Алыс, жақын шетелдік қазақтар тілінің зерттелуі

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .2 . 5

1 . тарау

Жақын шетелдік қазақтар тілінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6 . 38

1.1 Шетелдік қазақтардың тілі жайында ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6 . 9
1.2 Ресей және басқа жақын шетелдік аймақтағы қазақтардың
тілінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9.13
1.3 Тәжікстан қазақтары тілінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14 . 17
1.4 Өзбекстан қазақтары тілінің зеттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17. 23
1.5 Түрікменстан қазақтарының тілдік зерттелуі жайы ... ... ... ... ... ... ... 24 . 34
1.6 Қарақалпақ қазақтарының тілдік зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .35 . 40

Алыс шетелдік қазақтар тілінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39 . 58

2.1 Ауған . Иран қазақтары тілінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .41 . 51
2.2 Қытай қазақтары тілінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52 . 56
2.3 Моңғолиядағы қазақтардың тілінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 56. 61

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..62 . 65

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...66 . 67
К і р і с п е

Жұмыстың жалпы сипаты. Дүние жүзінің өркениетті елдерінің бәрінде этиникалық ортасынан сырт жерлерде өз қандастарымен мәдени-рухани, оқу-білім саласында байланыс жасап, оларға әр қырынан үнемі қолдау көрсетіп отыру, сонымен қатар олардың ата жұртына оралуына мүмкіндіктер жасап, көмектесу ежелден бар дәстүр. Қазақ диаспорасының тағдыр-талайына өркениетке иек артқан Қазақстан Республикасы бей-жай қарай алмайтындығының басты себебі – Қазақстан шетелдегі қазақ ұлты өкілдерінің бірден-бір тарихи Отаны. Сондықтан да, Қазақстан олардың қазақ ұлтының бір бөлшегі ретінде қай елде жүрмесін, қай қоғамда өмір сүрмесін ұлттық құндылықтары ана тілін, мәдени-рухани байлығын сақтап, дамуына әрқашан да қамқорлық жасайды. Президент Жарлығымен бекітілген «Шетелдегі отандастарды қолдаудың мемлекеттік бағдарламасы», осының айқын дәлелі болады. Қандай да бір ұлттың ұлттық қасиетін, ұлттық құндылықтарын қалыптасуы, кемелденіп өркендеп дамуы, әлемге әйгілі болуы, не болмаса уақыт ағымымен басқа ұлтқа сіңісіп жоқ болып кетуі, бір сөзбен айтқанда, ұлт тағдырын тіл тағдырына сай шешеді. Демек, тіл – қарым-қатынас құралы ғана емес, ұлттың өміршеңдігінің бірегей белгісі. Этникалық ортасынан тыс жерлерде өмір сүріп отырған қазақ ұлтының өкілдері қай мемлекетте болмасын ұлттың аз санды құрамына жатады. Қазақ диаспорасын ғылыми түрде зерттеу соңғы кезеңдерде көтеріліп жүрген мәселелерге жатады. Бірақ, Кеңестер Одағы ыдырап, Қазақстан тәуелсіз егемен ел болып жеке құрылғаннан кейін, елімізде қалыптасқан тілдік жағдаятқа байланысты өзіндік тілдік ұстанымын жасады.
Әлеуметтік тұрғыдан тілді зерттеуші белгілі ғалым Б.Хасанов шетелдерде шоғырланған қазақтардың тілін, өмірін зерттеу қазақ тіл білімі үшін ғана емес, дүниежүзі әлеуметтік лингвистикасы үшін мәні зор екенін атай келе, былай дейді: «Жер жаһанның 40 елінде қоныс тепкен қазақтың «қазақ» болып қалуының бірден-бір куәсі – оның сақталған тілі. Бұған дәлел сол – оның ана тілінің көптеген елдерде қазақ өмірінің төрт негізгі саласында, атап айтқанда, тұрмыста, қоғамдық өмір мен көркем шығармашылық, ауыз әдебиеті саласында тиянақты қолданылуы» (1,8б)
Белгілі бір тарихи себептерге байланысты елден бөлініп, жырақтап қалған осы бір саны бүгінгі күнде миллионнан асқан қандастарымыздың тілі қандай дәрежеде, қандай сипатта екенін зерттеу, оны жалпы халықтық мемлекеттік қазақ тілі деңгейінің аясында қарастыру – тіл білімінің бүгінгі таңдағы басты мақсаттарының бірі екені даусыз.
«Совершенно не исследованы диалектные особенности казахов, проживающих за пределами Казахстана. …Казахи живут в северных округах Синьцзян Китайской народной Республики, а также в юго-западных аймахах Монгольской Республики. Все эти районы пока остаются не изученными» /1,9/. Одан беріде Қазақстан территориясынан тыс аймақтардың ішінде Өзбекстан, Қарақалпақстан, Түркіменстан, Ресей қазақтарының тілі зерттеліп, монографиялық еңбектер жарық көрді. Ал шетелде тұратын диаспораның тілін зерттеуде тек Монғолиядағы қазақтардың тілі мен Ауған, Иран қазақтарының тілі ғана зерттеліп, ғылыми нысанаға айналды.
КСРО кезінде диаспора туралы ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізбек былай тұрсын, олар туралы мәселе қозғаудың өзі қажеттілік болып саналмаған. Соған қарамастан қазақ диаспорасы, деген айдармен шықпағанмен, шеттегі қазақтар жайында жарық көрген саусақпен санарлық зерттеулер мен еңбектер кездеседі. Олардың қатарында У.Х.Шамкеновтың, А.Н.Коноваловтың, И.Қабышұлының, Ингвар Сванбергдің, К.С.Абдикадырова, Ғ.О.Басаров, А.Министің зерттеулері мен Б.Кәмилашұлының, Ғ.Мендикулованың кандидаттық диссертациялары және 1983-1984 ж.ж. А.Төлеубаевтың басшылығымен Орынбор, Астрахань облыстарына жүргізілген этнографиялық экспедицияның нәтижелері қазақ диаспорасын зерттеу жұмысындағы ғылыми жаңалықтарға қосатын үлес болып табылады.
Осы орайда біздің дипломдық жұмысымыз бұрын-соңды арнайы қарастырылып, ғылыми тұрғыдан екі-үшеуі зерттелген болса, ал кейбіреуі тек аталып қана қойған шет елдерде тұратын әр түрлі тілдің ортасында көптен бері жасап келе жатқан қазақ қандастарымыздың тіл ерекшеліктеріне бағышталып отыр.
Зерттеудің өзектілігі. Шетелдегі қазақтар негізінен екі түрлі жолмен пайда болды. Бірі, орыс пен қытай империялары қазақ жерін түгелдей отарлағаннан кейін оны бөліске салған кезде елімен, жерімен басқа елдің боданында қалған қазақ ирриденттері (Қытай, Ресей, Өзбекстандағы қазақтар), екіншісі, Қытай мен Ресейде жүргізілген революциялық төңкерістер, саяси қуғын-сүргін, таптық күрес, геноцид, тәркілеу т.б. толып жатқан зұлматтар кесірінен тарихи Отанынан бас сауғалап басқа елді паналағандар, яғни диаспора соңғы мәліметтер бойынша, Қытайда 1,5 млн., Өзбекстанда 1,5 млн., Ресейде 1 миллионға жуық, ал Қырғызстанда 70 мың, Түркіменстанда 100 мың, Моңғолияда 100 мың қазақ бар деп есепетейді. Сондай-ақ, Еуропа, Америка, Азияның жиырмадай елінде шамамен 25 мыңдай қазақ жүрген көрінеді.
Мәселенің өзектілігі бұл тақырыптың қазақ диалектологиясында да алғаш зерттелуінде ғана емес, сонымен қатар оның көлемінің ауқымдылығы мен күрделігіне байланысты Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев былай деген екен:
«Әр елдегі қазақ әр елдің тілін мықтап игерсе, ол – білім. Ол шетел тілінде сөйлесе тіпті жақсы. Бірақ ол шетел тілінде орап, ана тілін тұншықтырып, көміп тастаса – ол кешірілмес күнә, Сол себепті де мемлекеттік тіл – біздің мемлекетімізді құлатпай ұстап тұратын мықты діңгек екенін ұрпақтарымыз біліп өсуге тиіс» (2,19-20 б.)
Ал жоғарыда айтқандай , әлемнің көптеген елінде өмір сүріп отырған қазақ диаспоралары мен ирриденттерінің сүйенген жалғыз тірегі – ана тілі. Алайда, ұлттық тілінің жайы әр елде әр түрлі жағдайда. Біреуінде қалыпты жағдайда өмір сүрсе, енді біреуінде тіпті мүшкіл.
Шетелдегі қазақтардың ана тілінің тағдыры сол елдердегі ұсталынып отырған тіл саясатына тәуелді болады екен. Осыған байланысты шетелдегі қазақтардың өз туған ана тілінде оқып, білім алу мәселесі Қазақстан Республикасы Парламентінің де үнемі назарында болуға тиіс.
Көп мәдениеттердің тоғысқан ортасында алыс шетелдердегі қазақтардың ана тілін қандай күйде болса да сақтап қалуының өзі игі іс деп ойлаймыз, дегенмен
жасы үлкендерге қарағанда жастар мен төменгі сынып жасындағы балалар шетел тілдеріне бет бұра бастаған. Тұтастану кең өріс алып отырған қазірдің өзінде, дүние жүзінің 40-тан астам елдерінде шашыраған 5 миллионға жуық біртұтас қазақ халқының құрамдас бөліктері ғана емес, жалпы исі қазақ халқы бірін-бірі түсіне алмайтын кезеңге келу қаупі туындап отыр. Өйткені біртұтас қазақ халқының бірі кириллица, бірі араб, бірі латын жазуын қолданса, алыс шет елдегі қазақтар әрқайсысы өздері өмір сүріп тіршілік етіп отырған дамыған елдерде үстем этностардың жазуын қолданады. Шетелдегі қазақтар әрқайсысы өздері тұратын этнолингвистік ортаның тіліне, мәдениетіне жақын болса, тарихи отандағы қазақтар тіліне жақын. Мәселен, «Қазақстанда, Қытайда, Моңғолияда, Түркияда тұратын 1 отбасынан тараған етжақын туыс адамдар өзара жазысқан хаттарын оқи алмай өзі тұрған ауыл-аймақтан сол жазуға сауатты бір жан таппай, айлап тіпті жылдап зарыққанына мен өзім куә болдым», - дейді Қ.Ғабитхан. Дүние жүзі қазақтары қауымдастығының «Ана тілім алтын бесігім» атты ғылыми-практикалық конференциясында.
Шетелдегі қазақтардың ана тілін сақтап қалуына қол ұшын беру бүгінгі өркениетке қадам басқан Қазақстан мемлекетінің шешуге тиісті аса маңызды мәселелерінің бірі болғаны даусыз. Бұл мәселе мемлекеттік тілді қалыптастырып, даму бағдарламасының құрамдас бөлігі ретінде қаралуға тиісті деп ойлаймыз. Өйткені, қазақ диаспорасындағы ана тілі елімізде мемлекеттік тілдің сөздік қорын байытуда, оның түрлі салалардағы қызмет аясын ұлғайтуда ықпалды күш болатындығы сөзсіз.
«Біз әлемдік мәдениеттің құндылықтарымен үндесіп жатқан жаңа заманға қазақтың озық мәдениетін қалыптастыруымыз керек. Ұлтты күшейтудің бір тетігі – тіл. Өйткені, толыққанды тілсіз толыққанды ұлт болу мүмкін емес», - деген Елбасы сөзі осыны айғақтайды.
Бізге белгілі болған жайт, ол шетелдегі қазақтар өздері тұратын елдердің тілін меңгерген «қай жердің» қазағы қалай сөйлейтінін, әдеби тіл нормасы тұрғысынан сипаттап беру, сол арқылы шетел қазақтары тілдік өмірін жақсартуға өз үлесімізді қоса отырып, қазақ әдеби тілінің тұтастығы мен бірыңғай нормасының жер-жерде мұқият сақталуын қамтамасыз етуге ат салысу, қазақ шоғыры мұқтажын өтеу жолындағы республика үкіметі жұмыстарының дұрыс жолға қойылуына ғылыми-практикалық ұсыныстары жасау арқылы себепші болу, «қазақ тілінің дүние жүзінде таралу картасын жасау керек», - деп ойлаймын дейді лингвист ғалым Б.Хасанұлы (3,74 б.)
Өзін, өзінің ұлтын, дәстүрлі мәдениетін құрметтейтін адам қаншама көп мәдениеттердің тоғысқан ортасында болғанымен өз ана тілін ұмытпай ұлтының тілін, салт-дәстүрін, мәдени-рухани болмысын сақтауға қызмет етеді деп ойлаймын.
Зерттеу нысаны. Шетелдік қазақтар тіл ерекшеліктерінің зерттелуі.
Зерттеудің мақсаты.
- Қазақ диалектологиясы саласында шетелдік қазақтардың тілі азды-көпті зерттелгенімен, олар бір жүйеге түсірілмеген. Сондықтан да олардың басын қосып, біртұтас құбылыс ретінде зерттелу бағытын жүйелеу – біздің дипломдық жұмысымыздың негізгі мақсаты болды.
- Осылайша жүйелі қарастыру нәтижесінде біз жалпы шетелдік қазақтардың тілдік жағдайын жалпы тіл білімі тұрғысынан, қазақ әдеби тілі тұрғысынан анықтауды көздедік.
- Шетелдік қазақтар ұғымына анықтама беріліп, олардың тілдік ерекшеліктеріне қатысты зерттеулер бізге түсіру мақсат еттік.
- Осыған қатысты біз өз зерттеуімізді «әдеби тіл» ұғымын шетелдік қазақтар, әсіресе «Қытай қазақтары» тұрғысынан қайта қарау қажеттігін көтереміз.
Зерттеу жұмысының әдіс-тәсілдері.
Жүйелеу, сипаттау әдістері.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы.
• Шетелдегі қазақтардың зерттелу жайын, біртұтас жүйелі құбылыс ретінде қарастыру, зерттелу жайына баға беру.
• Қазақ әдеби тілінің келешегін шетелдік қазақтар тұрғысынан бағалау.
• Қазақтар көп орналасқан Қытай, Моңғол қазақтарының тілдік жағдайын қазақ әдеби тілі тұрғысынан бүгінгі орнын анықтау.
• Шетелдік қазақтардың тілінің зерттелу қажетті проблемаларын анықтау.
Зерттелу жұмысының теориялық-практикалық маңызы.
• Зерттеудің нәтижелері қазақ тілінің диалектілеріне проблемалар теориялық жаңа тұжырымдар қосуы мүмкін.
• Зерттеудің нәтижелері қазақ диалектологиясы саласы бойынша жоғарғы оқу орындарында арнайы курс, арнайы семинарлар жүргізуге көмегі тиуі мүмкін.
• Зерттеу нәтижелерінде жалпы шетелдік қазақтардың зерттелуіне қатысты библиографиялық көрсеткіштер, сөздіктер, жасауға көмегі тиуі мүмкін.
• Ж.О.О.-ғы қазақ диалектологиясына қосымша материал ретінде енгізілуі мүмкін.
Жұмыстың құрылымы.
Диплом жұмысы 2 бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімі мен қосымшадан тұрады.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.

1 С.Мұстафаұлы. Қытай қазақтары тілінің тұрақты тіркестеріндегі жергілікті ерекшеліктер, авторефетат-А,2002.-26б.
2 Н.Назарбаев. 2030 жылғы стратегиясы -А,2001.-56б
3 Шетелдегі қазақ диаспорасы және Ана тілді сақтау мәселелері. -А,2000.-144б
4 А.Байтұрсынов. Тіл тағылымы -А,1962.-102б
5 Қазақ диаспорасының бүгіні және ертеңі -А,2004.-160б
6 Ф.Сағындықова. Тәжікстандағы қазақтар тіліндегі кейбір ерекшеліктер -А,1990.15-29б
7 Т.Айдаров. Қазақ тілінің лексикалық ерекшеліктері -А,1975.-123б
8 Ю.Абдувалиев. Фонетико-морфологические особенности Ташкентского говора казахского языка, автореферат-1967.-36стр.
9 О.Қошабаева. Өзбекстандағы қазақтар, автореферат -А,1994.26б
10 Т.Айдаров. Өзбекстанда тұратын қазақтардың тіліндегі жергілікті ерекшеліктер туралы, Қазақ ССР Ғылым академиясының хабаршысы, 1967 №1(74-75б)
11 М.Қашқари. Диуани луғат-ат түрік- 1961.2т.-189-198б
12 Материалы к историко-этнографическому атласу средней Азии и Казахстана.-М.-Л.- 1961. -33стр
13 Т.Нұрмағанбетов. Түркменстандағы қазақтардың тілі.-А,1974.-230б
14 Очерки из истории туркменского народа и Туркменистана в YІІІ-ХІв.в Ашхабад.-1954.-252-262стр
15 І.Кеңесбаев,Ғ.Мұсабаев. Қазіргі қазақ тілі.- А,1962.-235б
16 Г.Калиев. Некоторые особенности Аральского говара казахского языка,канд.дисс.-А,1954.-27стр
17 Ж.Досқараев. Байғанин ауданында тұратын қазақтардың тіліндегі фонетикалық ерекшеліктер. Жинақ: Қазақ тілінің тарихы мен диалектологиясының мәселелері. 2-шығуы,-А,1960.-230б
18 Б.Бекетов. Қарақалпақ қазақтарының тілі.-А,1992.-251б
19 П.М.Мелиоранский. Краткая грамматика казак-киргизского языка. Ч.1спб.,-1897.-71стр
20 Ә.Құрышжанов. Қарақалпақ АССР-ында тұратын қазақтардың тіліндегі кейбір ерекшеліктер. Жинақ: Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясының мәселелері. 5шығуы.-А,1963.-147б
21 Ж.Досқараев және Ғ.Мусабаев. Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері.А,Қаз.ССР Ғылым Академиясының баспасы,-1951
22 Құрманәлиев К. Омбы облысының Называевск, Есілкөл аудандарында тұратын қазақтардың тіліндегі кейбір лексикалық ерекшеліктер. – А, 1990. -203-207б.
23 О.Нақысбеков, А.Иманбаев. Астрахан, Волгаград экспедициясының материалдарынан. –А, 1990. -134-148б.
24 К.Саттаров. Народно – поэтическое творчество казахов кентского оазиса. Автореферат. –А, 1973. -26б.
25 Записи императорского русского географического общества. Том 10. спб., 1883 стр.90.
26 Н.И.Ильминский. Материалом к изучению киргизского наречия. – Казань, -1861.стр.185.
27 Б.Бұхатұлы. Моңғол қазақтарының тілі және оның кейбір Алтай тілдеріне қатысы. – А, 1993. -230б.
28 Үдербаев А.Ж. Моңғолиядағы қазақ диаспорасының тіліндегі фонетикалық ареал құбылыстарды салыстырмалы зерттеу. Кан.дисс. –А, 2002. -159б.
29 Б.Бәмішұлы. Моңғолия қазағының тілі. –А, 2006. автореферат.
30 Болатов.Ж. Қытайдан келген қазақтар тіліндегі жергілікті ерекшеліктер. – А, 1990. -38-51б.
31 Жүнісов Н. Халық тілінің жергілікті ерекшеліктері. –А, 1981. – 136б.
32 Болатов Ж. Қошағаш қазақтарының тіліндегі жергілікті ерекшеліктер. –А,1962. -120б.
33 Шетел қазақтарының санасы мен менталитетіндегі ерекшеліктер. –Астана, 2005. -5-24б.
34 Қазақстан диаспорасы және қазақ диаспорасы. –А,1997. -230б.
35 Қазақ диаспорасының ғылыми – зерттеу мәселелері. –А, 1992. -200б.
36 Ескекбаев Д., Б.Төлеубаев. Орынбор қазақтары. –А, 2004. -160б.
37 Қазақ диаспорасы. –А,2005. -260б.
38 Ауған, Иран қазақтарының тіліндегі кейбір фонетикалық ерекшеліктер. Ізденіс, 1997. -11-16б.
39 Ауған, Иран қазақтарының адам есімдеріне байланысты ерекшеліктері. Қ.Р.ҒМ-ҒА хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы, 1997. №1 45-47б.
40 Нұрмұратов Е. Жаһандану жағдайындағы қазақ диаспорасының мәселелері. –А,2003. -68-77б.
41 Қазақ – Иран мәдени байланыстарының өткені мен болашағы. –А, 2001. -360б.
42 Мәсімханұлы. Қытай қазақтары поэзиясындағы ұлт – азаттық идея. –А, 1999. -230б.
43 Қозғанбаев Г. Моңғолиядағы қазақ диаспорасы. –А, 1999. -28б.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
............................................2 – 5
1 – тарау
Жақын шетелдік қазақтар тілінің
зерттелуі............................................6 – 38
1. Шетелдік қазақтардың тілі
жайында.........................................................6 – 9
2. Ресей және басқа жақын шетелдік ... ... ... қазақтары тілінің
зерттелуі..................................................14 – 17
4. Өзбекстан қазақтары тілінің
зеттелуі.....................................................17– 23
5. Түрікменстан қазақтарының тілдік зерттелуі
жайы............................24 – 34
6. Қарақалпақ қазақтарының тілдік
зерттелуі.........................................35 – ... ... ... ...... Ауған – Иран ... ...... ... ... ... – 56
2.3 ... ... ... ... – 65
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
.....66 - 67
К і р і с п е
Жұмыстың жалпы сипаты. Дүние ... ... ... ... ... сырт ... өз ... мәдени-рухани, оқу-
білім саласында байланыс жасап, оларға әр қырынан ... ... ... ... ... олардың ата жұртына оралуына мүмкіндіктер жасап,
көмектесу ежелден бар дәстүр. ... ... ... иек ... ... ... бей-жай қарай алмайтындығының
басты себебі – Қазақстан шетелдегі қазақ ұлты өкілдерінің бірден-бір тарихи
Отаны. Сондықтан да, ... ... ... ... бір ... ... елде жүрмесін, қай қоғамда өмір сүрмесін ұлттық құндылықтары ана тілін,
мәдени-рухани ... ... ... ... да қамқорлық жасайды.
Президент Жарлығымен бекітілген ... ... ... бағдарламасы», осының айқын дәлелі болады. Қандай да бір ... ... ... құндылықтарын қалыптасуы, кемелденіп өркендеп
дамуы, әлемге әйгілі болуы, не болмаса уақыт ағымымен басқа ... ... ... ... бір ... айтқанда, ұлт тағдырын тіл тағдырына сай
шешеді. Демек, тіл – ... ... ғана ... ... ... ... ... ортасынан тыс жерлерде өмір сүріп отырған қазақ
ұлтының өкілдері қай мемлекетте болмасын ұлттың аз санды ... ... ... ... түрде зерттеу соңғы кезеңдерде көтеріліп жүрген
мәселелерге жатады. Бірақ, Кеңестер Одағы ыдырап, Қазақстан тәуелсіз ... ... жеке ... кейін, елімізде қалыптасқан тілдік жағдаятқа
байланысты өзіндік тілдік ұстанымын жасады.
Әлеуметтік ... ... ... ... ғалым Б.Хасанов шетелдерде
шоғырланған қазақтардың тілін, өмірін зерттеу ... тіл ... үшін ... ... ... лингвистикасы үшін мәні зор екенін атай келе,
былай ... «Жер ... 40 ... ... ... ... «қазақ» болып
қалуының бірден-бір куәсі – оның сақталған тілі. Бұған ... сол – оның ... ... ... ... ... төрт негізгі саласында, атап
айтқанда, тұрмыста, ... өмір мен ... ... ауыз әдебиеті
саласында тиянақты қолданылуы» (1,8б)
Белгілі бір тарихи себептерге ... ... ... ... осы бір саны ... ... ... асқан қандастарымыздың тілі
қандай дәрежеде, қандай сипатта екенін ... оны ... ... ... тілі ... ... ... – тіл білімінің бүгінгі
таңдағы басты мақсаттарының бірі екені даусыз.
«Совершенно не ... ... ... ... ... пределами Казахстана. …Казахи живут в ... ... ... народной Республики, а также в юго-западных аймахах Монгольской
Республики. Все эти районы пока остаются не изученными» /1,9/. Одан ... ... тыс ... ... ... ... ... қазақтарының тілі зерттеліп, монографиялық еңбектер
жарық көрді. Ал шетелде тұратын ... ... ... ... ... тілі мен Ауған, Иран қазақтарының тілі ғана
зерттеліп, ғылыми нысанаға айналды.
КСРО ... ... ... ... ... ... ... былай
тұрсын, олар туралы мәселе қозғаудың өзі қажеттілік болып саналмаған. Соған
қарамастан қазақ диаспорасы, деген айдармен ... ... ... жарық көрген саусақпен санарлық зерттеулер мен еңбектер кездеседі.
Олардың қатарында У.Х.Шамкеновтың, ... ... ... ... ... ... зерттеулері мен
Б.Кәмилашұлының, Ғ.Мендикулованың кандидаттық диссертациялары және 1983-
1984 ж.ж. ... ... ... ... ... этнографиялық экспедицияның нәтижелері қазақ ... ... ... ... ... үлес болып табылады.
Осы орайда біздің дипломдық жұмысымыз бұрын-соңды арнайы қарастырылып,
ғылыми тұрғыдан екі-үшеуі ... ... ал ... тек аталып қана
қойған шет елдерде тұратын әр түрлі тілдің ортасында көптен бері жасап келе
жатқан қазақ ... тіл ... ... ... ... ... ... негізінен екі түрлі жолмен
пайда болды. Бірі, орыс пен ... ... ... жерін түгелдей
отарлағаннан кейін оны бөліске салған кезде ... ... ... елдің
боданында қалған қазақ ирриденттері (Қытай, Ресей, Өзбекстандағы қазақтар),
екіншісі, Қытай мен ... ... ... ... ... ... ... геноцид, тәркілеу т.б. толып жатқан ... ... ... бас ... ... елді ... ... соңғы мәліметтер бойынша, Қытайда 1,5 млн., Өзбекстанда 1,5 ... 1 ... ... ал ... 70 мың, Түркіменстанда 100 ... 100 мың ... бар деп ... Сондай-ақ, Еуропа, Америка,
Азияның жиырмадай елінде шамамен 25 мыңдай қазақ жүрген көрінеді.
Мәселенің өзектілігі бұл ... ... ... да ... ғана ... ... ... оның көлемінің ауқымдылығы мен
күрделігіне ... ... ... ... ... екен:
«Әр елдегі қазақ әр елдің тілін мықтап игерсе, ол – білім. Ол ... ... ... ... Бірақ ол шетел тілінде орап, ана ... ... ... – ол кешірілмес күнә, Сол ... ... тіл – ... ... ... ... тұратын мықты діңгек
екенін ұрпақтарымыз біліп өсуге тиіс» (2,19-20 б.)
Ал жоғарыда айтқандай , әлемнің ... ... өмір ... ... диаспоралары мен ирриденттерінің сүйенген жалғыз тірегі – ана тілі.
Алайда, ұлттық тілінің жайы әр елде әр ... ... ... ... өмір сүрсе, енді біреуінде тіпті мүшкіл.
Шетелдегі қазақтардың ана тілінің тағдыры сол елдердегі ұсталынып
отырған тіл ... ... ... ... ... ... шетелдегі
қазақтардың өз туған ана тілінде оқып, білім алу ... ... ... де ... ... ... тиіс.
Көп мәдениеттердің тоғысқан ортасында алыс шетелдердегі қазақтардың
ана тілін қандай күйде ... да ... ... өзі игі іс ... ... ... ... жастар мен төменгі сынып жасындағы балалар ... бет бұра ... ... кең өріс алып ... ... ... ... 40-тан астам елдерінде шашыраған 5 ... ... ... ... ... бөліктері ғана емес, жалпы исі қазақ халқы
бірін-бірі түсіне алмайтын ... келу ... ... ... ... ... ... бірі кириллица, бірі араб, бірі латын ... алыс шет ... ... әрқайсысы өздері өмір сүріп тіршілік
етіп отырған дамыған елдерде үстем ... ... ... ... ... өздері тұратын ... ... ... ... болса, тарихи отандағы қазақтар тіліне жақын. Мәселен,
«Қазақстанда, Қытайда, Моңғолияда, ... ... 1 ... ... туыс адамдар өзара жазысқан хаттарын оқи алмай өзі тұрған ауыл-
аймақтан сол жазуға ... бір жан ... ... ... ... ... өзім куә ... - дейді Қ.Ғабитхан. Дүние жүзі қазақтары
қауымдастығының «Ана ... ... ... атты ғылыми-практикалық
конференциясында.
Шетелдегі қазақтардың ана ... ... ... қол ұшын беру ... ... басқан Қазақстан мемлекетінің шешуге тиісті аса ... бірі ... ... Бұл ... ... ... даму бағдарламасының құрамдас бөлігі ретінде қаралуға тиісті
деп ойлаймыз. Өйткені, қазақ диаспорасындағы ана тілі елімізде мемлекеттік
тілдің ... ... ... оның ... ... ... аясын ұлғайтуда
ықпалды күш болатындығы сөзсіз.
«Біз әлемдік мәдениеттің құндылықтарымен үндесіп жатқан жаңа заманға
қазақтың озық ... ... ... ... ... ... – тіл. ... толыққанды тілсіз толыққанды ұлт болу мүмкін емес»,
- деген Елбасы сөзі осыны айғақтайды.
Бізге белгілі ... ... ол ... ... ... тұратын
елдердің тілін меңгерген «қай жердің» қазағы қалай сөйлейтінін, әдеби ... ... ... ... сол ... шетел қазақтары тілдік өмірін
жақсартуға өз үлесімізді қоса отырып, ... ... ... тұтастығы мен
бірыңғай нормасының жер-жерде мұқият сақталуын қамтамасыз етуге ат ... ... ... өтеу ... республика үкіметі жұмыстарының дұрыс
жолға қойылуына ғылыми-практикалық ... ... ... ... болу,
«қазақ тілінің дүние жүзінде таралу картасын жасау керек», - деп ... ... ... Б.Хасанұлы (3,74 б.)
Өзін, өзінің ұлтын, дәстүрлі мәдениетін ... адам ... ... тоғысқан ортасында болғанымен өз ана тілін ұмытпай ұлтының
тілін, ... ... ... ... ... етеді деп
ойлаймын.
Зерттеу нысаны. Шетелдік қазақтар тіл ... ... ... ... ... саласында шетелдік қазақтардың тілі азды-көпті
зерттелгенімен, олар бір жүйеге түсірілмеген. Сондықтан да олардың ... ... ... ... зерттелу бағытын жүйелеу – біздің дипломдық
жұмысымыздың негізгі мақсаты болды.
- Осылайша жүйелі қарастыру нәтижесінде біз жалпы шетелдік қазақтардың
тілдік ... ... тіл ... ... ... ... тілі ... көздедік.
- Шетелдік қазақтар ұғымына анықтама беріліп, олардың ... ... ... ... ... ... еттік.
- Осыған қатысты біз өз зерттеуімізді «әдеби тіл» ұғымын шетелдік
қазақтар, ... ... ... ... қайта қарау қажеттігін
көтереміз.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... жаңалығы.
• Шетелдегі қазақтардың зерттелу жайын, біртұтас жүйелі құбылыс
ретінде қарастыру, зерттелу жайына баға ... ... ... ... ... ... қазақтар тұрғысынан
бағалау.
• Қазақтар көп орналасқан Қытай, Моңғол қазақтарының тілдік ... ... тілі ... ... орнын анықтау.
• Шетелдік қазақтардың ... ... ... проблемаларын
анықтау.
Зерттелу жұмысының теориялық-практикалық маңызы.
• Зерттеудің нәтижелері қазақ ... ... ... жаңа ... ... ... Зерттеудің нәтижелері қазақ диалектологиясы саласы бойынша жоғарғы
оқу ... ... ... ... ... ... көмегі тиуі
мүмкін.
• Зерттеу нәтижелерінде жалпы шетелдік ... ... ... ... ... ... ... тиуі
мүмкін.
• Ж.О.О.-ғы қазақ диалектологиясына қосымша ... ... ... ... жұмысы 2 бөлімнен, қорытындыдан, ... ... мен ... ... ... ШЕТЕЛДІК ҚАЗАҚТАР ТІЛІНІҢ
ЗЕРТТЕЛУІ
1.1. Шетелдік қазақтардың тілі жайында
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... мәселе – алыс және жақын шет елдерде өмір сүріп жатқан
қандастарымыздың өзіндік ұлттық ... ... ... ... ... ... күрделі өзгерістерді зерделеу.
Алыс және жақын шет елдегі тегі қазақтың ... саны 6 млн. 500 ... пен ... ... Салыстыру үшін айталық, бұл моңғол (6
млн.) санымен теу, ... (4 млн.) ... бұл таза ... Ал ... мен ... қосып
есептесек қазақ-өзбек болып жүргендермен бірге, ондағы исі қазақтар бүгінде
3,0 млн-ға жетіп ... ... ... ... ... ... ғана ... Украина мен Белоруссия, Балтық пен Молдова әбден
орыстанған дүбара-метис, не ... ... тағы ... ... 250 ... да ... ... сіңіп кеткен қазақ-қырғыздар
баршылық. Шамамен 200 мыңға жетіп қалады.
Қытай ... ... ... ... ... ... қосқанда 2,0 миллионнан астам қазақ бар.
Осының 800-900 мыңы алыс диаспоралар болса, ал (12-13 %-і) енді 5,5,
(87-88 %-і) ... ... өз ... ... ... заманында этнодиаспоралық кеңістік қазақтар үшін әр
елде, тіптен ТМД-ның ішкі жағдайында да әр түрлі ... ... ... этнодиаспоралық кеңістік қазақтың этникалық тобы «орыс
тілінде сөйлейтін тұрғындар» категориясы шеңберінде қалу қаупі бар. ... ... ... ... заманға жеткізген «өзіндік сыйы» деуге
болады. Өкінішке орай осыған ұқсас жағдай басқа ... ... ... ... Түркияда, Еуропа елдерінде) орын алып
отыр.
Әрине, қазақ диаспорасы өкілдерінде бұл ... неге ... ... ... ... дей ... Сондықтан да болар үнемі
қазіргі кезеңде ұлттық тілдің мән-мағынасын арттырудың ... ... ... Бұл ... ... ... ... өзін-өзі барынша
тұтастанған күйде анық күйде анықтауға ұмтылуы.
ТМД-ның ... ... ... ... ... жағдайда да және
алыстағы елдердегі қазақ топтарының өзіндік ... ... ... қалай жүріп отырған деген заңды сұрақ туындайды.
Ресей республикасында тұратын 700 мыңға жуық қазақтардың жартысына
жуығы өздерінің өмір ... ... ... ... ... деп есептейді.
Ресейде халқының саны жағынан қазақ диаспорасы 11 орында деп есептелінеді.
Шынымен де қазіргі Ресей мен ... ... ... ... ... жүргізе салған сызығымен анықталған. Сөйтіп, ежелден келе жатқан
қазақ ауылдары өздерінің тілінде, дінінде ұлттық ... ... ... ... кезеңін 1950 жылдардың аяғы мен 1960 жылдардың басында Ресейдің
(Қазақстанның өзінде де) ... ... ... ... ... ... ... біртұтастығы күштірек халықтардың ... ... ... ... ... ... Сөйтіп тоталитарлық
мемлекет тарапынан саналы түрде «этникалық бәсекелесу» саясаты ... жағы ... ... ... еуропо-орталық негізде тәрбиеленіп,
ойлау мен түйсіну орыс ... ... ... ... ... ... (Орынбор, Омбы, Астрахань, Саратов, ... ... ... ... ... салт-дәстүрін жоғалтқан жоқ деуге болады.
Ресейдегі қазақ ... ... ... ... ... ... жас
ұрпақтарына ана тілінде де ... ... ... мақсатында көптеген
талпыныстар жасауда, бірақ қазіргі кезеңнің экономикалық қиындығы, тапшылық
пен қымбатшылық оған қол ... ... ... Осы деректің өзінен Ресейдегі
қазақ қауымы бір ... ... күш және ... үшін ... ... ... ... болады.
Ал енді Орталық Азиядағы өзіндік ерекшелігімен ... ... өмір ... ... ... ... өзіндік санасына келетін
болсақ, онда бұл республикадағы қазақтар өздерінің ұлттық келбетін, салт-
дәстүрін, әдет-ғұрпын, тілін, дінін ... діни ... да ... және бұл ... ... ... ... жақсы сақтай білген.
Әрине елдегі этникалық ... және ... ... - ... ... мәдениеті мен салт-дәстүрі өзінің ықпалын этникалық топтарға тигізуі
заңды құбылыс. Бірақ кезінде ... ... ... қоса ... ... ... ... жұртының өз тілінде мектептерден сауат ашуға
мүмкіндіктері аз жерлерде өзбекше білім алу ... ... ... өкілімін
деп жаздыру деректері айтылуда. Жақын аймақтарда болсын, алыс ... өмір ... ... ... көрген-білгеніміз бен
зерттеулерімізден жасайтын басты қорытынды – ... ... ... ... ... қиын жағдайға душар болып отыр.
Бұған дәлел ретінде өткен ғасырдың басында қазақтың тұңғыш тіл ғалымы
әрі рухани көсемі А.Байтұрсынұлы: «Әр ... төрт ... ... ... ... дін және ... Осылары болса ғана әр халық өзінше халық Егер бұлардан
айырылса, ол ел халық болудан ... Тілі ... ... өзі ... ... еді. (Тіл және ... 44-45 ... тәжірибеге қарағанда да бірлікке келген кемелді тілі, жазуы
мен әліпбиі бар ... ... ... бет ... тіл мен ... шығып қалған, бірлікке келген тіл мен ... ... ... ... ыдырап жоқ болуда.
«Кеңес Одағы ыдыраған соң, бұрын бір елдің ықпалында болған қазақ
халқының үлкен бір тобы ... өзге ... ... ... тұрып жатыр. Кейбір
мәліметтер бойынша, олардың жалпы саны 2,5-3 миллионға ... ... – 1,5-2 ... ... – 1 ... Түрікменстанда – 100 мың,
Қырғызстанда 45 мың, өзгелерінде жиыны – 50 мыңға жуық», - ... ... Бұл, яғни ... (шетелдегі) аймақтағы қазақтар тобына
жатқыздым. Бұлардың іщінде Өзбекстанда аз ... да ... ... ... ... ... тілінде кітаптар, бірді-екілі газет-журнал жарық
көрген. Алайда 2 миллионға жуық қазақтар үшін бұл аздық етеді.
«Кешелі бері ... ... саны мен тіл ... ... шыққан
ағайындар біршама таразылап, салмағын да анықтап ... ... ... ... баға беру ... Бірақ бір нәрсені ұмытпау керек. Ол ... ... ... ... Өзбекстан қазақтары өз
елінде, өз жерінде жасап жатқан біртұтас халық. Ол ... ... ... тұр.
Рас, соңғы кездері Өзбекстан қазақтарының тілі шұбарланып барады.
Себебі, олар дәл қазір рухани аштықта. ... ... ... ... ... ... қазір Өзбекстанда жоқтың қасы. Ал
Қазақстанның радио-теледидар хабарларын Өзбекстандағы ... ... ... алмайды. Қазақстаннан бұрын барып тұратын әдебиет, ... ат ізін ... ... ... - ... ... Байжанова (3,
113-114 б.)
Түркменстандағы жағдай да ... ... ... ... саны аз,
қазақ тілінде басылымдар жоқ. Бұл Түркменстанның ерекше жағдайы, ондағы
кейбір ... ... ... ... ... ... ... бөлігінің қоныс аудару талпынысын шектейді. Бұл ... ... ... ... ... үшін өзіндік реттеуші фактор. Ал
Қырғызстан, Тәжікстан, Украина т.б. жақын шет елдерде қазақтардың жан саны
аз ... ... ... ... ... ... енді ең ... көршіміз Ресейге келсем, онда миллиондай қазақтар
тұрады. Оның үстіне Қазақстанға ... үш ... ... ... бола тұра ... ... мен ... болмауына адамның іші
ашиды. Кейбір ұлтым деген ер азаматтар онда ... ... ... ... ... көпшілігінің өз ана тілін ... ... ... ... ... ... Ресейдегі бір
миллиондай қазақтардың ана тілінің жағдайы ең төмен ... және ... ... ... Салыстырып қарасақ, Қазақстандағы және Ресейдегі кейбір
басылымдарда айтылғандай, Қазақстанда орыс тілі қуғынға ... ... ... әлде ... ... ана тілі ... бара ма? ... бола тұра
Ресейдің билік тұтқасын ұстаған адамдар мен Ресей ... әр ... ... ... ... ... демеу көрсетеді. Олар үшін
бұлай істеу бір есептен дұрыс шығар. Ана тілдері ... ... ... ... да орыс ... қытай болсын, неміс болсын өз тілдерін
мемлекеттік деңгейде ... ... оның ... ... ... қолданыс табуына мемлекеттік дәрежеде қолдап, жәрдем
көрсетіп отыр. Әрине шетелде ... ... өзін де, ... ... ойлайды.
«Қазақ халқының тіл жазуының бүгінгі хал-күйіне қарасаң, шала-жансар
туып қызығына тоймаған бала сияқты, өте қиын күйінде ... ... - ... ... ... (Тіл және қоғам, 48-49 б.) төмендегідей
топтастырады:
1. Қолданылып ... ... ... ... ... кириллица,
бірі араб, тағы біреуі латын жазуын қолданады. Әріптердің саны да әр ... 42, ... 33, тағы ... және басқаша. А.Байтұрсынұлы «Қазақ
сөзін жазу үшін 28 әріп жетеді», - деп осы ... ... ... ... ... ... бірге фонология теориясындағы айырым белгісі
әдісін қолдану арқылы қазақ тілі дыбыс жүйесін ... рет 9 ... ... деп ... берген болатын (4, 28-29 б.) Ал қазір ең болмағанда
қолдануға тиісті тіл дыбыстарының орны ... ... ... ... ... әріп ... бір ғана жазу үлгісімен әліпбиді қолданып отырған
жоқ. Бас-басына әр түрлі жазу мен әліпби қолданып отыр.
1.2. ... және ... ... ... аймақтағы
қазақтардың тілінің зерттелуі
Тіл – ұлттық сананың киелі де мәйегі. Тіл – тірлік пен бірліктің де,
ынтымақ пен ырыстың да, ... пен ... де ... ... мен табынудың да, мойындату мен табынудың да басталуы, таңдану мен
таңғалудың да, таңдандыру мен ... да басы осы ... ... ... мен дамудың басы, ұлттық рухани байлықтың да, рухани ... ... ... да осы тіл ... ... ... ... қадір-қасиетті жою ұрпақты түбегейлі надандыққа, мәңгүрттікке,
кещелікке құлатып, күйрете өшірудің де, рухани жұтатудың да, ... ... де, ... да басы осы тіл ... ... ... сан қилы нақты ... ... ... ... ... ... бәрі тіл мен діл арқылы жоспарланып,
оны жүзеге ... ... аса ... әрі ... ... Ол ... бойындағы
ұлттық нәзік қабілеттің, намысқойлық пен адалдықтың ... ... ... ... жасаудағы рухты тіоілту кемеңгерлік пен көрегенділіктің
ірілігінде, кісілігінде, тұлғалылығында ... ... ... ... 123-124).
Ал, қазақ мемлекеттік басқару академиясы мемлекеттік тіл мен басқа да
тілдерді үйрету бөлімінің бастығы Ғалым ... ... ... ... өзінің қазақ екенін ұмытып, тілден, діннен қол ... бен ... ... ... қай ... ... Ана ... жөн сұрасаң көктен түскендей бетіңе бажырая қарап,
екі иығын кезек қомдап жылыстай беретін жастар көп. Бойымызға ... ... ... ана тіліміз сөйлеуден ... ... көше ... ... ... ... ... ауысқанын көргенде жаның ауырады.
Осыған орай, Ресей қазақтары жайлы сөз қозғасам. Бүгінгі Ресейде әр
түрлі ... ... 800 ... 1 ... жуық ... ... тұрады.
ТМД-елдерінде 1 млн. 815 мыңдай қазақ ... ... 40 ... ... ... бар. ... ... көпшілігі Ресейдің Қазақстанмен шектес
аймақтарында, атап айтқанда Алтай ... ... ... ... ... ... Саратов, Волгоград, Екатеринбург, Новосібір,
Тюмень және басқа облыстарында ... ... мен ... 10 ... ... өмір ... ... қазақтарының 70 пайызына дейіні ... ... ... Орынбор облысында 197474 қазақ бар. Облыстың ... ... – 31,2, ... 24,4, Белясевтің – 23, Домбаровтың – 41,5,
Первомай ауданының – 22,3, ... 22,5, ... ...... ... ... (Егемен Қазақстан, 10 б.) Ресейдің тегін сапалы
білімі, зейнетке шығу жасының төмендігі, басқа да ... ... ... тоғыз облыстағы қазақтарды қоныс аударуға ... ... ... ... ... ... ... Солтүстік
Қазақстан облыстарынан 1994-1997 жылдары қазақтар сегіз-он мыңдап Ресейге
көшіп отырған. 1998 жылдан қоныс аудару толастай бастаған. 2001 жылы ... ... ... ... ... ... ... саны 13778 адамға
өсіп, бүгін шамамен 700 000 құрайды ... ... - ... ірі ... бірі». Олар сан жағынан мари,
аварлармен тең, ұлттық республика статусы бар еврей, бурят, ... ... ... ... ... ... ... қазақтар орыс, тува, қалмақ және Сібірдің ұсақ ... ... көп, ... аз өмір сүретін этностар тобына жатады.
Ресейде қарқынды ассимиляциялық процестердің негізінде, диаспоралардың
бір ... ... ... бара ... сондықтан ұсақ халықтардың нақты
саны, ал олардың ішінде қазақтардың да, ресми көрсеткіштерден азырақ деген
пікір жиі ... ... ... ... ... түгілі өз еліміздегі
қазақтардың арасында әлі жүріп жатқан тұста, қазақ диаспорасы ол ... деп айту ... ... ... ... ... әсіресе ана
тілін білмейтіндердің көп екенін ескерсек, ... ... ... ... әзірше қазақ болып келеді» (5, 78-79 б.)
«Диаспора – мәдени ғана этноэкономикалық, этноәлеуметтік, этносаяси да
қауымдастық», - ... ... ... ана ... әдебиетін, мәдениетін,
өнерін, дінін насихаттау, олардың дамуына жағдай жасап, ... ... ... ... ... ... қолдау табатын іс.
Кеңес Одағының ыдырауы ресейлік қазақтарға жаңа саяси және әлеуметтік
жағдай туғызып, жаңа мәртебе берді. Одақ тұсында ... да ... ... диаспора ретінде сезінген жоқ. Себебі КСРО барлық ұлттардың ортақ
отаны болды. Ал әлемдік кеңестікте ... ... ... пайда болуы,
басқа республикалардағы қазақтарды диаспораға айналдырды. Сонымен бірге
Қазақстанның дербестікке қол ... ... ... ... ... ... тарихын, мәдениетін, тілін білуге, бүгіні мен ертеңін тануға
ынталандырды. Қазақтар, басқа да ... ... ... ... ... елде де диаспора ұстараның жүзіндей шиеленісті жағдайда өмір
кешеді. Ол мекендеген мемлекет ең алдымен байырғы, ... ... ... ... ... тіл және ... мүддесін нығайтуға
барынша күш салады. Ал ... ... ... ... ... ішкі ... ... этникалық қауымдастық ретінде сақталып қалғанын
қолдайды. Кейде осы екі тенденция бір ... ... ... дау ... ... ... Ресей қазақтары да осындай түйінді қолдарына ұстап отыр. Бір
жағынан «қожа» ... ... ... ... ... ... сіңіріп, ешкімге
есесін жібермей өмір сүру екінші ... ... ... ... ... ... қазақ диаспорасының әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени
өміріне ... әсер ... ... ... ... ұлттық мәселелер
төңірегіндегі саяси ахуал социалистік ... ... ... ... ... мұраның іздері, Ресейдегі
демократиялық процестердің қайшылықты ... ... ... ... әсер етіп отыр. Байырғы ұсақ ұлттар мен ... ... ... аяқ асты ... ... да шындық. Ең ... ... ... ... ... сана-сезімі, тілі, мәдениетіне
деген сұранысының өсуіне, жалпы жанданып ... ... ... ... отыр (Жизнь национальностей, 2000. - № 2, 3 б.)
Бұл көптеген ұлттардың өкпе ... ... Бір ... ... Премьер-
министрі С.Кириенконың мына бір сөзі сол астамшылық саясаттың көрінісін
айқын ... ... ... ... что мы ими ... Не ... – не ... и проблем» («Полис», 1999, № 2. – 35 б.)
Осы орайда Ресей қазақтарының Астрахань, Волгоград ... ... ... 1987 ж. ... ... ... ... байланысты Жайық өзенінің батыс жағында
тұратын қазақтар тілінің ерекшелігін жиюға барып қайтады. Ол сапарларында
Европаға ... ... ... ... ... ... ... Волгоград облыстарының кейбір аудандарын аралап, аталған атласқа
арналған сұраулықты толтырып, материал жинайды. Бірақ, бір ескертетін ... ... ... ... ... ... кейбір лексикалық ерекшеліктеріне тоқталады.(23,134-148б)
Аталған облыстардағы қазақтар осындағы орыс халқымен ерте ... ... ... ... ... да орыс ... қазақ
оқушылары да орыс мектептерінде оқуда. ... сөз жоқ ... ... ... ... орыс ... әсерін мол тигізеді. ... және ... ... ... ... күнделікті айтылып
жүрген нағыз қазақ сөздерінің орнына бұл ... орыс ... мына ... ... мысал ретінде ... Олар ... ... ... ток ... рандан арба
(қалқанды арба), горшок (құмыра), турба (моржа, түтіндік), дышел ... ... ... ... сау), ... ... ... сап (сақау
ауруы), сыпь (бөртпе), брюшный тип (кезік), оспа ... ... ... ... ... ... ... (атжалман), черепаха (тасбақа),
жашмен (арпа), снопа (бау), агрек (шала), атғот (шөпшар), көпкен (шөмеле),
борона (жырма), салом (сабан), ... ... ... ... құрылысқа байланысты сөздер: Ас сарай (шошала; астық, тамақ
қоятын үй), стена // қабырға (үй қабырғасы), арқалық // бел ағаш ... тас ... ... тас ... ... ... жасалған тас
(шикі кірпіш), ақ балшық // ақ бор (ізвес), ілгіш (есіктің ілгегі), ... ... ... ... пеш ... орыс пеш (түтіндігі тік ... ... // ... ... ... қармақ кілт (ілгек; біздің үйдің
сыртында ішінде қармақ бар ғой), лапас (жан-жағы ашық, үсті жабық далда).
Көрпе-жастық, ... ... ... ... теру ... ... арнап тоқылатын алаша: қыз ұзатқанда көзімдей көрсін деп ... ... ... ... ... ... ... боялмаған, бір түсті жіптен
жасалған, жай жүннен жасалған алаша), терме алаша (әр түрлі, ... ... ою ... жасаған алаша), алма теру (алманың суретін, ... ... көз теру / ... ... ... ... ... бірінің
ішінен бірі шығып түскен түрі), төсекше // жайма ... ... ... (жамылатын көрпе), жабын (перде: терезе жабын, есік ... ... ... ... ... (бір ... жастық).
Киім-кешек, мата атауларына байланысты ... ... (жас ... ... қызыл шарқат, орамал), кәзекей // көкірекше (расына ... ... ... ... кеудеше (арасына жүн салып тіккен кеуде киім),
жадағай (астарланған жұқа мол бешпет: жадағай – осы ... плащ ... ... ... ... орамал), деңбіт (күміс белдік), белбеу (әрі
теріден, әрі шүберектен жасалған ... және үй ... ... ... ... ... ... сорпа кесе (үлкен ... ... шам ... шам), ... ... ... ... секер (ірі қант), уақ песок (ұсақ
қант), піскен ... ... сүт ... ... ойын ... байланысты сөздер: тентек кәде (келін
алуға барған кезде берілетін кәде: ... кәде беру қыз ... ... ... ... құдалар қыз аулына барған кезде, біраз отырған соң екі-
үш кісі айқайлап ... ... ... кәде), балдақ жасыру ... ... ... ... ... тілінде ұшырайтын біраз сөздер бүкіл
батыс диалектіге тән ... ... ... Орынбор қазақтары
тілімен салыстырғанда өзгешеліктері де ... ... ... облысының Называевск, Есілкөл аудандарында
тұратын қазақтардың тіліндегі ... ... ... (22, ... атты ... ... біраз сөз қозғасам. Бұл еңбек Қазақ ССР ... Тіл ... ... ... 1988 жылы ... ... облысында тұратын қазақтардың ... ... ... ... ... ... ... осы облыстың Называевск және Есілкөл аудандарындағы
қазақтардың тіл ерекшеліктері ... ... ... негізінде
жазылған.
Этникалық құрамына назар ... ... ... ауданындағы
қазақтардың бәрі дерлік керейлер. Ал, Есілкөл ауданында, керей, уақ,
қарауыл ... бар. Тіл ... ... бұл ... ... ... ... халық тілінде кездесетін ерекшеліктердің көбі – лексикалық
ерекшеліктер. Фонетикалық және грамматикалық ерекшеліктер де ... ... ... ... ерекшеліктерден төмендегі дыбыс
алмасуларын көрсетуге болады. с/ш: мәші-мәсі. Тоқтай тұр, ... ... л/д: ... Менің бір сіңдім Омбыда института оқиды; д/т:
дағдыр – тағдыр. Е, балам, оның бәрі ... ісі ғой; ү/ө: ... ... Шөберекті әкелген жоқсыңдар ма?; і/ы: шылдахана-шілдехана. Ертең
Мұқанның үйінде шылдахана болады; д/м: жұмырдық-жұдырық.
Тамақ ... ... ... бүкпе-қарынға салып қатырып қойған
ет. Іркіт – ашыған айран. Іркітті ішуге ... ... – су ... ... ... ... жақсы.
Ыдыс-аяқ және үй бұйымдарына байланысты сөздер: ши + ... жаю ... мал ... ет ... салу үшін ... тоқылып жасалған төрт
бұрышты нәрсе). Піспе шелек (ағаш шелек). Қазір ондай піспе шелектер ... ... ... байланысты сөздер: белдік (есіктің тақтайларын ұстап
тұратын көлденең шегелеген ағаш). Шыны ... ... ... ... ... ... сөздер: қыл-қыбыр (драптан жұқарақ мата).
Сүзгі (марля, дәке). Кейбір ... ... ... ... ... ... байланысты сөздер: аромытқа (малды сойған ер кісіге
ақысы есебінде берілетін ет);
Жоғарыдағы жиналған материалдарға қарағанда, ... ... ... ... ... ... ... байқалады. Тұрғындарының басым көпшілігі
орыстар болып, олармен күнделікті тіршілікте араласып тұратындықтан, халық
тілінде орыс сөздері өте көп ... Орыс ... ... ... ... ... ... айтылады. Мысалы, арбыз – ор. – арбуз;
помыш – ор. – помощь; істене – ор. – ... бұл ... ... ... зерттеушілеріміздің
жұмыстарынан бір байқалатын құбылыс ол – тіл білімінің тек бір саласын ... Ол – ... ... ... ... ... Ресей
қазақтарының тілінің әлі де болса зерттелмей тұрған, қыр-сыры жетерлік
екендігі.
1.2. ... ... ... ... ... ... тілі жөніндегі мәлімет күні бүгінге
дейін тым тапшы. Қазақ ССР ... ... ... бұл өлкеде тұңғыш болуы – 1974 жыл. Колхозабадта өткен
халық санағының дерегіне қарағанда, онда екі ... ... ... мың жарымға
жуық қазақ бар. қазақтардың бұл өңірге орналасуындағы бір ерекшелік, олар
бытыраңды түрде емес, ... ... ... ... совхоз
бөлімшелерінде шоғыр, жинақы орналасқан. Мәселен, Вахш ... ... ... өз ... ... ... ... екен.
Осылайша шоғырланып орналасқан себепті олардың тілінің негізгі структуралық
белгілері көп заман бойы өзге тілдік қоршауда болуына қарамастан, әлі ... ... ... ... Жергілікті қазақтардың тілінің дыбыстық
жүйесін, грамматикалық құбылысын, сөз ...... ... та, олардың бойында қазақ тіліне жалпы ортақ белгілердің мол ... ... ... бұл ... ... ... ықпал жасағанын
мойындамасқа болмайды.
Бір халық пен екінші бір халықтың арасында болатын тарихи, мәдени,
әлеуметтік, экономикалық ... ... ... де өз ... өз табын
қалдырары даусыз. Әрі оның үстіне қазіргі уақытта бұл ... ... ана ... ... ... ... ... ескерсек, жағдайдың
бұлай болуын түсіну қиын емес. Аталған аудандардың қай-қайсын ... ... ... ... ... ... ... мектептерінде
оқитынын көреміз. Мұның былай болуы қазақтардың қоныс жағдайына байланысты:
мұндағы қазақтардың барлығы ағайын халық - ... ... ... Вахш, Колхозабад, Қорғантөбе аудандары халқының көпшілігі ... ... ... ... мектептердің бәрі - өзбек
мектебі. Аталған аудандардың ... де 50-60 ... ... ... ... ... жылдардағы аудандастыру, жаңадан совхоздар
ашумен байланысты жергілікті халықтың ... ... ... ... бәрі ... ... ... кейін олар өзбек
мектептерінің құрамына енген. ... ... оқу ... ... тілінде
жүргізіледі. Сондықтан да кейінгі буын – ... ... тілі ... ... ... ұшыраған. Ал аға буын, жас шамасы ... ... ... ... ... ... тілінде өзбек
элементінің азырақ екенін ... ... Ел ... жинаған деректерге
қарағанда, қазақтардың осы қонысқа ірге тебуі – 20-30 жылдардың төңірегі.
Қорғантөбе ауданының өз ...... ... ... ... ... ... – қыпшақтар. Олардың арасында өзбектердің
қатаған, таз руларына жататындары да бар. Вахш ... да ... бар. ... ... ... Колхозабад аудандарында өлкенің
негізгі тұрғындары тәжіктермен аралас орналасқан. Әр ... ... бір ... ... ... ... отыруы олардың әдет-
ғұрпында, тұрмысында, мәдени өмірінде, соның ішінде тілінде едәуір ортақ
белгілердің пайда болуына себеп болған.
Әңгіме болып ... өлке ... ... ... ... ... тән тілдік белгілерді, негізінен алғанда, үш салаға бөлуге
болады. Осы салалардың басты біреуі – ... ... ... ... Сол ... тілдің грамматикалық құрылысына қатысты жергілікті
халық ... тән ... да бұл ... аз ... ... ... ... сөз байлығын, сөйлеу машығын бейнелейтін ерекше тұрған өзіндік
белгілері де бұл ... ... ... ... бар ... байқадық. Осы
аталған белгілердің ... ... ... ... тән ... көрсетуге болады.
Ұяң п мен қатаң б дауысыздарының алмасуына көңіл ... ... ... ... ... ... 1974 жылы барған
экспедицияның, сондай-ақ 1976 жылы барған экспедицияның материалдарының
ішінде көбірек көзге ... ... ... бір тобы – осы ... ... байланысты. Алмасудың осы ... ... ... деректерге қарағанда, бұл өңірде тұратын ... ... бас ... ... ... қазақ говорларындағы
ұяң б орнына қатаң дауыссыз п қолданатындығы ... ... ... ... пұтұ ... пал (бал), пітісіпті (бітісіпті), пітіру
(бітіру), полат (болат), песін (бесін), пайлайды (байлайды), пәтия ... ... пал ашты (бал ... пәкі ... ... ... ... Сөз басының п дауыссызына байланысты қатаң айтылуы – қазақ
говорларында көптен байқалып келе жатқан ... ... ... ... бетіне
түсірілген диалектологиялық жазбалар мен зерттеулердің мәліметіне ... ... ... ... ... ... жері – ... халқы
тараған өңірдің оңтүстігі. Бірқатар зерттеушілердің пікіріне қарағанда,
сөздің басқы ... ... ... ... ... ... халықтардың
тілдік ықпалына байланысты. Бұлай болатыны, ... ... ... ... ... ... алып ... болсақ, қазақ тілі сөз басында ұяң
б дыбысын ... ... ... ... ... ... Ал ... тұратын қазақтардың ежелден бірге өсіп, біте қайнасқан көршілестері
– туысқан өзбек, қарақалпақ, түрікпен халықтарының ... ... ... тілінде сөз басында жұмсалуы некен-саяқ. Бұл құбылысты өзге ... ... ... ... деп айтуымызға дәлел боларлық тағы
бір жағдай бар. Ол: осы ... ... ... барлық сөздердің
басында да қазақ жерінің өзге ... ... ... ... ... орнына үнемі ұяң б дауысызының айтылуы. Оның үстіне, ... ... п ... осындай қатаң дауыссыздан басталатын
варианты жаңағы көршілес тілдерден табуымыз. Біздің дерегіміз Тәжікстандағы
өзбек арасындағы ... ... біз осы ... бір тобын
өзбек тілінің, соның ішінде өзбектің халық диалектілерінің ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... говорларында
полат ... аш фол ... ... ... ... ... ... салыстырма мысалдардан аңғаратынымыз – Тәжікстан
жерінде ... ... ... ... ... ... өзбек тілінің мәліметімен сәйкесуі. Әрі ол сөздердің анлаутының
басқа қазақ ... ұяң ... ... бұл ... ... да тән
қасиет сияқты. Жаңағы жоғарыда көрсетілген ... ... ... ... ... бұл сөздердің құрамында б қолданатыны
бұрыннан айтылып келе жатыр. Оңтүстік-шығыста палуан Шолақ десе, солтүстік-
батысты Балуан ... ... ... ... сал, ... Әсет, Палуан Шолақ,
Солардың жолын қудың, әнін ... ... ... Егерде намаз, палуан,
пасық шықса, Олардан ыбырат алып жұрт не ... ... Бір ... ... палуан, Имендің де ізденген өнерпаздан (К.Әзірбаев). Жауырыны
қақпақтай, балуан ... ... ... ... жаман адамның
іздегені дау болат (Қарақалпақ қазақтары). Біздіңше, осы сөздерге қатысты
аталған фонетикалық ... ... ... ... ... пайда болған
құбылыс екенін аңғару үшін осы мысалдардың өзі де жеткілікті сияқты. Түркі
текті тілдердің ... ... ... сөз ... п, б
дауыссыздарының бірінің орнына бірі қолданылатын дыбыстар екені қашаннан
мәлім. Сөз ... ... п-ны ... түркі тілдері ішінде көбінесе чуваш,
хакас, алтай, шор, тува тілдеріне тән. Ал ... ... ... болса,
бұлар сөз басында ұяң б қолданатын ... ... Осы ... ... ... ... ... де бар. Соның бірі - өзбек, қарақалпақ,
түрікпен тілдері десек ... Бұл ... ... ... біз ... ... ... кездестіруімізді өзбек тілінің ықпалы деп
топшылауымызда осындай мән бар.
Осы өңірге кең тараған фонетикалық құбылыстардың бірі деп с мен ... ... ... ... ... тілдерінің дыбыс құрылысында
кең тараған фонетикалық ... ... осы ... ... ... ... қарай барша түркі тілдерін екі фонетикалық жүйеге
ажыратуға болар еді. ... ... с ... ... ... екіншісін
ш дыбысын қолданатын тілдер десек болады. Орта Азиялық ... ... ... ... қазақ тілі мен қарақалпақ тілінен басқа
тілдердің бәрі де ш-ны көбірек қолданатын тілдер қатарына жатады. ... ... ... ... ... ... қазақтағы бас, тас тәрізді
сөздердің осы тілдерде баш, таш секілді формада ... ... ... тілі ... бұл ... ... бас, тас ... с-мен
айтылатыны және белгілі. Осыған қарағанда, Тәжікстанның ішкі ... ... с ... ... ... өзбек тілінің әсерімен
байланысты ... ... деп ... ... Оның бер ... ... ... алмасуының осы түріне байланысты деректердің бәрі өзбек
тілінің ... ... ... ... шорпа, (сорпа), өзбекшесі
шурва, шерт (серт), өзбекшесі шерт, шерік (серік), ... ... ... ... ... іш (іс), ... иш, піш (піс), өзбекшесі пишир
(пісір), тышқары (тысқары), өзбекшесі ташқари (6, 101-102 б.).
Жиналған ... ... ... ... ... құбылыстардың
бір түрі - ә (а) мен е дауыстыларының алмасуы. Дауыстылардың осы ... да ... ... ... ... бар. ... мәлімет жинаған
жерімізде бірқатар сөздердің құрамындағы е дыбысының орнына көп ретте ә, а
дауыстыларының қолданылатыны ... ... әсәл ... Зәйнолла
(Зейнолла), дәреу (дереу), күллә-күләә (күле-күле), бір мәртә (бір мәрте),
кәу-кәулеп (кеу-кеулеп), бірән-сәрән (ьірен-саран), мәктәп (мектеп), ... ... ... дыбыс жүйесіне келсек, түркі тілдерінің ... ... ең ... ... ... бірі біздің тіліміз ... ... ... өзге ... ... ә қолданылатын жерде үнемі е ... ... ... ... ... осы өлкенің қазағының
тілдеріндегі барлық фонетикалық құбылыстарды ... ... ... ... осы мәліметтердің өзінен-ақ тұрғындар тілінің фонетикалық жағынан
қазақ тілінің оңтүстік говорларымен ұқсастығы бары аңғарылады. Осы ... ... ... ... ... ... оңтүстік говорларымыздың
бір бұтағы деуімізге болады. Дегенмен, бұл мұндағы қазақтардың тілінің
өзіндік ерекшелігі жоқ ... сөз ... ... бұл ... қазақтардың
тілінің ерекшелігіне көңіл бөлген ғалымдар Сағындықова Ф., Бисембаева Ж.
еді. Оның өзі бұл ... ... ... тек дыбыстық және де
кейбір лексикалық жағына көңіл бөлгенін ... ... ... әлі де ... ... деп көремін.
1.3. Өзбекстан қазақтары тілінің
зерттелуі жайы
«Өзбекстандағы қазақтардың тіл ... ... ... ... ... ғана ... ... Т.Айдаров өзінің «Қазақ
тілінің лексикалық ерекшеліктері» атты еңбегінде (7, 8 б.)
Сондықтанда болар бұл диалектілік аймақ түгелдей ... ... ... соңы – ХХ ғасырдың бірінші ширегінде қазақ фольклорын
жинап ... ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиет үлгілерін ... ... ... қоса ... ... Ал оның жергілікті варианттарына
және олардың тіліндегі ерекшеліктеріне ешкім көңіл ... ... ... 1967 ж. ... ... ... тіл ерекшеліктеріне арналған
диссертация жазады. «Бұл Бұхара облысының ... ... ... ... ... ... жақтарынан жақын Кенимех, Ромитан
аудандары ... ... ... Тіл ... ... мал шаруашылығынан тыс егіншілік, бау-бақшалық ... ... ... ... Сол жылы Ташкент облысы ... ... ...... ... қамтитын диссертация
қорғалды» - дейді Т.Айдаров (8, 120 б.)
Мұнда өзбек тілінің әсері деп ... ... ... ... үш
дәуірге және территорияға бөліп ... ... ... ... ... ... ... болмаса, қазақтардың Ташкент облысы
территориясын мекендеуі, олардың ... ... ... дерек беретін
едәуір материалда ұсынылды. Бұл зерттеу тақырыбына сай ... және ... ... сөз ... ... де, ... ... ғана сөз болды.
Мұнан соң Ташкент облысы қазақтарының ауызекі тіліне арналған бір
мақала жарық көреді.
Мұнда ... ... ... ... ... ... жалпылама сөз болған. Онда өзбек ... ... баса ... ... де ... ... ... тілі арқылы ауысқан деп қаралды. 1973 ж.
Ташкент оазисі ... ауыз ... ... ... халықтың ру тайпалық құрамына, дәуіріне жалпылама сипаттама
беріледі. Фольклорлық материалдар ішінен кейбір ... жылы ... руы, ... дәл ... жылы ... көрген Ж.Досқараевтың Оңтүстік Қазақстан (қазіргі
Шымкент) облысынан жинаған кейбір материалдарының біздің объектімізге ... бар. ... олар өте ... ... ... ... тілінде
кездесетін бардағын, быратала, айтқантіттә формаларына арналған мақала ... Бұл ... ... ... ... дұрыс шешілген» -
дейді Т.Айдаров (7, 10-11 б.) ... ... ... ерекшеліктері.1
1994 ж. Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-де Қошабаева Б. «Өзбекстандағы
қазақтар» атты ... ... Онда ... ... ... ... Өзбекстанның Солтүстік шығыс бөлігін алған. Себебі,
Өзбекстанда шашырап жүрген 930 мыңдай қазақтың 400 ... ... біз ... аймақта ата қонысын сақтап ... Өз ата ... ... ... ... бөлігіндегі қазақтардың тұрмыс салтының
сақталуы мен өзгешеліктерін көрсету үшін жұмыстың ... ... ғ. ... ... ... ... алып ... Себебі, ХІХ ғ. ІІ
жартысынан бастап патшалық Ресейдің әкімшілік территориялық жағынан ... ... ... ... ... ... мен ... дәуірі
кезінде шекара межелеуге байланысты аймақтың этникалық құрамы ... ... ... түркі территориясынан бөлініп, өздерінен басым
бөгде этникалық ортаның қойнауына кіріп, ... ... ... ... Міне осы ... ... ... қазақтардың
тұрмысы мен мәдениетінде басқа ортаның әсерімен болған өзгерістер көбейе
түскен» - дейді Қошабаева жоғарыда аталған ... (9, 5-6 ... ... тіл өз ... ... болып, оның ерекшелігі
мен географиялық орнынан, әдет-ғұрпы мен кәсібінен, ... ... ... ... ... жергілікті ерекшелік жалпы халықтық тіл
құрамына қосылумен бірге, өз территориясына ғана лайықты элементтерімен
көрініп отырады. Бұл ... ... ... ... ... ... зор үлес қосады. «Егер жергілікті тілдің тіл ... ... ... ... ашудың орны және әдеби тілге тірек диалектілік негізі
болатынын ескерсек, мұнда ең ... ... ... ... ... ... да сөз ... осы тұрғыдан әңгіме ету жөн» -
дейді, Т.Айдаров, ол үшін ... ... ... алу қажеттігін
көрсетеді.
1) Жергілікті ерекшелік иелерінің географиялық орны.
2) ... ... ... ... ... этникалық құрамы мен территориялары.
4) Өзбекстандағы қазақ говорларының саны (лексикалық, фонетикалық,
грамматикалық ерекшеліктері мен жалпы ортақ белгілері.
Өзбекстан территориясын ... ... ... ... ... айналысатын кәсібі, саяси-экономикалық бірлігі, көрші
тілдер (не говорлар) әсері мен ... ... ... ... ... ... ... оларды екі говорға бөлуге болады.
«Говорлар материалына халықтың этникалық құрамы ... ... ... ... ру-тайпалардың аттары (оларға байланысты географиялық
атаулар) ... әсер етуі ... ... ... құрамында
қарақалпақ, Кашмех ауданында кейін қосылған кейбір Ұлы жүз, Орта ... бола ... да, ... алғанда, Кіші жүздің Әлімұлы, Байұлы, жетіру
тайпаларынан Қызылқұм территориясына татарған ... ... ... ... де ... тіл ... аз. Онда қарақалпақ, тәжік,
өзбек, түрікмен тілдері элементтеріне арнаған «бидайық» (шөп, қапы ... ... ... түспеу үшін жабылатын темір ер», мәрі «саулық қой», дүрін
«шала ... ... ... ... ... ... (тау аты), шобдар
(ру аты) секілді сөздерді жатқызуға ... (9, 7-28 ... ... ... ... бірқатар сөздерді дыбыстық
жағынан қазақ ... ... ... қолданады. Мәселен, әдеби
тіліміздегі саппаншы, мүлтіксіз, ... ... ... ... ... мүлдіксіз, гүмілжу, асман деген дыбыстық вариантта ... ... ... ... ... ... ... де
жоқ емес. Қазақ әдеби тілін де жоқ барғын (бар), келгені жоқ (келген ... жоқ ... жоқ), ... ... ... ... ... формалардың кездесуі – мұның айғағы» (Қазақстан ... - № 5. - 56 ... ... бір ... ... Бұхара облысының құрамына енетін
Тамды ауданындағы ... ...... ... бұл ... бір ... жыл ... - дейді Т.Айдаров Этногенездік құрамы
жөнінен Тамды қазақтары – кіші жүз руларына жатады. Ауданның негізгі кәсібі
– мал ... ... ... ... ... ... тілдік
құбылыстардың бар екенін аңғартады Осыған орай Т.Айдаров ... ... ... бір ... – фонетикалық ерекшеліктердің басты-
бастылары туралы қысқаша мәлімет ... ... ... ... сөз ... ... ластау-аластау, үрметтеу-
құрметтеу. Мысалдар, Арамыздан арамзаларды ластауымыз керек. ... ... ... (10, 64-65 ... ... ... Ақсуат аудандарында сөз басындағы ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жаңашыл 12-жылдық мектептің дене шынықтыру мұғалімін даярлау – заман талабы7 бет
Сапа менеджмент жүйесін – білім беру жүйесіне қолдану7 бет
Қазақстан Республикасы мен шетел мемлекеттерінің билік органдары жүйесін талдау30 бет
Қазақстанның табиғи байлықтарын қорғау5 бет
Windows NT ОЖ клиент-серверлі құрылымы. Жады серверлері және торап сервері оқып үйрену17 бет
Антонимдер4 бет
Көз аурулары және көзге арналған жаттығулар18 бет
Көз гигиенасы3 бет
Көз- оптикалық жүйе. Көру8 бет
Мономер сипаттамасы16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь