару құқығының кепілі және т.б.) тіркеу
Жылжымайтын мүлікке құқықты ... ... ... ... ... [9]. ... ... кепілін тіркеудің кейбір жақтары арнайы заң
актісіңде — Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 30 ... ... ... тіркеу туралы" Заңында реттелген.
Жер учаскелері және жер пайдалану құқығы кепілінің ерекшеліктері
(мысалы, жер учаскесінің, жер ... ... ... ... ... кімдер екендігіне қарай) жер туралы заңнамадан, атап ... ... ... ... ... құқық кепілінің, сондай-ақ пайдалы қазбалар кепілінің
ерекшеліктері жер ... және жер ... ... ... ... ... Жер ... туралы және мұнай туралы Жарлықтарда көзделген.
Бағалы қағаздар кепілінің ерекшеліктері бағалы қағаздар ... атап ... 1997 ... 5 ... ... ... рыногы
туралы заңда, 1997 жылғы 5 наурыздағы Қазақстан Республикасында бағалы
қағаздармен мәмілені ... ... ... ... ... 2003 ... 16 ... Акционерлік қоғамдар туралы заңымен
реттеледі. Вексельдер кепілінің ерекшеліктері 1997 жылғы 28 сәуірдегі
"Қазақстан ... ... ... ... ҚР ... құндылықтар кепілін құқықтық реттеудің ерекшеліктері 1996
жылғы 24 желтоқсандағы "Валюталық ... ... ... ... ... банкі басқармасының 2001 жылғы 20 сәуірдегі №115 ... ... ... валюта операцияларын жүргізу
Ережелерінде (Әділет министрлігінде 2001 жылғы 3 ... ... ... ... ... реттейтін өзге нормативтік құқықтық
актілерде ... ... ... экономикалық шарт бойынша қолданылатын құқыққа
қатысты коллизиялық ... ... VII ... ... ... пәтерлердің, жер учаскесіне құқықтың
және басқа жылжымайтын мүліктің кепілі арнайы заң актісімен — Жылжымайтын
мүліктің ипотекасы туралы ... ... Ал, осы ... 2-бабының
3-тармағына сәйкес жылжымайтын мүлік ипотекасы мен ... ... Жер ... ... ... ... ... туралы жалпы
ережесі жылжымайтын мүлік кепіліне, жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы
арнайы заң ... өзге ... ... жағдайда, қолданылады.
Сондықтан АК-ға қарағанда ипотека туралы Жарлықтың басымдылығы сонда, ол
жылжымайтын ... ... ... ... ... ол АК ... мүлік ипотекасына ипотека туралы Жарлықпен өзгедей ереже
белгіленбеген жағдайда ғана ... ... 17 ... ҚР Заңымен АК-ның 299-бабы 3-тармақпен
толықтырылды, оған ... ... ... жататын әуе және теңіз
кемелерінің, ішкі суда жүзетін кемелердің, "өзен-теңіз" жүзу ... ... ... ... ... ... заң ... және АК-дағы кепіл туралы жалпы ереже кеме ипотекасына Қазақстан
Республикасының арнайы заң актілерінде өзге ереже белгіленбеген ... ... заң ... бірі — ... Республикасының 2002
жылғы 17 қаңтардағы "Сауда мақсатында теңізде жүзу туралы" Заңы, оның ... ... ... ішкі суда ... ... ... ... кепілінің (кеме ипотекасы) ерекшеліктерін көздейді. Бұл
заң актісімен кепілдің екі түрі ... заң ... ... ... - ... ... ... кеменің) теңіз кепілі, сондай-
ақ шарт негізінде туындайтын кепіл — кеме ... ... ... Кепіл жөнінде АК-да көзделген жалпы нормалардың заң актісі
негізінде туыңдайтын ... ... ... АК-ның 300-бабының 2-
тармағында реттелгендіктен, АК-ның 299-бабының 3-тармағы, ... ... ... ... ... ... шарттық кепіліне — ... ... ... ғана ... ... ... ... жүзу
туралы" заңның 209-211-баптарында кеме ипотекасын ... ... ... ... ... кеме ... ... кеме
ипотекасымен қамтамасыз етілген талаптарды қанағаттандыру тәртібінің
ерекшеліктері белгіленген, ... ... және ... ... ... ... ... мәселесі және басқа да бірқатар
мәселелер шешілген. Сонымен қатар, бұл ... заң ... ... ... ... іске ... ... нысанын мәжбүрлеп сату мәселелері
шешілмеген, және "Саудамен теңізде жүзу ... ... ... ... ... ... ішкі суда жүзетін кемелердің, "өзен-
теңіз" жүзу кемелерінің ипотекасына АК-дағы кепіл ... ... ... ... ... ... ... мақсатында теңізде жүзу
туралы" заң мемлекеттік тіркеуге жататын әуе және теңіз ... ... ... ... ... жүзу ... кепілінің
ерекшеліктерін, сондай-ақ тұрғызылып жатқан теңіз кемелерінің, ішкі суларда
жүзетін ... ... жүзу ... ... ... бір заң ... ... және мұндай ерекшеліктер әуе кемелерінің
құқықтық режимін реттейтін өзге де заң ... ... ... Айта
кететін бір жағдай -әуе кемелері кепілінің ҚР Президентінің 1995 жылғы 20
желтоқсандағы "Қазақстан ... әуе ... және ... пайдалану туралы" Заң күші бар Жарлығында және 2001 жылғы ... ... ... ... ... ... ҚР Заңында
көрсетілген ерекшеліктері әуе ... ... ... ... ғана ... ол әуе кемелерін мемлекеттік тіркеу талаптарынан
және ... ... ... орынды туындайды.
Кепілдің акцессорлық сипаты. Кепіл өзінен өзі болмайды, ол несие
берушінің негізгі шарт ... ... ... ... үшін ... ... кепілде қосымша және тәуелді, акцессорлық сипат
болады, және ол ... ... ... бұрын туындай алмайды, ол
тоқтағанда бұл да тоқтайды. Кепілмен қамтамасыз етілген шарт бойынша ... екі ... ... ...... етілетін шарт бойынша
борышкерге талап, екішісі — кепіл нысаны болып табылатын мүліктің ... ... Егер ... ... ... сатқаннан түскен ақша
толық қанағаттандыруға жетпесе, оңда несие беруші, жалпы ... ... ... ... құны жаппаған бөлікті борышкердің орындауын,
оның ішінде өндіртіп алуды ... ... ... ... есебінен
орындауын талап етуге құқылы.
Кепіл объектісі. Кепіл қатынасында көрсетілген ... ... ... ... жіберілуі мүмкін зат кепіл объектісі (кепіл құқығы)
деп аталады. Егер оны кепіл ... заты деп ... ... ... ... ... беруші кепіл қатынастарынан және өз ... ... ... сол ... және оның құны шегінде жауаптылық
көтереді. Заңнамада құқық теориясыңда кепіл құқығының объектісі жай ... деп ... ... ... ... бір ... бағалылығы бар, негізгі
шарт орыңдалмаған жағдайда несие берушінің мүддесін сақтандыра алатын ... ... бола ... ... ... ... бола алатын мүлік ретінде
заттарды, ақшаны, оның ішінде шет ел валютасын, бағалы қағаздарды, жұмысты,
қызметті, айырмашылық интеллектуалдық ... ... ... ... ... кейбір даралау құралдарын, мүліктік құралды
және "мүлік" ұғымына жататындардың барлығын алуға ... ... ...... деп ... ... қандай да бір жеке зат немесе
құндылықтың қандай да бір жеке түрі ғана ... ... деп ... ... ... құқықтың объектісін де түсіну керек, ал ол объект мүліктің
көптеген ... ... ... ... заттар мен мүліктік құқықтар,
олардың барлық жиынтықтары да мүлік — нақты субъективтік ... ... ... да, ... да, ... да, ... ... әдетте, кепіл объектісі ретінде алынады. Бөлінбейтін зат ... ... ... ... ... кепіл құқығының өзінше объектісі
бола алады.
Ортақ меншіктегі заттар да кепіл объектісі бола алады. Мұндай ... беру үшін оған ... ... барлық меншік иелерінің келісімі
керек. Сонымен қатар әрбір меншік иесі ортақ мүліктегі өз ... ... ... ... ... меншіктің ортақ мүліктің өзі үлесіне шамалас
бөлігін ... ... және ... ... ... ... ... бөлігін кепілге өз бетінше беруге құқылы, себебі ол оны бөліп алуға не
ортақ меншіктегі бұл ... ... және ... ... ... ... ... бірлескен меншіктің қатысушысы ортақ мүліктің тек "идеалдық"
бөлігін — ортақ меншіктегі құқығын ұсынуға құқылы.
Кепілге салу үшін ... бір ... ... ... ақша ... бола ... Ақшаны кепіл заты ретінде пайдаланғанда ол банкке салынуы
тиіс, бұл ақша кепілінің ... ... ... ... кепілдің
айрықша түріне жатады. Кепілге бергенде ... ... ... қажеттігі
оның жоғары өтімді мүлік ... ... ... ... ... ... ... кепіл ұстаушының ақшаны пайдалануын шектеу
мүмкін еместігінен, сондай-ақ ақшаны кепілге ұстаудың немесе ипотекасының
мүмкін ... ... ... ... заты ... қолма қол ақшаның да (ақша
белгілері), "қолма қол емес" акшаның да (банктердің өз ... ... ... жазбаша берген ақшалай міндеттемелері) пайдаланылуы
мүмкін. Қолма-қол ... ... ... олар да ... емес" ақшаға —
банк міндеттемесіне айналады[38].
Банк есепшотының кепілін немесе банк салымын ақша кепілінен айыру
керек. Банк ... ... банк ... ... ... ... ... өзін емес, банк есепшотының шарты немесе банк салымының шарты
бойынша өз құқығын ... ... Банк ... ... банк ... өзге ... мүліктік құқық кепілінен, мысалы, жалдау
құқығының кепілінен еш айырмашылығы жоқ. Банк ...... ... ... аталып көрсетілген құжаттарды ұсынғанда банктің ақша
төлеу міндеттемесін беруі де ақша кепіліне жатамайды. ... ... ... ... тәсілі болып табылады.
Ақшаны қамтамасыз ету заты ретінде пайдаланудың өзгедей шарттық және
заңнамада көзделген тәсілдерін ақша кепілінен ... ... ... ... етудің кепіл мүлкін АК-ның 319-бабының 4-тармағына ... ... ... қатысудың кепілдік жарнасы, АК-ның 915-бабының 6-тармағына
сәйкес ... ... ... ... ... ... мысалдар сияқты кепілдік жарнасы, қамтамасыз ету тәсілі ретінде, өзге
жағдайларда да пайдаланылуы мүмкін.
Кепілге қарағанда, кепілдік жарнада ақша ... ... ... шарт
бойынша беріледі, ал ол негізгі шарт орындалмаса қайтарылмай қалады.
Қамтамасыз ету заты ретінде ақша ... ... ... сияқты
дәстүрлі тәсіліңде де пайдаланылады. Кепілге қарағанда, ... ... ... ... ... ... ... бойынша несие
берушіге тікелей беріледі.
Ақша кепілінен ... ... ... ... ақша ... ету заты ... пайдалану жағдайын да ажыратқан жөн. Ақша
талаптары кепілдің өзінше ... заты ... ... ... ... бір түрі), сондай-ақ олардың қамтамасыз ету тәсілінің кепілге
қарағанда басқа ... ... ... ... ... ... агенті алдында өз міндеттемесін орындауын қамтамасыз ету ... ... бас ... көздейтін (факторинг) қаржыландыру шартында
пайдалану.
Мүлікті жалдағанда оның қайтарылуын қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... (спортинвентарды жалға алу,
кассеталарды жалға алу, кітапханадан кітап алу, т.б.) Қамтамасыз ... ... олар ... ... ... ... "кепіл сомасы" деп
аталғанымен, шартта ... ... ... ... Мұндай ақшамен
қамтамасыз ету кепіл деп танылуы үшін ... ... ... тиіс. Қамтамасыз
ету ретінде ақшадан басқа мүлік қалдыру, тараптардың келісіміне ... ... ... қалу немесе қамтамасыз етудің басқа шартгық тәсілі
болуы мүмкін. Борышқор жайында ақпарат көзі болудан ... ... ... ... ... ... орындалатынына сендіретін айрықша
қүндылығьшан басқа ешқандай материалдық ... жоқ жеке ... ету ... қалдыру шарттың орындалуын қамтамасыз етудің
азаматтық-құқықтық ... ... ... ... ... талаптарын қанағаттандыру үшін сату
қажеттігі кепілге берілген нәрсенің иеліктен шығарылу мүмкіндігін көздейді.
Сондықтан да кепіл ... ... ... ... ... ... кепіл
ұстаушының өндіріп алуды соған аударғанда сатуға болатындай нәрсе берілуі
тиіс. Бұл талап ақшаға ... ... оны ... ... жоқ,
өндіріп алуды оған аудару оның өз құнымен тең болады. Ақшаның ол ... оның ... ... түрі — ... ... ... екендігінде, оның
құндылығы әлеуметтік функциямен ... және ол ... ... ... ие екендігінен туындайды.
Кепіл нысанын сатудың қажеттігі кепіл ... ... ... ... бар мүлікті пайдалануды керек етеді. Иеліктен алудың
мүмкін еместігі азаматтық айналымнан ... ... ... ... ... талабы бойынша өзіне өндіртіп алуды аударуға болмайтын ... ... бола ... ... ... ... ... шығып қалған заттармен қатар, азаматтық заң актілеріне ... ... 30 ... "Орындаушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының
мәртебесі туралы" ҚР ... ... ... ... ... жол ... ... кепіл нысаны бола алмайды.
Шектеулі айналым қабілеті бар мүлік, ... ... ... құқықтық
реттеудің ерекшелікгері ескеріліп, кепіл нысаны бола алады, атап ... ... ... ... ... ондай мүлікті иеленушіге не оны
мамандандырылған сауда ұйымдары ... сату ... ... ескеріледі.
Кепіл туралы және кепіл нысаны туралы ... ... ... ... заң ... ... ... салу немесе шек қою
мүмкіндігі туралы ... бар. Бұл ... заң ... бойынша кез келген
нәрсенің кепіліне тыйым сала алады, себебі мүлікті кепіл нысаны ... ... ... ... шек ... негізге алынатын критерийлері
белгіленбеген. Мұндай тыйым салу немесе шек қою тек заң ... ... ... емес ... мен ... өмір, денсаулық, ар-ождан,
жақсы атақ, іскерлік бедел, жеке өмірге қол ... жеке ... ... ... құқық, авторлыққа құқық, ... қол ... ... және ... материалдық емес құқықтар мүлікке жатпайды
және кепіл нысаны бола алмайды.
Кепіл қатынастарының тараптары. Кепіл қатынастарына кемінде екі адам ... ... және ... ... ... ... әдетте, негізгі қамтамасыз етілетін шарт бойынша несие
беруші болады. Негізгі шарт бойынша несие берушінің ауысуы, егер ... жаңа ... ... арасында құқық ауысқанда басқадай айтылмаса
немесе заң актілерінде өзгедей белгіленбеген ... ... ... ... жаңа ... берушіге ауысуына әкеп соғады.
Кепіл беруші негізгі қамтамасыз етілетін шарт бойынша борышкер де,
заттық кепіл болушы ретіндегі үшінші жақ та бола ... ... ... ... талаптардың бірі — ол кепілге берілген
нысанның меншік иесі болуы тиіс немесе ол ... ... ... мүмкіндік
беретіндей онда өзгедей заттық құқық болуы тиіс, не, ... ... ... ... ... ... ... не тауарлар
беру, жұмыс орындау, ... ... ... ... ... және т.б.) сол ... ... иесі болуы керек.
Жалпы ереже бойынша, затты кепілге беруші оның меншік иесі болуы, ал
мүліктік құқықты кепілге беруші оның ... ... ... ... ... бөтен мүліктің кепілге берілуіне мүмкіндік болмайды. Кей ... иесі не ... ... ... ... өз ... сол мүлікті басқаруға
сенімхат беру арқылы, затты немесе ... ... ... ... ... ... өкілдік қатынас туындайды, бұл ретте де кепіл ... иесі ... ... ... бәрі бір ... ... болып қалады[47].
Мемлекеттік кәсіпорынның негізгі қорына жататын мүлікті кепілге беру
меншік иесі болып ... ... ... ... ... ... түрінде болады.
Кепілдің туындауының негіздері. Жалпы ереже ... ... ... шарт ... ... ... өзіндік ерекше құқықтық
реттеумен туындауының айрықша жағдайына оның оқиға немесе өзге заңдық факты
болғанда туындауын ... ... бұл ... ... ... ... ... да солармен байланысты. Заң актілерінің негізінде
туындаған кепілді құқықтық реттеудің ... екі ... ... ... заң ... ... ... үшін заң актісі
кепіл құқығының туындауына негіз болатын оқиғадан басқа, онда, қандай ... ... ... үшін ... ... ... Екіншіден, шарт негізінде туындайтын кепіл туралы ереже, егер заң
актілерінде өзгедей белгіленбеген болса, заң ... ... ... де ... Яғни заң ... кез ... өзге ереже және
Азаматтық кодекске немесе Жылжымайтын мүлік ипотекасы ... ... ... ... ... ... кез келген мәселе көзделуі мүмкін.
Мысалы, кепіл берушіге орнына басқа мүлік беріп кепіл нысанын мемлекет
қажеттілігі үшін алып қою, ол ... ... ... ұлт ... заң ... негізінде кепілдің туындауының мысалы бола алады. Бұл ретте
орнына берілген ... ... ... ... ... сәйкес туындайды.
Занды кепілдің тағы бір мысалы ... ... ... ... ... ... ... кепілін алуға болады, оның ... ... ... ... жүзу ... ... ... туралы шарт. Кепіл туралы шарттың мазмұны үшін қажетті ... ... ... ... ... ... ... талап, оны бағалау,
кепілмен қамтамасыз етілетін шарттың мәні, мөлшері, және орындалу мерзімі,
сондай-ақ кепілге ... ... ... қайсысында екенін көрсету
және оны кепіл туралы шарт күшінде болған ... ... ... ... ... нысаны туралы талапта нақты мүлікті кепіл нысанына жатқызу үшін
қажетті ақпараттар болуға тиіс. Мысалы, кепіл нысаны ретінде жеке — ... ... ... қандай нақты заттың кепілде екендігін анықтауға
мүмкіндік беретіндей барлық ерекше белгілер керсетілуі ... ... ... ... ... өткізгенде тектік
белгілер, сондай-ақ кепіл заттың қай жерде тұрғандығын біддіретін қажетгі
мәліметтер немесе нақты ... ... ... ретінде анықтауға мүмкіндік
беретін өзге ... ... ... ... ... бергенде —
оның сорты, астық қоймасының тұрған жері мен реквизиттері, ... ... ... ... ... ... Мүліктік құқықты кепілге
салғанда — міндетті адам, мүліктік құқықтың ... ... ... ... атап ...... ... елеулі талаптары
немесе заңдық факты жайындағы қажетті деректер — ... ... ... ... ... көрсетіледі[72].
Айта кететін бір жағдай — кепіл нысанын бағалау оның нақты құнының
жорамалы ... ол ... ... ... ... мүмкін (кейбір себеіптермен
ұлғаюы немесе кемуі мүмкін). ... ... ... ... ... тараптар алғашқы бағаға жүгінбейді, себебі кепіл нысанының нақты
құны мүліктің сондай түрлерінің өндіріп алу кезіндегі ... ... да, ... ... ... ... қолданған тараптардың әрқайсысы
оның құнына дау айта алады.
Жылжымайтын мүлік ... ... ... ... ... ... жылжымайтын мүліктің кепілі туралы шартта бағалауды
елеулі деп ... ... ... ... бас тарту жағы ... ... ... ... ... ... ... әрқашанда белгілі бір құн және құндылық бар, ... ... ... кепілі туралы шарт үшін бағалау туралы талаптың қажеті
жоқ екендігіне сүйенеді.
Кепіл туралы шарттың ... ... ... ... ... ... ... кепіл түрін — ипотеканы, кепілақыны, мүлік
құқығының кепілін анықтау үшін керек. Кепіл ... ... ... ... кепілдің әрбір түрінде кепіл ұстаушының құқықтарының шегін,
кепіл мүлкін сақтаудағы ... ... ... ... ... жойылған, жоғалған немесе бүлінген жағдайда жауапкершілігі мен
қауіптерін анықтауда ерекшелікгер бар.
Кепіл туралы ... ... болу ... ... ... ... жол беру ... жағдай, әрине, елеулілер қатарына жатпайды,
себебі заңнамада кепіл нысанын ... және ... үшін ... реттейтін нормалар бар. Сонымен қатар, мүліктік құқықтың кепілі
үшін, сондай-ақ, шарт талаптарынан оның кепілақы немесе ипотека ... ... ... емес ... кепілдің күші бар кезеңде кепіл мүлкін
пайдалануға жол беру туралы ... ... ... шарттың елеулі жағдайларына
жатады, және осы шарт негізінде кепіл құқығының табысқа және кепіл мүлкін
пайдаланудан түскен өзге ... ... ... ... ... ... ... немесе бүлінуі үшін жауапкершілігі, сондай-ақ тараптардың
өзге құқықтары мен міндеттері анықталады.
Кепіл туралы ... ... ... ... шарт ... формада
жасалуға тиіс. Жазбаша формада жасалмаған кепіл шартты заңсыз деп танылады.
Қазіргі кезде кепіл туралы шартты ... ... ... ... ... ... шарттың тараптары өзара келісіп кепіл туралы шарттың жай
жазбаша формасын емес, нотариалдық формасын ... ... бұл, ... ... кепілді ресімдегенде қолданылады. Тараптар кепіл туралы
шарттың нотариалдық формасына келісіп, бірақ оны ... шарт ... ... меншіктің, әсіресе мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері бар. АК-ның
304-бабына сәйкес, ортақ (үлесті немесе ... ... ... ... ... салу ... ... иелерінің келісімін керек етеді, ал АК-
ның 220-бабының 3-тармағына сәйкес, кепіл заты ... ... ... ... ... (әуе, ... кемелері және т.б.) бірлескен
меншікке қатысушылардың келісімі нотариалдық куәландыруды талап ... ... ... ... өзі, АК-ның 307-бабының 2-тармағына сәйкес, міндетті
нотариалдық куәландыруды керек етпейді. Ал, практикада ортақ ... ... ... ... ... ... мүлкін) кепілге
салғанда шарт нотариалдық формада жасалады (мүлік мемлекеттік тіркеуге
жатпаса да), бұл ... ... ... ... ... ... ... шарттың талаптарының бірі болып табылады.
Кепілді тіркеу. Жалпы ереже бойынша мемлекеттік ... ... ... мұндай мүлікті тіркеуді жүзеге асыратын органда тіркелуі
тиіс. Атап ... ... ... ... ... ... ... органдарда тіркелуге жататын жылжымайтын мүлікті және
олармен мәмілені тіркеу заңнамада көзделген. Ондай ... ... ... ... үшін ... ... бар. ... мүліктің кепілін тіркеу
жөніндегі талаптарды орындамау ... ... ... ... деп танылуына
әкеп соғады, ол тікелей заңнамадан туындайды[64].
Кейбір жағдайларда ғана болмаса, жылжитын мүлік ... ... ... ... ішіндегі тіркеуге жататындары — жылжымайтын
мүлікке теңестірілгендер (ғарыш ... әуе және ... ... жүзетін кемелер, "өзен-теңіз" жүзетін кемелер) және ... ... ... ... ... ... жататын кейбір
өзге жылжитын заттар. Міндетті мемлекеттік тіркеуге жататын жылжитын
мүліктің ... ... ... ... сақтамаудың құқықтық маңызы
жылжымайтын мүліктің ... ... ... ҚР ... ... 20 ... ... Республикасының әуе кеңістігін пайдалану
және авиация қызметі туралы" заң күші бар ... ... 2001 ... 15 ... ... ... реттеу туралы" Заңына және Қазақстан Республикасының 2002 ... ... ... ... ... жүзу туралы" Заңына сәйкес тек әуе,
теңіз және езен кемелері ғана емес, оларға ... ... де ... ... ... ... ... нормалары ескеріліп және
көрсетілген арнайы заң ... ... да бір ... әуе және ... кемелерінің, ішкі суларда жүзу кемелерінің,
"өзен-теңіз" жүзу кемелерінің кепілі ... ... шарт ... кезден
бастап ғана жасалды деп саналады[30].
Мемлекеттік тіркеуге жататын өзге жылжитын мүліктің кепіліне қатысты,
егер заң ... ... ... ... ... шартты тіркеген
кезден бастап оларды жасау презумпциясы күшіне кіреді.
Қазақстан Республикасының 1998 ... 30 ... ... мүлікті
тіркеу жөніндегі Заңы қабылданғаннан ... ... ... ... мүлік кепілін тараптардың келісімімен тіркеу тетігін құрылды.
Мұндай тіркеудің құқықтық маңызы сонда, ол — ... бір ... ... ... ... ... ... жақ үшін, оның ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді шешу үшін
жариялынында, алуға оңайлығында, бұрынғы жөне ... ... ... ... ... өндіріп алуға айналдыруға заңды құқығы бар
кепіл ұстаушылар мен өзге ... ... ... ... ... ... ... кепілін бұлай тіркеу құқық коллизиясы
туралы дауды шешкенде дәлелдемелік функция ... ... ... ... бұл ... кепілі туралы білмеуі және кепіл ұстаушының мүдделері
мен ... ... ... ... адал ... етуі мүмкін.
Жылжитын мүліктің ... ... ... алушының адал еместігін,
әрине, болжамданады, себебі оның кепіл туралы білуіне, міндетті ... ... ... ... ... ... ... ақпарат
алуына болады.
Егер тараптар мұндай жылжитын мүлік кепілін тіркеу туралы келісімге
келсе, онда тіркеу туралы ... ... ... ... ... Тіркеу
жасамау, бұл жағдайда, кепіл туралы шарттың заңсыздығына әкеп соғады, бірақ
ол тіркеу талаптарын бұзғандықтан емес, шарттың ... ... ... ... заң, ... жылжитын мүлікті кепілге қайта салуға тыйым салу
туралы жағдайлар көзделген сол ... ... ... ... ... ... ... Бұл шартты тіркеу туралы ережені бұзу тыйым
салу туралы талаптарды заңсыз етеді, бірақ ... ... ... ... деп ... ықпал етпейді.
Кепілдің субъективтік құқығы. Кепіл құқығы кепіл құқық қатынастарында
ең басты рөл атқарады. "Кепіл ... ... ... ... оған кепіл нысанының сақталуын қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... Сонымен қатар, кепіл құқығының
құрамына кепіл ұстаушының борышкер кепілмен қамтамасыз етілген міндеттемені
орындамағанда өндіріп алуды кепіл мүлкіне ... ... ... ... кепіл
туралы шартта кепіл ұстаушыға кепілдегі мүлікті өз ... сату ... онда ... ... ... ... ... ету құқығын — несие
берушінің қамтамасыз етілетін ... ... ... ... орындамаған жағдайда кепіл мүлкін сату құқығын қамтиды[50].
Тіркеуге жататын мүлікті кепіл нысаны ретінде пайдаланғанда, ... ... ... ... ... ... шарт ... кезден бастап
кепіл құқығы туындайды, кепіл ақыда — мүлікті кепіл ұстаушыға ... ... жөне ... ... ұстаушыға берілмейтін кепілдің басқа
түрлерінде — кепіл туралы шарт жасалған кезден бастап ... ... ... кепіл құқығы туындауының өзге де тәртібі көзделуі мүмкін,
мысалы, тараптар кепіл ұстаушыға берілетін ... ... ... шарт
жасалған кезден бастап таралуы туралы келісуі мүмкін. ... ... ... ... байланысты, кепіл туралы мәміле тіркелген
кезден бастап кепілдің пайда болуына қатысты кейбір мәселелер шартта ... ... ... емес, мысалы, мүліктің кейбір түрлерін немесе олармен
мәмілелерді міндетті мемлекеттік тіркеу туралы жалпы ... ... онда ... ... шарт ... кезден бастап ғана туындай алады.
Кепіл құқығының туындауы туралы ережені ... ... тек ... ғана ... ... ... ... Сондықтан,
борышкердің кепілмен қамтамасыз етілетін міндеттемесі (несие беруші талабы)
әлі туындамаған ... онда ... ... ... жасалғанына, тіптен оның
тіркелгеніне немесе кепіл нысанының кепіл ... ... ... кепіл құқығы да туындай алмайды. Несие берушінің қамтамасыз
етілетін талаптары туындағанша және занды ... ... ... ... ала шарт сипаты болады, одан өзінше тиісті салдарлар туындайды.
Кепіл құқығының туындау ережесін қолдануды шектейтін басқа да ... бар — ... ... заттай болмауы немесе жалпы ереже бойынша
кепіл құқығының ... ... ... ... ұстаушыда кепіл
нысанына меншік (шаруашылық жүргізу) құқығының болмауы. Мұндай жағдай ... ... ... ... ... немесе шаруашылық жүргізуге келешекте
келіп түсетін мүлікке таралғанда ... ... ... ... зат ... ... немесе ол кепіл ұстаушының меншігіне немесе шаруашылық
жүргізуіне келіп түскенше кепіл құқығы тараптар кепіл ... шарт ... да ... ... ... ... алдын ала шарт белгілері ... ... үй ... ... ... ... ... қаражатына тұрғызылып
жатқан үйге тараптар кепіл құқығын таратса, кепіл құқығы ... ... ... ... объектісі ретінде тіркелген және жылжымайтын мүлік
ипотекасы тіркелген кезден бастап ғана туындайды.
Бұл көрсетілген жағдай үшін ең ... ... түрі — ... құқығы
келешекте алынатын құрылыс материалдарына таралатын айналымдағы тауарлар
кепілі (дәлірек айтқанда — өңдеудегі ... ... ... ... ... ... ... ақшаға алынатын құрылыс материалдарына кепіл
құқығы таралады, оларды алған кезден бастап ... ... ... ... ... ... ... үйдің құрылысына
пайдаланылатын болады, ал үй тұрғызылып және ... ... ... ... бастап кепіл құқығы үйге де таралады[60].
Айналымдағы тауарларға ... ... ... ... кепіл ұстаушының
кепілдерді жазу кітабы бойынша да, кепіл мүлкінің нақты бар ... ... және ... ... былайша да тексеру құқығын, сондай-ақ
кепіл ұстаушының кепіл заттарын көптеген ... сын ... ... заң ... ... Мысалы, Г.Ф. Шершеневич алдын ала шарт
деп болашақ шартты қамтамасыз етудегі ... ... ақша ... ... ... ашу ... және т.б. қарастырды.
Айналымдағы тауарлар кепілінде кепіл құқығының құрамына, сонымен
қатар, кепіл беруші ... ... ... ... ... ... ... тауарлармен операцияларды тауарларға өз белгілері
мен мөрлерін салу ... ... ... "қатты кепілге" айналдыру)
арқылы тоқтата тұру құқығы, сондай-ақ борышкер кепілмен қамтамасыз етілген
шартты орындамаған ... ... ... бойынша, айналымдағы тауарлармен
операцияларды тоқтатуы және кепілге салынған мүлікті өндіртіп алуға аударуы
кіреді[50].
Айналымдағы тауарларға кепіл ... ... ... шарт ... ... ... ал кепіл нысанын белгіленген тәртіпте ауыстырған
жағдайда — кепіл берушіде ... ... ... ... ... ... ... кезден пайда болады.
Кепіл нысанын жоғалту немесе оның толық бүлінуі кепіл ... ... жоқ ... ... болмойды, және бұл ... ... ... еш әсер ... ... ереже мүліктік құқыққа
қатысты да бар — мүліктік құқықтың мерзімнің ... ... ... ... ... әкеп соғады, себебі күшін жоғалтқан мүліктік
құқыққа да ... ... ... ... кепілге салынған мүлік сақтандырылған болса, кепіл ... ... ...... ... ... жағдайда, заң актілерінде
белгіленгеннен алып тасталатындарды қоспағанда, ... ... ... ... үшін сол мүліктің (кепіл берушінің) сақтандыру өтемі
есебінен қанағат алуға құқылы.
Кепіл ұстаушының және өзге де ... ... ... ... ... ... ... орындамаған жағдайда өндіртіп ... ... ... ... бөлу ... ... ... басқа несие
берушілерге қарағанда белгілі бір артықшылық туғызып ... ... ... ... ... ... деп кепіл берушінің ... ... ... ... ... өзі ... ... жақ
белгілеген жағдайда, борышкердің ... ... ... ... ... алуға аудара алмайды.
Кепіл ұстаушының өзге несие берушілер алдындағы артықшылық ... ... және ... ... өзге несие берушілерінің құқықтарының
қиғаштығында кепіл ұстаушының құқықтарының басымдылығын білдіреді. Қазіргі
кезде кепіл ... ... ... берушінің) құқығының артықшылығы бар
екендігі даусыз, бірақ АК-да кепіл ... ... ... ... белгіленген алып тасталынатындарды қоспағанда, ... ... ... ... ... алады деп көрсетілген.
ҚР АК-ның 299-бабының 1-тармағының алғашқы редакциясында кепіл ұстаушы
"заң актілерінде белгіленген алып ... ... ... ... ... ... ие делінген. Осыған сәйкес ... заң ... ... ... іс ... ... ... туралы заң және т.б.). 1998 жылғы 2 наурыздағы заңмен ... ... ... оған ... ... ... ... өзге несие
берушілер алдындағы артықшылығынан алып тасталынатындарды тек ... ... бұл ... өзге заң ... ... ... ол
қайшылық кодекстер бір деңгейдегі нормативтік құқықтық актілердің құқық
нормалары арасындағы қайшылықтарды шешу ... ... ... ... ... Заңның 6-бабының нормаларына сәйкес басқа ... ... бір ... болған жағдайында туындаған. АК
нормалары мен басқа заң актілерінің, мысалы, ... ... ... іс ... және сот ... ... туралы заң
нормалары арасында қайшылық болса, онда ... ... ... ... ... ол ... ... артықшылық құқығынан
алып тасталынатынды тек АК-ның белгілеуі мүмкін екендігі туралы ... ... ... ... ... алып ... ... бойынша
елеулі өзгерістер Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 17 қазандағы
"Қазақстан ... ... ... ... ... Заңына
толықтырулар мен өзгерістер енгізу туралы" Заңына ... ... ... ... ... ... өзгеруіне байланысты болды,
онда кодекстерге нормативтік ... ... ... жоғарырақ
деңгей берілді. Бұл ретте, кодекске қарағанда басымдылық тек Конституцияға,
сондай-ақ конституциялық заңдар мен Қазақстан ... ... заң күші бар ... өзгертулер мен толықтырулар
енгізетін заңдарға ғана ... АК ... мен заң ... ... ... өзге ... (мысалы, Банкроттық туралы заң,
Орындаушылық іс ... және сот ... ... ... ... қоғам туралы заң) қиғаштығында АК-ның ... ... ... ... өзгеруіне байланысты Нормативтік құқықтық
актілер туралы заңның 6-бабының ... ... ... ... ... актіде, яғни АК-да басымдылық болады. Сондықтан, АК-ға
жоғарылау деңгейі берілгендіктен кепіл ұстаушының артықшылық құқығынан алып
тасталынатындарды тек АК ғана ... ал ... заң ... ... тасталынғандардың барлығы заңсыз және күшінде емес, себебі ... ... ... ... ... ... сөзсіз артықшылығы АК-да ол үшін алып
тасталынатындардың заңды тұлғаның өз еркімен тарауына және ... ... ... ... ... 1080-бабына сәйкес мұрадан
қанағаттандырумен ... ... ... көзделгендіктен туындайды.
Кепіл ұстаушының артықшылық құқығынан алып ... ... жеке ... ... ... немесе кепіл берушінің — заңды
тұлғаның банкрот болуымен байланысты тоқтауын ... ... ... ... құқығы тоқтайды және кепіл ұстаушының өзге ... ... ... ... ... берушілердің банкротқа талаптарын
қанағаттандырғанда белгілі бір кезектіліктегі несие ... ... ... ... өз ... ... оның барлық несие берушілердің
талаптарын қанағаттандыруға жететін ақшасы болса ... ... ... ал ... салынған мүлік басқа несие берушілердің ... ... ... ... Ақша, таратылған заңды тұлғаның несие
берушілерінің ... ... ... ... онда ... мен ... ... тұлғаның мүлкінің меншік иесінің функциясын
жүзеге асырушы тарату комиссиясы құқықтарының қиғаштығы болуы ... ... ... 5-, ... ... бұл ... тарату комиссиясы занды
тұлғаның кез келген мүлкін, оның ішінде кепілге салынғанын да ашық ... және ... ... ... ... ... талаптарын
белгіленген кезекпен қанағаттандыруға құқылы. АК-ның 315-бабының ... мен ... ... ... ... ... ... 2-
тармағының диспозитивтігінен және АК-ның ... ... ... нормада басымдылық болады, және құқықтардың бұл
көрсетілген қиғаштығында кепіл ұстаушы құқығының басымдылық күші ... ... ... кепіл мүлкін сатуға және кепіл ұстаушының талаптарын
белгіленген кезекте қанағаттандыруға құқылы. Тарату ... ... ашық ... ... ... ... жалпы ереже бойынша, АК-ның 322-
бабы 1-тармағының 4) тармақшасына ... ... ал ... ... ... ... барлық мүліктерінің есебінен өз талаптарын
белгіленген ... ... ... ... ... ұстаушы, сонымен
қатар, кепіл нысанының кепіл туралы шарт жағдайына сәйкес болмай шығып
қалуына байланысты ... ... ... ... бұрын орындалуын
талап етуге құқылы.
Сонымен қатар, тарату комиссиясы өзге несие берушілердің ... ... ... ... ... ... ... мүлкіне
аудармауға құқылы, бұл ретте ... ... ... ... Тарату
комиссиясының шешімі бойынша және таратылатын заңды тұлғаның аралық немесе
ақтық ... ... ... ... ... тек ... ... қанағаттандыру үшін сатылуы не ... ... ... ... ... ... ... берілуі немесе кепіл құқығын
сақтап оны үшінші жақтың иеліктен шығаруы ... ... ... ... ... ... ашық сауда жүргізбей-ақ сатқан реттерде де болады. АК-ның 50-
бабының 4-тармағы нормаларының сөзсіздігіне байланысты занды ... ... ... кепіже салынған мүліктің тағдырын шешу ... ... ... оның ... ... ... ... сәйкес, мұра қалдырушының қайтыс болар алдындағы
науқасы туғызған ... ... мұра ... жерлеуге кеткен
шығындарды, мұраны қорғауға, басқаруға, өсиетті ... ... ... ... ... ... ... сыйақы төлеуге
байланысты шығындарды өтеуге мұра жеткіліксіз болса, бұл шығындардың орнын
толтыру үшін ... мұра ... кез ... ... оның ... ... ... мүмкін. Бұл норманы іске асырарда ... ... ... көзделген шығындардың орнын толтыру үшін сатуда
кепіл ұстаушының құқығы мен мұраға ... ... ... ... ... ... және т.б.) ... қиғаштығы
туындайды. Бұл ретте мұраға билік етуші іс ... ... ... ... ... яғни, шын мәнінде мүліктің меншік иесінің құқықтары
мен несие ұстаушының құқықтарының ... ... ... берушінің
құқықтары мен кепіл ұстаушы құқықтарының арасындағы қиғаштықты шешетін АК-
ның ... ... ... және ... 315-бабының 2-тармағы
нормаларының диспозитивтігі нәтижесіңде мұраға билік етушінің ... ... ол ... ... көрсетілген шығындарды жабу үшін
кепілге салынған мүлікті сату немесе өзге ... сату ... ... ... ... ... өтеу үшін ... өзге мүліктер
болған жағдайда мұраға билік етуші не кепіл ауыртпалығымен ... ... ... сатуға, не оны ұстаушының талаптарын қанағаттандыру
үшін ғана ... не ... ... ... оған ... ... сақтай
отырып сатуға құқылы. Мұраға билік етушінің шешімі бойынша немесе мұраға
кіретін өзге мүлік жеткіліксіз болған ... ... ... ... ... ... шығындарды жабу үшін сатылуы мүмкін. Бұл ... ... ашық ... ... ... ... АК-ның 322-бабы 1-тармағының
4) ... ... ... ... ... ... қатар, кепіл
нысанының кепіл туралы шарт жағдайына сәйкес ... ... ... ... ... ... ... бұрын орындалуын талап
етуге құқылы[45].
Кепіл мүлкін ашық сауда жүргізбей жеке тәртіпте сатқанда кепіл құқығы
АК-ның 323-бабының 1-тармағының ... ... ... ... ... ... болған жағдайда жеке кәсіпкер кепіл беруші
болған кепіл міндеттемесі тоқтайды, себебі банкрот ... ... ... кәсіпкердің тіркелгені күшін жояды, міндеттеме субъектісі жойылады,
сондықтан жеке кәсіпкердің өмірге немесе ... ... ... сондай-
ақ Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген жеке сипаттағы ... өтеу ... ... ... барлық шарттар тоқтайды. Кепіл
шартының тоқтауы кепіл ... ... ... ... ... кепіл
нысанының кепіл туралы шарт талаптарына ... ... ... ... ... ... орындалуын талап етуге құқық береді. Бұл ретте
АК-ның 21-бабына және банкротгық туралы заңнамаға ... жеке ... ... ... ... банкроттың несие берушілерінде борышкердің
конкурстық массасы есебінен, заңнамада белгіленген ... ... ... ... ... ... туындайды. АК-ның 21-бабына сәйкес
талаптары жеке кәсіпкер мүлкінің кепілімен қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... екінші
кезегінде болады. Кепілге несие берушінің талаптарын ... ... тыс ... деп аталатын шығындар — егер тағайындалған болса,
сот шығындары, әкімгерге, конкурстық және ақтаулық ... ... ... ... ... ... кезектегі несие берушілердің
талаптары — алименттер өндіру жөніндегі талаптар, ... ... ... ... ... өтеу ... ... қанағаттандырылады.
АК-ның 21-бабының 4-тармағы әрбір кезектіліктегі несие ... ... ... ... ... ... ... заң актісіне сілтеме жасайды, ондай акті — Банкроттық туралы ... ... ... ... сәйкес әрбір кезектіліктегі несие
берушінің талабы алдыңғы кезектіліктегі ... ... ... кейін орындалады, ал банкроттың мүлкі тиісті кезектіліктегі
несие берушілердің талабын қанағаттандыру үшін ... ... ... ... ... сомасына қарай пропорциямен
жүргізіледі. Сондықтан бірнеше ... ... ... ... ... толық қанағаттандыру үшін мүлік жеткіліксіз болса, онда, несие
ұстаушылар арасында ... ... ... ... ... Ал, айта ... бір ... — жеке кәсіпкер банкрот болғанда,
кепіл ... өзге ... ... мен кепіл ұстаушының құқықтарында
қиғаштық болмайды, бірақ кепіл құқығы ... және ... ... ... бір ... несие берушісіне айналады. Жеке
кәсіпкер банкрот ... ... ... несие берушісі мен банкрот
арасындағы қатынастар кепіл туралы нормалармен емес, жеке ... ... ... реттелінеді[31].
Мұндай жағдай заңды тұлға банкроттыққа ұшырағанда да болады. АК-ның 55-
бабына сәйкес, конкурстық іс жүргізу қозғалғаннан бастап ... ... оның ... ... шарттары тоқтайды. Конкурстық іс жүргізу
қозғалған кезден бастап қабілетсіз борышқордың мүлкін ... ... ... оның ішінде АК-ның 299-бабында белгіленген барлық
шектеулер алынады. Кепіл ... ... жеке ... ... ... ұстаушыға кепіл нысанының кепіл туралы шарт
жағдайларымен сәйкес емес ... ... ... ... ... шарттың мерзімнен бұрын орындалуын талап етуге құқық береді.
Бұл ретте ... 51-, ... жене ... ... ... ... тұлғаның несие берушілерінде конкурстық іс жүргізу ... ... өз ... ... белгілі бір кезектілікпен, борышкердің
конкурстық массасы есебінен ... ... ... туындайды.
Айта кететін бір жағдай — ... ... ... сәйкес
банктердің банкроттығымен және таратылуымен байланысты қатынастар АК-ның
банк ... ... заң ...... және банк қызметі туралы
Заңға қайшы келмейтін бөлімінде реттеледі. Банктер және банк қызметі туралы
Заңның 74-2-бабының ... банк ... ... ... ... талабын қанағаттандырудың өз кезекгілігі белгіленген, онда кепіл
несие берушілері ... ... ... ... ... ... несие берушілер құқықтарының
дауларын шешетін нормалар жоқ. ... ... ... құқықтық
актілер иерархиясындағы орнын ескерсек, ... ... ... ... құқығының және кепіл ұстаушының АК-ның 299-бабының 1-тармағында
көзделген құқық артықтығылығының сақталатындығын айта кету керек. ... ... ... ... ... ... дейін немесе конкурстық іс
жүргізу қозғалғанға дейін кепіл ұстаушының ... ... ... ... ... АК-ның өзінде белгіленген алып тасталынатындарды
қоспағанда, кепіл мүлкіне қатысты кепіл ... ... ... ... ... ... сақтайды. Заңды тұлға банкрот болғанда
заңды тұлға тарағанға дейін немесе конкурстық іс жүргізу қозғалғанға дейін
алып тасталынатындар АК-да ... ... ... ... ... ... ... мүліктің кепіл ұстаушысы болып табылмайтын өзге
несие берушілердің ақтайтын процедуралар жүргізу ... ... ... ... ... ... шектеу болады[44].
Кепілмен қанағаттандырылатын талаптар. Жалпы ереже бойынша, несие
берушінің талабы өндіртіп алуды кепіл ... ... ... ... ... ... қанағаттандырылады, ол талаптардың кепіл белгіленген кездегі
мөлшеріне байланысты емес. Осылардың құрамына, қамтамасыз етілетін негізгі
шарттың ... ... ... ... ... ... ... төлеуге (қарыз берілген қаражатты пайдаланғандық үшін ... ... т.б.), ақша ... ... пайдаланғандық үшін
тұрақсыздық айыбына (борышты жабу мерзімін өткізіп алу) қатысты ... ... ... ... байланысты шығындарды толық мөлшерде өтеу,
тұрақсыздық айыбын төлеу (айыппұл, өсім), сондай-ақ ... ... ... ... және ... ... ... барлық шығындарды өтеу
(мысалы, сату шығындары және т.б.).
Сонымен қатар өндіртіп алуды кепіл ... ... ... несие
беруші талаптарын қанағаттандырудың кез келген басқа ... ... ... көлем шартта немесе заң актілерінде белгіленуі мүмкін. ... ... ол ... кепіл белгіленген кездегі мөлшеріне
қарамастан, өндіртіп алуды кепіл ... ... ... ... ... толық мөлшерде қанағаттандыру туралы жалпы толықтыратын ереже кепіл
берушінің құқығын да, ... ... ... да ... ... ... табылады. Біріншіден, егер кепіл белгіленгеннен кейін сол ... ... шарт ... ... өссе ... ұстаушы кепіл мүлкін
борыштың жаңа пайда ... ... ... да ... ... ... ... өсуі, көбінесе, борышкердің шартты уақтылы орындамауынан
болады, нәтижесінде, міндеттеменің шартына байланысты ... ... ... ... ... кепіл ұстаушыда борышкерден тұрақсыздық
айыбын алу құқығының туындауы, сондай-ақ кепіл ұстаушыға ... ... ... пайда болуы мүмкін.
Екіншіден, кепілмен шартты кепіл ұстаушының талаптарын қанағаттандыру
кезіндегі сол, бар ... ... ... (ереженің, кепілге
салынған мүліктің құны сол кепілмен қамтамасыз етілген шарт ... ... асып ... ... ... үшін едәуір маңыздылығы болады. Себебі,
кепіл ұстаушының кепіл мүлкін сатудан ... сома мен ... ... ... ... ... арасындағы айырманы кепіл берушіге беруі
жөніндегі міндеті дәл осы ережеден туады. Егер ... ... ... ... ... кепіл мүлкінің бір бөлігіне аудару (мысалы, бірнеше
кепіл нысандарының біреуіне) ... ... ... ұстаушы өндіртіп алуды
сол мүліктің қалған бөлігіне аударуға құқылы емес.
Несие берушінің талаптарын қанағаттандыру көлемін ... ... ... жоғарыда келтірілген тәртібі кепілдің болашақ талаптарды
қамтамасыз ... ... ... ... таралмайды, оған қатысты арнайы
ереже — ... ... ... ... шарт ... ... ... ереже бойынша кепіл арқылы борышкердің сол кезде бар және заңды
шарттары қамтамасыз етіледі, себебі кепілге ... ... ... ... ... ... ... келешекте туындайтын талаптар
қанағаттандырылуы мүмкін, бұл ретте міндетті жағдай — ... ... ... ету ... ... ... арасында келісім болуы
тиіс. Келешекте туындайтын талаптарды ... ... ету ... үшін ... ... ... ... болатындықтан, бұл талап,
сөзсіз, кепіл туралы шарттың елеулі жағдайларына, өзінен ... ... ... ... Кепілді топтастыру кепілді құқықтық реттеу үшін елеулі
маңызы бар әртүрлі негіздер бойынша ... ... ... ол — ... ... ... табылатын мүліктің түрі, себебі, ... ... ... ... байланысты кепілді құқықтық
реттеудің кепілді тіркеу туралы қосымша ... ... ... ... ... ... оны ... берушіде қалдыру, қауіпті кепіл туралы шартқа
қатысушылар арасында бөлу ... және т.б. ... ... бар. Осы ... ... ... кепілі және мүліктік құқық
кепілі болып бөлінеді.
Кепілді түрге бөлудің басқа бір негізі — ... ... шарт ... ... ... және ... берілгендігі. Осы негіздер бойынша
кепіл мынадай түрлерге бөлінеді: кепілзат, мұнда кепіл ... ... ... ... және ... ... ... нысаны, кепіл
күшінде тұрған кезде, оны пайдалану құқығымен кепіл берушінің немесе үшінші
адамның иелігінде қалады.
Бұл ... ... ... ... құқық қатынастарының
субъектілеріне немесе оларды қолдануды құқықтық реттеудің ... тағы да әр ... ... мүмкін. Мысалы, кепілзаттың басқа
түрлеріне жататындар: ломбардтағы ... ... онда ... ... ұстаушының айрықша жағдайы кепілді құқықтық реттеудің ерекшеліктеріне
байланысты; тауар қоймасында тұрған тауарлар кепілі — ... ... жөне оны ... ерекшеліктері кепіл мүлкін сақтаушының —
кәсіпкердің құқықтық қатынастарға қатысуында. Кепіл құқық ... ... ... басқа бір түрі — айналымдағы тауарлар кепілі,
оның ерекшелігі — кепіл ... ... ... ... ... ... өзгертуге ұшыраған заттарды не тектік белгілерімен
анықталатын заттарды пайдаланумен байланысты[74].
Бұл ... ... ... ... кепілге салу үшін не ипотека, не
кепілзат ғана немесе олардың біреуі ... ... ... ... ... кепілі тек ипотека түрінде ғана болады.
Қолданыстағы ... ... ... негізінен, кепілзат түріңде жүзеге
асырылады, себебі, олай болмаған жағдайда, кепіл нысанына өндіртіп алуды
аударған кезге дейін оның ... ... не ... ... оны өз ... қаупі артады. Сонымен қатар, мұндай ... ... ... ... түрінде де болуы мүмкін.
Қолданыста емес жылжитын заттар кепілзатқа да, ипотекаға да ... ... ... ... ... және өзге де ... ... жылжымалы заттарды (абайсыз дәу заттар, мысалы) ... бас ... ... ...... және ... ... болып саналатын
кепілге — мүліктік ... ... ... ... ... ... ... құқығының кейбір түрлерінің кепілінде (мысалы, ... ... ... ... ... ... немесе
ипотеканы қолдану жөнінде шартты түрде айтуға болады, бірақ ол ... ... ... ... ... ... мен
міндеттері бойынша тиісті ұқсастық өзге де жағдайлар беру керек. Бәрі ... ... ... ... болмайды, себебі мүліктік құқықтың құқықтық
режимі заттар режиміне қарағанда едәуір өзгеше, және ... ... ... ... ... ... ... басқа бір түрі — мүліктік
құқық кепілі пайда болады[21].
Ақша ... ... ... бір басқа түрі болып саналады. Ақша
кепілінің бір ерекшелігі сонда, ол ... ... яғни ... ... жаққа — мамандандырылған банк ұйымына берілуге тиіс. Ақша кепілінде
кепіл затының кепіл ... ... ... кепіл берушіде қалуы мүмкін
емес. Ақша кепілінде кепілзат ... ... ... ... Оны ... ... ... өте жоғары өтімділігімен, адал
иемденушіде жойылып кетпейтшдігімен және занды төлем ... ... ... ... ... ... ... несие
ұстаушының иелігіне беру оның меншік иесінің ауысуына әкеп соғады, ол кепіл
нысанының кепіл үстаушысы мен ... ... ... болуына байланысты кепіл
бойынша қандай да бір қатынастардың тоқтауына себеп болады.
Ипотека ... ... ... ... ... ... ... қалдыру оның пайдаланып кетуіне мүмкіндік тудырады,
нәтижесінде кепіл ұстаушының құқығы қамтамасыз ... ... ... Айта
кету керек — ақшаның негізгі арналымы оны төлем құралы ретінде пайдалану,
бұл тұрғыдан алғанда ол ... ... ... ... салу ... ақша ... банктің кепіл құқық
қатынастарына өзінше міндеттемесі бар дербес қатысушы ... ... Ақша ... ... ақша ... банк, өзінің мәніне қарай кепіл
туралы шарттың қайсы бір ... ... ... Олай ... ... аталып өткендей, салынған ақшаның кепіл ұстаушысы мен ... ... ... ... ... ипотека нысаны ретінде қолданылатын мүлікті
пайдалануға байланысты кепіл тоқтайды.
Кепіл нысаны болып табылатын ақша ... банк ... ... ... ол ... орындалуын қамтамасыз етуге арналады.
Мұндай салым шарты салымдар туралы ережеге бағынады, ол ... ... ... ... шарт ... ... жағдайда ғана
қайтарылады. Сондықтан, мұндай салымнан ақшаны несие ұстаушыға беру ... ... ... ... ... ... жағдайында болады.
АК-ның 301-бабында көзделгеніне қарамастан, ақша кепілі АК-ның 765-
бабына ... ... 2000 ... 29 ... ... ... ... болмады, себебі, сол кезге дейін банк
салымының шарты бойынша салымшының кез келген мерзімді немесе ... ... ... қайтару үшін келісілген мерзім немесе мән-жай болғанға
дейін салымды қайтаруға сөзсіз құқығы ... Бұл ... ... ... салу ... емес еді, себебі салымшы, банкпен арадағы қандай да ... ... ... кез ... ... қайтарып алуына мүмкіндік
беретін, АК-ның 765-бабыңда алдын-ала белгіленген құқығына сүйеніп салымды
қайтарып ала алатын. Қазақстан Республикасының 2000 ... 29 ... ... ... ... ... толықтыру енгізілді, оған
сәйкес банк салымын сөзсіз қайтару ... ақша ... ... ету үшін ... жағдайға, яғни ақша кепілі жағдайына
таралмайды.
Ақшаны банк есепшотына кепіл ... ... ятни банк ... ... ... ... ... себебі банк есепшоты
міндеттемесінің конструкциясы клиенттің банк ... ... ... банкте
жатқан ақшаға билік етуінің сөзсіз құқығын, сондай-ақ клиенттің банк
есепшоты ... кез ... ... ... және бұл ... ... ... не
үшінші жақтың пайдасына аударуға сөзсіз құқығын көздейді.
Ақша кепілі банк салымының кепілінен немесе банк есепшотының кепілінен
едәуір ... ... банк ... ... ... банк ... кепіл нысаны ақша емес, салымшының банк ... ... ... ... ... банк салымы шарты бойынша құқығы болады, оған
салымшының немесе клиенттің салымды ... ... ... ... ... ... мерзімінен бұрын бұзуға және бірінші талап ... ... ақша ... шарттардың осы түрлерінде көзделген құқықтары да
кіреді. (Ақша кепілінде негізгі шартты қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... болып табылады, бұл ретте, негізгі шартты қамтамасыз ету
үшін банкке салынған ақшаны алуға кепіл ұстаушы мен кепіл ... ... ... шарттың орындалған-орындалмағанына байланысты, олардың
салымды мерзімінен бұрын қайтаруға немесе бірінші талап бойынша ақша ... ... ... ... ... ... ... немесе оны заңсыз деп
тану ақшаны қамтамасыз етуші ретінде салу туралы шарттың тоқтауына немесе
оны ... деп ... алып ... ал банк ... ... банк ... ... сондай мән-жайлар кепіл туралы шарттың тоқтауына ... ... деп ... әкеп ... ал ол банк салымы шартына ... ... ... еш әсер ... ... ... ... ету ретінде салынған ақша бойынша
тиесілі сыйақы кепіл берушіге беріледі, ал бұл ... ... ... ... ... ... мен төлеу тәртібі банкке ақша салу
туралы ... ... ... 1997 ... 11 ... ... банк қызметінің мәселелері жөніндегі кейбір заң ... мен ... ... ... ... ... ... 4-
тармағы сияқты, АК-ның 303-бабыньщ 5-тармағы да жаңа редакцияда баяндалды.
АК-ның 303-бабының 5-тармағының жаңа ... ... ... болып
табылатын актыда, егер кепіл туралы шартта өзгедей белгіленбесе, ... деп ... Бұл ... ... ... 5-тармағының жаңа
диспозитивтік редакциясы АК-ның 301-бабы 4-тармағының кепіл нысаны ретінде
ақша пайдаланылғанда ... ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты, бұл біріне бірі қайшы ... ... ... ... айта ... жөн. ... ... 4-тармағы
мен АК-ның 303-бабының 5-тармағы нормаларының бұл ... ... ... ... себебі ол ақшаны тек банкке салғанда ғана оны
кепіл ... ... ... ... ... заңнамада келтірілген әрқилы түрлері сонымен аяқталмайды,
азаматтық заңнама нормаларының диспозитивтігі және шарт ... ... ... ... ... ... басқа
да түрлері кездесуі мүмкін. Айналымдағы тауарлар ... ... ... ... де ... ... Заң ... негізінде кепілдің өзге
түрлері, бұрын аталып өткендей, кепілдің шарттық ... ... ... деп ... ... ... ... болып табылатын)
түрлері белгіленуі мүмкін.
Кепіл құқығының мазмұны және оны жүзеге асыру. Кепіл ұстаушының ... ... ... қамтамасыз етілетін шарт бойынша талаптардың
қанағатын алу үшін оның ... ... ... ... ... ... ретте ескеретін бір жағдай — кепіл негізгі шартты ... ... ... ... ... ... нысанына өз құқығын жүзеге асыру
мүмкіндігі, көбіне, негізгі шарттың тағдырына байланысты. Кепіл ... ... ... ... ... тиісінше орындамағанда ғана
өндіріп алуды ... ... ... ... мен кепіл беруші бір адам болып үйлескенде міндеттеменің мәні
мен кепіл берушінің жауапкершілігінің маңызы болмайды. ... ... ... ... ... шартты орындауы тиіс. Негізгі шартты орындамаса
ондай борышкер өзінің барлық ... ... ... ал ... ... ... оған борышкердің белгілі бір мүлкін өндіріп алуға аударуға ... өз ... ... ... ... ... ... басқа несие берушілері алдында артықшылық алады. Борышкер мен
кепіл беруші екі ... адам ... ... ... кепіл болушылықта
қамтамасыз ету, яғни несие берушінің негізгі ... ... ... ... ... борышкерден басқа үшінші жақтың — ... ... ... есебінен қосымша артады. Несие беруші бұл жағдайда өз
талаптарын борышкердің емес, ... ... ... ... кепілге
салған мүлкінің есебінен қанағаттандырып, ... ... ... ... ие ... Бұл жерде негізгі шарт бойынша борышкер кепіл ... ... ... шарттың орындалмағаны үшін өзінің барлық
мүлкімен жалпы азаматтық-құқықтық принциптер бойынша жауап ... ... ... ... ... борышкердің мүлкіне жалпы негіздерде, ... ... ... ... ... ... ... артықшылығынсыз,
аударуға құқылы.
Кепілмен қамтамасыз етілетін мерзімді шартты белгіленген мерзімге
орындамау фактысының өзі өндіріп ... ... ... ... негіз
болады, себебі бұл жерден борышкердің шартты орындамауын көреміз. Мерзімсіз
шартта немесе талап ету кезімен ... ... ... ... ... ... ... аудару құқығы негізгі шартты орындау ... ... ғана және ... ... ... үшін ... ... (әдетте, бұл - шартты орындау үшін қажетті ақылға қонымды мерзім
және одан ... жеті ... ... не, ... талап ету кезімен
анықталған шартты орындаудың жеңілдік мерзімі ... ... ету ... жеті ... ... ... ... кейін ғана туындайды[41].
Кепіл нысанын өндіріп алуға аудару, ... ... ... ... яғни ... ... талап қою жолымен және негізгі міндеттеме
бойынша талаптарды қанағатгандыру үшін ... ... ... ... ... сот ... бойынша жүзеге асырылады. Мүлікті сатуды және ... ... бұл ... сот ... ... жүргізу
кодексінің ережелері бойынша жүргізеді.
Шартта, соңдай-ақ АК мен заң ... ... ... ... ... мүлікті сауда еткізу (аукцион) жолымен жөне ... жөне ... ... ... ... отырып мәжбүрлі
сотган тыс тәртіпге өз бетімен сатуға қүқылы. Мысалы, жалпы ереже бойынша,
ақша ... ... ... ... ... сату ... ... ұстаушы -
банк кепіл мүлкін мәжбүрлі сотган тыс ... ... ... соттан тыс тәртіпті қолдану мүмкіндігі кепіл туралы кез
келген шартта көзделуі мүмкін. Сонымен ... заң ... ... ... ... аударуды мүліктің кейбір түрлері үшін соттан тыс
тәріпте ... шарт ... ... заң ... ... ... көздейтін ережелеріне қарамастан шек қою көзделуі мүмкін. Мысалы,
жылжымайтын мүліктің ипотекасында қоғам үшін едәуір ... ... ... ... ... бар, ... мүлік түріндегі кепіл
нысанын сатқанда мәжбүрлі тыс ... жол ... ... ипотекасы үшін басқа адамның немесе органның келісімі керек болған
жағдайда да мәжбүрлі соттан тыс ... ... ... ... ... Өндіріп алуды кепіл нысанына аудару оны ашық саудада сату
арқылы жүзеге асырылады. ... ... ... сот ... ... ... мүлікті сот шешімдерін қанағаттандыру үшін ... сай ... ... алуды кепіл нысанына мәжбүрлі соттан тыс тәртіпте аудару
процедурасы ... ...... ... ... болуын көздейді, ол
кепіл мүлкін сатуға дайындайды және ашық ... ... ... ... ... білдірілген тұлғаны кепіл ұстаушы тағайындайды. ... ... жеке ... ... ... болуы мүмкін. Сенім білдірілген
тұлға кепіл ұстаушының өкілі болып табылады және сауда өткізуге қатысты өз
функцияларын жүзеге ... үшін оның ... ... ... ... ... әдетте, аукцион түрінде, алдын ала хабарлаған ереже ... ... ... ... ... ... бойынша талаптарын
қанағаттандыруға жіберу және қалғанын кепіл берушіге қайтару арқылы түскен
ақшаны бөледі[35].
Кепілді қайталап салу. Кәсіпорындарда ... ... ... ... ... етуге банктердің көтеріңкі талаптары
жағдайында, сондай-ақ құқық қолдануда ... ... ... байланысты
белгілі бір қиындықтар болғанда кепілді қайталап салу ... ... ... ... ... берушінің кепілдегі мүлікті келесі кепілге
беруіне жол берілген. Кепіл берушінің кепілді қайталап салу мүмкіндігін
шектеу ... ... ... ... мүмкін. Кепіл туралы шартта кепілді
қайталап салуға тыйым болмаса кепіл беруші кепілдегі мүлікті басқа ... ... ... ... өзі ... ... бірақ алдыңғы кепіл
ұстаушылардың құқықтары туралы кейінгілердің барлығын ескертеді.
Әртүрлі несие ... ... ... ... ету үшін ... ... ... алуды аударған жағдайда (кепілге қайталап салу),
талаптарды қанағаттандыру "үлкендік принципі" — кепіл ... ... ... ... ... бір жағдай — ... ... ... нысанына өндіріп алуды бір-ақ рет ... ... ... мүлкін ашық саудада сату, сондай-ақ оны сатудың мүмкін ... ... ... ... кепіл ұстаушыларының кепіл құқығының тоқтауына алып
келеді. Алдыңғы кепіл ұстаушыда тұрған кепіл мүлкін ... ... ... ... ... осы ... ... кепіл ұстаушылар
қанағат алғаннан кейін ғана және ондай қанағат алудан қалған құн шегінде өз
талаптарын қанағаттандыруға ... ... ... осы ... ... ... мен кепіл берушінің талаптары осы мүліктің ... ... ... ... ... ғана өз ... мұндай
мүлік есебінен қанағаттандыруға айрықша артық құқық алады.
Мүлік кепілге қайталап салынғанда кепіл беруші әрбір ... ... осы ... ... ... ... деректерді хабарлап
отыруға міндетті. Бұл міндет ... ... ... ... ... талаптарды орындамаған жағдайда кепіл мүлкін иеліктен шығару
мүмкіндігінен, барлық кепіл ...... ... ... ... ... ... ақша есебінен "үлкендік" тәртібінде
қанағаттандыру жөне барлық кепіл ... ... ... мүлкіне
қатысты кепіл құқығын тоқтату қажеттілігінен туындайды[30].
Кейінгі кепіл ұстаушылардың алдыңғы ... ... ... ... ... ... ... ықпал етеді. Кейінгі кепіл
ұстаушылардың ... ... ... ... бұл ... ... ара ... үшін ғана маңызы бар, себебі, несие
берушінің кейінгі ... ... ... ... ... ... бар
кепілі жайында хабарлау міндетін орындамауы осындай бұзушылық салдарынан
кейінгі ... ... ... залалды өтеудегі оның жауапкершілігіне
негіз ... ... ... ... ... ... әйтеуір бұзуы кепіл
ұстаушыға кепілмен қамтамасыз етілген шарттың мерзімінен бұрын ... ... ал ... ақылға қонымды мерзімде қанағаттандырылмаса ... ... ... ... ... құқық береді.
Мүлікті кепілге қайта салуға кепіл туралы шартта тыйым салынса, онда
ол заңсыз деп танылады, ол заң ... атап ... ... ... 2-тармағына қайшы келеді. Мүлікті кепілге қайталап салу ... егер оған ... ... ... ... ... тек бұрынғы несие
ұстаушының ғана емес, сонымен қатар мәмілені заңсыз деп тану ... ... ... кез ... мүдделі адамның да талабы бойынша заңсыз деп
танылуы ... ... ... Несие берушінің кепіл құқығының ... ... ... ... ... зандылығына байланысты екендігінен
басқа, кепілмен қамтамасыз етілетін шарттың ... ... ... ... ... өзге де ... ... мысалы, борышты кешіру,
орындаудың мүмкін еместігі, заңды тұлғаның ... т.б. ... ... ... ... да көрініс табады. Бұл кепілдің қосымша
ретінде негізгі шартқа тәуелді ... ... ал ... ... ... ... ... мүмкіндігін жоққа шығарады. Қамтамасыз
етілетін шарт ... оны ... ету ... де қалады.
Бірақ, мұнымен қатар, кепіл құқығы кепіл ... ... ... тағдырына да, және кепіл берушінің кепіл нысанына меншік құқығына да
байланысты. Атап айтқанда, кепіл ... ... ... ... ... ... заң ... көзделген негіздермен және тәртіпте (алып
қою немесе мемлекет пайдасына ... алу, ... ұлт ... жөне т.б.) ... ... шарт ... ... құқығының
тоқтауына әкеп соғады.
Кепілге салынған мүлік жойылған жағдайда кепіл құқығы тоқтайды, себебі
жоқ затқа ... ... ... тиіс ... ... ұстаушы жауапты емес мән-
жайлар бойынша кепіл нысанының жойылуы немесе басқадай шығыны, егер ... ... ... ... кепіл нысанын қалпына келтірмесе немесе оны
құндылығы сондай басқа мүлікпен алмастырмаса, ... ... ... ... ... ... бұрын орындалуын талап етуіне құқығы
бар.
Кепілге салынған мүлікті заң актілерінде көзделген негіздер бойынша
алып ... кез ... ... осы ... қатысты кепіл құқығы
тоқтайды. Кепіл ұстаушы, заңнамада көзделген өзге құқықтармен ... ... ... ... ... орындалуын сөзсіз талап ету
құқығын алады. Ескеретін бір жағдай — кепіл ұстаушының ... ... ... ... ... етуі оның ... ... табылмайды. Кепіл
ұстаушының негізгі шарттың мерзімінен бұрын орындалуына өз ... ... ... ... ...... ... негізгі
міндеттеме бойынша шығындарды өтеу ... ... бас ... ... азайтуына негіз бола алмайды[49].
Алынған мүліктің орнына өзге мүлік қойылған жағдайда алынған мүлікке
қатысты кепіл құқығы тоқтайды, ... ... ... ... ... орындалуын талап етуге қүқылы. Бірақ, мұнымен қатар, ... ... ... ... де ... ... ... Бұл ретте алғашқы
кепіл нысанына кепіл берушінің меншік құқығы тоқтаған кезден бастап ... ... ... ... ... кепілге берілгендігін тағайындайтын
заң актісінің негізінде кепілдің жаңа міндеттемесі туындайды (заң ... ... ... ... бір ... Бір ... (алғашқы
кепілдің) екінші шартқа (алынған алғашқы кепіл нысанының орнына ... ... ... ... болып табылатын мүлік алынып, оның құны өтелген жағдайда
кепіл құқығы тоқтайды, кепіл ұстаушыға негізгі шарттың ... ... ... ету ... ... ... ... кепіл ұстаушыға өз
талабын кепіл берушіге тиесілі сомадан қанағаттандыруға, кепіл ... ... ... беріледі. Бір шартты (кепіл құқығын) басқаға
(алынған мүліктің құнын өтеуден ... ... ... кұқық)
алмастырудың негізі, сақтандырылған мүлік жойылғанда сақтандыру төлемінен
қанағат алуға құқық туындағандағы ... ... ... ... ... болып табылады.
Кепілге салынған мүлікті заң актілерінде белгіленген негіздерде және
алынған мүлікті алмастыруға не алынған мүліктің құнын өтеуге ешқандай ... ... алып ... жағдайда кепіл құқығы тоқтайды, бірақ бұл
негізгі шартқа еш ... ... ... ... етуші мәміленің
заңсыздығы негізгі міндеттеменің заңдылығына ықпалын тигізбейді.
Кепіл берушінің кепіл құқығын ... ... ... ... ... ... ... кепіл ұстаушы кепіл нысанының сақталуын
қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... қанағатгандырған жағдайда да негізгі шарт тоқтамай-ақ
кепіл туралы шарт ... ... Бұл ... ... ... ... ... құқықтарын кепіл ұстаушының кепіл нысанын жоғалтуға ... алып ... ... ... ... әрекеттерінен қорғайтын шара
болып табылады.
Кепіл ұстаушы ... ... ... өз ... ... ... ... орындалса да кепіл құқығы ... ... ... ... ... ... ... берушінің
қамтамасыз етілетін негізгі шарт бойынша талаптары кепіл ... ... сату ... ... ... ... Бұл ... жалпы
ереже бойынша, борышкердің негізгі шарт бойынша міндеті, мүлік құны несие
берушінің талаптарын толық ... үшін ... ... жағдайда,
тоқтамайды, ал кепіл берушінің міндеті ... ... ... аударған
несие берушіге қатысты ғана емес, осы мүліктің өзге ... ... ... да ... себебі келесі кепіл ұстаушылар осы
мүліктен, ол сатылған жағдайда, алдыңы кепіл ... ... ... ... алуға құқылы[75].
Кепілге салынған мүліктің құны несие ... ... ... ... ... ол, ... ... бойынша,
борышкердің өзге мүлкінен жалпы негіздерде, кепіл ұстаушыға берілетін
артықшылықсыз ... ... ... Сатылған мүліктің өзге де келесі кепіл
ұстаушыларында да осыңдай құқық болады.
Жылжымайтын мүлік ипотекасының сол ... ... ... шарттың
тоқтауына алып келетін кейбір жағдайлары (Ипотека туралы жарлықтың 37-
бабының 2-тармағы) жоғарғы ережеге жатпайды[21].
Кепілдің ... ... ... ... ... мүлік
ипотекасының тоқтауының өзіндік ерекшеліктері де ... ... ... ... шартымен рәсімделген ипотеканың тоқтауы азаматтық
заңнаманың жаңа ... атап ... ... 322-бабында көзделген
негіздер бойынша, ... ... ... ... ... ... ... шартын ипотека куәлігін беріп рәсімдеген жағдайда, кепіл
құқығын ... ... ... ... нормаларыңца көзделген
негіздерінен басқа реттерде, кепіл құқығы ипотека ... ... ... ... ... ... ... одан туындайтын
құқықтар жүзеге асырылғанда тоқтайды, егер одан туындайтын талаптар негізгі
шарт бойынша борышкерге негізгі ... ... ... ... ... ай ... ... ипотека нысаны жоғалған жағдайда қойылмайтын болса.
Кепіл шарты тіркелуге тиіс жағдайда кепіл туралы шарт ... ... ... ... ... ... тиіс, себебі кепіл
туралы шарттың тоқтауы кепіл берушінің ... ... ... ... пайдалану немесе және оған билік ету ... ... де ... қамтамасыз етілген шарт оны орындағандықтан немесе АК-ның 21-
тарауында көрсетілген өзге ... ... ... ... ... ... қүқығын 312-баптың 3-тармағында көзделген негіздер бойынша
мерзімінен бұрын тоқтату туралы талаптары қанағаттандырылған ... ... егер ... ... ... ... немесе сақталуын қамтамасыз
ету үшін ол ... ... ... ... ... ... болса, оны кепіл
берушіге тез қайтаруға міндетті. Мұндай міндет кепіл ... ... ... ... ... ... иелігінде болған негіздердің тоқтауымен
байланысты туындайды. Кепіл құқығының тоқтауы кепіл ... ... ... толық көлемде қалпына келтіреді (меншік ... ... ... ... ... ... өзінің басқаруындағы
мүлікті иеленуге, пайдалануға және оған билік етуге сенімгерлікпен басқару
құқығын жөне т.б.) және ... ... ... ... ... түсірумен байланысты барлық шектеулерді тоқтатады. Кепіл
ұстаушы ... ... дер ... ... ... ... ... кепіл мүлкін жоғалтқан немесе бүлдіргені үшін
жауапкершілікті қоспағанда, кепіл беруші алдында ... ... ... ... дер кезінде қайтармаудан келген залал үшін жауап
береді[30].
Негізгі шарт ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Кепілмен қамтамасыз етілетін шарт бойынша борышты аудару кепіл құқығын
тоқтатады, себебі кепіл берушінің қамтамасыз етуге мүлік ... ... ... оның ... ... ... ... тарапынан деген оған
сеніммен тығыз байланысты. Сондықтан, негізгі қамтамасыз етілетін ... ... ... егер ... ... жаңа ... үшін ... келіспесе, кепіл де тоқтайды. АК-ның өзге келісім ... ... ... сәйкес кепіл құқығы, борышты басқа адамға
аударған жағдайда, кепіл беруші негізгі шарт ... ... ... ... АК-ның 348-бабына сәйкес несие беруші борышты аударуға келісім
беру мәселесін шешеді, және, егер ол ... ... ... онда ...... ... ... шарты тоқтайды.
Кепіл құқығын аудару. Кез келген мүліктік құқық ... ... ... ... шартының мәнінен туындайтын, беру жөніндегі ерекшеліктермен берілуі
мүмкін.
Кепіл құқығын, оның ішінде заттық кепіл құқығын беруге шарт ... ... ... ... адамға өтуі үшін белгіленген ережелер
қолданылады. Бұл, біздің пікірімізге, кепілдің ... ... ... ... қосымша және оған тәуелді айрықша шарт ... ... ... заң ... негізінде туындаған жағдайда,
оған да, егер заң ... ... өзге ... ... ... ... кепіл туралы ереже қолданылады.
Кепіл туралы шарттың акцессорлығы (қосымшалығы) және оның ... ... ... ... себепті, сондай-ақ, кепіл ұстаушы
тек негізгі қамтамасыз етілетін шарт бойынша несие беруші ғана ... ... ... ... ... ... ... өтуі несие берушінің
негізгі қамтамасыз етілетін шарт бойынша құқықтары сол ... ... ... ... ... ... туралы шарт бойынша құқығын беруге
көнуі сол адамға негізгі ... ... шарт ... ... та ... деп ... ... етілетін шарт бойынша құқықтың өтуі оны қамтамасыз
ететін шарттар бойынша, оның ... ... ... ... ... егер
заң актілерінде немесе негізгі қамтамасыз етілетін шарт бойынша талап ету
құқығын беру ... ... ... ... ... ... және
бір уақытта өтуіне әкеп соғады. Заң актілерінде немесе негізгі шарт бойынша
талап қою құқығын беруге көну ... ... ... ... басқа несие
берушіге өтетін құқықтарының өзге көлемінің көзделуі мүмкін, атап ... ... шарт ... ... жаңа ... ... ... құқықтар
көлемінен алынып тасталуы мүмкін (бұл ретте кепіл құқығы тоқтайды), немесе
кепілмен қамтамасыз етілетін көлемі азаюы мүмкін (бұл ... ... ... ... енгізілуі тиіс). Қамтамасыз етілетін талаптардың көлемін
ұлғайту мүмкін емес, себебі ол үшін кепіл берушінің келісімі ... ... ... ... ету ... ... реттелуі АК-
ның 18-тарауында жан-жақты қарастырылған тұрақсыздық айыбымен, кепілпұлмен,
кепілдікпен, кепіл болушылықпен немесе ... ғана ... ... және ... заң актілерінде қамтамасыз етудің ұстап қалу және
кепілдік ... ... ... ... айтылған.
АК-ның 292-бабында ұстап қалу міндеттемені қамтамасыз ету тәсілі
ретінде айтылғанмен, АК-ның ... оның ... ... ... орындалуын қамтамасыз ету әдісі ... ... ... ... мәні — ... ... ... немесе шартта
көзделген жағдайларда, мәміле нысаны болып табылатын мүлікті ... ... ... ... ... ... ... несие берушіге
борышкерден тиесілі ақшаны немесе ақша сомасынан өзге мүлікті ... ... ... ... ... ... өзге ... ұстап қалу құқығы.
Мысалы, шарттың орындалуын қамтамасыз етудің бұл тәсіліне сатушының ... ... ... ... оның құнын төлегенше ұстай тұруы (АК-ның ... ... ... комитенттің есебінен түскен барлық
соманың ішінен комиссияның шарты бойынша өзіне тиесілі соманы ... ... ... және т.б. Ұстап қалу ұғымын міндетемені қамтамасыз ету
тәсілінен гөрі ... ... жөн. ... ... ... ету
тәсілімен қатар, АК-ның 284-бабының 2-тармағында көзделген өзін өзі қорғау
тәсілі де ... ... ... ... ... ... шартты орындамауы немесе тиісінше орындамауы екінші тарапты өзара
міндеттерді орындаудан және өз міндетін орындауға ... кері ... ... ... кез ... ... шарт ... екінші
тарапын міндеттемеде көзделген өзара міндеттерді орындағанына дейін мүлікті
ұстап қалуды пайдалану ... ... ... ақша ... ... ... оның ішінде сатушының сатып ... ... ... ... оны ұстай тұру құқығы, біздің ойымызша, дәл ... ... ... ... түскен барлық соманың ішінен
комиссияның шарты ... ... ... ... ... қалуға құқығында
біршама басқа мән бар, себебі бұл ретте комиссионердің біртекті ... ... ... сәйкес есепке жатқызуы орын алады. Ұстап
қалуды құқықтық ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етудің бүл түрінің ережесіне өз ықтиярымен келісуіне
мүмкіндік ... ... ... ... ... және ... ... айтылатын басқа әдісі — ... ... ... ... ... жарнамен қамтамасыз етудің шарттары ашық саудаға қатысу
үшін көзделген. Мысалы, кепілге салынған ... ... ... 4-
тармағына сәйкес сатқанда саудаға ... ... ... ... ... ... ... қатысу кепілдік жарнаның
төленуін қарастырады. Бұл ретте кепілдік жарна қатысушы офертасының белгілі
бір уақыт аралығындағы заңдылығын да, ... ашық ... ... өзге
конкурстық міндеттемелердің жеңімпазы деп жариялағанда оның ... ... ... ... ... де қамтамасыз етеді. Көрсетілген
мысалдардағы сияқты кепілдік жарнасы, қамтамасыз ету тәсілі ретінде, басқа
да кез келген жағдайларда, оның ... ... ... жалдауда, ақысыз
қызмет көрсетуде және т.б. пайдаланылуы ... Бұл ... ... ... кез ... шартын қамтамасыз ете алады.
Кепілге қарағанда, кепілдік жарнада ақша несие ... ... ... шарт бойынша беріледі, ол қамтамасыз етілген міндеттеме
тоқтағанда, оның ішінде, шарт ... ... ... ... бойынша,
кепілдік жарнасын қайтаруға міндетті, ал негізгі шарт орындалмаған жағдайда
оны ... ... ... ... кейбір тұстарда, кепілпұлдың
сипаты бар, одан аванстық төлем функциясын табуға болады. Мысалы, аукционға
(оның ішінде кепіл мүлкі ... ... ... үшін ... ... аукцион жеңімпазының сатып алу бағасының есебіне жартқызылуы ... оның ... ... сол, ол ... ... қандай да
бір ақша сомасын төлеу жөніндегі өз міндеттерін бұзғанда, оған, ... ... ... жөнінде көтеріңкі міндет жүктелмейді. Қатысу
кепілдік жарнасымен қамтамасыз етілген бірқатар жағдайларда, мысалы, ... ... ... жасауға теңдерлерде, кепілдік ... ... ... ... ... ... тауар
жеткізу шартын жасауын қамтамасыз етеді жөәне онда аванстық ... ... ... ... ... кепілдік жарнаны қамтамасыз етудің әдісі
ретінде арнайы құқықтық реттеудің болмауы шарт ... ... ... ... ... етудің бұл түрінің ережелерін өз бетімен келісуіне
мүмкіндік береді.
Қорытынды
Егеменді еліміз ... ... ... қамтамасыз ету қоғамдық
қатынастардың барлық үлкен топтарын реттей ... ... ... ... ... мүмкіндік туды.
Шарттың орындалуын қамтамасыз ету шартты орындауға немесе тиісінше
орындауға әсер ететін ... ... ... болып табылғандығы
анықталған. Осы шарттың орындалуын қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ету ... ... толық орындауға
мүмкіндік береді. Сол әдістердің кең таралған, әрі ... ... ... ... ол да терең, жан-жақты зерттеуді қажет ететін институт болып
табылады. Шарттың ... ... ету ... ... ... зерттеуге бағытталған әдебиеттер, мақалалар өте аз, саусақпен
санап алуға болады. Мұның бір ... ... ... ... даулы
мәселелердің аздығынан болса керек. Сонымен қатар кепіл құқығын ... ... ... ... ... ... Азаматтық
Кодекстің 311 бабының 2-ші тармағында “егер кепіл ... ... ... ... кепілге салуға жол беріледі” деп көрсетілген. Біз ... ... ... неге ... ... да ... салынған мүлікті
кепіл берушінің басқа міндеттемесі бойынша қайтадан кепілге салуға ... ... ... ... онда ... ... кепілге салынған мүлікті
қайталап кепілге салуға құқысы жоқ. “Затты ... ... ... ... ... ... ... келісімімен оған шаруашылық басқару ... бар ... заң ... ... ... тұлға да бола алады” деп ұсыныс
жасайды.
ҚР заң құжаттарында өзгеше көзделмесе, заттық меншік иесі не ... ... оған ... басқару құқығы бар одан заттың кепіл
берушісі бола ... Бұл ... ... ... ... мемлекеттік кәсіп орындарға мүлкін кепілге салуға тыйым
салынуы мүмкін екен.
Сол себептен азаматтық ... ... ... қамтамасыз ету,
шартты орындауға қамтамасыз ету әдістері туралы кейбір өзекті мәселелерді
ашып кетуге тоқталдым.
Қазіргі ... ... ... ... ету әдістері тек
қамтамасыз етіп қана ... ... ... ... санкция
түрінде көрініс тапқан ерекше құралдардың бірі болып саналады.
Осыған байланысты шартқа қатысушы ... ... ... алу ... көп ... ... нақтырақ айтатын болсақ несие
берушінің әрекетінің ұйымдық - ... ... ... ... мәртебесін анықтау және толық түрде бағалау бүгінгі күннің
талабына ... ... ... ... пәні ретінде көрініс тапқан шартты
қамтамасыз ету әдістерінің бір жолға қойылып, осы ... ... заң ... ... және ... баға берілуі
алынады.
Шартты қамтамасыз ету азаматтардың шарт еркіндігі принципіне негізделіп
жүзеге асырылады.
Қазіргі таңда елімізде көптеген ... атап ... ... сатып алу-
сату, кепіл (жер ... және жер ... ... ... ... шарттар өз табиғи жағдайларын жоғалтпай, қоғамда ... ... ... қатар жаңа шарттардың түрлері (рента, факторант,
франгайзнит, ... ... ... ... ... ... шартты
қамтамасыз ету әдістері нарықтық экономиканы құқықтық реттеуде тиімді және
ешқандай күмән тудырмайтын ... ... ... ... ... тізімі
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы 2008 жыл
2. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына
жолдауы 2008
3. Қазақстан ... ... ... ... және ... бөлімдер):
2007 жылғы 15 қаңтарға дейінгі өзгертулер мен толықтырулар енгізілген,-
Алматы: Баспа,2007
4. Қазақстан Республикасының «Нормативтік құқықтық актілер» туралы Заң ... 1998 ... ... ... (жалпы бөлім) күшіне ендіру туралы Қазақстан
Республикасының Жоғарғы Кеңесінің қаулысы. 27 ... 1994 ... ... Республикасының Жер кодексі 20 маусым 2003 жыл
7. Қазақстан Республикасының «Бағалы қағаздар рыногы » ... Заңы 2 ... ... ... ... ... айналымы туралы» Заң 28 сәуір 1997
жыл
9. Қазақстан Республикасының Президентінің «Жылжымайтын мүлікке ... ... ... ... мемлекеттік тіркеу туралы» Жарлығы 22
желтоқсан 1995 жыл
10. «Қазақстан ... ... ... ... Заңы 20 ... 1991 ... Қазақстан Республикасының Президентінің заң күші бар Жарлығы «Шет ел
азаматтарының Қазақстан Республикасында ... ... 19 ... ... ... Республикасының «Жеке кәсіпкерлікті қолдау және қорғау
туралы» Заңы 4 шілде 1992 ... ... ... ... ... ... Заң 19 шілде 1997
жыл
14. «Жауапкершілігі шектеулі және қосымша жауапкершілігі бар ... ... ... Заңы 22 ... 1998 ... Қазақстан Республикасының «Бакроттық туралы » Заң 21 қаңтар 1997 жыл
16. ... ... ... туралы заңы» 8 қаңтар 2003 жыл
17. Қазақстан Республикасының Президентінің «Шаруашылық серіктестіктері
туралы» Жарлығы 2 ... 1995 ... ... Республикасының «Мемлекеттік кәсіпорындар туралы» Заңы 19
шілде 1995 жыл
19. Қазақстан Республикасының ... ... ... Заңы 13 ... ... Қазақстан Республикасының «Өндірістік кооператив туралы» Заңы 5 қазан
1995 жыл
21. Қозғалмайтын мүлік ипотекасы туралы Заңы 1999ж.
22. ... ... ... ... Заңы 14 ... 1997 ... ... Республикасының 1994 жыл 24 ... ... ... ... ... Республикасы Президентінің "Шаруашылық, серіктестері туралы"
заң күшіне ие Жарлығы 1995 ж., 2 мамыр.
25. ... ... ... ... ... заң ... ие ... 1995 ж., 19 маусым.
26. Қазақстан Республикасы Президентінің "Қазақстан Республикасындағы кеден
ici туралы" заң ... ие ... 1995., 20 ... ... ... ... "Банктер және банк қызметі туралы"
заң күшіне ие Жарлығы 1995ж., 31 тамыз.
28. Қазакстан Республикасы Президентінің "Мұнай туралы" Жарлығы 1995ж., ... ... ... ... ... мүлкін ипотекалау
туралы" заң күшіне ие Жарлығы 1995 жыл 23 ... ... ... Президентінің "Қозғалмайтын мүлікке және
онымен Жасалған мәмілеге құқықты ... ... ... ... ие ... 1995 ж., 25 желтоқсан.
31. Қазакстан Республикасының "Банкроттық туралы" заңы. 1997ж., 21 қаңтар.
32. Қазақстан ... ... ... ... ... заң күшіне ие Жарлығының күшін жоғалтқанын тану
және Қазақстан Республикасының кейбір заң ... ... ... енгізу туралы " Заңы 1997 ж., 5 наурыз.
33. Қазақстан Республикасының "Құнды қағаздар рыногы туралы" ... ... 5 ... ... ... "Құнды қағаздармен жасалған мәмілелерді
тіркеуге алу ... ... 1997 ж.5 ... ... ... ... ... және сот орындаушыларының
мәртебесі туралы" Заңы 30 ... 1998 ... ... кабинетінің 1992 ж. 6 ... ... ... ... ... ережесі.
37. "Ипотекалық несиелерді қамтамасыз етуден жер учаскелері мен ... ... ... ... ... туралы" Қазақстан Республикасы
Үкіметінің Қаулысы. 1996 ж. 6 маусым.
38. "Қазақстан Республикасындағы нақты ақшасыз есеп ... ... ... ... ... Банкінің Басқармасы. 1992
ж. 19 қараша.
39. "Ломбардтар туралы" ереже. Қазақстан Республикасы Ұлттық, Банкінің
Басқармасы ... ... 1993 ж. 3 ... "Қазақстан Республикасы экономикасын қысқа мерзімге несиелеу ережесі".
Қазақстан Республикасы Ұлттық, Банк ... ... 1994 ж. 11 ... ... ... беру ... туралы нұсқау. Қазақстан
Республикасы Қаржы министрлігі бұйрығымен бекітілген. 1999 ж. 1 ... ... ... ... құқығы: Оқулық. Сапарғалиев Ғ.
-Алматы: Жеті жарғы, 1998
43. Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі (жалпы бөлім). Комментарий.
Жауапты ред. М.К. ... Ю.Г. ... ... Жеті ... ... ... ... азаматтық құқығы. Ғ.Төлеуғалиев.-Алматы:
ҚазМЗА, 2001
45. Азаматтық ... І том. ... ред. М.К. ... Ю.Г. ... ... ... Қазақстан Респбликасының Конституциясы. Түсініктеме. Ред. басқарған
Ғ.Сапарғалиев.-ауд. С.Бақтыгерейұлы.-Алматы, Жеті ... ... ... азаматтық құқығы. Оқу құралы. Батырбаев Н.М.
Түркістан, 2007
48. Мелекет және құқық теориясы Өзбекұлы С., Қопабаев Ө. ... ... ... ... ... ч. 1 Под ред. Сергеева А.П., Толстого Ю.К., М..,
Проспект, 2007
50. Гражданское ... Том І ... ... Под ред. ... Е.А. М., ... ... ... право (общая часть). Учебное пособие. Под ред. ... ... ... ... ... ... /Под ред. ... Юрист, 2000
53. Басин Ю.Г. Избранные труды по гражднскому праву. Алматы, 2003
54. Диденко А.Г. Избранное (Постсоветский период) Алматы 2004
55. ... М.И., ... В.В. ... ... ... 1: ... ... 1998
56. Сборники «Гражданское законодательство». Статьи. Коментарии. Практика.
Выпуски 1-22. Алматы, 1997-2005
57. Қосымша әдебиеттер
58. Сулейменов М.К ... ... в ... Казахстан. 1999
59. Сулейменов М.К. Право и собственность:-Алматы: Жеті жарғы, 1998
60. ... Е.Б. ... ... ... Учеб. и практич. пособие.- Алматы:
КазГЮА, 2000г.
61. Момонтов Н. И. ... и их ... ... ... Б.В. ... ... по гражданскому праву/Предисловие
Сулейменов М.К., Алиханова Г.А., Ихсанов Е.У. ... ... ... НИИ ... ... КазГЮУ, 2003. (Серия Классика казахстанской
цивилистики).
63. ... Р.О. ... ... о ... М., ... ... Т. Гражданско-правовая охрана ... ... в ... ... ... 2001
65. Ильясова К. Регистрация прав на недвижимость в Республике Казахстан.
Основные концептуальные положения. ... ... ... Ф. ... ... и ... как объекты гражданских прав.
Алматы, 2001
67. Климкин С.И. Юридические лица по законодательству ... ... ... Алматы, 2001
68. Юридические лица. Практикум. Под ред. Климкина С.И. Алматы, 2003
69. Климкин С.И. ... лица ... ... ... ... Климкин С.И. Хозяйственные товарищества по законодательству Республики
Казахстан. Алматы, 1996
71. Басин Ю.Г. ... ... ... ... К.И. Собственность в гражданском праве. 2000
73. Диденко А.Г. Обеспечение исполнения договоров. Астана, 2002
74. Басин Ю. Г. Общие положение гражданского ... ... ... ... и ... ... ... О. Способы обеспечения обязательств. Алматы "Предприниматель
и право". 1996 с. 5-7.
76. Васенин А.П. ... как ... ... ... Том 1-3. ... Коммерческий договор: от заключения до исполнения. М."Маркетинг" ... 324 ... ... А.И. Законодательство об ипотеке. / Алматы, Адилет/. В сб.
"Комментарий гражданского законодательства". Том 1-3. ... .г.г.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жедел іздестіру қызметін прокурорлық қадағалау12 бет
Тиімді нәтижеге жетудің мақсатты бағыты бар салық әкімшілігі бойынша жұмысы3 бет
Анықтау және алдын ала тергеу органдарында заңдардың орындалуын қадағалау24 бет
Жергілікті бюджеттердің кассалық орындалуына қазынашылық бақылау100 бет
Кәсіпкерлік шарттың белгілері мен қызметтері9 бет
Міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ету50 бет
Міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ету. Міндеттемені орындау пәні21 бет
Шарттың азаматтық құқықтық реттелуі42 бет
Шарттың ұғымы мен оның маңызы10 бет
Шарттың ұғымы мен оның маңызы туралы11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь