Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары

1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары;
2.Өзге тілден енген сөздер;
3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография.
Қазақ тілінің сөздік құрамы. Тілдегі сөздердің тұтас жиынтығы сөздік құрам деп аталады. Сөздік құрам белгілі бір халықтың тұрмыс – жағдайын, күнкөріс – тіршілігін, кәсібін түгел қамтып көрсетеді. Белгілі бір халықтың қоғамдық, шаруашылық, мәдени тұрмысы неғұрлым күрделі болса, соғұрлым сол тілдің сөздік құрамы да бай болады деген сөз. Алайда, тілдегі сөздердің барлығы бірдей осы тілде сөйлейтіндерге түп – түгел таныс болмауы мүмкін. Кейбіреуі танымал болғанымен, енді біреулері мүлдем бейтаныс болуы ғажап емес.
Сөздік құрамдағы сөздер қолданылу жиілігіне қарай актив және пассив сөздер деп екіге бөлінеді.
Актив сөздер – күн сайын жиі қолданылатын сөздер.
Пассив сөздер – сирек пайдаланылатын, мән – мағынасын түсінгенімен, күн сайын қолданылмайтын сөздер. Мұндай сөздерге, көбінесе, ғылыми – техникалық атаулар және ескірген сөздер жатады.
Қазақ тілінің негізгі сөздік қоры. Қазақ тіліндегі барлық сөздердің жиынтығы сөздік құрам болса, неізгі сөздік қор оның негізгі ұйытқысы, қайнар бұлағы, шығу арналарының ең маңызды бөлігі болып табылады. Сөздік құрамға қарағанда негізгі сөздік қордың сан мөлшері, көлемі әлдеқайда шағын болады. Өйткені оған кез келген сөз кіре бермейді. Қоғам, адам өміріндегі ең қажетті ұғымдарды білдіретін жалпыхалықтық сөздер ғана кіреді.
Негізгі сөздік қордың мынадай басты белгілерін көрсетуге болады.
1) Негізгі сөздік қорға тән басты белгі – тұрақтылық. Оған бірнеше ғасыр бойы өмір сүріп, барша ұрпақ үнемі қолданып келе жатқан сөздер кіреді. Оған неғұрлым кейін пайда болып, жалпыхалықтық сипат алған, қазақтың байырғы сөздері, кейбір кірме сөздер де кіреді.
2) Негізгі сөздік қорға тән екінші басты белгі – оның сөз тудыруға ұйытқы болатындығы.
3) Негізгі сөздік қордың үшінші басты белгісі – оның жалпыхалықтық сипатында. Негізгі сөздік қорға енетін сөздерді қазақ тілінде сөйлейтін адамдардың барлығы тек түсініп қоймайды, оны күнделікті өмірінде үнемі қоданып отырады.
4) Негізгі сөздік қорға енетін сөздерге стильдік қабаттасулар тән емес.
Негізгі сөздік қор мен сөздік құрамның арақатынасы мынадай жәйіттерден нақты көрінеді.
 Қ.Қ.Сарекенова «Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы» Алматы:Эверо, 2014ж – 168бет.
 К.Аханов «Тіл білімінің негіздері» Алматы, 2002ж – 664бет
 Жалпы психология. – Алматы, 1980.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі. Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік ... ... ... тілі ... шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография.
Орындаған: Әбілмажинова Ж.С.
Тексерген: Қалиева С.Е.
Тобы: ФИ 403
Семей 2015ж
Қазіргі ... тілі ... шығу ... ... сөздік құрамы. Тілдегі сөздердің тұтас жиынтығы сөздік ... деп ... ... ... ... бір халықтың тұрмыс - жағдайын, күнкөріс - ... ... ... ... ... Белгілі бір халықтың қоғамдық, шаруашылық, мәдени тұрмысы неғұрлым күрделі болса, соғұрлым сол тілдің сөздік құрамы да бай болады ... сөз. ... ... ... барлығы бірдей осы тілде сөйлейтіндерге түп - түгел таныс болмауы мүмкін. Кейбіреуі ... ... енді ... ... ... ... ғажап емес.
Сөздік құрамдағы сөздер қолданылу жиілігіне қарай актив және пассив сөздер деп екіге ... ... - күн ... жиі ... ... сөздер - сирек пайдаланылатын, мән - ... ... күн ... қолданылмайтын сөздер. Мұндай сөздерге, көбінесе, ғылыми - техникалық атаулар және ескірген сөздер жатады.
Қазақ тілінің негізгі ... ... ... ... ... сөздердің жиынтығы сөздік құрам болса, неізгі сөздік қор оның негізгі ұйытқысы, қайнар бұлағы, шығу арналарының ең ... ... ... табылады. Сөздік құрамға қарағанда негізгі сөздік қордың сан мөлшері, ... ... ... ... ... оған кез ... сөз кіре ... Қоғам, адам өміріндегі ең қажетті ұғымдарды білдіретін жалпыхалықтық ... ғана ... ... ... мынадай басты белгілерін көрсетуге болады.
* Негізгі сөздік қорға тән басты белгі - тұрақтылық. Оған ... ... бойы өмір ... ... ... үнемі қолданып келе жатқан сөздер кіреді. Оған неғұрлым кейін пайда болып, жалпыхалықтық сипат алған, қазақтың байырғы сөздері, ... ... ... де ... ... сөздік қорға тән екінші басты белгі - оның сөз ... ... ... ... ... қордың үшінші басты белгісі - оның ... ... ... ... қорға енетін сөздерді қазақ тілінде сөйлейтін адамдардың ... тек ... ... оны ... ... ... ... отырады.
* Негізгі сөздік қорға енетін сөздерге стильдік қабаттасулар тән ... ... қор мен ... ... арақатынасы мынадай жәйіттерден нақты көрінеді.
* Негізгі сөздік қор мен ... ... бір - ... ... ... ... Тіл дамуының бір кезеңіндегі негізгі сөздік қорға енген сөздер, онығ ... бір ... ... ... ауысады. Мысалы: шидем, асадал, қорамсақ, кит кию, отқа салар, малай, дүре т.б сөздер бір кезде халық өмірінде аса қажет ... ... ... ... ... ... жаңа ... ол ұғымдардың ескіріп, қолданылмауына байланысты сөздік құрамға ауысып, оның пассив қабатынан орын алады. Керісінше, сөздік құрамдағы электр, радио, телефон, ... ... ... т.б ... ... ... ... қарамастан, жалпыхалықтық сипат алып, негізгі сөздік қорға ауысып отыр.
* Негізгі сөздік қордың сөз тудыруға ұйытқы болатын қасиетінің арқасында сөздік құрам ... ... ... ... Негізгі сөздік қор сөзжасам тәсілдері арқылы тілдің бүкіл лексикалық ... даму ... ... ірдайым сабақтастырып, байланыстырып отырады.
Қазақтың байырғы төл сөздері. Төл сөздер тек қазақ тіліне тән және ... ... ... ... ... ... ... ортақ сөздердің көпшілігі қазақ тілінің де төл сөзі болып келеді. Мысалы: бас, су, тіл, аяқ (зат ... ... ... ... (сын есім), бір, екі, үш (сан есім), ... отыр ... сен, сен, ол ... ... ... ... сөздердің қазақтың өз сөздерінен ешқандай айырмашылығы білінбейді. Тек ... ... ғана ... ... ... ... көне пішінін сақтағаны білінуі мүмкін.
Ә.Болғанбаев пен Ғ.Қалиевтің көрсетуінше, байырғы төл сөздер ... - ... өмір ... ... ... мәдениеті, дүниетанымы мен түсінігіне байланысты жапыхалықтық сипат алған сөздер.
Қазіргі қазақ төл сөздерінің жасалу жолдары 4 ... ... ... - семантикалық, 2.Фонетикалық, 3. Синтетикалық, 4. Аналитикалық.
* Лексика - семантикалық тәсіл арқылы сөз жасау ... ... сан ... ... спа ... ... көрсетеді.
* Фонтикалық жолмен жасалған сөздер әуелі дыбыстардың алмасуы, қосылып айтылуы және түсіріліп айтылуы арқылы ... сөз ... ... келе жеке - жеке ... ие болу ... ... Мысалы: өкімет( власть ) - үкімет (правительство) болып тілімізде қолданылуы ... (Ө-Ү) ... ... ... ... ... ... Синтетикалық сөз жасау тәсілі 3 түрлі жолмен жасалады.
* Қазақтың төл сөздеріне, осы тілдің өз қосымшалары жалғану арқылы ... ... ... ... ... бірік, қысқы, қатынас, шегеле т.б
* Басқа тілден енген сөздерге қазақтың төл қосымшалары жалғану арқылы жасалған сөздер. Мысалы: Иран ... ... дос, гүл, ... ... ... тіл ... қосылып достық, гүлден, шәкірттік сөздері жасалған. Араб тілінің ауқат, қаһарман сөздерінен ауқатты, қаһармандық т.б жаңа төл сөз ... Орыс тілі ... ... ... ... спортшы, бетондау т.б сөздер жасалады.
* Қазақтың төл сөзіне басқа тілден енген қосымшалар жалғанып та сөздер жасалады. ... ... ... ... ... т.б.
* Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған күрделі сөздер. Күрделі сөздер негізінен бірігу, қосарлану, тіркесу жолдарымен жасалады.
* ... ... ... сөздерге қолғап, әжептәуір, сексен, әкет, өйткені, анағұрлым т.б. жатады.
* Қос ... аяқ - ... ... - ... ... - ... у-шу, қысы - ... күні - түні т.б.
* Сөздердің тіркесуі арқылы жасалған күрделі сөздер. Мысалы: аяқ киім, кәрі ... ат ... көк ала, он бес, ... басу т.б ... ]
Өзге тілден енген сөздер
Кірме сөздер, яғни шығу төркіні жағынан басқа тілдік сөздер, әрбір тілдің лексикасында да бар. ... ... ... тілден сөз енбеген тіл жоқ деуге болады. Ағылшын тілі лексикасында ... төл ... 30% ... ... ал ... ... ... енген. Болгар тілінде түрік тілінен енген сөздердің саны өте көп. ... осы ... ... ... көрнекті тюрколог Н.К.Дмитриев: , - деп жазды.
Түркі тілінде сөйлейтін халықтардың халықтардың ... орыс ... ... көптеген сөз бар.Орыс тілінен түркі тілдеріне, соның ішінде қазақ тіліне, ертеректе еніп қалыптасқан сөздердің сінісіп кеткені ... ... ... ... сөздер екені бірден аңғарылмайды да. Мысалы: доға, қамыт, бишік, жәшік, самауыр, бәтеңке, ... ... ... ... ... де орыс ... ... сөздер ауысқан. Мысалы: арба, арбуз, арык, бай, балык, барыш, буран, деньги, изюм, камыш.
Қазақ тілінде орыс тілінен енген одеколон, араб тілінен ... ... ... ... ... ... ... иіссу, жаратылыс деген төл сөздерінің ұғымынан басқаша емес. Километр - ... ... - ... ... - қант, қайрат - күш тәрізді синонимдік қатарлар ... да ... айту ... Бұл ... ... да ... ... - басқа тілдік сөздер.
Шығу төркіні жағынан алып қарағанда, сөздердің тілден тілге ауысыуының тікелей ауысу және жанама түрде ... деп ... екі түрі ... ... ... ... белгілі бір сөздер бір тілден екінші тілге ... ... де, ... ... ... ... сөздер бір тілден екінші тілге тікелей тікелей емес, ... бір тіл ... ... ... ... тіліне көшір, түрме деген сөздер орыс тілінен енген. Ал бұларды шығу тегі жағынан алып қарасақ, олар ... ... ... болып табылады. Олар неміс тілінен орыс тіліне, орыс ... ... ... енген.
Тіл - тілдің лексикасында ауызша енген кірме сөздер де , жазбаша енген кірме сөздер де бар.
Ауызша түрде енген ... ... ... ... ... зат ... болып келеді.
Жазбаша немесе кітаби кірме сөздер көбінесе ғылыми - техникалық әдебиет пен өнер т.б. арқылы енген және ... ... бір ... ... ... ... болып табылады.[2. 201-206бет]
Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні
Қай халықта болсын тілдің негізгі ... ... ... бола тұра сөйлеуші не жазған кісінің әңгіме болып жатқан мәселеге көзқарасын, эмоционалды қатынасын қоса жеткізеді. Бұл ... ... тілі ... әрі ... әрі кең ... ... көрсетеді. Қазақ тілі лексикасы 2топқа бөлінеді. 1) Эмоционалды - экспрессивті лексика; 2) ... ... тән ... - ... ... - ... ... түсіну үшін оны эмоционалды - экспрессивті бояуы жоқ сөздерден ажырата білу керек. Мысалы: бас, аяқ, ... т.б ... ... зат не ... ... көрінбейді. Сондықтан мұндай сөздерді бейтарап лексика деп атайды. Бейтарап сөздер мен эмоционалды - экспрессивті сөздерді ажырату үшін ... ... ... жөн. ... ... ... ... сөздерін бір - бірімен салыстырсақ, өтірікші сөзі бейтарап ... да, ... ... ... сөздеріне сөйлеушінің көзқарасында жек көру, менсінбеу аңғарылатындай бояу бар. Мысалы: тою - милығу, жүзі - ... ... - ... ... - сарнау, т.б сөздердің біріншісі бейтарап сөз болса, екінші, үшінші қатардағылар экспрессивті бояулы сөздер екені аңғарылады.
Қазақ тіл ... ... ... ... алғаш сөз еткен І. Кеңесбаев пен Ғ. Мұсабаев сияқты ... ... ... екі ... ... қарастырады: а) эмоционалды мәні бар сөздер; ә) кішірейту, аялау, үлекейту немесе құрметтеу мағынасындағы аффикстердің жалғануы арқылы ... ... ... Ал Ә. ... пен Ғ. ... ... атты еңбегінде эмоционалды- экспрессивті лексикаға мынадай анықтама береді: > [3, 170бет].
Сөйлеушінің не жазған кісінің көзқарас, пікірінің ... ... ... ... ... жағымды және жағымсыз белгілерді аңғартатын сөздер болып екіге бөлінеді.
Эмоционалды - экспрессивті бояулы сөздер адамның көңіл-күйіне, қуаныш-қайғысына, психикалық ... ... ... Сондықтан да эмоционалды - экспрессивті сөздер жағымды және жағымсыз болып екіге бөлінеді. Жағымды экспрессивті - эмоционалды ... ... ... мен ... ... ... мән-мағыналарын береді. Мысалы: ғаламат (өзгеріс), ғажайып (көрініс), керемет(әуен) т.б. Жағымсыз эмоционалды - экспрессивті ... ... ... ... жек көру т.б. ... ... ... (көз), арбиған (дене), сүмеғдеу,болбыр т.б.
Белгілі стильге тән лексика. Қазіргі қазақ тілі лексикасы эмоционалды - экспрессивті бояулы болу, ... ... ғана ... ... ... қарай да икемделеді. Мысалы: іскер, ысылған, тіс қаққан, әккі, тәжірибелі деген синонимдес сөздерді ... ... ... ... ... ... болады да, барлық стильде қолданыла береді. Ал, тіс ... ... ... ... ... бейім келеді. Тіліміздегі сөздердің қай стильде қолданылуына байланысты саралануы қайтып ... ... жайт ... Ол әр ... қолданыста өзгеріп, бірінен - біріне өтіп отыруы да немесе бейтарап лексика ретінде қалуы да мүмкін. Керісінше бейтарап лексика ... ... ... стильге тән мән - мағынаға ие болуы да мүмкін. Сондықтан қазақ лексикасы стиль жағынан 1) стильаралық (бейтарап) лексика; 2) ... ... тән ... ... деп ... лексика деп стильдік тармақтың белгілі бір түріне ыңғайланбаған, қай мәтінде де қолдануға келе ... ... ... Оған су, нан, ... көл, ... ағаш т.б. сөздер жатады. Стильдік тармаққа сараланған ... ... бір ... ... ... сөздер жатады. Сондықтан қазақ тілі лексикасын 1) сөйлеу тілі лексикасы; 2) кітаби лексика деп екі топқа ... ... тілі ... - ... ... ... еркін сөйлеу үшін алдын ала дайындықсыз қолданылатын сөздер. Бұл сөздер тұрмыста ғана жұмсалып қоймайды, адам ... ... ... ... ... ... да ... лексикаға сөйлеу тілінің тұрмыстық - қарапайым лексикасынан, ... өзге ... ... ... ғылыми, публицистикалық, ресми, көркем әдебиет стиліне қолданылатын сөздер жатады. [1.75-78бет][4.]
Лексикография.
Тілдегі сөздер мен ... ... - ... ... ... ... және оның теориясымен шұғылданатын тіл білімінің саласын - ... ... Яғни ... ... ... мен ... ... ғылым деген сөз. Ал сөздік дегеніміз - ... бір ... ... сөздер, берілген анықтамалық кітап. Сөздік берілген сөздердің мағыналарын ... олар ... ... ... ... ... ... аудармасын көрсетеді, сондай - ақ олар анықтайтын ... ... ... ... теориясы сан алуан сөздік жасаудың мол тәжірибелерін ғылыми тұрғыдан қорытындылаудың ... ... ... мен ... ... ... ... жасалады.
Қазақ лексикографиясы қазақ тіл білімінің өзге салалары тәрізді негізінен ... елу - ... жыл ... туып ... ... те, ерте ... ... сөздігі, М.Қашқаридың сөздіктері түркі тіліндегі сөздік ... ... ... еді. Ұлт ... дамып, ғылым мен техника өркендеуі, әдеби тілдің қалыптасуы сөздіктердің әр түрін шығаруға ... ... ... ... түрі ... ... ... лексикографиясы соңғы жарты ғасыр ішінде тек сан жағынан ғана ... өсіп ... жоқ, ... түр - түрі де ... сапа ... да ... ХХ ғасырда орта шенінде шыққан сөздіктерге қарағанда, ... ... ... ... сөздіктер тек көлемі жағынан ғана емес, сапасы жағынан дамып ... ... ... ... ... ... терминологиялық, орфографиялық, түсіндірме, синоним сөздіктердің қай - қайсысы болса да, соңғы басылымдары алғашқыларынан көш ілгері екендігі ешқандай ... ... ... Тіл мамандары лексикология мен лексикография теориясын зерттеп, оны үнемі жетілдірумен келеді.
Сөздіктің түрлері. Қазіргі қазақ ... ... ... ... ... болады.
* Аударма сөздіктер: І.Кеңесбаев, М.Балақаев, Н.Сауранбаев, С.Жиенбаевтардың басқаруымен шыққан екі томдық (1946, 1954, ... ... ... екі ... ... ... (1989ж)
* Терминологиялық сөздіктер: 1931ж шыққан , 1936ж шыққан >, ... ... , ... ... ... сөздіктер: 1960ж Г.Жәркешеваның , Р.Сыздықовтың (1960,1974,2000ж)
* Түсіндірме сөздіктер: І.Кеңесбаевтың > (1959-1961ж), Т.Жанұзақовтың (1999,2008ж)
* Диалектологиялық сөздіктер: 1955ж ... ... 1959ж ...
* ... ... 1962ж ... , 2007ж ...
* Абай тілінің сөздігі: 1968ж Тіл білімі институты ... ... ... ... 1966ж ... ... арғы ... түсіндірілген. 1994ж Р.Сыздықовтың , 1994ж Ә.Нұрмағанбетов сөздігі.
* Фразеологиялық ... ... ... , 2001ж ...
* ... сөздік: 1983,1995ж Р.Сыздықовтың , 1996ж М.Серғалиевтың , 1981ж М.Дүйсебаевтың [1.97-102бет][5.]
Пайдаланған ... ... ... 2014ж - ... К.Аханов Алматы, 2002ж - 664бет
* Жалпы психология. - Алматы, 1980.
* http://referattar.kazaksha.info
* wikipedia.org/wiki/Лексикография

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары жайлы12 бет
Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары жайлы ақпарат7 бет
Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары жайлы мәлімет11 бет
Бүгінгі терминологияның даму сипаты5 бет
Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты9 бет
Маманның сөз сөйлеу ерекшеліктері. Маманның сөз сөйлеу мәдениеті. Белгілі кәсіби топтағы адамның дресс-коды6 бет
Байланыс арналарының және хабарлаудың шығу орнының статистикалық қасиеттерінің сәйкес келуі7 бет
Байланыс арнасы-деректерді беру торабының негізі3 бет
Ваваризмдер,арголар,жаргондар1 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь