Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала)

І. Кіріспе
II. Негізгі бөлім
1.Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала). 2.Ғ.Қараштың ізденіс жылдары.
ІІІ. Қорытынды
IV. Пайдаланылған әдебиеттер
Шәді төре Жәңгірұлы 1852 жылы бұрынғы Сырдария губерниясы, Түркістан уезі, Жылыбұлақ болысында (қазіргі Созақ ауданы) дүниеге келген. Ақын тоғыз жасында ауыл молдасында, келер жылы Шаян медресесінен дәріс алған. Шаянда оқып жүріп Шәді араб әдебиеті үлгілерімен таныс болады. 1864 жылы Шымкенттік Абдулла Шариф деген кісіден дәріс алып араб, парсы тілдерін меңгерген. Жас бала 13 жасында-ақ «Мың бір түн», «Тотынама», «Шаһнама» секілді шығыс ертегілері мен дастандарынан хабардар болған. Шымкентте екі жылдай жүріп ұстазының қолындағы араб әдебиеті қазынасын өз бетінше толық игеріп шығады. 1865 жылы Шымкентті Черняев әскері басып кірген соң, Абдулла Шариф Ташкентке кетеді. 1866 жылы Шәді де ұстазының артынан Ташкентке барып, Орта Азия ақындары мен ғұламаларынан дәріс алады. Араб, шығыс әдебиетін зерттеп, игереді. Шәді 1870 жылы еліне қайтады. Жеті жылдан соң әкссі қайтыс болады. Осы уақыттан бастап бас аяғы 40-тан астам хикаялы дастан, жырлар жазды. Шәді де діндар қаламгер болған. Оның діни негізде жазылған «Сияр-шәріп», «Фех-қайдан», «Ахуал-қиямет», «Назым Ахмет Жами», «Назым Ибраһим Халиолла», «Хазіреті Мұса мен Перғауын», «Мұсаның таурат алғаны» т.б. дастандары бар. Ол Кеңес өкіметі орнағаннан кейін де діни мәтіндегі дастандарын жазуын тоқтатпады. Осы себепті 1931 жылы ауыл белсенділері Шәдіні молда деп айыптап, жер аудартты.
Шәді бірқатар шығармаларын діни бағытта жазды. Өйткені ақын діни сауатты болумен қатар, шығыстың қисса-дастандарын жетік білген және діни көзқараста болды. Ол дінді өзіне идеал етіп ұстады. Ол дінді – ағартушылықтың, адамгершіліктің, тазалықтың қайнар көзі деп білді .
Шәді Жәңгірұлының көп жыл ізденіп, жазған дастаны – «Назым сияр Шәриф» атты туындысы. Бұл шығармада Мұхаммедтің (ғ. с.) туғаннан өлгенге дейінгі барлық өмір жолы суреттелген.
1.Әуезов М. Шығармаларының елу томдық жинағы. – Алматы: Ғылым, 2003. – Т.10. – 456 б.
2.Жансүгіров І. Бес томдық шығармалар жин. Ү том. Алматы, 1988.
3. Жұмалиев Қажым.Қазақ әдебиеті туралы ІІ томдық зерттеулер.
4.Құнанбаев А.Шығармаларының ІІ том. жинағы Алматы, 1954, 57, 77. 95,2002.
5.Қазақ әдебиетінің тарихы.Алматы, 2006. - т. 6. - 249 - 292 бет
6.Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Педагогика / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ. 2006. - 482 б.
7. “ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.
8.Тәж-Мұрат М. Тұрлаусыз тұлға, Тауқыметті тағдыр//Кәбиса жыл: зерттеулер, эсселер, әдеби толғамдар.-Астана: Хұснихат, 2009.-400б.
9.Ермеков Қ. Философия негіздері.-Алматы: Казпресс, 2001.-280б.
10.Ғұмар Қараш. Көңілге Замана.-А.: Ғылым, 2000.-236б.
11.Тәж-Мұрат Мақсат. Ғұмар Қараш: өмірі мен шығармашылығы.-Ақтөбе: А-Поли¬графия, 2004.-384 б.
12.Арсланов Ж. Раддия.-Қазан, 1914.
13.Әжікеев Х. Ғұмар Қарашов туралы менің білетіндерім. Қолжазба, 2-4-б. ОҒК, Сирек қолжазбалар.
14. Ғұмар Қараш. Мұғалімдерге//Дұрыстық жолы, 1919.-№1.
15.Өзбекұлы С., Исмаилов А. Ғұмар Қараштың қоғамдық-саяси және құқықтық көзқарастары.-Алматы, 2005.-94б.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік ... ... ... мен ... ... ... ізденіс жылдары. 
Орындаған: Әшімханова К.Қ
Тексерген: Еспенбетов А.С.
Тобы: КЯ-313
Семей 2015 жыл
ЖОСПАР:
І. Кіріспе
II. Негізгі бөлім
1.Ш.Жәңгіровтың өмірі мен ... ... ... ... ... ... Пайдаланылған әдебиеттер
Шәді төре Жәңгірұлы 1852 жылы бұрынғы Сырдария губерниясы, Түркістан
уезі, Жылыбұлақ ... ... ... ауданы) дүниеге келген. Ақын тоғыз
жасында ауыл молдасында, келер жылы Шаян медресесінен ... ... ... жүріп Шәді араб әдебиеті үлгілерімен таныс болады. 1864 ... ... ... ... кісіден дәріс алып араб, парсы тілдерін
меңгерген. Жас бала 13 ... «Мың бір ... ... ... ... ... мен ... хабардар болған. Шымкентте екі
жылдай жүріп ұстазының қолындағы араб әдебиеті қазынасын өз бетінше толық
игеріп ... 1865 жылы ... ... ... басып кірген соң, Абдулла
Шариф Ташкентке кетеді. 1866 жылы Шәді де ұстазының ... ... Орта Азия ... мен ғұламаларынан дәріс алады. Араб, ... ... ... Шәді 1870 жылы ... ... Жеті ... ... қайтыс болады. Осы уақыттан бастап бас аяғы ... ... ... ... жазды. Шәді де діндар қаламгер болған. Оның діни негізде
жазылған «Сияр-шәріп», «Фех-қайдан», «Ахуал-қиямет», ... ... ... ... Халиолла», «Хазіреті Мұса мен Перғауын», ... ... т.б. ... бар. Ол ... ... ... ... де діни
мәтіндегі дастандарын жазуын тоқтатпады. Осы себепті 1931 жылы ... ... ... деп ... жер аудартты. 
Шәді бірқатар шығармаларын діни бағытта жазды. Өйткені ақын діни ... ... ... ... ... ... және діни көзқараста
болды. Ол дінді өзіне идеал етіп ұстады. Ол ...... ... қайнар көзі деп білді .
Шәді Жәңгірұлының көп жыл ізденіп, жазған дастаны – «Назым сияр ... ... Бұл ... ... (ғ. с.) ... өлгенге дейінгі барлық
өмір жолы суреттелген. Ол кісі кіммен дос, кіммен күреңқабақ ... ... ... мұсылмандарды қалай қолдады, қанша баласы болды,
кімнің ... ... ... рет ... ... кім еді, ... ... түп-түгел жырда көрініс табады . /2.211/
Ақынның Мұхаммед пайғамбар жайында қалам тербеуінің өзінде де көп мән ... ... өмір ... ... ... ... ... мұсылман ғалымдары арасындағы даулы мәселеге өзіндік көзқарасын
білдіріп отырады. Дастанның басынан-ақ «Нұр» сипатына ерекше ... ... ... Өйткені орта ғасырлық ғұламалар Алланың алғаш жаратқан
нәрсесі жайында дауласып, әр түрлі ... ... ... ... жаратылған нәрсе пайғамбардың нұры десе, кейбірі қалам немесе ақыл
екенін алға тартқан еді /5.70/
Біз Мұхаммедтің (ғ.с.) ... ... ... де ... сияр ... Әмина атты әйел алды,
Ибраһим тәртібімен некеленді.
Әуелі кездескенде Ғабдолламен,
Алты айда Ғабдоллаға ажал жетті,
Пайғамбар тумай жатып өліп кетті.
Алланың әмірімен Мұхаммедті,
Құрсақта анасының жетім ... ... ... ... ... ... (ғ.с.) тумай жатып
жетім қалғанын білеміз, көптеген діни қолжазбаларда Алланың елшісін жетім
өсті дейтін, ал ... ... ... жайында осы дастандай жан-жақты
түсіндіріп айтқан емес /2.211/.
Шәді Жәңгірұлының ... сияр ... атты ... ... бес ... ... ... Хадиша атты жесір әйелге үйленгенін де
жырлайды. ... ... ... көргенін де толғайды. Қаншама кәпірлерді
ислам дініне кіргізіп күндіз-түні аянбай, Алла жолында ... ... (екі ... ... ... ... ... бір ел, әр
қырынан жырлапты.
Шәдінің пайғамбар тарихына арнаған «Назым сияр ... ... ... ... ... ... «Хайбар» дастанын да жазған. ... ... аты. ... бірнеше шақырым жерде орналасқан. Бұл соғыстың Ислам
тарихында алар орны ... ... ... (ғ.с.) ... мүшріктерді
жеңіп, елдің сол қанатына шоғырланған жүгеттермен болған ... ... ... ... ата ... бері ... ... қасы – Ібіліс. Оның көздегені
адам баласын ... ... ... ... ... болып табылады.
Әзәзіл Ібілістің бар айла-шарғысын ашып көрсететін ибн Жузидің ... ... ... ... ... діндарлар арасына осы
еңбектің желісіне құрылған. Шығармада Барсиса деген діндардың хақ жолында
жүріп, ... ... ... ... ... айтылады. Шайыр осы
шығармасы арқылы оқырманды өз нәпсісінің құлы ... ... ... ... қиямет» деген дастанынан оның құран тәпсірін жетік меңгергенін
көруге болады. Шығарманың екінші жартысын оқығанда ... өлер ... ... қабір азабына дейінгі аралықты суреттеген шайырдың еңбегіне
сүйсінбесе амалы жоқ /5/.
Шәді ақын өлімді ... ... ... ... ... істеген әрбір
әрекеттің о дүниеге апарар сенің еншің екенін еске ... ... ... ... ... ... үшін тіршілікте Алладан кешірім
сұрауы тиіс. Ақынның бұл көзқарасы түсінген кісіге имандылыққа ... таза ... ... ... ... сөз ... ... болады.
Кеңес заманында Шәді Жәңгірұлының туындысын «идеямызға жат» деп бүркемелеп,
жасырын ұстап келгені анық, осы бір ... Ә. ... ... ... дейін Шәді туралы сөз айтылмайды, өйткені көркем әдебиеттерді ... оның ... ... тарихын жазу ісіндегі солақайлықтар сонау ... ... жат ... ... оқитын қауымнан жабық ұстады да,
ақынның өмір тарихы да жаңа жұртшылыққа ... ... ... Сондықтан
бұлдыр бейнені анық көру, жаңа бір ... ... ашу, ... ... оның ... ... ... қауымға, сұлулыққа
көзқарасын білу, қай жағынан ... та ... ... ... ... жазған әдеби жәдігерлер қазақ, өзбек, қарақалпақ, түрікмен
халықтарына ортақ деп айтсақ артығы жоқ. ... сол ... ... қазыналарын меңгеріп, пайдасына жарата білген, шайырлармен
араласып, ... ... ... ... ... ... халықтарға ортақ
саналатын іргелі тақырыптарды ... ... ... шығу ... ... екені айқын.
Соған қарағанда, Шәді тынымсыз ізденудің, еңбектің адамы болған, оны
қасиетті ... ... ... ... классикалық әдебиетінің
назиралық үлгісін жете меңгерген, гуманистік ағартушылық бағытта дәстүрлі
тақырыптарды жырлаған. ... мен түрі ... ... мен ... желі
тұрғысынан мүлдем жаңа, қолтума төл шығармалар ... ... ... ... 1978. 12т. ... ... мен ... зергерлігін қатар алып жүріп даңқы шыққан Шәді ... ... игі ... оның ... ... ... тірісінде жетпіс бес табақтай еңбегі баспа жүзін көрген Шәді шын
шабытқа дамыл бермеген қалам иесіне ұқсайды. ... ... ... ... ... қана қоймай, орыс халқының тарихын терең бойлаңқырап
зерттеген Шәді екен. «Әр сөзі ... ... деп ... өзі
айтпақшы, оғын айдалаға бытырата бермей, жинақтап, шымырлап, ой ... ... ... ... ... ... ... әдебиетінің әуендерімен
байланысына барлай қарағанда не болса соны бері тарта бермей қазақ ұғымына,
санасына, ... ... ... ... қалды- ау деген сюжеттерді
суыртпақтай ... ... ... айналдыра білген.
Сонымен қорыта айтқанда, кезінде түрлі діни мектеп-медреселерде ... ... ... ... ... ... сол ... араб поэзиясынан еркін
сусындаған, Ислам тарихы мен араб әдебиетін терең білетін қазақтың ... Шәді төре ... ... ... сөз ... ... мен норма жағынан
байыта түсуге өзіндік үлес қосты. Ол шығыс классикалық поэзиясына ... ... ... ... ... ... талап-тілектеріне
сәйксс келетін шығармалар жазды. Мұның өзі, қазақ әдебиетін мазмұн,
тақырып, идея ... ... ... ... ... ... тигізді.
Ғ.Қараштың ізденіс жылдары.
Ғұмар Қараш жастайынан оқуға ... ... ... ... ... ... ... сол дәуірде ислам дінін ... ... ... мен ... ... ... қолға
алынғандықтан, ХІХ ғасырдағы қазақ ағартушылығының негізгі  беталыстарының
бірі де діни бағдарға негізделгендіктен, оның дүниетанымы да ... ... ... дінінен тыс бола алмады. Осы тұста, алдымен, оның ... ... ... ... мен ... тудыратын
қырларына тоқталып өтуіміз қажет. Бірінші, оның ... ... ... діни философияны негіздеп, кейіннен, дін философиясы аясында
өрбігендігі. Себебі, діни философия сенімді тек қана ... ... ... ... ... аударса, дін философиясы оны
сырттан бақылайтын және баға ... ... ... жалғасын
табады. Ғұмар Қараш та жас кезінде және есейген шағында осындай екі бағытта
болды. Екінші, ойшылдың көзқарасы ... әр ... ... келіп
түйісетіндігі де және бір ағымның ішіндегі әр ... ... ... ... ... Ол балаң кезінде таза софылықты ұстанса,
жас кезінде одан алшақтап, дәстүрлі ... бет ... одан ... ... ... Ал, ... ... өзі күні бүгінге дейін
толық зерттелмеген мұсылман дініндегі күрделі арналардың бірі ... ... ... ... ...... бойлай бермейтін аса күрделі
құбылыс. Оны түгел ... үшін ... ... жазу керек». Үшінші, ... ... ... діни ... ... философиямен
араластырып жіберіп отырды. Оған орыс жазушыларының көзқарастары да,
еуропалық ... ... де ... ... олармен
тоғыстыруы да заңды құбылыс. Бірақ, ол ... ... ... да ... жоқ еді. ... оның діни ... сараптауда, осындай
әртараптанған бағдар айтарлықтай қиындықтар туғызады. Осы тұста, Ғұмар
Қараштың ... ... мына ... ... ... «Жалпы  Ғұмар араласқан тұлғаларды білуіміз Қарашты тануымызды,
кеңірек алғанда жәдидияның сырын ашу ісін көп ... Осы ... Риза ... көзқарастары шейх әл-Ауғанидің, оның Мысырдағы
ізбасары, Европа «Исламдағы модернизмнің негізін салушы» деп ... ... ... пікірлерімен бір ізді басатындығын айту жөн. Бұл
топтың әлеуметтік-саяси ... өре басы ... ... тарайтын бірқұдайшылдық сана (тауһид) болғанмен, бұл ағым уақыт
өте келе мұсылман қауымын заман ... ... ... орай ... француз философтарынан, ХІХ ғасырдағы Батыс позитивистерінен,
әсіресе, олардың социологиялық теорияларынан көп ... ... ... ... ... ... Спенсер көзқарастарына сүйене отырып,  қоғамды
ғақыл және ғаділет негізінде тәрбиемен түзеуге ... деп ... ... ... тек мұсылман дінінің әр ... ... ... жоқ,  сол бір ... ішіндегі әр түрлі арналардың қайсысын анық
ұстанғандығы да ... ... ... ... ... оның ... бағыты, мазһабы, оның ішіндегі жамағаты айқынсыздау болып тұрғандай
болады.  Қ.Ермеков өз ... ... өмір бойы ... ... ұлтын қалай
жеткеремін, қайтсем дұрыс жолға саламын, деп шарқ ұрып, сол үшін бар ... ... ... азамат ақын, көрнекті философ, кейбір жаңсақтық
көзқарастарды да басынан өткерген, бар ... ... ... ... Басқаша айтқанда, оның дүниетанымында елеулі қайшылықтар ... . ... ... ... жылдарындағы коммунист болуы оны еріксіз
түрде немесе сырттай ғана ... ... ... ... Атеист пен
теист те айтарлықтай бітіспес ... ... ... ол ... ... ... ... болып шығуы да тиіс сияқты ... ... ... ... келісімпаздық ұстанымы бұл екеуін бітістіріп, ерекше
бір төлтума кредоны жасап шығарған болуы да ықтимал. ... оның ... ... да, сын ... да ... отырды. Алтыншы,
тілінің күрделілігі. Ғұмар Қараш өмір сүрген дәуір тұтасымен алғанда, басқа
халықтармен экономикалық болмаса да, мәдени сұхбаттастығы ... ... ... ... орысша, татарша, арабша сөздерді ... ...  сол ... қазақ зиялыларының шығармашылық
туындыларында кездесіп қалатын дәстүрге айналды. Бұдан Ғұмар Қараш та ... ... Осы ... ... ... ... деп аталған қысқаша
толғауын мысалға алуымызға болады: «Көріп ғажап бұ ғазалны қалдым қайран,
Мафһумы неше ... ... ... ... Лермонд қылса баян, Айта
алмас жүз ... ... ... ... Ал, ... философиялық талдау
қашанда, әрбір сөздің ... ... ... жете ... талап
ететіндігі баршамызға аян. Сондықтан, ол кірме сөздердің мағынасы неде және
қазақ тілінде қандай мағынада қолданып ... ... ... жоқ па ... сауалдар оның дүниетанымын тереңірек сараптау үшін негізгі
кедергілердің бірі болып ... ... ... ... өзі «Тіл-әдебиет»
атты мақаласында атап өткендей, ол кезде баршаға ортақ қазіргі үлгідегі
әдеби немесе ғылыми тіл ... ... да ...       ... ... діни ... және дінге қатынасын таразылау үшін, ол
қозғаған мынадай мәселелерді анықтауды жолға ... ... дін ... үлгідегі білімнің арақатынасы; дін мен тұрмыс ... ... мен ... ... дүмшелік; діндегі келісімпаздық (конвенционализм)
және төзімділік (толеранттылық), мұсылмандық қауым мен ұлт ... ... ... діні ... бойынша барынша сауатты адам және оның осы
жазықтықтағы ... да дін мен ... ... мен сенімнің бірлігін
негіздейтін ұстанымдарының бірі ... ХХ ... ... ... ... да ... Себебі, ойшыл тек дін емес, ғылыми білімді
де сол дәуір үшін барынша толықтай ... ... Ол – ... мен ... айтарлықтай қайшылықты туындатпаса да, екеуінің ... ... ... ... мен ... қарай бұрылып кетеді. Ислам дінінің
қағидаттары мен ... ... ... ... ... ойыстырып
отырады. 
Айта кететін жайт, бүгінгі таңда «орта ғасырдағы мұсылман әлемі ескішілдік,
тым артта қалған, оның идеялары мен тұрмыс ... ... ... ... жоқ, ол ... ... деген сияқты пікірлер де ... ... ол ... біз үшін тым ... ... ... жүргендіктен, оның терең қатпарларына бойлай алмай отырған ... ... ғана ... ... ... ... де атап ... – мұсылмандық теология үстемдік еткен және ғылым дамыған ерекше және
күрделі дәуір еді. Егер де, сол ... ... ... ... ... ... ... көшбасшысы болатындай өзіндік танымдық-рухани
биік бір белесті қалыптастырып, еліміз ұстанған ... ... ... ... да мүмкіндік ашатын нұсқалардың бірі дайын
болуы ықтимал. Демек, ... ... ... ... ... ... осы ... әлеміндегі ренессанстық кезеңдегі ғылым дамуымен
тікелей ... ... ... ... ... ... ... береді, діни
білімдерді оқытуға көңіл бөле бермейді» деген сияқты кінә ... сол орта ... ... ... ... тамыр
тартатын ғылыми  танымға басымдылық беретін және кейіннен исламдағы
керітартпа ағымдар арқылы ұмыт ... ... ... Ғұмар Қараш, шындығында
да, мұсылмандық орта ғасырдың жүйесін тұтасымен ... жоқ, ... ... ... ... ... тек ғылыми-
жаратылыстанулық жақтарына ерекше назар аударған ... ... ... «Сол ... ескі молда, ишандар Садыр хәлпе, тәте
Молда ... ... ... ... ... араз ... Бұл молдалар
ел ішінде жүріп, халыққа Ғұмарды жамандап: Бұл ... ... ... ... ... ... ... іліпті, мешітте хутба орнына
қазақша үгіт айтады т.т. ... ... ... ...... ... айғақтары[4,60б.] да Ғұмарға қарсы келушілердің
пікірлерінің жалпы бағытын береді. Әрине, ... ... ... ... ... ... ... еуропа-орыс мәдениеті мен ғылымы туралы
берілетін білімді де дінмен қоса қамту қажеттігі ... ... ... Ал, ... үгіт ... ойшылдың өзіндік ұлтжандылық сезімінің
айғағы десе де болады. Яғни, діни схоластиканы ... ... ... ел ... ... және ... қалыпты ислам өкілдері де оның
қызметі мен діни ... ... ... Қарсылық тек жекелей ғана емес,
 халық арасында қоғамдық пікір тудыру үшін оған ... ... ... жатты. Мысалы, Кенже хажы Ақмырзаұлы: 
Мынау Ғұмар Қарашев,
Аға тұлпар жазыпты.
Қақ жолынан азыпты,
Наданға ошақ қазыпты, – деп ішкі ... ... ... ... ... ... ... қарсы болушылардың бір арнасы –
қадимшілер болатын: «Жәдидке ... жас милы шиға ... ... көріп,
осының бәрін аңғармайды, Мысырда пәлен ... деп ... ... ереді,
көңілін соған береді» Ақырында, деректерге сүйенсек, Орынбор мүфтилігі
жергілікті дін ... ... ... ... атағынан айырған. Бұл
кезеңде қадим мен жәдид арасындағы тартыстың, яғни, білім беру жүйесіндегі
ескіше ... мен ... ... ... ... өршіп тұрған кезі
еді. Қадим дін ілімдеріне аса басымдылық беретін, схоластикалық ... ... ... өзгерістерді мойындай бермейтін ХV
ғасырлардан бері араб әлемінде етек жайған ... ... ... ... ... қарсыластарының бірі де осы қадимшілдік болатын. 
Ғалам мен жаратылыс сыры туралы біліктілік ... ол жас ... ... Шайх ... Ғабдуһтың қандай еңбектерін оқығандығы
жөнінде сұрақ қойып, «Рисалат тауһид» атты еңбегін оқу ... ... жас ... оның ... қарайтатын шығармаларын мүлде керек
етпейтіндігін және рух туралы төрт кітабы өзіне жетіп ... ... ... ... ... ... ол кітаптардан гөрі Ғабдуһтың Бақара
сүресі жайлы тәфсірін оқыған дұрыс екендігін атап көрсетеді және ... оқу ... ... тұжырымдайды: «Дүние туралы әңгіме шексіз.
Оған ғұламалар болмаса, барлық адамның ұғынуы ... және оны ... ... ... ... ... ... қысқаша түсінік беруде». Бұл
тұста, ол дінге ... ... ... оны асқақтату арқылы, эзотериялық-
тылсымдық сипат беру бойынша өз ойын орнықты ... және өзі ... ... ... ... ... ... жатқызып,
қарапайымдылық танытқан. Оның негізгі ұстанымы ... ... ... ... Жер ... ... ондағы әрбір
жаратылыстың таңғажайып нәрселеріне ой жүгіртіп қараңдар деген емес ... ... ... ... ... кезіп айналып шыққандай болады да,
жаратылыс ғылымын білгендер әр ықлимде жаратылыстың ... ... ... ... ... үйде ... ... біліп
отырады», – деуші еді», – деген ой тізбегімен жалғасады.
Бірнеше рет осындай диалектикалық теологияның әдіснамасын ... ... бұл ... ... бір ... ... ... софизм, спекуляция, интеллектуальді ойындық сөздерді ойнату
(жонглерлеу) тәрізді болып ... ... бұл тек ... ... ... ал, мазмұны – мүлде басқа, ислам дініндегі дәстүрлі «қияс»
тәсілі, ... ... ... барып, «кресттеп» дәлелдеу. Ол
біріншіден, Құран мен хадистерде ... ... ... ... ... ... шарттар жоқ  екендігіне сүйеніп тұр, екіншіден,
 тәфсірдің өзін ... ... ... ... ... ... дінді өте жақсы білгендіктен
жағрафияның зерттеу пәні мен ... ... ... ... оңтайлы
тауып, қиыстырып тұр. Яғни, бұл да басқа тәфсіршілдер мен дін ғалымдарының
тұжырымдарын, шығарған шешімдерін (иджма) ... ... ... емес,
Ғ. Қараштың дін философиясындағы өзіндік жеке төлтума тұжырымы деп ... ... ... және өзі ... ... оқу-білімге шақыратын
көзқарастарға қарсы шығушыларға ақын болғандықтан, ... да ... ... ... ... ... ... да өз бетінше
ықпалды күш екендігін, ... мен ... бір ... ... ... ... екендігін «Тұрымтай» атты жинағындағы «Мұғалім» өлеңінде былайша
толғаған болатын: «Ойдағымды етуге, Жол ... ... Ақ ... Ана ... ... Не бар істі ... Өлшейтұғын
міншілдер». Бұл тұста, Ғұмар Қараштың батылдығы, ... бір ... өз ... ... өзі де діни сауатты болғандықтан, діни
ағартушыларды, яғни, молдаларды сынауында. Себебі, бұхара ... ... ... ишан, ахун, имам, діни ұстаз сияқты топтардың әлеуметтік
мәртебесі барынша жоғары, тіпті олар ... ... ... ... Бұл топ негізінен теория бойынша, рухани-адамгершілік жағы
барынша мінсіз, Алла тағаланың ... мен ... ... терең
түйсінетін, Құран мен хадистерді талдап ... ... тек ... ... рухын себуші, ешкімге зияны жоқ әділеттіліктің биік үлгісі
болып қабылданады. Автор бұл ... ... ... беделге, әлеуметтік
мәртебеге ие бола тұра, ақылға сыйымсыз және өркениеттің ... ... ... ... ... ... басқа адам бара бермейтін
діни ағартушыларға өткір сын айтады. Ақын да ... ... ... дегенмен, көзқарастары мен пиғылдарына қанағаттанбайды:  «Ақ
сәлделі төрдегі, Ана отырған діншілдер». 
Осы тұста, ойшыл ... ... ... нәрселерге діннің әмбебап өлшем
(критерии) бола алмайтындығын ерекше атап өтеді: «Не бар істі ... ... Бұл ... ... «дін өз ... ғылым өз
жолымен, өнер өз жолымен т.б. ... ... ... ... ... келтірмей дамуы тиіс, қажет кезінде олар бірлікте ... ... ... ой ... ... Осы толғауындағы негізгі түп идея – ... ... ... ... ... дұрыс емес екендігін
атап көрсету. Өлеңде «ойдағымды ... деп ... ... даму мен ... ... қызметіне қарсы шыққан дін өкілдерін ... ... ... ... көрген «Мұғалімдерге» деген өлеңінде жалпы
жәдидшілдердің ұстанымдарына қарсы шыққандарға үндеу тастағандай ... ... ... ... Дін ... деп зарлады. Кесірі тиіп, Ақ
жолдан тыйып, Өнер алға ... ... бұза ма?! ... алға ... екі ... екі тарапты (парадигма) білім алған: ... ... ... діни ... емес ... тек ... үлгідегі біліммен қаруланған
«орысшыл-батысшыл» да емес. Сондықтан, білімнің дінді бұзатындай оған деген
агрессиялы сипаты жоқ ... ... ... қойып үйренген,
 қалыптасып қалған таптаурындарды ... бірі ... ... қайшы деп қабылдаушылардың көзқарастарындай  олардың қарама-
қарсылығы ... ... ... ... ... ... екі таным
парадигмасының бірлігі мен мүдделестігін көре ... ... ... ... бұл ... ... ой тізбегі мынадай сатылардан
өткендігін көрсетуімізге болады:  бұл тұста қалыптасып қалған, халыққа
сіңірілген ... ... ... ... ... ... ... сондықтан, керітартпа көзқарастағыларды дүниетанымдарынан арылту үшін
сынау; дін мен ғылымның үйлесімділігі мен үндестігін көре ... оны ... ... ... яғни ... ... оны жаппай қолдануды
енгізу. Жәдидшілдер мен оның көрнекті өкілдерінің бірі – Ғұмар Қараш осы
мақсатына ... бір ... ... деп те ... ...           
Ғұмардың дін мен ғылым үйлесімділігін қалағандығын оның дүниетанымын
зерттеушілер ... атап ... ... ... адам ... пен ... тәртіптілікке, бауырластықта болуға
баулитын нормаларын ерекше дәріптеді, ислам ... ... мен ... ... ... ... ... ғылыми негізде
дәлелдеп көрсетті»  
Ғұмар Қараштың жәдидшілдік көзқарасы ... оның дін ... ... ... ... келе, қолданған әдіснамалары мен келген
қорытындыларын былайша жинақтап көрсетуімізге ... ... ол ... мен дін ... ... ... қисынды
(логиканы), диалектикалық теологияны, діннің санадағы көрінісін зерттеуді
(феноменологияны), апалогетиканы арнайы әдіснама ретінде зерттеп, ... ... ... да, ... ... қабілеті
арқылы оларды оңтайлы пайдалана келе, бүгінгі философиялық тілмен айтқанда,
қатаң позитивизмнен гөрі ... ой ... ... айта ... жөн. Ал, дін ... философиялық
ойтолғамдарын былайша жүйелеп ұсынуымызға болады.
1.Қазіргі герменевтиктердің мәтіні өте кең, одан ... адам өзін ... ... мәтінді түсіндіру деген адамның өзін-өзі өз ... ... ... келіп саятын  пікірлеріне сәйкес, Құран да – осындай кең
мәтін. ... оны ... ... ... ... ол бір қырынан
алғанда,  тәфсірлеушінің ақыл ... ... ... ... ... ... ... ойшылдың ішкі-жасырын ұстанымы мынаған келіп
саятын ... ... ... мен ... ... жетсе, өзіңнің кез-
келген пікіріңді қорғап шығу үшін пайдалануға болады және ... ... ... ... кез-келген бағытта дәлелдеп шығуға да
болады». Бірақ, әрине, ол үшін, алдымен, дінді жақсы білу ... ... ... философиясы өз алдына, риторика, логика сияқты салаларды ... ... де, ... ... оған адамның бейімділігі мен таланты
болуы тиіс. Сондай-ақ, ... ... ... деген қабілет те бұл ... ... ... ... ... бұл ... бар еді. ... дін
философиясы ойшылдың жоғарыда көрсетілген дін туралы ... ... ... Ойшылдың дін философиясының келесі бір қорытындысы мынадай идеяларға
келіп ыңғайласатындығын болжалдап-шамалап ... ... ... ... ... сол мағынасында түсінуге болмайды, ол әлдеқайда терең
тұспалды ой ғана емес, оның осындай тереңдік мағынасы шексіз және ол ... ... ... ... саты: сөзбе-сөз дәл сол мағынасында түсіну,
одан соң рәміздер мен тұспалды ойларды, ишараларды ... ... ... ... одан соң ... ... жете бермейтін Жаратушының
өзінің ниетіне жақындай түсу т.б.». ... ... ... ... ойласа, бұл
нұсқа сопылықтың шариғат, мағрифат, тарихат, ... деп ... ... ... ... болуы ықтимал.  Жоғарыда келтірілген,
жас ұстазбен кездескендегі әңгімесі ... ... ... ... бұл нұсқаның жоғарыдан төмен қарай өрлеген сатыларын байқауымызға
болады және оны былайша нақтылап ... ... 1) ... ... ... – бұл абсолютті білім, адамның ... жете ... 2) ... ... ... ... ... ұғынуы қиынырақ»
– арнайы ғалымдар мен білімді ... қол ... ... ... білу барлығына бірдей міндетті емес, мәселе оларға қысқаша түсінік
беруде» – ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір бөліктері немесе кез-
келген дінге бет бұрған адамның сөзбе-сөз аударған мәтіндері. 
Қорыта айтқанда, ... ... өз ... дін мен ... ... ... шешіп, схоластика мен жалған діншілдіктен арылудың
жолдарын халқы үшін тиімді ... шеше ... көз ... ... Ол
қаншама қарсылықтарға тап болса да, өзінің ұстанымынан айнымаған, тек ұлты
үшін қызмет етуді мақсат ... ... ... ... ... ... отыр. 
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.Әуезов М. Шығармаларының елу томдық жинағы. – Алматы: Ғылым, 2003. ... – 456 ... І. Бес ... шығармалар жин. Ү том. Алматы, 1988.
3. Жұмалиев Қажым.Қазақ әдебиеті туралы ІІ томдық зерттеулер.
4.Құнанбаев А.Шығармаларының ІІ том. жинағы Алматы, 1954, 57, 77. ... ... ... 2006. - т. 6. - 249 - 292 ... түсіндірме сөздік: Педагогика / О 74 Жалпы редакциясын
басқарған э.ғ.д., ... Е. Арын - ... "ЭКО" ҒӨФ. 2006. - 482 ... ... ... Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.»
ЖШС, 2010 ... М. ... ... ... тағдыр//Кәбиса жыл: зерттеулер,
эсселер, әдеби толғамдар.-Астана: Хұснихат, 2009.-400б. 
9.Ермеков Қ. Философия негіздері.-Алматы: Казпресс, 2001.-280б.
10.Ғұмар Қараш. Көңілге Замана.-А.: Ғылым, 2000.-236б.  
11.Тәж-Мұрат Мақсат. ... ... ... мен шығармашылығы.-Ақтөбе: А-
Полиграфия, 2004.-384 б. 
12.Арсланов Ж. Раддия.-Қазан, 1914.
13.Әжікеев Х. Ғұмар Қарашов туралы менің білетіндерім. Қолжазба, 2-4-б.
ОҒК, Сирек қолжазбалар.
14. Ғұмар ... ... ... ... С., ... А. ... ... қоғамдық-саяси және құқықтық
көзқарастары.-Алматы, 2005.-94б. 

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала). Ғ.Қараштың ізденіс жылдары15 бет
Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала). Ғ.Қараштың ізденіс жылдары жайлы21 бет
Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала). Ғ.Қараштың ізденіс жылдары жайлы мәлімет45 бет
Ш.Жәңгіровтың мен Ғ.Қараштың өмірі мен шығармашылығы туралы17 бет
Этнопедагогика: лекция мәтіндері мен семинар сабақтарының жоспарлары110 бет
Өнімдер өндірісі298 бет
«Айқын» басылымы: тақырып және талғам49 бет
«М.Сералин шығармашылығы»4 бет
«Түркістан» газетіндегі мәдени мәселелердің көрінісі51 бет
Абай Құнанбаев өмірбаяны және шығармалары18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь