Қайым Мұхамедхановтың қазақ әдебиетінде алатын орны жайлы мәлімет

І Кіріспе
ІІ Қайым Мұхамедхановтың қазақ әдебиетінде алатын орны
2.1. Қ.Мұхамедхановтың зерттеу.мақалалары
2.2 Абайтанушы ғалым Қайым Мұхаметханұлы
3. 1 Қайым тапқан қайшылықтар
3.2 Қайым Мұхамедхановтың «АБАЙДЫҢ АҚЫНДЫҚ МЕКТЕБІ» диссертациясы мен авторефератына берілген пікірлер
3.3 Қайым ағаның Карлагтағы тағдыры
ІІІ Тұжырым
ІV Қорытынды
V Пайдаланылған әдебиеттер.
Қайым Мұхамедханов – қазақ әдебиетінің абайтану мектебінің негізін қалаушылардың бірі, шәкәрімтанушы және Шәкәрім шығармаларын алғашқы насихаттаушылардың бірі, әрі жарыққа шығарушы, мұхтартанушы ғалым. Сондай-ақ, Қ.Мұхамедхановтың әдебиеттану саласындағы көптеген мақалалары қазақ әдебиетіндегі жаңа белесті айқындап, қазақ әдебиеті даму бағыттарын белгіледі. Ғалымның ғылыми еңбектерімен қатар ақындық, жазушы-драматургтық, аудармашылық таланты да ерекше көзге түседі. Сонымен, ақын, аудармашы, қазақ әдебиеті тарихы мен теориясын терең білетін ғалым, Абай, Шәкәрім, Мұхтар шығармашылықтарының білгір маманы, бір сөзбен айтсақ, нағыз энциклопедист.
Қайым Мұхамедхановтың ғылыми-зерттеу еңбектерінің көбі әдеби өлкетану бағытында болды. Қазақ әдебиетінде өлкелік әдебиет тарихының қолға алынып, зерттеле бастауына М.Әуезов ұйытқы болса, Қ.Мұхамедханов өзінің ғылыми шығармашылық жолында үнемі осы бағытты назарда ұстаған ғалым. Оның тарихи шындықты бұрмаламай, деректерді нақтылы дәлелдермен берген мақалалары 400-ден астам. (Ал, жалпы ғылыми еңбектерін есептесек 500- ден асады екен). Мысалы, «Халық ақыны Сапарғали Әлімбетов шығармашылығы жайында», «Мақы Шыңғысұлы Уәлиханов – алғашқы кәсіби қазақ суретшісі», «Қ.Еркебаев және С.Әлімбетов поэмаларындағы азамат соғысының батыр әйелдері Айқыз және Білісай бейнелері», «Тағы да Айқыз туралы», «І.Бораганский», «Қаракерей Қабанбай», «Бұқар жырау», «Шешен Сабыржан», «Сабыржан Ғаббасов» және тағы басқа мақалаларындағы тарихи тұлғалар ғалымның көркем шығармаларынан өз орнын алып жатты. Ал, «Абайдың бұрын жарияланбаған өлеңдері», «Түзелгені қайсы? Түсініктері қайсы?», «Қазақ әдебиетінің адал досы», «Саади Ширази», «Құдай деген сөзден құдай сақтасын» және т.б. мақала­ларындағы әдеби-танымдық, тарихи ой-түйіндер көптеген ғалымдардың болашақ зерт­теулерінің ғылыми діңгегіне айналды.
Қазақ әдебиеттану ғылымы, абайтану, өлкелік әдебиеттану, қазақ әдебиетіндегі текстология мәселелерін Қ. Мұхамедханов еңбектерінсіз елестету мүмкін емес.
1) «Абайтану және Қайым Мұхамедханов» Алмахан Мұхаметқалиқызы, Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі, Қазақстан – Ресей университеті, «Абай» орталығының директоры, Астана қаласы, «Абай-ақпарат»;
2) Мұхамедханов Қ. Абай шығармаларының текстологиясы жайында.-Алматы, 2010.-164 б.
3) Мұхамедханов Қ. Абай кітабын алғаш шығарған Ілияс Бораганский.-Алматы,2009.-64 б.
4)«Қайымның қағидалары» мақаласы // Қазақ әдебиеті, №3, 16 қаңтар 2006 жыл
5)Абайдың інісі, Алаштың ірісі // Ертіс өңірі.- 2004.- 23 қыркүйек.26 б.
6)Мұхамедханов Қ. Шығармалар жинағы. ІІ том / Жобаның ғылыми жетекшісі, жауапты шығарушы, түсініктер берген: Т. Жұртбай. – Алматы: Алаш, 2005.
7)Мұхамедханов Қ. Шығармалар жинағы. ІІІ том / Жобаның ғылыми жетекшісі, жауапты шығарушы, түсініктер берген: Т. Жұртбай. – Алматы: Алаш, 2006.
8)http://www.cbssemey.kz/index.php?id=33&Itemid=1&lang=kz&option=com_content&view=article
9) [«Қазақ әдебиеті газеті» № 30 (3246), Айман Ақтанова,СМПИ қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі, филология ғылымдарының кандидаты ]
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫБІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТІРЛІГІСЕМЕЙ қаласының ШӘКӘРІМ атындағыМЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
СӨЖ
Тақырыбы: Қайым Мұхамедхановтың қазақ ... ... ... ... ... Жүндібаева А.Қ
Қя-319 с
Семей-2015 ж
Қайым ... ... ... ... орны
Жоспар:
І Кіріспе
ІІ Қайым Мұхамедхановтың қазақ әдебиетінде алатын орны
2.1. Қ.Мұхамедхановтың зерттеу-мақалалары
2.2 Абайтанушы ғалым Қайым Мұхаметханұлы
3. 1 Қайым тапқан ... ... ... ... мен ... ... ... 3.3 Қайым ағаның Карлагтағы тағдыры
ІІІ Тұжырым
ІV Қорытынды
V Пайдаланылған әдебиеттер.
Кіріспе.
Қайым Мұхамедханов - қазақ ... ... ... ... қалаушылардың бірі, шәкәрімтанушы және Шәкәрім шығармаларын алғашқы насихаттаушылардың бірі, әрі жарыққа шығарушы, ... ... ... ... ... ... көптеген мақалалары қазақ әдебиетіндегі жаңа белесті айқындап, қазақ әдебиеті даму бағыттарын белгіледі. Ғалымның ғылыми ... ... ... ... ... ... да ерекше көзге түседі. Сонымен, ақын, аудармашы, қазақ әдебиеті тарихы мен теориясын терең білетін ғалым, Абай, Шәкәрім, Мұхтар шығармашылықтарының білгір ... бір ... ... ... ... ... ... ғылыми-зерттеу еңбектерінің көбі әдеби өлкетану бағытында болды. Қазақ әдебиетінде ... ... ... қолға алынып, зерттеле бастауына М.Әуезов ұйытқы болса, Қ.Мұхамедханов өзінің ғылыми шығармашылық жолында үнемі осы ... ... ... ... Оның ... ... ... деректерді нақтылы дәлелдермен берген мақалалары 400-ден астам. (Ал, жалпы ғылыми еңбектерін есептесек 500- ден асады екен). Мысалы, , , , , , , , , және тағы ... ... ... тұлғалар ғалымның көркем шығармаларынан өз орнын алып жатты. Ал, , , , , және т.б. мақала­ларындағы әдеби-танымдық, ... ... ... ... болашақ зерт­теулерінің ғылыми діңгегіне айналды.
Қазақ әдебиеттану ғылымы, абайтану, ... ... ... ... ... ... Қ. Мұхамедханов еңбектерінсіз елестету мүмкін емес. Бұл туралы белгілі әуезовтанушы ғалым Т.Жұртбай өзінің (1989, ) деген мақаласында: , - деп ... ... ... ... бұл ... ... ... сан тарау, сан салалы екенін байқауға болады. Әсіресе, Абай шығармаларының тарихы мен текстологиясы туралы сөз еткенде, Қ.Мұхамедханов ... ... ... ... ... Мәселен, Абайдың үш поэмасының бірі туралы Қ. Мұхамедханов өз ойын білдіреді. Ол шығарманың Абай қаламынан шықпағаны туралы айтады. Және оған ... ... ... ... де ... ... ... деген Абай айналасындағы ақындікі дейді. Бірақ, әлі күнге дейін бұл мәселеге үңіле назар аударып, ... ... жоқ. ... өзі ... ... ... ... мол екені мен Қ.Мұхамедхановтың ғылыми ой-тұжырымдарының терең де мағыналығын білдіреді. Бұл бір мысал ғана (. 1959ж., ... Абай ... ... ... де ... ... ... білімі мен ғалымдық парасатын танытты. Ғалым Абайдың , , , , , т. б. ... ... ... ... ... ... ... шыққанының тарихын да нақтылы, тың тұжырымдар арқылы дәлелдейді. Абай өлеңдер жинағының академиялық басылымдарында Қ.Мұхамедханов дайындаған түсініктемелерде де нақтылық пен ғылыми ... жаңа ... ... Бұл ... ... ... ... мен әдебиет тарихын зерттеушілерге дайын зерттеу нысандары деуге болады. Сондай-ақ, ғалым Шәкәрім ... да ... ... ... ... ... ... хронологиялық дұрыс орналасуына арнап бірнеше мақала жазды. Сол мақалаларының өзі ... ... ... жаңа ... тың ... ... ... жұмысының мақсаты: Қайым Мұхамедхановтың қазақ әдебиетіне қосқан үлесі , Абай туралы және ... да ... ... ... жұмысының өзектілігі: Қайым Мұхамедхановтың қазақ әдебиетіндегі орнын таныту.
Зерттеу жұмысының міндеттері:
* Қ.Мұхамедхановтың зерттеу-мақалаларымен танусу
* ... ... ... ақын-шәкірттері
* Қайым зерттеулерінің қазақ әдебиетіндегі орнын анықтау
Кілт сөздер: мақалалар, Абай, ақындық ... ... ... ... қазақ әдебиетінде алатын орны.
2.1. Қ.Мұхамедхановтың зерттеу-мақалалары
Кілт сөздер: мақалалар, Абай, ақындық мектеп, шәкәрімтану.
Қайым Мұхамедхановтың ғылыми-зерттеу ... көбі ... ... ... ... ... әдебиетінде өлкелік әдебиет тарихының қолға алынып, зерттеле бастауына М.Әуезов ұйытқы болса, Қ.Мұхамедханов өзінің ғылыми шығармашылық жолында ... осы ... ... ... ... Оның ... шындықты бұрмаламай, деректерді нақтылы дәлелдермен берген мақалалары 400-ден астам. (Ал, жалпы ғылыми еңбектерін есептесек 500- ден ... ... ... , , , , , , , , және тағы ... ... ... ... ғалымның көркем шығармаларынан өз орнын алып жатты. Ал, , , , , және т.б. ... ... ... ... ... ... болашақ зерт­теулерінің ғылыми діңгегіне айналды.
Қазақ әдебиеттану ғылымы, абайтану, өлкелік әдебиеттану, қазақ әдебиетіндегі текстология мәселелерін Қ. Мұхамедханов ... ... ... ... Бұл ... ... әуе­зовтанушы ғалым Т.Жұртбай өзінің (1989, ) деген мақаласында: , - деп бағалайды. Ғалым ағаға берілген бұл ... ... ... сан ... сан ... екенін байқауға болады. Әсіресе, Абай шығармаларының тарихы мен текстологиясы туралы сөз еткенде, Қ.Мұхамедханов еңбектерін назарда ұстамау мүмкін емес. Мәселен, Абайдың үш ... бірі ... Қ. ... өз ойын ... Ол шығарманың Абай қаламынан шықпағаны туралы айтады. Және оған бірнеше дәлелді пікірлер ... де ... ... Ысқағы деген Абай айналасындағы ақындікі дейді. Бірақ, әлі күнге дейін бұл мәселеге үңіле назар аударып, зерттеген ... жоқ. ... өзі ... ... ... ... мол екені мен Қ.Мұхамедхановтың ғылыми ой-тұжырымдарының терең де мағыналығын білдіреді. Бұл бір мысал ғана (. 1959ж., 77-бетте). Абай өлеңдерінің ... ... де ... ... телегей білімі мен ғалымдық парасатын танытты. Ғалым Абайдың , , , , , т. б. ... ... ... ... кімге арналғаны, қайда шыққанының тарихын да нақтылы, тың тұжырымдар арқылы ... Абай ... ... ... ... ... ... түсініктемелерде де нақтылық пен ғылыми талдаудың жаңа қағидаларын көреміз. Бұл зерттеулер болашақ әдебиет теориясы мен әдебиет тарихын зерттеушілерге дайын ... ... ... болады. Сондай-ақ, ғалым Шәкәрім Құдайбердіұлының да шығармаларының текстологиялық жағынан дұрыс басылуына, өлеңдерінің хронологиялық дұрыс орналасуына арнап бірнеше мақала жазды. Сол ... өзі ... ... ғылымының жаңа белесінің тың парақтары болып ашылды. [ № 30 (3246), Айман ... ... ... кафедрасының меңгерушісі, филология ғылымдарының кандидаты ].
Қайым Мұхамедханов қазақ әдебиеттану ғылымының текстология саласының қалыптасуына ерекше еңбек сіңірді. Оның Махамбет, ... ... ... ... мақалалары, Бұқар жырау, Абай шығармаларының текстологиясын қарастырған мақалалары мен монографиясы жарық көрді. Сондай-ақ ол ... ... ... зерттеу ісіне қомақты үлес қосты. Қазақ ауыз әдебиеті, ... ... ... ... ... ... ... мен шығармашылығы, әдеби байланыстары туралы 300-ден астам ғылыми мақалалар жазды.
Ғалымның көлемді еңбегі ... жылы ... ... бірінші томын даярлау қоға алынып, 1948 жылы І томы ... ... ... Міне осы ... ... ... ... Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай батырларға арналған халық жырлары туралы мақала жазу Қ.Мұхамедхановқа тапсырылады.
ҚАБАНБАЙ ... ... ... БАС ... БОЛЫП САНАЛСА, ХАЛЫҚ ЖЫРЫНДА ҚАБАНБАЙДЫҢ СОНДАЙЛЫҚ ЗОР ҚАСИЕТТЕРІН КӨРКЕМ СИПАТТАҒАН . ОЛ - ... ... ҮШІН ... ... ... ХАЛЫҚТЫҢ ҚАМҚОР ЕРІ, АЛҒАН БЕТІНЕН ҚАЙТПАЙТЫН, ТАБАНДЫ, ҚАЖЫМАЙТЫН ... ... ... ... ғылымдарының докторы, профессор.)
Жас-ғалым ұстазының ақыл-кеңесі, нұсқаған бағыты бойынша , жырларының тарихи оқиғасына, көркемдік тіліне ... ... ... ... ... ... академияға тапсырады. Бірақ бұл мақалалар түрлі идеологиялық кедергілермен жинаққа енбеді. Ғалым себебін: да, да ... ... ... кіргізілмепті.
- Кейінірек: -деп Мұхаңанан сұрап едім:
- Қайтесің. Қалай дерің бар ма? Жоғарғы орындағылар ... ... да, ... да ... ... дәріптеу керек емес деп тапты. Болды, деп қысқа қайырды да қойды>>-деп жазды.
1980 жылы Р.Бердібаевтің басшылығымен жарық ... ... деп ... І бөлімінде Б.Абылқасымов былай деп жазады: ... ... ... адамдар көп, әйтсе де, өзге кісінің орнына өзін қойып, жүрегімен жүрегінің жылуын жалғастырып, бөліскендер некен-саяқ. деп Абай ... ... өзі ... ... ... кемеңгердің алдында жүрген жүрісімен, азды-көпті ісімен жұртқа жақсылық жасап, жан шуағын тарата білген Қайымдай ғалымдардың ісі ойлы, сауатты, ... ... ... ... Әрине, Абай салған жол өзінің ұшығына жеткен жоқ. Мерейлі шақ әлі алда. [http://www.astana-akshamy.kz/?p=6793]
3.2 ... ... ... МЕН ... ... ПІКІРЛЕР
О НАУЧНО - ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКИХ ТРУДАХ ТОВ. МУХАМЕДХАНОВА
Занимаясь в течение ряда лет самостоятельной научно-исследовательской ... в ... ... ... ... проблем истории казахской литературы, тов. Мухамедханов Габдулкаюм внес много ценного в абаеведение, в изучение наследия малоисследованных до сих пор ... ... ... Много ценного внесено им также в изучение ряда исторических поэм и точно ... в ... ... и ... ... ... современных акынов из Семипалатинской области.=
Указанные работы тов. Мухамедханова восполнили существовавшие проблемы в истории казахской литературы, как ... ... ... ... соответствующими главами в первый том , включились значительным ... в ... ... ... и ... вошли в ценный фонд накопленных научных данных о , о природе творчества современных советских акынов. Они же, т.е. упомянутые труды, ... тов. ... ... ... ... и методологически вооруженным, продуктивным исследователем.
До работ тов. Мухамедханова мыслилась больше отвлеченно, поверхностно. Лишь собранный тов. Мухамедхановым огромный ... ... ... - Арипа, Магавьи, Акылбая и др., а также изучение биографии, взаимосвязи с ... - ... ... ... ... ... ... оригинальные факты литературных традиций, заимствований, творческого преодоления и дальнейшего расширения ... в ... ... но ... ... школы.
А большое количество собранных самим тов. Мухамедхановым произведений почти забытых, но ... ... ... XIX ... ... для ... ... литературы ряд дорогих имен. Это и позволило в дальнейшем вести исследования ... ... ... на ... ... рядах, на более разнообразных, чем было до сих пор, фактах художественного наследия прошлого.
И труд тов. ... ... , ... ... в 30 с ... ... листов, является, безусловно, достойным исследованием для предоставления его в качестве кандидатской диссертации.
Профессор АУЭЗОВ.
12 декабря 1945 г. ... жылы Қ. ... ... жұмысын қорғауға дайын болғандығы жетекшісі, профессор М. Әуезовтің пікірінен көрініп тұр.
***
***
Қайым Мұхамедхановтың деген еңбегі туралы
Аса бағалы ... ... Абай мен ... ... ... тарихының жаңа тың бір мәселесін кеңінен зерттеп, белгілі бір ғылыми жүйеге келтірген. Бұрын аттары ғана аталып жүрген Абай төңірегіндегі ... ... ... өзі жинап зерттеген мағлұматтарға сүйене отырып, жаңа талдау анықтамалар береді.
Абай мектебінің әлеуметтік тарихи негіздерін, мәдениеттерін, ... ... ол ... ақын ... ... салтын, стильдерін айқындау жөнінде де Қайым көп еңбек істеген.
Жалпы кіріспеден басқа әрбір ақынға, әрбір жазушыға жеке тоқталып, олардың ... ... ... ерекшеліктерді де ашады. Сөйтіп, Қайымның еңбегі - Абайдың 100 жылдығына арналған бағалы тартудың бірі қалайда бұл еңбектің басылып шығуы аса ... Бұл ... осы бір ... ... ... ... ... ғылымдық маңызы мынада:
1. Бұл материалдардың бірде-бірі бұл күнге дейін жарыққа ... ... ... ... ... тарихының жаңа бір соны арнасын жұртшылыққа кең таныстырады.
2. Абайдың ... ... дос ... шығармалары бір том кітап болып шығуы, орыс әдебиеті тарихындағы салт сияқты ғылымдық жағынан аса ... ... ... Абай төңірегіндегі бұл ақындардың шығармасын бір жинаққа кіргізбей, әрқайсысын бөліп-бөліп, жеке ... ... ... ... ... өз алдын да бір кітап болып шығуға өте шығындық келтіреді.
Кітап басылар кезінде осы еңбектің ғылыми зерттеу бөлімдерінде, жалпы ... ... ... ... ... ... ... жөндеп жіберетін мынадай кемшіліктерді атап көрсетемін:
1. Кіріспенің алғашқы алты бетін мүлде қысқартып жетінші беттегі дегеннен бастаса болады. Оның ... алты ... ... ... ... жарты бетте айтуға болды. Абай туралы жұрт айтып ... ... ... ... ... қажет.
2. /12 бет/ деген сөйлемді жөндеу ... ... ... ... ... ... жаңа материалдар аса қызықты. /12-16 бет/. Бірақ осы тақырыпқа қандай қатынасы бар? Егер ... ... - онда Абай ... ... қарсы төңкерісшілдік пікірдегі адамдарды да тәрбиелеуші орта болды дегенді дәлелдеп, айта ... жөн. ... бұл ... Абай ... ... ... ... еңбекке пайдаланған жөн.
4. Тұраш Горькийдің ... ... жоқ. /20 ... Абайдың деген өлеңі ақын Әсетке арналып, айтылған өлең сияқты емес; оның орнына оңбаған ... ... ... ... біріне арналып, айтқанға ұқсайды. /25-27бет/ Сондықтан мұны зерттеп, анықтамайынша, ақындықпен, әдебиетпен байланысы жоқ бұл өлеңді әзір ... ... да ... ... қара сөзі орынсыз келтірілген. Алып таста. /28 бетте/
7. Мағауия, Ақылбай, Әріп жайларында жазылған жеке ... ... ... ол бөлімдердегі жеке кемшіліктерді бетін көрсетіп айтуға болмады, жалпы тәртібімен айтамыз.
8. Мағауияның , сол сияқты Ақылбайдың ... ... ... ... ... ... жөн еді. бар болған талдау 7-бетке дейін мазмұнын айтып шыққан. Оның орнына бұл поэмалардың Абайдың лирикасындағы, идеясындағы сарындар мен ... және ... ... ... ... орын алатынын, әсіресе, қазақ әдебиетінде романтизмнің орнын алып дамудағы маңызын, әрі ақынның, әрі поэманың ... ... ... кеңірек айтқан жөн.
9. Ақылбай Мағауиядан үлкен болса, оны кітапқа ... ... ... ... ... бөлімшені қолжазбадан тани алмадым.
11. Көкпай ақынның стилі қандай кітап ақыны ма, ... ... ... ... ... ақын ба, қай ... жазды, неге Ақылбайша жырламады? Осылар жауапсыз қалған. Көкбайдың: өміріндегі ең маңызды - Абайдың басшылығымен жүргізгені көп жыл бойы медреседе бала ... Бұл ... ... 50 жылдық тарихы бар орталау мектеп болып ... ... мән ... ... ... Әубәкір туралы бөлім жақсы жазылған /Қайымның өзі де сол Әубәкір стиліне жақын ақын ғой/.
13. Әріп ... ... ... ... керек. Тым ұзақ. Біржан-Сарамен байланысты Әріптің болмаған, болуға тиісті шығармаларымен байлынысты толып жатқан даулардың қажеті ... ... ... да ... ... есік ашық ... жұртқа барсаңдағы ғылым мен сый,
Құдашаң болмаса да күйеу қайын.
Бас білгіш ... ... бар ... заман тексермеді кедей, байын - деген өлеңде Әріптің Октябрь революциясын, Совет ... ... ... еш ... жоқ. Мына келтірілген өлең емес, Жартыбайдың айтатын бірдемесі сияқты. Сондықтан Әріптің сондай өлеңін алып таста, сонымен ... ... ... Әріп ... шығармады дегенді Әріптің жеке басылатын кітабында айтаса да болады ғой..
14. Жеке ақындардың шығармаларын ... ... ... Мағауияны, Әубәкірді, Көкпайды түгел бастырған жөн. Әріпті ықшамдап, азайту керек. Әріп өз ... бір ... ... ақын ғой. ... ... ... ... деген өлеңіне ұқсайды. Қайсысынан алуға тиіс. Кейін Ақылбайдікі деп айтушылар ... ... ... ... ... ме ... Ақылбайдың қысқа өлеңдері түгел (асқан жоқ). Архам, Мұқа өлеңдерін басу қажет. ... ... ... өмірбаяны түгел пайдаланылып басылып жүр ғой. Әзір қоя тұрса да жарайды.
15. Кітапқа бастан-аяқ коментарий, түсініктеме керек. Әсіресе, осы ... ... ... қайдан алынды, қашан жиналды, қай мекемеде сақталды, кім жазып алыпты дегендерге дәл жауап керек. Ғылым дәлділікті, ... ... ... осы ... кірген көп өлеңнің, сол ақындікі екендігі туралы бірқатар күдік, сенімсіздік тууы да ... Онан соң ... ... кісі, жер аты, шет сөздерге де түсінік керек. Кітап басылар кезде, міне, осы көрсетілгендер еске ... жөн. ... бәрі ... ... келеді және кітаптың басылуына бөгет болмайды.
ИСМАИЛОВ ЕСМАҒАМБЕТ 05.07.1945.
***
Қ. Мұхамедхановтың тақырыбындағы диссертациясы ... Қ. ... ... ... ... ... оқып танысқанда мынадай пікірлер айтуға тура келеді.
Диссертацияның тақырыбын автор өте орынды таңдап алған. Қазақ әдебиетінің тарихында әдеби мектеп жасаған ... ... ... ... ... бір ... ... жоқ болатын. Әсіресе, Абай маңына топталған, ұлы ақынның тәрбиесін көріп, өнегелі ісін мектеп ... ... ... ... шынайы ауыз тұшырлық зерттеу болмаған-ды. Абайдың өмірін, творчествосын зерттеушілердің көпшілігі бұл мәселені жұқалап қана жанап өтіп кететін.
Автор таңдаған тақырыбы ... көп ... ... ... ... ... Абай ұлылығының жаңа бір күңгей бетін ашқан сияқты. Абайдың ... ... ... Абай ... Абай ... жаңалықтың лебі ескен, өршіл сезімге жетелейтін, өнерге үндейтін,білімге шақыратын, өмірдің ұнамсыз жақтарына әрі ... әрі ... үкім ... ... тура ... өмір мектебі екендігі нақты материалдарға сүйене отырып жете баяндалғаны көрініп тұрады.
Абай өз жұртының келешек тарихи тағдыры ұлы орыс ... оның ... озық ... ... ғана ... шешілетіндігін талай рет айтқаны бізге мәлім. Абайдың ақын ... үшін бұл ... сөз ... ... еді. ... ... Мағауияның шығыстың тар өрісті поэмасын үлгі етпей, орыс әдебиетіне бет бұрып, құмарта оқып, құптай қабылдап, оның ұлы ... ... ... Абай көрсеткен жол, сілтеген бағыт, салған іздің адастырмас нысан болғандығын күмәндандырмайды. прогрессивті идеяларын дала жұртына ... ... ... болғандығын нақтыландыра баяндаған. Г. Потаниннің деген мақаласынан Халилолла жайында келтірілген мысал - ... оның ... ... ... ойлы ... ... ... қошеметті көзқарасты ұсынғандарын терең дәлелдей түседі.
Автор қазақ тарихының өткен ғасырдың ... ... ... көз ... ... ... ... 1868 жылғы туралы шығарған заңына көзқарас жайындағы екі түрлі жікті (бірі - ... ... т.б. ... - ... ... т.б.) айқындап, екеуінің де кертартпа бағыт екенін айта келе, Абай бас болған жаңа қауымның орыс мәдениетін құбыжық ... ... ... ... туыстыру мақсатын көздеген игілікті істерін, қасиетті қызметтерін айқын және өте ... ... Абай ... ... әдебиет өкілдері болып және ақпа ақын, әнші, ертегіші, жыршылар болып екі салада қаралуы да орынды. Бұлардың қай - қайсысы болса да қыр ... ... ... ... ... бір ... бір ... адамдар екендігі айрықша дәлелденген. Өйткені, біреулер Пушкин, Лермонтовтардың ұлы дәстүрлерінен рухани сусындап, сол бағытта ... ... ... ... ... ... сүйкімді орыс қызының терең сезімді, әсерлі әнін қыр еліндегі қазақ тыңдаушыларына туыстырушылар болды. Біреулері орыс әдебиетінің ... ... ... поэмасына енгізуге қам жасаса, екіншілері қурай сыбызғыға құлағы қаныққан қазақ тыңдаушыларына сияқты орыстың әсем ... ... ... ... дала ... жаңа ... көркемдік сезімін оятуға жәрдемдесті. Автор бұл мәселелерді ашуда жете ... шын ... ... ... ... ... , ... поэмаларына дұрыс ғылыми талдау жасаған. Әсіресе ... ... ... тапқан 140 жол жалғас өлеңі Ақылбайдың поэмасын жазуда алдына кең ... ... ... анықтайды, езілуші құлдардың колонизатор қожаларға қарсы әділетті қарсылығын, ... ... ... ақын ... ... ... білдіреді. Бұл жай қазіргі күннің өзінде жаңа соғыс өртін тұтандырмақ ниетіндегі ағылшын-американ қанқұйлыларының тойымсыз ... ... ... ... әшкерелеуде өзінің саяси өткірлігін, идеялық қуатын көтере түсетін шығарма екендігін аңғартады. поэмасын жазуда Мағауияның да өзіндік беті ... ... ... ... шын өмір ... ... ете отырып, кезінде мадақталып жүрген билердің жауыздық сипатын дұрыс ... ... ... ... ашып ... жайында автор өте құнды қорытынды жасаған. Абайдың ақын шәкірттеріне қатал, әділ сыншы болғандығын, олардың шығармаларының жақсы жақтарын дәріптеп, осал ... ... ... ... ... ... ұстаз - тәрбиеші болғандығына диссертацияда үлесті орын берілген. ... ... үлгі ... ... тобы Абайдың даналық қасиетін қадірлей білгендігі де фактілермен дәлелденеді. Автор Абай ... ... ... ... оның ... дұрыс түсіндіреді. Автор бұл дәлелдеулердің бәріне марксизм - ленинизм ғылымының жеңімпаз қағидаларын арқау етіп отырды. Бұл ... ... кең ... автор ескертіп өтеді. Шын мәнінде Абай мектебінде тәрбиеленген ... ... ... өзі ... ... ... ... бір ғылыми еңбектің тақырыбы болуға жарауы да даусыз.
Ақылбайды құрметтейтін жұршылығымыздың алдында бұл істер кезекті күн тәртібіндегі ... ... бұл ... Абайды зерттеу ісіне қосылған қымбатты үлес деп ... ... ... ... ... ... ... еңбек деген пікірді қуаттаймыз.
Ә. РАХЫМЖАНОВ. Семей Пединститутының
Қазақ әдебиеті кафедрасының аға оқытушысы
***
атты Қ. Мұхамедхановтың диссертациялық еңбегі туралы
Абайдың ... ... оның ... ... ақын ... монографиялық түрде зерттеу - әдебиетшілеріміздің алдындағы кең жатқан арна.
Абайдың творчествосы туралы ... ... ... ... ... көп айтылғаны, талай дау-тартыстар тудырғанымен әлі де жан-жақты зерттеуді қажет ... ... ... ... орыс ... ... үлгісі, поэмалары мен қара сөздері жеке - жеке үлкен зерттеудің тақырыбы.
Қ. Мұхамедханов жолдас алған Абайдың ақын ... ... ... - әрі тың, ... ... ... ... көңіл бөлінбей келе жатқан үлкен бір сала. Автордың бұл тақырыпты ғылыми ... ... мәні зор. ... ұстаз Абайдың ақын шәкірттерін тәрбиелеуі, олардың әдеби еңбектері туралы ғылыми еңбек шығуымен бірге ... ... үшін ... ... ... автордың он жылдан аса ізденуінің нәтижесінде көптеген тың ... ... ... ақын ... топтап және басты-бастыларының шығармаларын жеке талдаумен бірге, ... ... ... ... ... ... бөлімде автор Абайдың ақын-шәкірттері туралы жазған мақалаларға сын көзімен қарап, ... ... ... Бұл ... ... сындардың өзінен автордың материалы мол, пікірі дәлелді екенін айқын аңғаруға болады.
Абай және ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы әдебиет деген тарау өте ... ... ... бұл кезде туған әдебиетіміздегі екі бағытты қарама - қарсы қою арқылы Абайдың жаңа ... ... ... ... ... айқындай түседі. Абайдың үлгі, өнеге алғаны ұлы орыс халқының мәдениеті мен ... ... ... ... дәлелдейді. Әсіресе, Абайдың інісі Халилолланың Белинский, Добролюбовты дәріптеуін көрсетуі үлкен жаңалық сияқты.
Автор ... ... ... ... ... ... талдаудан бұрын оның сыншыл реалистік бетін, ұстаздық жолға келуін кең көрсетеді. ... ... ... ... ... ... кең екенін байқаймыз. Абай шәкірттерін қалада орыс мектептерінде оқытумен бірге, ауылдағы мектептерге де көңіл бөлген. Ол ... ауыз ... ... ... назар аударумен бірге, шығыстың классиктерінің әдебиеті мен орыс әдебиетінің үлгілерін ел ортасына ... етіп кең ... ... ... өнерпаздар болумен қатар, кейбір шәкірттері Абай идеясын алға апарушы, әдебиетке жаңа түр мен мазмұн ... ... де ... ... ... зерттеумен түйінделген.
Диссертант Абай аймағына топталған: әнші, музыкант, ертегіші, ұста-өнерпаздардың өзін жалпы шолу ізінде топтап өтеді. Ақылбай, Мағауия творчествосындағы романтикалық ... ... Әріп ... дағы ... халқының тарихы, өткен өмірімен байланысты поэмалары мен әлеуметтік тақырыптағы өлеңдері кең талданады.
Ақылбайдың өмірі, ... мен атты ... ... жаңа ... ... ... зерттеу жасаған. Мағауияның , поэмасында жеке тарауда ... ... ... ... ... Әріп творчествосына автор әділ бағасын берген. Қосымша материалдарда: Халилолла, Мұхамеджан, Бейсенбай, Баймағанбет, Мұқа және басқалары туралы тың ... өзі ... ... мен ... кең тани түсу үшін ... материал екені сөзсіз.
Жалпы алғанда, Абайдың ақын-шәкірттері туралы бұрын мақала көлемінен асқан еңбек болмаса, диссертант ұзақ іздену арқылы үлкен ғылыми ... ... ... Егер >> деген қысқа тарау жеке бөлінбей-ақ, деген бөлімге ... ... ... ... ... ... жинақтай түссе, бұл еңбекті баспаға ұсынуға да болады дер ... Сол ... ... ... ... романы дұрыс суреттелгені айтылған. Бірақ, осы Мағауия поэмасының авторлық ойдан тудырған образ алуы, Әріпті шындықтан қайшы көрсетуін ... ... ... ... ... автор С. Мұқанов, Х.Жұмалиев, Е.Исмаилов жолдастардың еңбектеріндегі, мақалаларындағы Абай және шәкірттері туралы пікірлердің жақсы және кемшін жақтары ашық айтылмаған. ... ... ... 1933 - 1934 жылы ... ... ... ақын-шәкірттері туралы айтылатынын көрсетеді. Шынында, 1940 жылға дейінгі көптеген мақалаларда Абай туралы қате көзқарас боп келгені ... ... Абай және оның ... туралы мәселені дұрыс шеше отырып өткендегі мақалаларға сын ... ... аз ... Абай және оның ... орыс мәдениетінен үлгі алып өскені, ұлы революционер-демократтар туралы көп айтылады. Абай және оның ... ... - ... ... білгенімен, олардың идеясына жете алмағаны, өз бастарында көптеген қайшылықтар болғаны мәлім. Бұл мәселені де автор баспаға дайындауда кеңірек ескеруі қажет ... ... бұл ... ... ұзақ іздену, зерттеуден туған, ғылыми зерттеу ісінде өзіндік ізі, ой-пікірі бар әдебиетшінің ... ... ... ... ... ... ... мол екендігін көрсетеді. Сондықтан, еңбек филология ғылымының кандидаты дәрежесін алуға ... ... деп ... ... ... ... ... Апрель, 1951 жыл.
***
Мен Қайым Мұхамедхановты алғаш рет 1951 жылы Қазақ ССР ҒА ғимаратында (ол кезде Киров көшесінде болатын) ... рет ... ... ... кандидаттық диссертация қорғау үшін келген екен. Ол кезде Абай атындағы пединституттың филология факультетінде 2-курс студентімін. Диссертация жазу, оны қорғау дегеннен ... жоқ. ... ... ... ... ... Әбіш Байтанаев келіп, сәлем бере барып едім, ол кісі жұлып алғандай: , - деп еркіме қоймай ... ... ... ... орны ... қабатта екен. Адамдар сапырылысып, біразы, неге екенін білмедім, күтпеген бір оқиға болатындай дегбірсіз қалпын танытады. Өз ұстаздарым ... ... ... да ... жүр. М.Әуезов, С.Мұқанов бастаған топтар да өз алдына қызу әңгіме үстінде... Мен танымайтын ақын, жазушы, ғалымдар да көп ... ... бір ... түсетіндей білек сыбанып, даярлық үстінде еліріп жүргендерді де байқадым. Қорғау залына кірсек, адамдар жайласып отырып қалыпты, әрең дегенде орын ... ... ... ... Әбекеңнен сұрап, біліп отырмын. Бірақ жыға танып ... мен жоқ. Осы ... ... ... ... шығып, ғылыми хатшы Қ.Мұхамедхановтың құжаты бойынша диссертантты жан-жақты таныстырып өтті. Ғылыми кеңестің төрағасы болар бір ірі кісі Қайымға ресми түрде сөз ... ... ... аға ... шығып шашын бір сілкіп қалды да, жазғанына қарап ұзақ оқығандай болды. Бірақ жігерлі, өзіне өзі сенетіндей батылдықпен ... ... ... да ... ... ... беріп тұрды. Диссертант және оның еңбегі жайында ... ... ... ... ... әр ... ... дәлел келтіре отырып, тыңдаушыларды баурап алғаны анық сезіліп тұрды. Қорғау басталғанда тып-тыныш, рет-ретімен басталған ... еді, ... ... ... ... емес оппоненттер қыза сөйлеп, дау-дамайды ұшықтырып жібергендей болды. Енді, тіпті, сөз ... ... ... ұмтыла бастады. Пікір алмасу қыза келе қып-қызыл дау-дамайға айналды да кетті, Абайдың ақын шәкірттері Көкбай, Шәкәрім, Әріп, Сұлтанмахмұт т.б. ... ... ... ... олардың еңбекте орын алуы, талдануы жат идеологияны насихаттаушылық, үлкен саяси қателіктерге ұрындыратын зерттеу деген сараптама тыңдап ... ... ... ... Басқаларды білмеймін, маған осылай әсер етті. Не болар екен деп сескене бастадым. Әсіресе, сол кездегі жазушылардың серкесі деп ... ... ... ... ... ... мені түңілдіре түсті. Жанымдағы Әбекеңе бұрылып, десем, , - деп мені ... ... Өз ... Хажекең сілкіне қыза сөйлеп, пікір таласында айыптау, жазғыру сарынын ұшықтырып жібергендей сезілді. Үш-төрт сағаттан ... ... ... ... жылдам өткенін білмей де қалдық. Не үшін ақ тер, көк терге түсіп таласып жатқанын мен терең сезіне ... ... бұл ... менің даярлығым жоқ сияқты көрінді. Мақсат тілегім - әйтеуір Қахаң жағында.
Ғылыми кеңес мүшелері жасырын ... ... ... Қайымды ғылым кандидаты болды деп қүттықтасып жатты. Ғылыми кеңестің кейбір мүшелері Қахаңды ... ... ... ... мені ... ... ... беріп көңіл бөлмегендей кетіп жатқаны несі деп ойладым. Соңына таман Әбекең екеуміз құттықтап қолын алып жатқанда Қахаң ұстазыма ... , - деп ... ... ... еді. Әбекең: , - деп еді, Қахаң маған қолын беріп: , деген ағалық жылы лебізіне мәз ... ... ... профессор.
Тараз, 12 ақпан 2005 ж.
. Фолиант. Астана, 2006.
***
Біз бұл ... Абай ... - ХІХ ... ... жазба әдебиетінің тарихында бірден-бір әдебиет мектебі болған Абай мектебі.
көрсететін - мәдени-тарихи дамудың бір көрінісі екенін зерттеуді ... ... ... - ... ... ғасырлар бойы жасаған рухани мәдениетін сын көзімен қарай ... ХІХ ... ... ... ... ... зор ... етіп, қазақ әдебиетіндегі халыққа жат кертартпа идеяларға ислам шығысының әсеріне қарсы күресте туған, өз ... озық ... ... ... ... ... дәлелдеуді мақсат еттік.
Абай ақын шәкірттерінің қазақ жазба әдебиетіне идеялық-мазмұн, көркемдік түр жөнінен әкелген жаңалықтарын ашу үшін олардың шығармашылығына әдеби ... ... ... ... ... ... еңбек еткен Абайдың әнші, композитор шәкірттері де ... ... ... Абайдың ақын, әнші, композитор шәкірттерінің өмірі мен еңбектері жайында іздену, ... ... ... ... алынған еді. Соның нәтижесінде Ақылбай, Мағауия, Көкпай, Әріп, Әсет, Әубәкір, Кәкітай сияқты ақындардың, әнші-ақын Бейсембай, Мұқа, ... ... ... ... Абай ... өмірі мен еңбектері жайында көптеген мағлұматтар, деректер ... ... Сол ... ... осы еңбекке негіз болды.
Осы ретпен зерттеуге қолға алынған жұмысқа марксшілдік әдебиеттану негізінде ... ... ең ... ... ... бұл ... ... үш бөлімге бөліп қараймыз:
Бірінші бөлімнің алдында кіріспе сөзі бар.
Бірінші бөлімнің өзі екі тарауға ... ... ... шолу ... - ... Н. Г. Чернышевский.
Қазақ әдебиетінің тарихында Абай алып отырған ардақты орны жайында да Н.Г. ... ... ... ... осы пікірін айнытпай айтуға болады дейміз.
Абай ақындық өнердің зор маңызын, ... ... ... ... қазақ поээзиясын халықтық ұлттық дәрежеге көтерген бірінші ақын.
деген ұғым Абай атымен, Абайдың әдеби еңбегімен келіп ұштасқаннан бастап ең ... ... ... ... ... ... ... орны, халық алдындағы міндеті айқындала түседі. Сөйтіп, Абай өлеңдері арқылы қазақ жазба ... ... ... ұғым әлеуметтік мәні бар терең мағна алып, биік дәрежеге көтеріледі.
Абайдың әдебиетте ұстаған жолы ақындық ... ... ... ... ... орын алатын әдеби мектеп болады.
І-ІІ тарауда осы Абай поэзиясының тұрғысына қарап, ХІХ ғасырдағы қазақ жазба әдебиетіне шолу жасалады: ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттің даму бағыты айқындала түседі. Әдебиеттегі бұл жаңа бағыт бүкіл ... ... ... ... ... бұл кезде Чернышевскийдің қуатты үндеуі бүкіл Россияны тебірентіп, әдебиет әлеміне Некрасов, Салтыков-Щедрин, Чернышевский, Добролюбовтер ... ... ... ... ... бар ... ... көркем-өнер, ғылымға-түгелдей күшті әсер еткені - Россияда болып жатқан бұндай әлеуметтік қозғалыстың қазақ өміріне де әсері тигені, орыстың-революцияшыл-демократтарының идеологиясы қазақтың ... ... ... ... - ... ... ... жетекші болғаны, Абай бастаған әдебиеттегі жаңа бағыттың осындай тарихы мәні барлығы зерттеледі.
Абай бастаған жаңа бағытқа қарсы ХІХ ... ... ... екі ... екі ... ағымы болғаны:
Бірінші: патша укіметінің саясатын, қанаушы топты дәріптеушілер: (Байтоқ, Жанұзақ, Шәңгерей, ....Әкім, .)
Екінші: Шортамбай, Дулат, Мұраттар - ... ... оны ... ... қарсы. Ескіні жырлайды. Реакционный романтизм және Шайхыисламов.
Абай екеуіне де қарсы ... ... ... ... ... дәрежесіне көтеріп, алдыңғы қатарлы прогрессившіл мәдениетке бағыттап, бастаған мәдениетті ақындық мектеп жасаған Абай болғаны айтылып, ... ... ... ... Бұл 40 ... бөлімге:
3 - тарау. Абайдың әдеби мектебінің өнеге еткен үлгі ... орыс ... ... ... ... шығармалары Абай ауылына Абайдың 25-30 жастарының шамасында, 1865-1870 жылдар келе бастағаны, орыстың революцияшыл демократтарының ... Абай ... ... ... ... өзінің інісі Халилолла болғаны; Абай мектебіне Пушкиннің, Лермонтовтың, Гоголь бастаған натуралдық мектептің өнеге болғаны. Белинский, ... ... ... - ... Абай ... өз ... мәдениетін орыс классиктерінің үлгісімен сын көзімен қарай игеруі.
Бұл жөнде революцияшыл демократтардың әсері, ... ... ... аса жоғары бағалап, халықтың творчествосына сын көзімен қарап, таптық опат идеяны әшкерелеп, өнеге көрсетудегі Абайдың ... ... рөлі ... Бұл 22 ... ... ... топталып, Абайды ұстаз тұтқан талантты шәкірттері айтылады. Олардың сол күннің өзінде Абайды ұстаз деп танып, ... ... ... Абайдың оларға тәлім-тәрбиесі, олардың Абай идеясын халыққа жаюдағы орны зерттеледі.
Бұл жерде Мұқа, Әсет, Бейсембай, Әлмағамбет, Мұқаметжан, Баймағамбеттер топтасып ... әнші ... ... тірі ... ... ... қазақ даласына жайып, Абайдың, Пушкиннің, Лермантовтың, Крыловтың аттарын қазақ халқына сүйікті, әйгілі еткені, бұл жөніндегі олардың еңбегі сөз ... (89 ... бұл ... тобы - өз жандарынан шығарма жазбай, Абай шығармаларының, Абай аударған Пушкин, Лермантов, Крылов өлеңдерін, көбінесе Абай шығарған ... өз ... елге ... Абай айтып берген орыс халқы жайындағы әңгімелерді, орыс жазушыларының ... ... ... елге ... ... өздері түгелдей хат біледі. Абай өлеңдерін, Абай мектебі ... ... ... ... ... ... ... нұсқасын бұзбай айту. Бұл жөнде де ескі жыршылардан ерекше екендігі.
Екінші шәкірттер тобы Абай өлеңдерін халыққа жаюмен ... ... де ... ... ... ... Абай ... өрісін кеңiткен талантты ақын шәкірттер тобы болады.
6-тарауда: ... ақын ... ... ... ... ақын шәкірттеріне талабы, қоятын шарты, шәкірттеріне тақырыпты нұсқауы, оларға сыны сөз болады.
Ақын шәкірттерінің ақындық творчестволық беті. Мәселен:
Ақылбай, Мағауия, Әсеттер - ... ... ... ... Әріптер - қазақ өмірінен тарихи поэмалар, әлеметтік тақырыпта Абай сұраумен ... ... ... сыншыл реализм мен өршіл романтизм ұшатастырыла зерттеледі (86 ... ... ... мен ... зерттеледі. , , поэмаларына талдау жасалады.
Мағауияның өмірі мен ... , ... ... ... ... өмірі, поэмасына талдау. Әріптің өмірі, өлеңдеріне талдау жасалады. Көкпайдың өмірі, ... ... ... ... ... орыс мәдениетін қазақ даласына кең жаюға, сөйтіп қазақ халқын ағарту жөнінде әлеуметтік зор мәні бар ... ... ... ... өзіне дейін қазақ әдебиетінде болып көрмеген прогрессившіл, өршіл, сарынды, бай уақиғалы-романтикалы поэмалар туғызды. Абай ... ... ... ... ... ... ... өз заманының әлеуметтік талабына сай келіп отырды.
Абайдың ақын шәкірттері қазақ әдебиеті тарихында адамдардың жағымды жаңа көркем образын жасады. Олар - бас еркі ... ... ... үшін ескі салтқа, зұлымдыққа қарсы қажымай күресетіп, өжет, ер мінезді ерекше ... ... ... ... ... Жәбірәиһл, Зәһира, Еңлік, Кебек, Салиха, Сәмен т.б). Оларда күйректік жоқ, күреске бой ұрған өршілдік бар.
Абай мектебінен туған жаңа ... ... ... да ... -
... Медғат сияқты құлды езуші байларға қарсы Қасым құл, Әзім, Ғазизалар күреседі.
Жүсіп байға қарсы ... ... ... ... ... ер ... Сәмен, қазақтың рубасыларына қарсы, Кеңгірбай сияқты қатал биге қарсы Еңлік қыз, ер Кебек шығады.
Абай шәкірттері ... ... алып жыр ... ... ... идеялық бағытын үнемі үлгі етеді. Тарихқа барғанда екі түрлі мақсат көзделеді.
Бірінші: Өткен заманның қатал заңын, әділетсіздігін, адам тағдыры қатыгез рубасылардың ... ... ... ... ... ... (мысалы: ).
Екінші: сияқты тарихи тақырыпта жазылған поэмада халықтық идея дәріптеледі.
Абылай туралы жырлағанда да оны хан тұқымынан етіп ... ... ... өмірі сипатталады. Өзінің жігер, қайратымен, халыққа еткен еңбегімен елге ... ... ... шәкірттерінің тарихи тақырыпты жырлауда дұрыс тарихи көзқарас, озық идея, прогрессивтік мақсат бар ... ... Бұл ... Абай ... Шортанбай, Мұраттарға қарсы шығады. (89 б).
Абайдың ақын шәкірттері ұлттық тар ... ... ... ... тақырыпты да кеңінен қамтып Кавказ, Африкаға дейін құлаш сермеді. Өз заманында бүкіл дүние жүзінде болып жатқан оқиғалардан сырт ... ол ... ... ... терең түсінікті, өз поэмалрына тақырып етіп жырлайды. Ағылшын, тағы басқа Европа, шығыс ... ... ... ... шәкірттерінің поэмаларындағы махаббат мәселесі нағыз шыншылдықпең, адамгершілік, прогрессшілдік идеяда жырланады.
Өз еркімен сүйісіп-табысқан, ескі салт-санадан аулақ, ескілік жол-жобаны бұзып ... ... ... ... махаббаты жырланады.
Қазақ өмірінде ғасырлар бойы орын алған лирикалық эпостарда (, т.б) дәріптелетін, ежеғабыл, әмеңгерлік ... ескі ... Абай ... поэмаларында ешбір белгісі жоқ.
Сол сияқты, қазақ даласына ХІХ ғасырда көп тараған мұсылман шығысы әдебиетінен ... ... ... сопы ... ... Абай ... әсер ете алмайды.
Абай мектебі өмірді сүюді, өмір қызығын, еркіндік, махаббатты дәріптейді.
Өз поэмаларында Пушкин, Лермонтовтың революциялық мәні бар романтизмін өнеге етеді.
Абай ... ... ... ... әдебиеттегі халықтық идеяны айқындай түсті.
Адамның ішкі сезім-сырын ашып жырлау, ... бас ... ... ... ... Абай ... тудырған поэмалардың ерекшелігі болды. Бұндай романтик сарын шындық өмірді жырлаудың жаңа түрі болды.
Абай мектебі туғызған өлең, поэмаларда адамға әсерлі, ... ... ... ... қабысқан табиғат суреттері, лирикалы монологтар - осының бәрі орыс әдебиетіндегі прогрессившіл романтизмнің жақсы үлгісі, қазақ поэзиясын ... ... ... ақын ... ... поэзиясының тарихында поэма жанрын жаңа мазмұнмен байытып, жаңа көркемдік түрмен ілгері дамытқан новаторлар болды.
Сонымен қатар Абайдың, оның шәкірттерінің ... ... ... ... ... қол үзе ... тағдырға сену сияқты) ашылып айтылады.
Бұлар, әрине, оларыдң шығармаларындағы негізгі бағыт емес еді.
Абай мектебінің көзі тірі ... ... ... Әріп т.б) әдебиеттегі Абай дәстүріне кір жұқтырмады.
Абайдан соңғы дәуірде олар ... ... ... ... жат ... таза ... ... асыл мұрасын социалистік мәдениетіміздің қорына әкеліп қосты. Олар Абай арманын көріп, Совет ... ұлы ... ... ... өтті.
Қорытынды:
Қосымша ретінде: Халиолла, Кәкітай, Бейсембай, Баймағамбет, Мұқа, Әлмағамбет, Әубәкір жайында мағлұматтар берілді.
Қ.МҰХАМЕДХАНОВ, 25 января, 1951г. [http://abaialemi.kz/post/view?id=866]
3.3 Қайым ағаның Карлагтағы ... ... ... тағдыр, М.Әуезов, естелік, тергеуші
Халқымыздың аяулы перзентi, абайтанушы ғалым, аудармашы, ... ... ... ... есте ... аз. ... Мұхамедхановтың өмiр жолы да қазақ халқы үшiн атқарған еңбегi де тәуелсiз Қазақстанның елжанды ұландарын арлы, намысты етiп ... ... ... бiр үлгi, бiрден бiр жол. Егер бiздiң халқымыздың Қайымдай азаматтары болмаса, дәл бүгiнгi тәуелсiздiгiмiздiң баянды болмағы да екiталай едi. ХХ ... -- ... ... үшiн, бiр ... шер мен мұңның да ғасыры болды. Елiм, жерiм дегендер қамалған, ... ... ... ... түскен, бастылары атылған, тектiлерi тентiреген заман болды. Ұлы жазушыларымыз ... ... де ... бұлт ... ... ... Сондай ұлы тұлғаны қажет кезiнде жанымен де, арымен де қорғай бiлген адамдар болған. Солардың бiрi -- ... ... өз ... бiр күнi менi жеке ... ... кеттi. Iшiнде еш нәрсе жоқ. Тек қана ортасында турник құрулы тұр. Бұл не, менi турник ойнасын деп қойған ба деп ... ... бiр ... ... ... ... бiрте-бiрте ысып барады. Табаным күйiп барады. Саса бастадым. Не ... ... жан ... соң, ... тұрған турникке асыла кеттiм. Көп тұруға қолым шыдамай барады. Турниктен қолымды жiберейiн десем, табаным ыстыққа тиiп күйетiнiн сезiп тұрмын. ... ... ... ... қарысып қалыпты. Бiр кезде өздерi келiп менi ... ... Тағы да есiм ... соң, "қол ... ... ... Көнбедiм. Екi-үш күн өткен соң кешегi бөлмеге тағы апарып қамап қойды. Бiрақ ... жоқ. Ендi үй ... не лаж ... деп ... тұрғанда, бөлменiң суи бастағаның сездiм. Бөлме суығы үдеп ... тiсiм ... ... қалтырап барамын. Өлместiң қамын жасап, үйдiң iшiнде зыр жүгiрдiм. Тоқтасам қатып қаламын. Жүгiре-жүгiре, талып түссем керек. Ес-түссiз жатқанда тағы да ... ... алып ... ... ... ... ... Әрең дегенде есiмдi жиып, басымды көтергенде тағы да қағазды алдыма қойды... Таңертең тағы да тергеу басталды. Тергеушi ... ... ... Жылы ... "Өз ... ... ойласаңшы" деп, қамқорси түстi. "Мына қағазға қол қой да, бiзбен қоштасып үйiңе кетсеңшi", -- деп ... ... ... ... бiлгенде, белгi беретiн түймесiн басып қалып едi, еңгезердей екi жiгiт келдi де, резина қапшықты басымнан аяғыма ... ... ... менi құлатып, қапшықтың аузын байлап тастады. Үшеуi таяқпен жабыла ұрды. Есiмнен таңдым... Тағы тергеу, мақсаттары -- қол ... ... ... қол қой, ... ... керегiң жоқ, қолыңды қой да, үйiңе кете бер. Бiзге керегi -- Мұхтар Әуезов" дейдi.
Қол ... ... ... ... 25 ... қамауға алады. Азап та, тозақ та ұлтын ... ұлы ... ... шамасы келмейдi. Жастайынан ұлтжанды қазақтың бiртуар азаматтары: А.Байтұрсынұлы, Ә.Бөкейханов, Ж.Аймауытов, М.Әуезовтермен бiрге ... ... ел ... ... Абай ... даналығымен, Шәкәрiмнiң ұлағатымен ой өсiрген қазақтың арда ұлдары аңсаған, армандаған ел тәуелсiздiгiн көзiмен көрдi. ... ... шын ... екi жан болса, бiрi Қайым атамыз едi. Жалғыз кiсi болса, ол да ... ... ... ... айтқанда, Тәуелсiз Қазақстанның үлкен перзентi, батыр перзентi Қайым Мұхамедхановтың екiншi нұрлы ғұмырын бүгiнгi ... ... ... үлгi ету -- ... ... ... Мұхамедхановтың музей үйiн, оның атындағы қоғамдық қорды құруға Мемлекет ... ... екен ... ... бар. ... күннен алыс жоқ, ертеңгi күннен жақын жоқ" деген бабаларымыздың сөзiнiң өтiрiгi жоқ. Жыл артынан жыл қуып, күн артынан күн қуып, өмiр өте ... ... ... тарихын iздесе, қайдан табады? Тарихты ұрпаққа аманат ету, жеткiзу де ... емес пе?[ ... ... ... ... Мұхтар Әуезовпен кездесуі жайында әңгімесі
...Елу алтыншы жылы ... ... ... ... ... келіп, Алматы вокзалына түстім де, Есмағамбеттің үйіне телефон шалдым. Ол ... ... ... ... ... ... ... телефон шал. Бәрің келіп, Қайымды тастап кеттіңдер деп ... шай ... ... ... ... Өзі Индияға жүргелі жатыр, - деді.
Мұхтармен сөйлестім. Байқаймын, телефонның аржағында булығып тұр. ... кел!" - ... ... түрменің киімі, қалтамда алты-ақ сом ақша бар. Әрі пойыз үш сағаттан кейін Семейге жүреді. Мұхтар бұл ... ... ... ... ... де ... ... Сол да қитығыма тиіп тұр.
- Жарайды, Қайым, он бес күн үйіңде дем ал да, ... кел. ... ... ... ... әңгімелесеміз, - деді ол.
Мұхтар екеуміз ағалы-інідей Алматыда қауыштық. Сырымызды, ... ... ... ... ... ... десең, Мұхтар, басыңның амандығын тіле. Біздің шаруамыз бітіп, талқанымыз таусылған адамбыз. Партиядан кешірім сұра", деп ақыл айтқан Ахмет Байтұрсынов екен. Осы ... ... ғана ... ... ... жаттың? Пәлі, біз баяғыда Мағжан, Жүсіпбек, Ахмет бәріміз бір камерада жатып, ... ... бір ... ... деп ... ... күледі Мұхаң. Менің де ашуым тарқаған. Бір сәтте Мұхтар: - Қайым, сен түрмеде не ойлап отырдың? - ... Бір ... ... ... ... қорлығымды айттым да, мынау өлеңімді оқи жөнелдім:
Отырдық тар қапаста күнді санап.
Ұйқысыз өткен түнді жылға ... көз ... кеп ... ... ... ... ... арақ.
Дейтұғын уақыт жетіп, соқты сағат.
Сағынған сондай күнді қылмай тағат.
Жарқ етіп бұлттан шығып ... ... құсы ... ... ... едім ... ... арманым жоқ.
Тағдырға таба болып қалғаным жоқ
Көрсеттің қорлығыңды, зорлығыңды,
Кеудемнен жүрегімді алғаның жоқ.
Өр зорлықпен басымнан ... ... ... ... көркімді алдың.
Аңқылдап ақ көңілмен алданбасқа,
Аузымнан айнымайтын сертімді алдың.
Отқа салдың, отырдым ... ... ... ... ... ... шықтым, міне,
Отырмын өзіңменен күліп-ойнап. [http://egemen.kz/old/?act=readarticle&id=9459]
* Тұжырым
Қайым Мұхамаедханұлының ғылыми еңбегінің басты бағыты Ұлы Абайдың ... ... мол ... ... ... 1951 жылы ... "Абайдың әдеби мектебі" кандидаттық диссертациясы, Абайдың ақындық айналасы, Абай шығармаларының ... ... ... ... ғылымына қосылған маңызды туындылар. Ұлы Абайдың 150 жылдық мерейтойына арнап Республикалық Абай қоры шығарған 4 томдық "Абайдың ақын ... және ... ... жинақтары да абайтанудағы төтенше жаңа құбылысқа айналды.
Қайым аға ұлы Мұхтардың сынынан өткен бірегей шәкірті еді. ... ... ... ... ... ... ... тізерлеп өлгенше, тік тұрып өлуді артық көрді. Осы ерлігі үшін 25 ... ... жауы ... ... ... да түсті. Бәрібір әділет жолы жеңді.
Қайым Мұхамедханұлы - ақын. 1938 жылы Жамбылдың әдеби қызметінің 75 жылдығына ... ... ... ... ... атты ... бас жүлдені жеңіп алды, ал 1945 жылы Қазақ ССР мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... межесі, ірі табысы.
Ғалымның ғылыми мақалаларының ішінде (1982), (1986), (1988), (1988), , , т.б. атап ... ... ... ... ... драмалық шығармалары бір төбе. Драматургтың "Перне" (1944), "Майданнан майданға (1947), "Комиссар Ғаббасов" (1960), "Ер ... (1974) атты ... - ... ... ... тартыстарды көрермен назарына қалтқысыз жеткізген сүбелі дүниелер. Олар әркез республикалық, облыстық театр сахналарында қойылып ... ... - ... ... ойын ... ... тебірене толғайтын шебер аудармашы: У.Гаджибековтың "Аршин мал алан", Ш.Камалдың "Хажы әпенді үйленеді" пьесаларын , татар поэзиясының ... ... ... ... ... "Сормаңдай Лиза" хикаятын өлеңмен аударып, әдебиетіміздегі аударма жанрының дамуына үлкен үлес қосты.
Саналы өмірінің жартысынан ... ... ... ... ... ... ... Қайым ағаның бұл салада атқарған ісі де ... ... ... ... аға 1938 - 1941 ... ... институттың филология факультетінде оқып, үздік бағамен аяқтайды да, қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасына оқытушы ... ... ... хұқ ... ... ... астам ақ ордамызда білім мен тәрбиенің дәнін егіп, адамгершілік нұрын төккен ұлы ұстаз қолынан қаншама ұрпақ сусындады.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... арқылы көмбеде жатқан көп сырды алдымен ашқан Қайым тарихшылар айтпаған ақиқатты алдымен айтты. Ақын жырларының құдірет күшін түсіну, түйсіну үшін сен де ... ... ... жанын ұғатын ұлағат иесі болуың керек. Ақындықтың дарын деңгейіне көтеріліп, сезімтал назымен, сөз сиқырының кілтін аша ... ... Абай ... ... ... ... Әдеби шығармалардың мәтінін (текстін) автордың қолжазбасы негізінде, сондай-ақ бұрынғы басылымдармен салыстырып, тексеретін сенімді деректер бойынша анықтайтын филология ... ... - ... Шығарма текстінің жаңылыс оқылған, қате басылған жерлері табылса, тиісті түзету енгізу қажеттігі.
Абай өлеңдерінің текстологиясы да осы бағытта туған. Өз ... ... ... қолжазбасы арқылы жеткен шығарма, кейіннен әртүрлі дерек жазба негізінде жарияланып, текстологиялық тексеру жұмысын жүргізу қиындай түсті.
Сондықтан да Қайым үшін Абай ... ... ... ... ... ... зерттеу мен анықтаудың мәні үлкен болды.
Ақынның 1909 жылы ... ... ... ... ... ... ... жыл,1922 жыл,1933 жыл,1948 жыл,1954 жылдардағы жарияланған өлеңдер тым асығыс, тым үстірт жасалғандықтан берілген түсініктерде қайшылық, қателіктер көп ... Ақын ... ... ... қате басылып жүрген жеке сөздерді түп-нұсқасына келтіру жұмысы Қайым Мұхаметханов үшін аса жауапты жылдарға ... ж ... ... Абай ... ... ... Абай ... мың сексен алты сөзіне түзету енгізілді.
1945 жылы жарық көрген :
- дейді Қайым Мұхаметханов.
Әдеби мұраны ... ... ... ... ғылыми талапқа сай толық жинақ ретінде қолымызға тигені 1959 жылы Қайымның атты еңбегі.
Абайдың күні бүгінге дейін дау туғызып келе ... ... ... ... дәлелдермен зерттелді.
4.1 Қорытынды
Абайды тану үстіне таныған сайын қазақты танудың саналуан проблемаларына да ... ... ... ... мен ... ... батырлар туралы халықтық поэмаларға тарихи-ғылыми, әдеби-ғылыми талдау жүргізген еңбегін "Қазақ әдебиеті тарихының" бірінші томына енгізіп, 1943 жылы ... ... ... ... ғалымдық тұлғасында орта ғасырлардағы оқымыстыларға тән әмбебаптық көріністері мол еді. Сондай кең қарымдылығына өз ... ғана ... ... салайық. Өзекті желісі мен үзілмес тіні абайтану екені белгілі. Мұнда іргелі және ... ... ... ... ... ... ... жөнімен, жаңа бағытқа қарышты қадам жасағандығы жөнімен "Абай заманының ақындары" ... ... ... ... ... ... "Абай шығармаларының текстологиясы" сияқты монографиялары менмұндалап көзге бірден түседі. Әдебиет тарихына Ақылбай Абайұлы, Мағауия ... ... ... Мұқа ... Әсет ... Әріп Тәңірбергенов, Көкбай Жанатайұлы, Тұрағұл Абайұлы, Уәйіс Шондыбаев, Кәкітай Ысқақов, Тайыр Жомартбаев, Иманбазар ... ... ... ... дарындардың мұраларын тікелей жалғыз өзі әкеп қосты. ... ... ... ... ... ... ... академиялық басылымда жарық көрді.
Бұлардан тыс Құсайын Файызханов, Ілияс Бораганский, Бұқар жырау, Үмбетей, Махамбет, Шөже, Жанақ, Сәдір, Ақылбек Сабал, Ілияс ... ... ... мақалалары мен Мұхтар Әуезовтің өмірбаяны хақындағы очеркі және Қазақ кеңес энциклопедиясының он екі томдығына ... сыни ... ... - ... үздік үлгілері.
Осы дәрежедегі туындылардың үлкен шоғыры "Абай мұрагерлері" жинағын құраған. Алаш ардагерлерін ақтаңдақтардан арылтып, мәртебелі орындарына оралту ісіне Қайым ... ... ... ... екендігін осы жинақтағы ғұмырнамалық, өнернамалық очерктер куәландырады. Мысалы, ол Шәкәрім шығармашылығын ақтау ... ... ... 1987 жылы ... дәйекті негіздемелік материал жолдаған болатын. 1960 жылдан бастап Шәкәрімнің баласы Ахат екеуі бірлесе ... ... ... аз болған жоқ.
Қайым Мұхаметханұлының зерттеушілік ізденістері нәтижесінде ... пен ... және ... ... ... ... өлшеусіз қымбат қазыналар, мұрағаттық құжаттар - өз алдына бір төбе. Мысалы, атақты қиссашы, ақын Ақылбек Сабалдың 43 мың ... ... ... ... 376 дәптерге толтырылған қарасөздерін тауып, Әдебиет және өнер институтында ғылыми ... ... ... ... ... Жұбанов өзінің "Замана бұлбұлдары", "Ғасырлар пернесі" монографияларында Мәди Бәпиұлы мен Естай ... ... ... ... ... ... ... ризалықпен атап көрсеткен. Кезінде Мұхтар Әуезовтің тапсырмасы бойынша "Абай жолы" романына да қажетті деректерді ... ... ... ... ... және бар. ... ... кітапта Сармолланың қастандықпен өлтірілу уақиғасына байланысты "табыт қағу", т.б.). Бұл жайды айғақтайтын ондаған хат 1951 жылы Қайым ... ... ... ... кетіп, кейін қайтарылмай мүлде із-тозсыз жоғалған.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1) ... ... ... Жазушылар Одағының мүшесі, Қазақстан - Ресей ... ... ... ... ... ;
2) ... Қ. Абай шығармаларының текстологиясы жайында.-Алматы, 2010.-164 б.
3) Мұхамедханов Қ. Абай кітабын алғаш шығарған Ілияс Бораганский.-Алматы,2009.-64 б.
4) мақаласы // ... ... №3, 16 ... 2006 жыл5)Абайдың інісі, Алаштың ірісі // Ертіс өңірі.- 2004.- 23 ... ... Қ. ... ... ІІ том / ... ... жетекшісі, жауапты шығарушы, түсініктер берген: Т. Жұртбай. - Алматы: Алаш, 2005.7)Мұхамедханов Қ. Шығармалар жинағы. ІІІ том / ... ... ... ... шығарушы, түсініктер берген: Т. Жұртбай. - Алматы: Алаш, 2006.
8)http://www.cbssemey.kz/index.php?id=33&Itemid=1&lang=kz&option=com_content&view=article9) [ № 30 (3246), ... ... ... ... ... ... филология ғылымдарының кандидаты ]
10) [http://www.astana-akshamy.kz/?p=6793]
11) [http://abaialemi.kz/post/view?id=866]
12)[ http://egemen.kz/old/?act=readarticle&id=9459]

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қайым Мұхамедхановтың қазақ әдебиетінде алатын орны15 бет
Қайым мұхамедхановтың қазақ әдебиетінде алатын орны туралы27 бет
Автоматты басқару теориясы пәнінен электронды оқулық жасау66 бет
Мәліметтер базасын ұйымдастыру туралы7 бет
Қонақ үйінің жұмысын автоматттандыр65 бет
«қайым және алаш» сценарий6 бет
Қ.Мұхамедханов Абай дәстүрін жалғастырушы25 бет
Қайым Мұхамедхановтың ғылыми зерттеу еңбектері23 бет
Қайым Мұхамедхановтың ғылыми-зерттеу еңбектері31 бет
Қайым Мұхаметхановты зерттеген ғалымдар23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь