Шыңжан өлкесіндегі қазақтар

Жоспар

Кіріспе

І Тарау. Шыңжаңда қазақ диаспорасының қалыптасу тарихы.
1.1 Шыңжаңда қазақ қоғамының пайда болуы.
1.2 Мин әулеті тұсындағы, қытайдағы қазақ қоғамы.

ІІ Тарау. Шыңжан өлкесіндегі қазақтар.
2.1 XХ ғасырдың басындағы шыңжаң қазақтарының оқу.ағартуы ісімен мәдени болмысы
2.2.ХХ ғасырдағы Гомендан үкіметі қазақтардың бас көтерулері. «Үш аймақ революциясы»
2.3 Шыңжаң қазақтарының салт дәстүрлері мен музыка өнеріндегі
зерттеулер

ІІІ тарау . XXI ғасырдың басындағы қытай қазақтарының
әлеуметтік .мәдени келбеті
3.1 Шыңжаң қазақтарының XXIғасыр қарсаңындағы жағдайы
3.2 Жаңа ғасыр басындағы қазақтардың әлеуметтік.мәдени өміріндегі
өзгерістер

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер мен деректер тізімі
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі: «Шыңжаң қазақтары» Қазіргі ҚХР -ң азаматтығындағы қазақтар болып табылады. Шыңжаңдағы қазақтар да біртұтас қазақ ұлтының құрамдас бір бөлігі. Олардың жалпы саны жергілікті халықтың 7% құрайды.
Негізгі атауы «Шығыс Түркістан». Қазір Қытай өкіметі саяси нараздық себептерінен «Шығыс Түркістан» деген атау қолдануына тиым салынған. Бұрын Хэн тарихнамаларында «Батыс өңір» делініп келген бұл тұсқа Шинжэң (Жаңа аумақ) деген ат 1877 ж. Шын үкіметі кеңесші амбы етіп тағайындаған Зо Зұңтаң жағынан берілген болатын.
Шинжәңда бұдан 10-20 мың жыл бұрын-ақ адамзат тіршілік ете бастапты. Олар 4 мың жылдың алдында қола, 2700 жылдың алдында темір кезеңіне өткен екен.
Сонау Амур мен Сарыөзеннің (Хуаңхы) батысы ежелден кейін келе Қазақ қатарлы ұлттарды құраған тайпалардың атамекені екені тарихнамалардан белгілі. Бұл ұлан байтақ өңірде Сақтар, Ғұндар тайпалық одағы салтанат құрған. Ғұн Қағанаты ыдырай бастағанда, Тәңіртау мен Алтай арасы Үйсіндер қолына өтті. Бұл б.з.б. 2-ші, 1-ші ғғ. күй. Хэн әулетінің алғашқы мәмілегері Жяң Чян осы тұста (119 жыл) Үйсін Еліне келіп саяси құдалық сөйлесіп қайтқан. Қытай тарихнамасында Үйсін мемлекеті (Усүн Го) Іле өңірін кіндік еткен өңірдің алып елі деп айқын жазылған. Хэн патшасы Хэн Уди алғашында Лю Шижүн ханікені Үйсін Күнбиіне Үйсіндерді Ғұндарға Хәнмен тізе қоса қарсы шығу үшін ұзатады.
Байырғы Ұлы Жібек Жолында жатақан Шинжәңның ерте заман мәдениет жұрттары, мың үйлері, архитектуралары, қабірлері, петроглифтерінен ірілері 300-ге таяу. Бұдан сырт 22 жаратылыстық қорық бар. Ертедегі қала қалдықтарының ішінде ең атақтылары Ярғұл, Едіқұт, Кроран, Көтең, Шаты қала харабалары. Шатыдағы қала ойраны алғашында Үйсіндерге жазғы астана, артынан Түрік қағандығы маңызды қала болып, Шыңғыс хан жағынан күйретілген.
Орталық Азия территориясының ішінде, қазақтар «Шыңжаң» деп атап жүрген, немесе қытайдан аударғанда «жаңа жер», «жаңа шекара» деп аталып жүрген бұл географиялық аймақ «Азия жүрегі», «Тоғысу нүктесі» деп аталып, онда өмір сүретін қандастарымыздың түрлі тарихи кезеңдердегі ауа көшуі, қоныстануы, олардың қазіргі таңдағы жағдайын айқындау зерттеу жұмысының негізгі өзекті мәселесі. Бүгінгі таңда шыңжаңда тұрып жатқан қандастарымыздың тарихи отаны -Қазақстанға оралу мәселесін, екіншіден қазақ – біртұтас ұлт, сондықтан да ұлттық тарихымыз біртұтас қазақ халқының жалпы тарихын қамтуға тиісті. Ол үшін алдымен ұлт өкілдері көбірек өмір сүріп отырған қазақ қауымдарын зерттеуге тура келеді. Демек зерттеу жұмыс осындай практикалық және ғылыми -теориялық қажеттіліктер негізінен туындаған маңызды мәселе болып табылады.
Шыңжаңның өткен тарихы буырқанған оқиғаларға толы болды. Бұл жерде отырықшы және көшпелі халықтардың мәдениеті түйісіп, өзіндік өркениет қалыптасты. Шыңжаңның өткен тарихындағы Қытай мен Ресейдің, КСРО ның одағы жүргізген саясаттарының тарихи сабағы Қазақстан ҚХР -ң шыңжаң өлкесімен шекаралас болғандықтан, бұл өлкедегі саяси тұрақтылық біздің еліміз үшін де маңызды.
Шыңжаң өлкесімен ғасырлар бойы тарихи байланыстары жалғасып келе жатқан біздің еліміз ондағы өмір сүріп жатқан қандастарымыз тағдырымен санаса отырып олардың экономикалық мәдени, ғылыми- техникалық байланыстарды дамыту арқылы жаңа заманғы қарым – қатынастардың озық үлгілерін қолдана отырып көпвекторлы сыртқы саясат бағыттарын қалыптастыру.
Зерттеу жұмысының тарихнама
«Тауарих хамса (бес тарих)» атты еңбекте автордың өз басынан кешкен тіпті өзі куәгер болған ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғ басындағы Тарбағатай өңіріндегі орын алған қоғамдық ірі оқйғалардан және қытайдағы қазақтар туралы қомақты мәлімет береді.
Тарихи дерек, келелі кеңес атты еңбек қытай қазақтарының таяу замандағы тарихын, мәдениетін зерттеуге арналған. Тарихи материалдарға бай. Еңбекте ХІХ ғ соңы мен ХХ ғ- ғы Алтай аймағындағы қазақтардың қоғамдық саяси және экономикалық өміріне ықпал жасаған өзгерістер баяндалған.
«Өмір естеліктері» атты ғұмырнамалық естелігінде ХХ ғ Шыңжаңда өмір сүретін қазақтардың оқу ағарту білім беру саласы, мәдениет істерінің даму барысы баяндалған.
История завоевания средней Азии еңбегінде ішінара жерлерінде шығысқа қоныс аударған қазақтар жөнінде жасалған мәліметтер бар.
«Воспоминания о моей службе в западной Сибири. 1853-75» . Бұл еңбекте патшалық Ресеймен Шын патшалығы арасында шекаралық келіссөздер материалдарында қытай жеріндегі қазақтардың саяси өмірі жөніндегі мәліметтердің қытайша құжатта жазылмаған, бірақ тарихта болған оқиғалардың мән жайын жан жақты түсінуге тигізер пайдасы зор.
Ш.Уалихановтың «Таңдамалыларына» Бұл еңбекте Шығыс Түркістанға барған сапарында Іле, Құлжада болған кездегі күнделіктері Іле аймағындағы қазақтар туралы тың мәліметтер береді.
Ал бұрынғы Кеңес одағының қытайтанушыларының біразы қазірге дейін Шыңжаң провинциясын зерттеп келеді. Г.В. Астафьевтің, В.А. Богословский және Д.В. Дубровскяның еңбектерінде ХХ ғ басындағы Шыңжаң тұрғындарының ұлттық құрамы, демографиясы сөз болады. Бірақ шыңжаңда тұратын қазақтардың қоғамдық жағдайынан ешбір дерек бермейді.
Дегенмен де совет ғалымдарының ішінара еңбектерінен тақырыпқа қатысты материалдарды кездестіруге болады. Мысалы Э. Мамидованың мақаласы біздің тақырыбымыз көлеміндегі бір мәселені ашып қарастырған.
1916 жылы Қазақстан және Орта Азияда бас сағалап барған қазақтар жайлы отандық тарихшыралымыздың еңбектерінде айтарлықтай зерттелген. Мысалы М. Қойгелдиев, М.Қозыбаев, К. Нүрпейсовтың еңбектерінде терең зерттелген.
Шыңжаңның экономикалық сауда байланыстары Қасымбаевтың монографиясында көрсетілген.
Жапон тарихшылары ішінде Шыңжаңдағы қазақ тариыхын зерттеумен айналысқаны тек профессор Согуш торо ғана. Зерттеулерінде Шын империясы кезінде шекара өңірінде тұрған қазақтардың жалпы қоғамдық жағдайын зерттеген.
АҚШ- тың қытайтанушы ғалымы Линда Бенсон өзінің соңғы жарияланған еңбегінде Шыңжаңда тұратын қазақтардың әлеуметтік ахуалын таныстыруға көп көңіл бөледі де олардың қоғамдық тарихына терең зерттеу жасамайды.
Хы Шуй, З. Ережепұлы және басқа авторлар бірлесіп жазған монографиясында Шыңжаңдағы қазақтардың көші -қон тарихы баяндалған.
1993 жылы Алматыда қытайлық тарийхшы Нығмет Мыңжан «Қазақтың қысқаша тарихы» еңбегінде Шыңжаңдағы керейлердің тарихынан сыр шертеді.
Бүгінгі таңдағы қытайдағы қазақ диаспорасының тұрмыс- тіршілігі мен Отанына оралу мәселелеріне байланысты жорық көрген зерттеулер біршама бар. Атап айтсақ.
Шыңжаң қазақтарының тарихын зерттеуге ХХ ғасырдың 40- шы жылдары назар аударыла бастағанды. Бірақ шын мәнінде Қытайдағы қазақтарды зерттеу ХХ ғ 80 жылдары басталды. Содан бері Қытайдағы қазақ тарихы бойынша бірқатар жалпы зерттеу еңбектері жазылып, жекеленген мәселелер бойынша ғылыми мақалалар жарияланып келеді. Кезінде патшалық Ресейде немесе кеңес одағында Қытайдың ғылымы айтарлықтай дамығанмен, қытайдағы қазақтарды зерттеу олардың назарынан тыс қалып келгені мәлім. Әрине, біз Ресей ғалымдарының тақырыбымызға қатысты кейбір мәселелерді зерттеулерін жоққа шығара алмаймыз. Сонымен Жапон тарихшысы Согум Тороның ХҮІІІ-ХІХ ғ Шығыс Түркістан қоғамдық тарихын зерттеу клото ШинШын халық босқыны қазақтардың қоныстануы тұр, салт- дәстүрі мен қоғамдық саяси тарихы суреттеледі.
Соңғы жылдары Қытайда 30-40 -шы жылдардағы Шыжаңдағы тұрғылықты ұлттардың ұлт -азаттық қозғалысына қатысты газет, журнал материалдары, ғылыми альманах, жекелеген, көпшілік авторлардың естеліктері жарық көрді.
Бұлар бұрын соңды ғылыми айналымға енбеген тың ережелер. Бұдан бізге бұрын кеңес одағында және бүгінгі тәуелсіз Қазақстанда жарық көрген кітаптар шыңжаң тарихын зерттеуде 1940 -43 жылдары болып қайтқан кеңестік дипломат /1/ В.И. Иваннеконың, Тропо памяту М. 196888 с. 19, /2/ Сладковский М.И. Знакомства Китайем и китайцами М. 1984 с. 285 /3/Дубинский А.И. Советский – китайские отнашения в период японо – китайской войны /1937 -1945/ М. 1980 с. 240, /4/Мингулов Н.Н. Национальн – освободительное движение народов Циньцзяна как составная часть общекитайское революций (1944 – 1949) труды институты, инстории, археологии и этнографии им. Ч.Ч: Валиханова АН Каз СССр Алма – аты т.х.с. 68, /5/ Мендекулова Г.М. Исторический судбьды казахской диаспоры, Пройсхождение и развитие Алматы 1997 с. 43 еңбектерін атауға болады.
Зерттеу жұмысында «Проблемы Дальнего Востока », «Новая и новейщая история» журналдарында жарияланған Шыңжан тарихына байланысты статьялар мен архив материалдары жаңа әрі нақты деректермен қамтамасыз етілді.
Зерттеу жұмысының мақсаты: тарихшылардың, саясаткерлердің қызығушылығын туғызып келген Шыңжаң қазақ диаспорасының пайда болып қалыптасуы, Шыңжаң құрылған кезден бастап, КХР -құрамына кезіне дейінгі күрделі тарихи кезеңнің оқиғаларын қазіргі заман, талаптары тұрғысынан жаңа методологиялық әдіс арқылы саралау, объективті және субъективті пікірлердің факторларын толық ашып көрсету, шыңжаңдағы орыс -қытай қатынастарының үрдісі мен сабақтастығының өткен жолына көз сала отырып, олардың ұлттық және мемлекеттік мүдделері тұрғысынан әрекет етіп, өзіндік саясат жүргізуін себептерін түсіндіру. Салыстырмалы талдау әдісін қолдана отырып аталған мемлекеттердің өзара жүргізген саясатының қыр -сырын түсінуге талпыну.
Қытайдағы қазақтардың тарихын, бүгінгі болмысын бүкіл қытай қоғамының жалпы жағдайымен байланыстыра отырып талдау жасағанда ғана тиісті ғылыми тұжырымдар жасауға болады. Осы мақсатты іске асыру үшін мынадай міндеттерді орындауға талпыныс жасалынды.
- Қытай мен қазақтар арасындағы тікелей байланыстың қалыптасуын, қазақ шаруаларының шығысқа жылжып көшуін тарихи құжаттар негізінде анықтау.
- Шыңжаңдағы қазақтардың қоғамдық өміріне ықпал жасаған, Шыңжаң өлкесіндегі және халықаралық деңгейдегі ірі оқиғаларды ескере отырып ондағы қазақ қоғамымыздағы өзгерістерді ашу.
- Шыңжаңдағы қазақтардың әлеуметтік топтарының өзара қатынастарын, олардың басқа халықтармен ұлтаралық байланыстарын, Қазақстандағы қандастарымен жүргізген ара қатынастарын айқындау.
- Шыңжаңдағы қазақ қауымдастығының қазақ төңкерісіне дейінгі қоғамдық сипатын анықтау.
- Шыңжаң қазақтарының қоғамдық рухани мәдениетінің тарихи болмысын, олардың қоғамдық ой -санасының даму эволюциясын көрсету.

Зерттеу жұмысының құрылымы: Зертеу жұмысы үш тараудан және әдебиеттер тізімінен тұрады.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. Зардыхан Қинаятұлы. Монгол үстіртін мекен еткен соңғы Түрік тайпалары. Астана: Елорда. 2001.
2. Абақ керей. Халықаралық Алтай әлемін зерттеу материалы. № 3. Жауапты редакторы Қалибек Манапұлы. Іле халық баспасы. Күйтің, 1994, 43-бет.
3. Академик Майский. Монголия накануне революции. М., 1960, 34-бет.
4. Сборник географических топографических и статистических материалов по Азии. Петербург, XXXVI т., 1913,109-бет.
5. Цэвэн Жамсрано. Дархад... хасаг, хамниган нарын гарал үндэс байдлын үгүүлэл. УБ., 1927, 131-бет.
6. Г.Е.Грулт-Гржимайло. Западная Монголия и Урианхайский край. Л., 1930,413-бет.
7. Абак, керей. Халықаралық Алтай ілімін зерттеу материалы. №3. Іле халык баспасы, Күйтің, 1994, 92-бет.
8. Абак, керей. Күйтің. 69-бет.
9. Исләм Қабышулы. Монголия қазақтарының тарихы. 36-бет.
10. Зардыхан Қинаятұлы. Моңғолиядағы қазактар. Алматы, 2001, 62-64-бет.
11 .Г.Е.Грумм-Гржимайло. Западная Монголия и Урианхайский край. Л., 1930,412-414-бет, Г.Н.Потаниа Очерки Северо-западной Монголии. М., 1948, 38-39, 48-беттер, Цэвэн Жамерано. Дархад, Ховсгол нуурын урианхай... Хасаг, Хамниган нарын гарал, ундэс байдлын үгүүлэл. УБ., 1927, 132-бет, А.Минис, А.Сарай. БИМАУ, Баян-Өлгий аймгийн Казах ард түмний түүхээс. УБ., 1960, 8-бет.
12.Цэвэн Жамсрано. Дархад, Хөвсгөл нуурын Урианхай... Хасаг, Хамниган нарын гарал, ундэс байдлын үгүүлэл. УБ., 1930, 141-бет.
13.Зардыхан Қинаятұулы. Жылаған жылдар шежіресі. Алматы, 1995, 150-151-бет.
14.Г.Е.Грумм-Гржимайло. Западная Монголия и Урианхайский край. Л., 1930,414-бет.
15.А.Н.Казнаков. Монголия и КАМ. Петербург, Т.П, изд.Первое, 5-бет.
16. Мұнда Қалмақтан келіп батыс Монголия және қазақ жұртын әуре сарсаңға салған Да Лама (бас Лама) Дамбийжанцан сергелдеңі туралы соз болып отыр. Бұл туралы Зардыхан Қинаятұлы. Моңғолиядағы қазақтар. Алматы, 2001, 88-103-бет.
17 .Абах керей. Іле халық баспасы, 1994, Күйтің, 44-бет.
18.Ол да сонда. 45-бет.
19. А.Сарай. Революциядан бұрынғы қазақ халқы. Олгип, 1991, 65-бет.
20. Тронов. Западное и Русское географическое общество по отделам этнографии. 1891, XVII. Вып.2, 440-бет.
21. Г. Е.Грумм-Гр.жимайло. Западная Монголия и Урианхайский кран. Вып.. Л., 1930, 457-бет.
22. Г.Н.Потаниа Очерки Северо-Западной Монголии. Петербург, 1881, 38-39-бет.
23.Ол да сонда. 38-бет.
24. Г.Е.Грумм-Гржимайла, Западная Монголия и Урианхайский край. Т.ІІІ, Вып. Второй, Л, 1930,448-бет.
25.Г.Н.Потанин. Путешествия по Монголии. ОГИЗ. М., 1948,57-бет.
26.Д.Гонгор, Ховдын хурангуйтүүх. УБ., 1964, 83-бет.
27.М.И.Боголепов, М.П.Соболев. Очерки русско-монгольской торговли. Томск, 1911, 209-210-бет.
28. И.Г.Н.Потанин Путешествия по Монголии. ОГИЗ. М., 1948,426-бет.
29.М.И.Боголепов, М.Н.Соболев. Очерки русско-монгольской торговли. Томск, 1911, 201-бет.
30.Д.Гонгор. Ховдын хураангуй түүх. УБ., 1964, 87-бет.
31. Абақ керей. 1994, Күйтің, 73-бет.
32. Абақ керей. Іле халык баспасы, 1994, Күйтің, 75-бет.
33.БНМАУ. Түүхийн тов архив. Ф-11, бума № 740, т.1, 18-19-
бет.
34.Ұлы Хурал архиві. Мемлекеттің 22-кіші құрылтайының материалы. IV дәптер. 83-86, 92, 95-беттер.
35.Мемлекеттік Ұлы құрылтайының архиві. 1931 жылғы қаулылар. 362-бет.
36.Үкіметтіц қүпия архиві. 1938 жылғы каулы қарарлар. 353-354-бет.
37.БНМАУ-ын VIII их хурлын тоггоол // 1930 он. "Унэн" га іегі. 1942 он, №102. 23-24-бет.
38.Халық ұлы хуралының архиві. 1960 жылғы жарлықтар. II дәптер, 140-бет.
39.Зардыхан Қинаятұлы. Жылаған жылдар шежіресі. Алматы, 1995, 182-183-бет.
40.ҚХР 1990жылы шілденің 1-күніне дейінгі жан санын тіркеген төртінші реткі жалпы демографиялық санақтың қорытындысы. Қараңыз: Шыңжан Ұйғыр автономиялы аудандық төртінші кезекті демографиялық санақтың қортындысы. Үрімжі. 1992, 20 б.
41. Уәлиханов Ш.Ш. Абылай. Абылай хан. Алматы. 1992, 15 б.
42. Шын патшалығы орда естелігі (Чин шы лу) қолжазба нұсқасының фотоға түсірген басылымы. Тайбей, 1964. Гаузүң патшаның орда есептелігі (Шын гаузүң шылу). 548 т., 9-10 бб.
43. Бұл да сонда. 609 т., 18 б.
44. Бұл да сонда. 613 т., 17 б.
45. Вэй Шаңхүң. Шин хай төңкерісі Шынжаңда Үрімжі. Шынжаң халық
баспасы. -1981. -160 б. (16 б.).
46. Яң Зыңшын. Бу гожай үн ду. 4 жинақ, -10 6.
47. Нүрпейсов К. Алаш һам Алаш орда. -58 б.
48. Қозыбаев М.К, Жауға шаптым ту байлап. -150 б.
49. Бу го жай үн ду. Төртінші жинақ. Мингоның 5 жылы (1917)
қыркүйектің 2 күнгі телеграмма.
50. Garin Hfmbly. Central Asia (Орта Азияны зерттеу) 1996. -Ы 2, -60 б.
(Орта Азиядағы Ресей төңкерісі және Кеңес Одағы өкіметі).
51. Гуревич Б.П. Взаимоотношения советских республик с
провинцией Синьцзяна в 1918-1921 годах. -М., 1958; Советское
Востоковедение. 1958. -Ы 2.
52. Шыңжаң қоғамдық ғылым академиясы Тарих институты.
Шынжаңның қысқаша тарихы. 3-кітап, -8 б.
53. Маңдыбайұлы К, Қазақ оқу-ағартуынан қысқаша дерек. -177-178 бб. ,
54. Ташбаев Таһир. Тарбағатай аймағының азаттықтан бұрынғы (1949 ж.
ҚХР құрылудан дейінгі - Н.М.) баспасөз тарихына аз аял. Іле тарихи
материалдары. -Құлжа. -1989. -5-кітап. -53 б.
55.Жақсылықұлы Ә. Өмір естеліктері. -1-3 66.
56.Шын патшалығы Гаузүң патшаның орда естелігі. 513 том, -17 б.
57. Төлегенұлы С. Азаттықтан бұрынғы (1949 ж. ҚХР құрылудан
бұрынғы - Н.М.) еліміздегі казақ тіліндегі акпарат-баспасөз
тарихына шолу //Шынжаң қоғамдық ғылымы.-Үрімжі, 1991. № 1 -656.
58. 24-ші сілтемеге қараңыз.
59.Мұратбекұлы К. Бәйеке би // Шынжаң қоғамдық ғылымы. -Үрімжі,
1995. - N 3, -98-99 66.
        
        Жоспар
Кіріспе
І Тарау. Шыңжаңда қазақ диаспорасының ... ... ... ... ... ... ... Мин әулеті тұсындағы, қытайдағы қазақ ... ... ... өлкесіндегі қазақтар.
2.1 XХ ғасырдың басындағы шыңжаң қазақтарының оқу-ағартуы ісімен
мәдени ... ... ... ... қазақтардың бас көтерулері. «Үш
аймақ революциясы»
2.3 Шыңжаң қазақтарының салт ... мен ... ... тарау . XXI ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... XXIғасыр қарсаңындағы жағдайы
3.2 Жаңа ғасыр басындағы қазақтардың әлеуметтік-мәдени өміріндегі
өзгерістер
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер мен деректер тізімі
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: ... ... ... ҚХР ... ... ... табылады. Шыңжаңдағы қазақтар да біртұтас
қазақ ... ... бір ... ... ... саны ... халықтың
7% құрайды.
Негізгі атауы «Шығыс Түркістан». Қазір Қытай өкіметі саяси нараздық
себептерінен ... ... ... атау ... тиым салынған. Бұрын
Хэн тарихнамаларында «Батыс өңір» ... ... бұл ... Шинжэң (Жаңа
аумақ) деген ат 1877 ж. Шын ... ... амбы етіп ... ... ... ... ... бұдан 10-20 мың жыл бұрын-ақ адамзат тіршілік ете бастапты.
Олар 4 мың жылдың алдында қола, 2700 ... ... ... кезеңіне өткен
екен.
Сонау Амур мен Сарыөзеннің (Хуаңхы) батысы ежелден кейін келе Қазақ
қатарлы ұлттарды ... ... ... ... тарихнамалардан
белгілі. Бұл ұлан байтақ өңірде Сақтар, ... ... ... ... Ғұн ... ... бастағанда, Тәңіртау мен Алтай арасы Үйсіндер
қолына өтті. Бұл ... 2-ші, 1-ші ғғ. күй. Хэн ... ... Жяң Чян осы ... (119 жыл) Үйсін Еліне келіп саяси құдалық
сөйлесіп қайтқан. Қытай тарихнамасында Үйсін мемлекеті (Усүн Го) Іле ... ... ... алып елі деп ... ... Хэн ... Хэн Уди
алғашында Лю Шижүн ханікені Үйсін Күнбиіне Үйсіндерді ... ... ... ... шығу үшін ... Ұлы Жібек Жолында жатақан Шинжәңның ерте заман мәдениет
жұрттары, мың ... ... ... ... ... таяу. Бұдан сырт 22 ... ... бар. ... ... ішінде ең атақтылары Ярғұл, Едіқұт, Кроран, Көтең, Шаты ... ... қала ... ... ... жазғы астана, артынан
Түрік қағандығы маңызды қала болып, Шыңғыс хан жағынан күйретілген.
Орталық Азия ... ... ... ... деп ... ... қытайдан аударғанда «жаңа жер», «жаңа шекара» деп аталып
жүрген бұл ... ... ... ... «Тоғысу нүктесі» деп аталып,
онда өмір сүретін қандастарымыздың түрлі тарихи кезеңдердегі ауа көшуі,
қоныстануы, олардың ... ... ... айқындау зерттеу жұмысының
негізгі өзекті мәселесі. ... ... ... тұрып жатқан
қандастарымыздың тарихи ... ... ... ... екіншіден
қазақ – біртұтас ұлт, сондықтан да ... ... ... ... жалпы тарихын қамтуға тиісті. Ол үшін алдымен ұлт ... өмір ... ... қазақ қауымдарын зерттеуге тура келеді. Демек
зерттеу жұмыс осындай практикалық және ... ... ... ... маңызды мәселе болып табылады.
Шыңжаңның өткен тарихы буырқанған ... толы ... Бұл ... және ... ... мәдениеті түйісіп, өзіндік өркениет
қалыптасты. Шыңжаңның өткен тарихындағы Қытай мен Ресейдің, КСРО ның ... ... ... ... ... ҚХР -ң ... өлкесімен
шекаралас болғандықтан, бұл өлкедегі саяси тұрақтылық біздің еліміз ... ... ... ғасырлар бойы тарихи байланыстары жалғасып келе
жатқан біздің еліміз ... өмір ... ... қандастарымыз тағдырымен
санаса отырып олардың экономикалық мәдени, ... ... ... ... жаңа заманғы қарым – қатынастардың озық
үлгілерін ... ... ... ... ... ... жұмысының тарихнама
«Тауарих хамса (бес тарих)» атты ... ... өз ... ... өзі ... ... ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғ ... ... орын ... ... ірі ... ... ... туралы қомақты мәлімет береді.
Тарихи дерек, келелі ... атты ... ... ... таяу
замандағы тарихын, мәдениетін зерттеуге арналған. Тарихи материалдарға
бай. Еңбекте ХІХ ғ соңы мен ХХ ғ- ғы ... ... ... ... және экономикалық өміріне ... ... ... ... атты ғұмырнамалық естелігінде ХХ ғ Шыңжаңда өмір
сүретін қазақтардың оқу ... ... беру ... мәдениет істерінің
даму барысы баяндалған.
История завоевания средней Азии еңбегінде ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер бар.
«Воспоминания о моей ... в ... ... ... . ... патшалық Ресеймен Шын патшалығы арасында ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі
мәліметтердің қытайша ... ... ... ... ... мән жайын жан жақты түсінуге тигізер ... ... ... Бұл ... ... ... ... Іле, Құлжада ... ... ... Іле
аймағындағы қазақтар туралы тың мәліметтер береді.
Ал бұрынғы ... ... ... ... қазірге дейін
Шыңжаң провинциясын ... ... Г.В. ... В.А.
Богословский және Д.В. Дубровскяның еңбектерінде ХХ ғ ... ... ... ... демографиясы сөз болады. Бірақ шыңжаңда
тұратын қазақтардың ... ... ... ... ... де совет ғалымдарының ішінара ... ... ... ... ... Мысалы Э. Мамидованың
мақаласы біздің тақырыбымыз көлеміндегі бір ... ашып ... жылы ... және Орта ... бас сағалап барған қазақтар
жайлы отандық тарихшыралымыздың еңбектерінде айтарлықтай ... М. ... ... К. ... еңбектерінде терең
зерттелген.
Шыңжаңның ... ... ... ... монографиясында
көрсетілген.
Жапон тарихшылары ішінде Шыңжаңдағы қазақ ... ... тек ... Согуш торо ғана. Зерттеулерінде Шын
империясы кезінде ... ... ... ... ... ... зерттеген.
АҚШ- тың қытайтанушы ғалымы Линда Бенсон өзінің ... ... ... тұратын қазақтардың әлеуметтік ахуалын таныстыруға
көп көңіл ... де ... ... ... ... ... ... Шуй, З. Ережепұлы және басқа авторлар ... ... ... қазақтардың көші -қон тарихы баяндалған.
1993 жылы Алматыда қытайлық тарийхшы Нығмет Мыңжан «Қазақтың қысқаша
тарихы» еңбегінде ... ... ... сыр ... ... қытайдағы қазақ диаспорасының тұрмыс- тіршілігі мен
Отанына оралу мәселелеріне байланысты ... ... ... ... бар.
Атап айтсақ.
Шыңжаң қазақтарының тарихын зерттеуге ХХ ғасырдың 40- шы ... ... ... Бірақ шын мәнінде Қытайдағы қазақтарды зерттеу
ХХ ғ 80 ... ... ... бері ... ... ... ... жалпы зерттеу еңбектері жазылып, ... ... ... ... ... ... Кезінде патшалық Ресейде немесе кеңес
одағында Қытайдың ғылымы айтарлықтай дамығанмен, ... ... ... ... тыс ... ... ... Әрине, біз Ресей
ғалымдарының тақырыбымызға қатысты ... ... ... жоққа
шығара алмаймыз. Сонымен Жапон тарихшысы ... ... ... ғ ... ... ... ... клото ШинШын халық босқыны қазақтардың
қоныстануы тұр, салт- дәстүрі мен қоғамдық саяси тарихы суреттеледі.
Соңғы ... ... 30-40 -шы ... ... тұрғылықты
ұлттардың ұлт -азаттық қозғалысына қатысты ... ... ... ... ... ... авторлардың естеліктері жарық
көрді.
Бұлар бұрын соңды ғылыми айналымға енбеген тың ... ... ... ... ... және бүгінгі тәуелсіз ... ... ... ... ... зерттеуде 1940 -43 жылдары болып қайтқан
кеңестік дипломат /1/ В.И. ... ... ... М. 196888 с. ... Сладковский М.И. Знакомства Китайем и китайцами М. 1984 с. ... А.И. ...... ... в ... ...
китайской войны /1937 -1945/ М. 1980 с. 240, ... ...... ... ... Циньцзяна как составная
часть общекитайское революций (1944 – 1949) труды ... ... и ... им. Ч.Ч: Валиханова АН Каз СССр Алма – аты
т.х.с. 68, /5/ ... Г.М. ... ... ... ... и ... ... 1997 с. 43 ... ... ... «Проблемы Дальнего Востока », «Новая и новейщая
история» ... ... ... тарихына байланысты статьялар
мен архив материалдары жаңа әрі нақты деректермен қамтамасыз етілді.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... Шыңжаң қазақ диаспорасының пайда болып
қалыптасуы, ... ... ... бастап, КХР -құрамына кезіне дейінгі
күрделі тарихи кезеңнің оқиғаларын ... ... ... ... ... әдіс ... ... объективті және субъективті
пікірлердің факторларын толық ашып ... ... орыс ... ... мен сабақтастығының өткен жолына көз сала отырып,
олардың ұлттық және ... ... ... ... ... ... ... себептерін түсіндіру. Салыстырмалы талдау
әдісін қолдана отырып аталған мемлекеттердің өзара ... ... ... ... ... ... тарихын, бүгінгі болмысын бүкіл қытай
қоғамының жалпы ... ... ... ... жасағанда ғана
тиісті ғылыми тұжырымдар жасауға болады. Осы мақсатты іске ... ... ... орындауға талпыныс жасалынды.
- Қытай мен ... ... ... ... ... шаруаларының шығысқа жылжып көшуін ... ... ... ... ... қоғамдық өміріне ықпал жасаған, Шыңжаң
өлкесіндегі және халықаралық деңгейдегі ірі ... ... ... ... ... ... ... Шыңжаңдағы қазақтардың әлеуметтік топтарының өзара қатынастарын,
олардың ... ... ... байланыстарын, Қазақстандағы
қандастарымен жүргізген ара ... ... ... қазақ қауымдастығының қазақ төңкерісіне дейінгі
қоғамдық сипатын ... ... ... ... ... ... ... болмысын,
олардың қоғамдық ой -санасының даму эволюциясын көрсету.
Зерттеу жұмысының құрылымы: Зертеу ... үш ... ... ... ... Тарау. Шыңжаңда қазақ диаспорасының қалыптасу тарихы.
1.1 Шыңжаңда қазақ ... ... ... ... немесе «Қытай қазақтары» деген ұғым ... ... ... ... келе жатқан этимологиялық атау
емес. Ол жаңа ... ... яғни ол ХХ ... орта ... ... салдарынан қытайда қазақ қауымының пайда ... ... ... ... ... ... ... қалыптасты? деген
мәслеге тоқталайық.
Қытайдың мемлекеттік шекарасы ХІХ ... ... ... ... Бірақ қытайдың батыс өңірінің шекара линиясының
бірлесуі мен қазақтардың бір ... ... ... ... қатар
болған құбылыс екендігін ескермеуге ... ... Шын ... ... орта шетінде жоңғар хандығын жойып, ұйғырлар көтерілісін
жаныштап Тянь -Шань таулы ... өз ... ... ... ... ... -қатынас орнатты. Бұл кезде қазақ хандығы
түлеу үрдісінде еді. Ол ... ... хан ... ... ... ... ... этникалық территориясын
қалыптастыруды өзінің басты мақсаты етіп ... ... Бір -ақ ... ... оның ... өзіне таяп келген Шын ... ... ... ... барыс келістер жасау арқылы
олардың тамырын басып, байқап ... ... ... ... ... ... соң» /1/, ол орта жүз ханы ретінде 1757 ... ... ... ... ... ... орнатты.
1758 жылы Ұлы жүз ханы ... те Шын ... ... ... ... соң қазақ қытай арасында өзара
байланыстар ... екі ... ... ... ... істері
қанат жайды. Қытай, Шын ... 1758 жылы ... 1760 ... 1763 жылы Тарбағатайдан қазақтармен сауда жасайтын ... ... ... мата ... ... айырбас сауданы
кең көлемде өрістетті.
Ол кезде қазақ ханы Абылай, ... ... және Іле ... ... жоңғарлар жойды, енді қазақтар сондағы көне ... ... ... ... ... болды. Абылай хан өзінің Шын патшалығы
ордасына ... ... ... ... ... ... ... Тарбағатайды қазақтарға «жарылқап» беруін талап
етті. Осыған орай Шын патшасы ордасының ... ... ... ... ... жат ... Сенің елің бірге тарбағатай тегінде
біздің байырғы жеріміз еді. Сол жерді патша ... ... бере ... ... жеткізді. Патша өкілі ол жерді сендерге қиып ... еді, ... ... ... ... ... -ақ ... алдыңдар.
Сондықтан ол жерді сендерге сыйға бере салу мемлекеттік тәртіпке қиғаш
келеді... Егер ... ... ... әкеп бер ... ... ... ... онда ол жерді сендерге жарылқап бере
салуға болады» /2/ деп ... Міне ... ... ... ... ... болған танымын және оны қалпына келтіруге
тырысқан ... ... ... ... Абылай хан қазақтың
шығыстағы ежелгі ... Шын ... ... ала ... ... ол сол жерге шаруаларды біртіндеп сіңіру арқылы иелену әдісін
қолданды. ... ... ... ... орта ... Ұлы ... ... шығысқа қарай жылжып көшу қозғалысын ... ... ... ... ... ... аса күрделі емес. Жетісу өңірінен Ілені
өрлеп көшушілер негізінен Ұлы ... ... ... суан ... орта ... найман руының Матай, Қаракерей және тортортуыл
тармағынан таралған кейбір рулар, Уақ ... ... ... ... екі абақ ... елі ... Сөйтіп, шығыстағы көне жұртқа өрлей көшкен
қазақ шаруалары Шын патшалығының ... ... ... ... ... ... қусыра қоныстап мал ... ... ... ... ... арғы ... өтіп ... қыстап жүрді.
Бірақ Шын патшалығы қазақтарды шекараның арғы бетіне ... ... оның ... қоғаныс әскерлері көктем шығып қар
кеткен соң қарауылдарды байқауға ... ... ... арғы
беттегі қазақ малшыларды қуып кері ... ... ... ... ... ... ары ... қазақ шаруалары қайтадан өрлеп
көшіп, шекараның арғы бетіндегі жайлы жерге ... ... ... жаз ... да ... қала берді. Осындай тартысты жағдай Шын
патшалығы шекара ... ... ... ... ... жыл өткен сайын
күшейе түсті. Шын патшалығының олардың барлығын түгелдей қуғындап кері
қайтарып ... ... ... ... олар ... жерде Абылай
хан арқылы арғы бетке асқан қазақтарды кері ... ... Шын ... шекара қорғаныс шоншары А. Түйеге түсірген жарлығында: «Дереу
әскер жіберіп ... ... ... ... ... ... Абылайға адамдарын кері қайтарып әкетуді айт!» /3/ -
деп бұйырады.
Абылай хан ол ... ... ... ... кері қайтару емес,
керісінше Шын патшалығы ... ... ... ... ... етеді.
Соған орай Шын патшалығының ордасы 1760 жылы 8 маусым күні Абылай ... ... ... елшіңнің айтуы бойынша, ойрат жері қазақ бос
жатыр екен. Қазір Әбілпейіздің қол ... ... ... -ақ ... барып мал бағуына руқсат берілсе – деген екенсің. ... ... ... ... ... патша ол жерді қалық
қолмен тыныштандырған... Қазақтар сендердің жайылым жерлерің ұлан ... дала ... ... ... қарауылымыздан асып келуді ойлайтын
жөндерің жоқ бұрынғы орындарыңда тұра ... ... ... ... сұрағанда Абылай саған патша бермеген еді ғой. ... ... өз ... ... қарай) өріс жайып ... ... бұл ... ... ... алғанда сендер олардың
маңайына келе алмаған ... ... ... тыныштандырғаннан кейін ғана
сендер бейбіт өмір ... ... ... ... неге ... /4/ - деп ... Бұл мәліметтен, сол кездегі қазақтар мен
Шын патшалығы ... ... ... ... ... ... қатаң
жүргізіліп жатқандығын көрсетеді.
Шын ... ... ... ... ... ... ... орны тұрақсыз, әрдайым қозғалыста болады. Оны өздері «Ий дуң ка
лүң» жылжымалы қарауыл деп ... ... Шын ... шекара
әскерлері қарауыл обаларын жазда сыртқа қарай ... ... ... да,
қыста оны ішкі жағына ... ... ... ... ... ... Ал шекара қарауыл обаларының төңірегінде қазақ малшылары оған
ілесе ... ... ... отырған. Бара бара Шын патшалығы шекара
өңірінде қалыптасқан ... ... ... ... да, ... ... ... жерлерге келіп мал баққан қазақтардың
тиісті жер ... ... алып ... ... ... ... Шын патшалығы ордасы қазақтарға: «малдарың жұтап, жылы қыстау
іздеп, біздің қарауылдан өтіп келіп мал ақпақ ... ... ... жергілікті әбілерге хабарлап, оларға жер салығын төлеулерің ... - ... ... ... қарсы болмай олармен келіссөздер жүргізу
арқылы, жер көлемі үшін әрбір жүз ... 1 ... ( ... Шын ... ... ... сол барған жерлеріне тұрақтап, тұрып мал бақты. ... ... ... жер салығын жинап ала бастайды. ... Шын ... ... ... ... ... ... жылдардан бері ептеп ішкерілеп жылжып еніе келесіңдер. Біздің
генерал әмбіларымыздың өтініші ... ... ... ... ... еді. ... ... сендерге кең пейілділік жасады. Бұның бәрі ... ... /6/ ... ... бұл ... ... шығысқа
жылжып көшіп атамекенге оралуын іс ... Шын ... ... ... ... ... үкіметінің Қазақстанды отарлау әрекеті
күшейген кезде яғни ... ... орта ... ... ... айналудан
ат бойын ала қашқан қазақ шаруалары шығысқа қарай үдере ... ... ... ... ... ... бара ... Олар
Қытайдың қорғаныс әскерлерінің тосқауылдауына ... ... ... тұс ... ары асып ... ... ... ғ соңында ... ... ... ... ... қарай жылжып ... ... ХІХ ... орта ... Шын патшалығының
қарамағындағы Іле, ... және ... ... ... ... ... тепті.
Патшалық Ресей отаршылары ХІХ ғ 60 ... ... ... жаулап
алып, өзінің отарлаған территориясының шығыс жақ іргесін Шын патшалығының
қарамағындағы жерлерге ... ... ... ... ... Шын
патшалығы арасында шекара мәселесі туындап екі ... ... ... дау -дамайы басталды. Ақыры олар мемлекеттік ... ... ... ... ... уағдаласты. Сөйтіп Қытай Шын
патшалығы үкіметі мен ... ... ... ... 1861 ... батыс солтүстік шекарасын белгілеу ... ... ... Олар ... ... ... шекара шегін
белгілеуге көп таласты, Қытайдың Шын ... ... ол ... ... ол ... ... қарамасы сондықтан ол жерлер
Қытайға тән болу ... ... ... ... ... мүшелері ол жерлер
қазақтардың ежелгі атамекенін дәлелдеп дауласты /7/- ... ... ... екі жақ 1864 жылы 7 ... күні ... қаласында Ресей
-Қытай солтүстік -батыс шекараны белгілеу келісіміне қол ... ... ... он ... ... ... ... тарауында
«Қазіргі шекараны ақылдасып бекіттік. Екі ел мәңгі тату болады. ... екі ... осы ... ... ... отырған малшыларға
шекарадан өтуге тыйым салынды. Бұл бөлініс ... ... ҚХР – ның ... ... ... еді және жер ... мемлекетке бөлінсе онда
отырған адамдар сол жермен бірге сол ... ... ... /
8/ »- деп көрсетті. Осы келісім ... ... мен ... ... ... жеріндегі негізгі шеп (линиясы) белгіленді. Міне бұл
деректер қытай жеріндегі ... ... ... толығымен қытай
азаматтығындағы Шыңжан қазақтары ретінде айғақталды. Сондықтан ... 60- ... ... ... ... ... ... деген
қоғамдық құбылыс пайда болды.
Шын патшалығы 1884 жылы ... ... ... ... ... ... ... қарамағындағы әкімшілік жерлер Дау- аймақ, фу- ... тиц – ... жоу – ... шияц – ... болып белгіленеді.
Шыңжаң көлемінде қоғамдық шаруашылық жағдайды ... үшін бір ... ... Бірақ әбден кетеуі кеткен патшалықтың Шыңжаңдағы
жағдайы онымен ... ... жоқ. Цин ... ХХ ... ... ... ... бастады. Аталмыш жаңа ... ... ... ... ... ... мектеп ашып, көнеше емтихан алу
тәртібін қолданыстан қалдыру; сауда министірлігін ... ... ... ... ... ... дамыту /9/ жобалары жасалады.
«Жаңа саясат» шыңжаңның қоғамдық өміріне аз да болса тың ... ... ... болды. Бір -ақ бұл шаралар да іріп – шіріген ... алға ... ... жоқ. Шын ... 1884 ж ... ... Тянь -Щань тауы ... ... жүйе ... ... ... ... жиі ... аймақтарды бұрынғы әскери
-әкімшілік басқаруында ... ... ... ... ... ... ... 12 адам, мыңбас орынбасары ... ... 1 адам ... Ал ... ... ... ... қойылмады /10/.
Алтай аймағындағы қазақ қауымының қоғамдық басқару құрылымы немесе
бұрынғы төре ... ... ... ... төрт ... билік құрылымы шыңжаң өлкесі құрылғаннан ... де ... бес ... екі адам қосылып жеті адамның басқауру ... ... ... ... өлкесі тұсындағы қытайдағы қазақтардың
қоғамдық саяси ... ... ...... аса ауыр күйде
болды.
1.2 Мин әулеті тұсындағы, қытайдағы қазақ қоғамы.
1911 жылы 10 ... ... орын ... ... ... ... ... қытайда екі мың жылдан артық өмір сүрген ... ... жылы 1 ... күні ... жуңхуа Мин үкіметі құрылды.
Оның тұңғыш ... ... сун ... сайланды. Ол бірқатар
республикалық заң жарлықтар жариялап, ... ... жаңа ... еді. ... қытаййдың консервативтік күштері оған жол ... С. ... өзін ... ... ... ... етті. 1812
жылы билікке Юань Шикай билік ... ... ... қытайда
провинциялар генерал – ... ... дара ... ... орай 1912 ж ... ... губернаторы болып ... (Ян ... ... Ян ... Шыңжан билігін қолына
алғанан кейін ... ... ... құрылымын өзіне тиімді етіп
қайта құрды. 1919 ... ... ... генерал – губернаторының қобда
іс ... ... ... ... ... ... аймағын Шыңжан
провинциясының бір ... ... ... ... басқаруына алды.
Сонымен Шыңжаңның үш үш аймағындағы Іле, ... және ... ... ... Шыңжан генерал – губернаторының билігіне
өтті. Бірақ ... ... ... ... Яң ... қазақ
билеушілерінің бұрынғы мансап ... ... ... ... өзін ... ... ... Зыңшын өз билігін нығайту үшін сыртқа ... ... ... ... ... ішкі ... шыңжаңның қоғамдық және ... ... ... ... Ол ... ұлттар арасына ірткі
салып, оларды бір ... ... қою ... өзі осы ... деп ... ... -ақ ол оны «шыңжаңдағы ұзақ ... ... ... ең ... тәсіл болды» /12/ деп бағаланған. ... Яң ... ... ... ... ... ... халықтарды надандықта, кедейлікте тұмшалап ұстады. Бір -ақ
ол ... ... ... ... жерлестік топтардың
бақталастық күресін бәсеңдете ... ХХ ... 20- шы ... ... ... Яң Зыңшын бастаған Шанси, Гансу провиниялықтар
ен Фан Яонан бастаған ... ... ... ... өрши түсті.
Оның ақыры қару жумсауға апарып соқты. 1928 ж 7 шілде күні Яң ... ... ... ... атып ... Ян ... ... шыңжаңның басқару құрылымдарын зерттеп, оны өзіне ... ... ... 1919 ... ... етіп құрып шыңжаң губернаторының
басқаруында ұстады. 1920 жылға дейін шыңжаң ... ... ... ... ... ... тапсыратын. Бұл баж әр отбасы ... саны ... ... ... ... 5 % ... үкіметке
тапсырылып отырылды. Ал салық жинауцшылардың елге ... ... мен ... халық бұқарасын қатты ... ... ... үкіметі мансаптыларды көбейту арқылы
қазақтарды басқаруды күшейе түсті. 1916 ... ... ... ... қозғалысының патшалық Ресей үкіметі тарапынан күшпен жанышталу
жетісу ... ... ... бас ... ... ... соқтырды. Оның тарихи ықпалы тек қазақстанға ғана емес қытайдың
шыңжаң ... де онда ... ... ... да әсер ... болатын.
«Үш кез қатқан мұз, бір түнгі суықтың әсері емес» - дегендей 1916 ... бұрқ ете ... ұлт ... ... әсте ... ... оқиға емес, керісінше ол қордаланып, қалған ... ... ... еді. 1914-16 ... ... жетісу
облысында әр түтінге салынатын салық 3 сомнан – 8 ... ... ... ... басқа да халық тұтынатын заттардың бағасы ... ... ... ... Іле ... ... үкіметке әр жылы жалпы алым
салық үшін 300 бас жылқы тапсыратын, ал 1989 ... ... олар ... ... ... ... ... болды /14/.
Іс жүзінде мин патшалығы салық шонжарының ... ... ... ... ... шаруаларына ауыр тиді. Іле аймағындағы қазақтардың
билеушілері ... ... ... ... ... алынатын үкімет салығынан іріктеп алып қалып отырды.
Тарбағатай ... ... қос ... ... ... ... қазақ қауымында феодалдық қатынастар ХХ ғасырда тереңдей
түсті.
Яң Зыңшынның ... Жин ... ... Чжин жуи) ... ... болып тағайындалды. Ол Яңның саясатын жалғастырды. ... ... арқа ... ... ... ... айналысты, халыққа
зорлық зомбылық жүргізіп, салықты ауырлатты /15/. ... ... ... ... Жин ... ... ... көтеріліс
жасады. Оны сол аймақтың Баркөл ауданында ... ... ... жаныштаушы үкімет әскерлері сол жылы шілде ... ... ... ... әліптің ауылын басып алды да оның ... ... ... ақ олар елді ... үшін "кесілген басты кенттің ... іліп ... /16/. ... бұл ... ... халқының кегін
қайнатып, ызасын келтіреді. ... ... ... ... ... ... ... жасауға шықты. Осы реткі Жин Шурін ... ... ... ... жерлерін шарпыды.
1932 жылы Гансу өлкесіндегі дүнген генералы Ма Жүңиңның ... ... ... аймақ орталығы Сарсүнбені шабуылдап ... ... ... төре ... шыққан қоғам қайраткері Шәріпхан Жеңісханүлы
өзінің ел-жұртын қорғау үшін ... ... ... ... Алтайдан
аластау соғысын жүргізді. Соғыста ... ... ... ... ... ... ... әскерлерінің соққысына тап болып,
шығысқа кашып, Санжы тауына барғанда толығымен жойылды.
Шыңжан өлкесі және ондағы ... ... ... ... ... яғни 1931-1932 жылдары Қазақстанда Кеңес Одағының қолдан ... ... жан ... ... ... ... ... басып
өтіп арғы беттегі қазақтардың арасына барып паналады.
1933 жылы 12 сәуір күні Дихуада (Үрімжіде) орын алған саяси ... Шың ... (Шэн ... ... ... болды. Ол
алдымен өзінің билік орнын нығайту үшін сол кездегі ... ... ... үйлесетін бірқатар пәрменді саяси шаралар қолданды.
Шың Шысай өзінің Кеңес Одағымсн жақындасу, антиимпералистік саясат
ұстанатындығын ... 1933 жылы ... ... Кеңес Одағының Үрімжідегі
Бас консулдық басқармасымен байланыс ... 1934 жылы ... ... және ... ... деген саяси
бағдарламасын жариялады. 1934 жылы желтоқсаннан 1935 жылы ... ... ... ... ... ... Одағы Шыңжан жеріне өзінің Қызыл ... Шың ... ... Жаң ... мен Ма ... әскерлерін
жойды. Сондай-ақ оның он мың әскерін қару-жарақпен жасақтады. 1935 жылы
Ксңес Одағы Шыңжанның ... мен ... ... 5 ... ... ... Сөйтіп Кеңес Одағы Шың Шысайге өз ықпалын ... ... ... ол ... ... Кеңес Одағымен жақындасу,
Ұлттар ... ... ... шенеуниктерді парақорлықтан тазарту,
бейбітшілікті сақтау және ... ... ... саяси-әкімшілік
бағдарламасын жариялады. Бұл саяси бағдарламаның қалыптасуы мен жүзеге
асуының сол кезде ... ... ... айтуға тиіспіз.
Шың Шысай Кеңес Одағының әскери мамандарының көмегімен Шыңжандағы
әскерлерін ... ... ... өлке ... 11 ... 12.000 ... ... /17/. Қоғам қауіпсіздік органдарын құрып, полиция мен тыңшылардың
санын көбейтті, сондай-ақ оларды сол кездегі ең озық ... ... 1936 жылы ... қызметі басқармасын құрып, өзі ... ... ... атқарды. Бұл орган Шыңжанмен шекаралас өлкелер мен
мемлекеттерден ақпараттар жинаумен ... ... ... ... ... қарапайым халықты бақылауын күшейтті. ... ... ... ... мен әр ұлт ... ... қоғам және
мәдениет қайраткерлерін тұтқындап түрмеге жабумен айналысты. 1939 жылы
қыркүйекте Шың Шысай ... ... және ... ... ... деген
сылтаумен осы ұлттардың өкілдерін Үрімжіге жинап, ... бір ... ... ... ... шаруалардың қолындағы аң мылтықтарын
жинап беруге әмір берді. Сондай-ақ аудандарда мылтық жинау комиссияларын
құрып малшылардың ... ... ... ... ... ... жылы ... Алтайдағы белгілі діндар абыз ақын Ақыт Ұлымжыұлық
1940 жылы Іледегі ... ... ... ... ... ... түрмеге жапты. Шың Шысай үкіметінің бұл әрекеттері қазақ халқының
қатты наразылығын қозғады. Алтай ... ... адам ... ... ... Есімхан, Иманбай І940 жылы қаңтарда біркатар
қазақтарды ... ... ... ... Оларға сәйкес басқа аудандардағы
қазақтар да қарулы бас ... ... осы ... ... ... ... белсенді қатысып, қазақ жасақтарына қолбасшылық етіп
ІІІыңжан ... ... ... партизандық соғыс жүргізді. Алтай
аймағындағы бұл ... ... ... ... ... кейде
арадағы бітім-шарттар бұзылып қайта жалғасып, ондағы қазақ шаруалардың
берекесін кетірді.1942 жылы Шың ... ... ... ... ... ол өзінің Кеңес Одағына, Компартияға қарсы екендігін, Қытай
Гоминьдан партиясын, Шаң ... ... ашық ... ... ... Одағы жүріп жатқан соғыста немістерден жеңілді деп межеледі. Сөйтіп
ол Шыңжанда өзіне көмектесіп отырған Кеңес Одағы ... мен әр ... ... ... да, ... ... ... өкілдерін
тұтқындап өлтірді.
1943жылы қаңтарда Гоминьданның Шыңжан өлкелік бөлімшесі құрылды.
Сонымсн ... ... ... келе ... Оларға ілесе АҚШ пен
Ұлыбританияның әр түрлі күштері де Шыңжанға енді. Сол жылы ... АҚШ ... ... басқар-малары құрылды. Сөйтіп Шыңжанда ... ... ... АҚШ пен Ұлыбританияның позициясы күшейе түсті. Бұл
жағдай Кеңес Одағына өте тиімсіз болды. Сондықтан ... ... ... ... ... ... батыс аймақтарынан Гоминьдан ... ... АҚШ пен ... ықпалын тойтарып, өзінің Шыңжан
өлкесіндегі позициясын кайта нығайтуды қарастыруға мәжбүр болды. Сонымен
Кеңес Одағы бұл ... ... ... іске ... ... Іле,
Тарбағатай, Алтай аймақтары мен ... ... ... ... ... жасады. Атап айтқанда Шыңжанда "Азаттық
ұйымдарын" ... ... ... ... ... ... ... қару-жарақтармен қамдау қатерлі жұмыстарды жасырын немесе жартылай
әшкере жүргізді. Соның нәтижесінде 1944 ... ... ... Нылкы
ауданында Әкпар, Сейіт бастаған қазақ жасақтарының Шыңжанның Гоминьдан
үкіметіне қарсы карулы кетерілісі басталды. ... бұл ... "Үш ... (Іле, ... және Алтай аймақтарын қамтыған) басталуы
еді. Көтерілісшілер 2 қыркүйек күні Нылқы ауданын басып ... ... ... ... ... жасады, олар Құлжа қаласында ... ... ... және ... ... ... тізе ... жасап, жеңіске тез қол жеткізді. 1944 жылы 12 қараша күні ... ... ... уақытша үкіметі" кұрылды /20/. Әлихан Төре
үкімет бастығы болып тағайындалды. 1945 жылы каңтардың ... Іле ... ... ... азат ... Сол жылы ... Шығыс Түркістан
уақытша үкіметінің ... ... ... ... ... ... мен ... аймақтарын Гоминьдан билігінен азат ету болды. Осы
мақсатпен Ұлттық армия 1945 жылдың мамырында солтүстік, орта және ... ... ... ... және орта бағыттағы армия Тарбағатай
мен Алтай ... ... азат ... ... ... ... таяу жердегі Манас өзенінің аржағына ығыстырды. Оңтүстік
бағыттағы армия Тянь-Шаньның оңтүстігіндегі Қарашар мен Аксу ... ... ... Соғыс жағдайы Ұлттық армияға тиімді болып ... ... ... ... ... ... ... немесе
"Үш аймақ үкіметі" мен ... ... ... ... жүргізетін
болды. Өйткені, 1945 жылы 14 тамызда Кеңес Одағы мен ... ... ... ... ... одақтастық келісіміне" қол
қойғанды. Сол жылдың 10 каңтарында ... ... Шаң ... ... ... ... ... 14 казанда оның өкілі Жаң ... ... ... ұшып ... Үш ... ... ... бастап
барған Ахметжан Қасыми Жаң Жыжүнмен келіссез ... 1946 жылы 2 ... жақ "Он бір ... қол ... Шыңжанда коалициялық провинциялық
үкімет кұрылды. Оған үш ... ... ... қатарлы өкілдері
қатыстырылды. Бірақ бұл бірлескен үкімет ... ... мен үш ... ... арасында саяси күрес жасырын түрде
жалғасып отырды. ... ... үш ... ... іштен ыдыратып
әлсіретудің шарасын қарастырып жатқан кезде, ... ... ... бет ... оларға жақындасуы - қарсы жақтың Көктен
тілегенін жерден ... ... 1946 жылы ... ... ... ... ... Үрімжіге ... ... ... ... ... ... халқы Гоминьдан билігінен азат
болған шақта осындай ... ... ... ақылға сиымсыз әрекет. Өйткені, ол
Алтай аймағындағы ... Шың ... ... ... ... күресін
ұйымдаструшылардың және оларға қолбасшылық жасаушылардың бірі ... ... ... ... ... ... ерлігімен көзге
түсіп "батыр" боп танылған тұлға болатын.Сондықтан Шығыс Түркістан уақытша
үкіметі оны ... ... ... етіп ... ... ... үкіметі құрылғанда ол үкімет мүшесі және Алтай аймағының уәлиі
болып тағайындалды. Бірақ Оспан ол міндстін атқарғысы келмеді. Себебі, ... ... ... және ... құрылған Шығыс Түркістан
уақытша үкіметін немесе "Үш аймақ үкіметін" мойындағысы да, ... ... ... ол бір жылдың алдында ғана өзі кол ... ... ... ... ... үкіметі Ұлттық армиясының күшімен Алтайдан
аластатылған гоминьдан күштерімен қайта одақтасып "Үш ... ... ... ... ... 1946 жылы 3 ... ... ... ... ... ... ... Жаң Жыжүңға бес түрлі талап қоюмен қатар,
ол Оспанды бүкіл ... дін басы және оны ... хан етіп ... ... /21/. Жаң ... ... ... Алтай аймағына әскер жіберсе"
деген талаптарын қанағаттандыруға уәде береді, бірақ оның "дін басы болу"
мен ... хан ... ... ... ... деп ... ... Шыңжаның гоминьдан үкіметімен жасырын түрде бөтең ... ... ... "Үш аймақ үкіметі" 1947 жылы 1-ақпанда оны барлық
міндетінен алып тастап, оның орнына Дәлелхан ... ... ... етіп ... ... ... аймағында және Шыңжанның шығыс
аудандарында гоминьдан ... ... ... ... мен ... көмектесіп отырған және қаруланған Д.Сүгірбаев қолбасшылық ... ... ... армиясы арасында қырғын соғысы басталады. Сөйтіп гоминьдан
Шыңжан үкіметінің үш аймақтағы ... ... ... ... ... ... асты. Оспанның бұл соғысын "Қызыл үкіметке" қарсы күрес деп
түсінген қазақтың Қалибек ... ... ... ... оны ... шықты. "Оспанның да, сондай-ақ Қалибектің олай ... ... әсер ... /22/ ... Бірақ өздері зұлымдық пен
жауыздық саясатына шыдамай қолдарына қару алып ... ... бір ... ғана ... ... әрең азат ... ... қытай
үкіметіне Оспанның қандай негізде сенім ... ... ... ... ... ... тек ғибарат алуымызға тура келеді.
Оспан Исламұлы мен Дәлелхан Сүгірбаев арасындағы соғыс партизандық
формада ұзаққа ... ... ... ... ... ... Сол тұста басталған Қытайдың ішкі өлкесіндегі Компартия мен
Гоминьдан партиясы армиясы арасындағы ... ... Мао ... ... Шан ... ... ... сегіз миллион әскерін
жойып 1949 жылы қазанда Қытайды Гоминьдан билігінсн азат ... ... айда ... ... ... ... ... қантөгіссіз өткізіп алды,
1950 жылы Оспанды гомйньданшылдар қатарында шабуыл жасап, оны тірідей қолға
түсіріп, 1951 жылы өлім ... ... ... ... ... ... Үш
аймақ рсволюциясы мен Оспан бастаған бұл соғыс, сан мыңдаған ... ... мерт ... он ... ... ... ... жан
сауғалап босып кетуіне себеп болды.
ІІ Тарау. Шыңжан өлкесіндегі қазақтар.
2.1 XХ ... ... ... ... ... күнде әлемдік экономикада, саясатта және білім беру
саласында ұлттық ... ... ... ... ... Ұлттық
мәдеииеттің өміршендігі-оның білім беру, адам тәрбиелеу ... ... мен ... ... ... ... ... Қазақ халқының үлкен бөлігі орналасқан Қытайдың
Шынжаң өлкесіндегі ... ... беру ... ... ... білу ... күні ... сырт жерлерде 4 млн 500 мыңға жуық ... ... ... ... республикамызбен көршілес мемлекеттерде
соның ішінде Қытайда 1,5 милионнан астам ... өмір ... ... ... ... ... ... бөлігі болған-дықтан Қазақстан
олардың құқықтарының сақталуына, мәдениетінің дамуына мүдделі.
XX ғасырдың басындағы Шынжаң ... ... атты ... 1996 жылы ... ... ... қа-былдаған этномадениет
концепциясының актуалды шарттарьшыц бірінің орындалуына, яғни халықтың
мәдени бірлігі өзінің ... ... ... және өзін ... ұлтқа тиісті екенін сезіну арқылы іске асырылатындығы жөніндегі
шартты қанағаттандыруға мүмкіндік ... ... бұл ... ... ... ... ... процесін дамыту үшін, сондай-ақ
Қазақстан Республикасының тәуелсіздігін, ұлттық қауіпсіздігін нығайту үшін
және ұлттық қайта ... ... ету үшін ... ... ... ... 2003 жылы үкімет қабылдаған "мәдени мұра'' бағдарламасының аясында
шетелдердегі Қазақ мәдени мұраларының жалпы жағдайымен ... және ... баға ... өз септігін тигізеді.
Рухани мәдениеттің даму көрсеткіштерініц бірі оқу-ағарту немесе ... ... ... ... дамығындығы жөніндегі көрсеткіштер. Шыңжаң
өлкесіндегі қазақтардың оқу-ағартуы, білім беру ісі ... діни ... ... ... , ... арғы беті ... жерінде Қытайға
қараған қазақтар, онда Қытай, Маньчжур қатарлы бөтен ұлт, бөгіде діндегілер
билік құрған қоғамдық ортада өмір сүрулеріне тура ... ... ... ... олармен араласпауы мүмкін емес еді. ... ... ... ... ерекшелігін, тілін, дінін, жәие ... ... ... арта ... Олар ... қазақтық қасиетін
сақтаудың бірден-бір жолы-ұлттың оқу-ағартуын дамыту-деп түсінді әрі білім
беруді діни оқу-ағартудан бастады.
Шынжандағы дәулетті Қазақтар XIX ... ... ... бастап, өз
үйлерінде молда ұстап бала оқытқан. Бірақ ... оқу ... саны ... ... ... бір ... жиып ... оқу орында
қажеттілік туды. Осының негізінде алғаш білім беру орындары ре-тінде XX
ғасырдың басында ... ... ... ... ... діни
оқулармен қатар пән ... да ... ... 1904 жылы "Абақия"
медресесі ашылып ... ... ... ... бастады. 1912 жылы Алтай
аймағындағы қазақтардың ел билеушілері сол кездегі ... ... ... Ақыт ... үшін Шакүртті деген жерден мешіт-медресе ... ... ... әрі ... ... Ал Тарбағатай
аймағында алғаш медреселер яғни оқытуды XX ... ... ... ... ... ... ... 1901 жылы "Ғұмария мектебі" ашылды. 1907
жылы "Намуна мектебі" өз жұмысын ... ... ... ... 1911
жылы өз үйінде қыздара арнап мектеп ашты. Кейінен мектеп “Гүлданам мектебі”
деген атпен белгілі болды. 1914 жылы " ... ... ... ... аймағында да алғашқы білім беру діни окытудан басталған. Ал жаңа
пәндік ... беру оқу ... ... ... 19010 жылы Қали ... ... Сорбұлақ деген жерден мектеп ашқан. ... ... ашу ... шы ... ... орын ... оның өзіндеде 1917 -ші жылға
дейін ірі ... ... ... ... ... ... ... деген теріс пікір, сол уақыттың ... ... ... ... ... Мысалы: Назар Қожа Ғабдолмұхамбет оғлы
"Қазақ" газетіне мынадай мақала ... "... Бұл ... ... ... ... ... ... қалпынан бейхабар. ұрлық- өтірігі аралас
болып жатқан жайы бар. Дүнияда жоғалмай тұруға ... ... ... бірі жоқ. ... жоқ оны үйреніп жүрген бала үйретіп жүрген
халифа жоқ 5000 үйге бір мұғалім. 1мектеп жоқ. ... ... ... ... ... ... Басшы жоқтығынан, үйретуші білдіруші
жоқтығынан екені білініп тұр..."/24/. Шын ... ... ... ... мақала жазушы бүкіл Шыңжаң өлкесін толық білмей, тек Іле ... ... ... ... ... пәндік білім беретін оку
орындарының даму үрдісі 1920-жылдарда өріс алған еді.
Жалпы Шыңжаң өлкесіндегі қазақтардың, яғни Іле, ... және ... ... ... ... ... беру ... XX ғасырдың
басында жаңадан қалыптаса бастаған.
Зерттеуші Н.Мұхаметқанұлы: "Қытайдағы қазақтардың өзіндік оқу-ағарту
білім беру істерінің жарыққа шығуы мен ... ... ... ... өз ... ... әрі өздерінің саналы түрде жасаған
белсенді құлшыныстарының нәтижесінде жоқтан бар болған, ... ... ... ... ... жайған қоғамдық тың бастама болып табылады.
Бұл сынды ... ... ... ... ... ... ... мен
өзіндік ұлттық санасының оянғандығын аңғартады /25/ -деп ... ... ... әкімшілік өкілдері өлкедегі қазақ,
ұйғыр, қырғыз сияқты ... ... беру ... ... ... ... да бүкіл қытайдағы жағдайдың бет алыс ауқымына байланысты
Шыңжаң үкіметі де ... ... ... ... ... тура келді. Сонымен Шыңжаңның әрбір аймақ ... ... ... ... ... оның барлығы негізінен ханьзу ... ... ... ... Қазақ дисапорасын ... ... ... ... ... ... бодандық түсінігін нығайту
үшін балаларын қытай ... ... ... ... ... ... мұсылман еместерден жіберіп отырды” /26/ - деп
жазды.
Кез-келген мемлекетте, үкімет ... ... ... мен ... ... ... белгілі бір деңгейде саяси мақсаты ... Сол ... ... әкімшілігі де алгаш мектеп, училище ашқанда, олар
өздеріне қажетті ... ... ... ... ... ... ... бірі біз қарастырып отырған кезеңде 1917 жылы Іледе ... аты ... ... яғни ... ... деп ... ... негізінен моңғол және казақтың мансаптыларының балалары алынды.
Осы оқу орнын ... өз ... ... және ... ... өз оку ... жоспарлы түрде жүргізді. ... ... ... ... 1917, ... ... уақытта жазуда "Шағатай жазуын"
қолданды. Бұл жазу Шағатай қағандығы кезінде кең қолданылғандықтан ... деп ... ... Іс жүзінде ол жазу Х-ХІ ғасырларда араб
графикасы негізінде ... ... ... XX ғасырдың 20-жылдары
бұл жазуды А.Байтүрсынов жасаған ... ... ... ... XX ... бас ... ... жазылған қазақша
әдебиеттер де шыққан. 1910 жылы Құлжа қаласында "Іле ... ... шыға ... Бұл газет шағатай әліпбиі негізінде қазақ, ұйғыр,
татар, өзбек қатарлы ұлттарға түсінікті тілде шыққан, ... бұл ... ... ... ... тілдес ұлттардың ортақ тілдегі газеті болып
саналады.
XX ғасырдың басында Шыңжаң ... ... ... беру ... және ... ... XX ... 50-60 жылдардағы кейбір
зерттеушілердің қазақтардын, жазба мәдениетіне қатысты пікірлердің ... ... ... ... 1959 жылы ... ... ... қазақтарында жазудың болмағандығынан көбіне ауыз әдебиеті, айтыс
өнері дамыды" /27/- деп өз мақаласында жазған болатын. Бұл ... ... ... ... да ... қазақтарының барлығы түгелдей сауатты
болмаған және расында да қазақтар арасында ауыз әдебиеті және ... ... ... ... ... ... ... болмады деген зерттеушінің ойы
қате. Бұған ... ... ... ... дәләл бола алады.
Қорыта келгенде XX ғасырдың басында Шыңжаң өлкесіндегі қазақтардың оқу-
ағартуы білім ... мен жазу ... ... ... ... аяқ
басқан деуге болады.
«Тарихты жеңгендер мен басқыншылар жазады» демекші ұзақ уақыт бойы
бұрмаланып, бұра тартып жазылған жат ... ... ... жүйеге қызмет
ету мақсатында жазылып келген тарихымызды енді нағыз обьективті және ... ... ... саралап, тол ұлттық деректеріміз негізінде,
ұлтымыздың мүддесі тұрғысынан зерттеп ... ... ... ... ... бұзбай көзінің қарашығындай сақтап келе жатқан
Қазақстаннан тыс ... ұлты ең көп ... ... ... ... ... қазақтардың салт-дәстүрлерін, ғұрып-әдеттерін, наным-
сенімдерін зерттеп жазып жүрген ... ... деп сол ... асыл ... оны халық арасында кеңінен насихаттап жүрген Қытайдағы ... де, ... ... ұзақ жылдар бойы түрып, халқымыздың
тілі, тұрмыс-тіршілігімен ... ... ... ... ... ... ұлты қытай ғалымдары да жоқ емес. Міне, осы еңбектер сол ... ... ... ... ... дүниелер болары анық.
Қытайдағы барлық шеткері қоныстанған жан саны аз ұлттардай қазақ
ұлтының да ... ... ... ... баяу ... Нағыз ғылыми,
кәсіби мамандар жай қалыптасты. Қытай қазақтарының тұңғыш кәсіби тарихшысы
1946 жылдың өзінде-ақ ... ... ... ... ... тілінде
жариялаған, 1948 жылы оны "Қазақ тарихының дерегі'' ... ... ... ... және сол жылы Қытай қазақтары прозасынын ең алғашқы туындысы
ретінде Нығымет Мыңжанидың "Тұрмыс тілшісі" атты повестік ... ... ... ... қазақтары қоғамдық ғылымы саласында еңбектеніп
жүрген ел іші-сыртына белгілі ... ... ... ... өресі биік,
талғамы терең шығармалар жазуда. Мысалға, ... ... ... ... ақын ... ... және аудармашы Нығымет Мыңжани қалам
тербеген "Қазақтың қысқаша тарихи". Аға ... ... ... ... және оның ... "Қазақ ұлты", профессор Ахмет
Кринбаевтың "Казақ әдебиеті тарихынан ... аға ... ... ... шығармалар жинағы”, "Қазақтың тегі және ұлт ... тағы ... ... ... ... мақсатымыз, айтпағымыз Қытай қазақтары ... ... ... ол ... ... ... ... ғы-
лымдар саласында еңбектеніп жүрген ... мен ... ... ... осы ... арнады. Өйткені алып теңіздің құрамындағы
тамышадай ғана қазақ ұлты жұтылып кетпеуінің кепілі мен тірегі тек осы ... ... ... жете ... Ең алғашқы еңбек
ретінде Нығымет Мыңжанидың еңбегін ауызға аламыз. 1987 жылы көп ... ... ... ... ... ... деген еңбегі жарық
көрді. Бұл тек Қытай қазақтары емес, иісі қазақ ұлтының өткені мен ... ... та ... ... ... еңбек қазақ тарихына шолу жасай
келіп, қазақ атауы туралы бір ... ... ... ... ... ... арнаулы, терең талдау жасаса, шығу
тегіміз, тарихи қайнарымызға да, одан ... ... таяу ... екі елге ... қоныстануына дейін терең, егжей-тегжейлі
баяндалған. Еңбек арнайы салт-дәстүрге емес ... ... ... онда ... ... туралы ғалым былай дейді: "Қазақ халқында
тым ертеден келе жатқан көптеген әдет-ғұрыптар бар. Бұл әдет-ғұрыптар ... ... ... заң ... ... тамыр тартқан" /28/. Қазақ
халқының ... ... деп ең ... ... екі ... арналған.
Онда философиялық ой-пікір, түсініктер, шежірелеріміз. Діни ... ... ... ... ... ... семя және
мұрагерлік әдет-ғұрптарымыз, мереке-мейрам, ұлттық ойындарымыз да ... ... ... Жақып Мырзаханұлының да мейлі тарих, ... ... ... ... ... жазып жүргені белгілі. ... ... ғана емес ... шегелдерде де, оның ішінде Қазақстанда жарық керіп,
газет-журналдарда басылып радиода таныстырылып, ... ... ... ... ... ... жағындағы тамаша еңбегі "Қазақ халқы ... ... ... ... ... 3-ші ... философия және қоғамдық
ғылым шығармаларын бағалауда бірінші ... ... ие ... Қытайда
қазақ тарихшысы жазған екінші кесек туынды болып, ел іші-сыртына ... ... ... ... ... тараудан тұратын еңбек көп ұзамай
Қазақстанда да жарық көрмек. Онда қазақтардың шаруашылығы мен ... ... да мол ... ... ... және әлеуметтік
өмірі, салт-санасы, әдет-ғұрпына байланысты көптеген құнды ... ... ... ... ... ... ... ретінде
берері мол. Автордың жақында наға яғни 2006 жылы ... ... ... ... ... ... біз үшін әте құнды. Өйткені бұл ... ... ... отырған тақырыбымызға тікелей байланысты
ең соңғы яғни саясы ... ... ... ... ... Ол ... ... жоспарына енгізіліп істелген қытай ұлттарының мәдениет
айдыны” деген ортақ атқа ие желілес кітаптардың қазақ ұлты жөніндегі ... ... бас ... еткен көп авторлы бұл еңбек тақырыбының,
қамтыған мазмұны кең, ғылыми құны жоғары болуы ... ... ие. ... ... 408 беттік еңбек ұлттық тегімізден бастап, тіл-жазу. яғни
наным-сенім, әдет-ғұрптар тағы басқа Қытайдағы ... ... ... ... ... ... ... Соңында көлемді бір тарау ратінде
Шинжан қазақтарының қазіргі заман мәдениетінің бұрылыс ... және ... ... Онда дәл ... ... ... ... жағдайы
және оған қытай ұлты, тағы басқа көршілес, аралас отырған ұлттардың ықпалы,
осы барыстағы ... ... оның ... мен ... ... Онда ... ... "Реформа жасап есік ашқаннан бері қоғамдық
экономиканың ұшқан ... ... ... ... ... ... ... қазақ ұлтының жүріс тұрыс мәденметін, азық-түлік
мәдениетін, тұтыну ... ... ... ... мен ғұрып-әдет
жағында, дәстүр саласында, әрекет қалпында ... ... ... зор ... ... бұрынғы түйықтықтан есік ашуға, дәстүрлі
үлгіден осы замандану ... иек ... ... ... ... ... бет ... /29/ делінген. Бұл еңбек осы бағыттағы зерттеулердің
өзегі болуға ... ... осы ... ... еңбегі «Тарихи
этнографиялық зерттеулер» /30/. Кітап автордың ... ... ... ... 9 ... ... Ұзақ уақыт Қытайда ақпарат кәсібімен
шұғылданып жүрген белгілі жазушы, зерттермен Айып Нүспоқасұлы әр сала, ... ... ... ... қағаз бетіне түспегенімен ға-
сырлар бойы халқымыздыц көзі ашық ... ояу ... ... ... ... ... ... дейінгі қолданып келе жатқан
дәстүрлерін Іле, Алтай,Тарбағатай, Еренқабырға өңіріндегі ... ... ... үш жыл жар ... ... ... жүріп жинап қағаз
бетіне түсіріп, өте құнды еңбек ''Ағаш бесіктен, жер бесікке дейін" атты
еңбегін ... Онда ... ... ... ... бойға біткеннен бастап,
жарық дүние есігін ашқан қуанышты ... ең ... о ... ... ... шығарып салуға дейінгі әрбір үлкенді-кішілі ... ... ... баяндалған. Автор еңбекте мүмкіндіктің барынша жалпы
беттік таныстыруға күш ... ... ... ... ... ... етіп
алған. Автор еңбегінде былай дейді: "ұрпағым адам болсын десең ... дана ... ... ... тоқыт" деп білген қазақ ... ... бас ... ... ... ... бірі әрі бір егейі
санаған /31/ деп ... ... ... ... ... саласы мен салт-дәстүрлік жағында
өзіндік колтаңбасы бар жазушы, ... ... ... ... білімдері" атты еңбегі автордың көп ... ... ... ... ... аса ... арнайы осы дәстүрлерімізге
арналған сүбелі еңбек. Онда қазақтың той салты, өлім, ұзату дәстүрі, ... ... ... ... құсбегілік өнері, сахаралық ... ... ... киіз үй және киіз үй ... ... ... киімдері және қазақ тұрмыс-салтына қатысты басқа білімдер
қамтылады. Автор еңбекті жазу себебін ... деп ... "бір ... ... ... сол халықтың жалпы этнографиялық өзегі сол
ұлттың ұлттық ерекшелігінің жинтығы. Басқа халықтан айырмашылығының ... деп ... ... білу үшін де ... ... кім ... өзге қандай салт-сана, дәстүр, үлгілеріміздің бар екендігін ұға
білгеніміз жөн ғой. Міне, осындай қажеттіліктен осы ... ... ... ... ... 1957 жылы 15 ... Қытай Халық Республикасының Шинжан
ұйғыр автономиялы районының Баркөл қазақ автономиялы ауданында туылған.
Тете аға редактор ... ... ... ... факультетін,
1989-1990 жылдары Шаңхайдағы Фудан университетінде ... ... ... ... ... журналының бас редакторынын,
орынбасары қызметін атқарып келеді. Оның ... ... ... ... ... ... ... қатарлы 60-тан астам ғылыми мақаласы, "Алыстағы
ата мұра", «Қазақ тілі ... ... ... атты кітаптары
жарияланған, Ол және "Қазақ мақал-мәтелдерінің түсіндірме сөздігін" жасады.
Ал, біздің ... ... ... ... атты ... болып
отыр. Онда Дәстүрлеріміздің әрбірінің мазмұны арғы тарихи сілемі мен
қалыпсату негізі ... ... ... күш ... Жазба, қазба және
ауыз әдебиеті деректерінде толық пайдаланғанын ... өзі де ... ... ... ескерілген, Онда қауымға салт-дәстүрлердің тарихи
қалыптасу жүлгесі және оны қауымға ... ... ... Авторға
келсек: "осы кітапты жазуда оқырман қауымға қазақтың салт-дәстүрлерінің
тарихи қалыптасу жүлгесін ... және оны ... ... ... ... асыл қазынасының бірі салт-дәстүріміз кейінгі ұрпаққа
мирас ретінде жалғаса берсе, ... ... сай ... ... ... ... қана" /33/ .Кітап ірі ... ірі ... ... бөлігінен 733 беттік, қатты тысты Шинжан халық баспасынан енді
ғана жарық керген кесек туындының бізге ... мол ... еш ... ... ... ... бері ... бойы мейлі отарлау
болсын, сауда болсын болмаса ғылыми зерттеу мақсатында болсын келіп, сіңіп
ұлттық ерекшеліктерімізбен етене ... ... ... орыс ұлтының өкілдері
жетерлік, міне дәл осындай процесс Қытай ... да ... ... бірі ... ... көрнекті тарихшысы, Қытайдың батыс өңірін
танушы Су бихай мырза. Ол ... ... мен ... ... ... ... бойы ізденіс жасап "Батыс өңір тарихы мен ... ... ... атты ... ... және ... ... тарихы"',
"Қазақтың тарихи қайраткерлері" атты еңбектерінен кейінгі ең көлемді де
керемет еңбегі 2005жылы ... ... ... ... ... ... жарық көрді. Сырт көз сыншы деп халқымыз айтпақшы ұлтымыздың ... сырт неше мың ... ... ... бар ... ... де
зерттеушінің сол ұлттың өкілі болуы оны пайдалануына қолайлылық тудырары
белгілі. Осындай ішкі-сыртқы деректерден ... ... ... ... кесек туынды ұлтымыздың түп төркінінен тартып оны алты ... ... ... ... халқының жәй-күйіне дейін кең көлемде баяндаған.
Тарихшы ғалым бұл еңбекте былай деп ағынан жарылады: "мен 50 ... ... ... ... Тяншан, Алтай, сауыр, Тарбағатай, Барлық
тауларындағы. Алатаудағы қазақ ... ... мал ... ... ... ... ... бірге жүрдім. Олар қонаққа ыстық лебіз
білдіріп, сый-құрмет ... ... қай ... қай ... адамын болса
да, танысада, танымаса да қонақты ыстық ықыласпен құшақ жая қарсы алады.
Тік ... ... ... Қой ... ... ... ... қой сойып кең
пейілділік көрсетуді аса абыройлы іс және ... ... деп ... ... келгенде тай сояды. Қазақтар қонақасы - қазақтың ... ... ... ... ... ... Олар жақсы тамағын қонаққа
силайды. Оның үстіне қонақтың ат-көлігін бағып, аттанарда ... ... ... ... ... күткенімен мейманнан еш-нәрсе дәметпейді. Бір
нарсе дәметушілер болса, ел ... ... ... Ел арасындағы егер
қоналқы жердің бәрінде қазақ болса, бір уыс азық, бір тиын қаражат алмай-ақ
жылдық жолға ... ... ... еді" деген тәмсіл осыдан тараған /34/
деген еді. Еңбек ұлтымыз ... ... ... ... ... ... ... даусыз.
Салт-дәстүрлер жайында ден қойып зерттеп, жазып жүрген, осы бағытта
тыңнан түрен салып ... жас ... ... ... Болат Бопай-ұлында
айтпай болмас. Оның 1993 жылы жарық көрген ... ... ... атты кітабы, 1995 жылы жазған "Сөз саралау өнері", 2000 жылы
"Ақыт ақиқаты'' атты еңбектері міне осылардың ... ... ... ... ... автордың “Асыл қазына” атты еңбегі болмақ. Бұл
кітап ... ... ... 2002 жылы жарық көрді. Қазір ... ... Бұл ... 2003 жылы ... ... ... ... уіеген атпен толықтырыльш жарық көрді. Ебекте қазақтың ескіден
жалғзсын бүгінге жеткен ... ... т.б. ... ... ... ошақ ... бастау алып, әлеуметтік өмірде өркениет тауып
жататын осы құндылықтарымыз тамаша баяндалған. Қағыс ... ... ... ... ... ... былай делінеді: "ел іші
асыл-қазына, алтын бесік" ата қазақта қасиетті ... салт көп, ... ... ... қордалы кен. Халық қазы-насынан, тарих
қойнауынан көк теңізден тебен сүзгендей, ... бай ... ... ... ... қазіргі сәтте қалам ұстап зерттеп-тектеп, жазып-сызып
жүрген зиялы ... ... алды ... Оны ... ... ... кәдесіне жарату - үлкен міндет /35/ деп тұжырымдаған.
Шинжан калық баспасынан ... ... ... ... жазу ... ... ... қысқаша тарихы" /36/ атты 683 беттен ... ... өз ... ... Бұл ... да ... түп төркінінен бастап, қазірге дейінгі тарихы баяндалып соңында
яғни он ... ... ... ... кең ... ... тарау осыған арналды.
Қытайдағы тарих ғылымының теге аға зерттеушісі, көрнекті жазушы Жақып
Мырзаханұлының және бір еңбегі 2004 жылы ... ... ... ... ... атты ... біз үшін ... құны бар еңбек. Онда
Шинжан қазақтарының қоныс аудару тарихына баға, Шинжан қоғамдық ... ... ... және ... ... және даму" туралы
ашылған талқы жиынындағы қорытынды сөз ... ... ... ... жайымызға тікелей байланысты болып табылады. Ондағы мына ... ... ... халқының әрбір отбасы өз ұрпағын ақылды,
ержүрек, ... етіп ... жеке ... ... деп ... ... ертеңгі болашағы тұрғысынан өзінің, қоғамның борышы деп қараған.
Сондықтан әрбір ... ... ... ... ... тектілікке, кісілікке, атамекенді сүйуге, ... ... ... баулыған үмітті ұрпақ ұрпақ деп қараған. Баланы ... ... бір рулы ел ғана емес ... бір ... ... ел ... атқа ... көсемдері мен шешендері тегіс көңіл бөлген” /37/
делінеді.
Қытай қазақтарының салт-дәстүрлеріне ... ... ... ... ... да ... ... тұрды. Әрі осы бағытта да
арнайы журналдар ... ... 1980 ... ... ... «Мұра» және
"Шалғын" қатарлы арнаулы фолклорлық журналдар және басқа да ғылыми, әдеби
журналдарда халық мұрасына ... ... ... ... ... деректік материялдар және оларға ... ... ... ... Мырзаханұлының «Қазақ-тардың діни сенімі мен діни
әдет-ғұрпы жөнінде»/38/ атты мақаласы Шинжан қоғамдық ғылымы ... ... 1 ... ... ... «Ислам дінінің қазақтың
әлеуметтік мәдениетіне болған ... /39/ атты ... ... ... ... ... 1989 жылы 3 ... жарияланса, Жаң Юнның
"Қазақтың сал-ты" /40/ атты ... ... ... журналының 1990 жылғы
3 санында жарияланғаны осының дәлелі. ... бұл ... айта ... бір ... ... кең қамтып, еркін көсіле алмаған жағдай бар деп айтуға
болады. Өйткені ол ... ... ... ... ... ... ... бастан өткізген біз түсінеріміз анық. Қазірге дейін жазылып,
жарияланып келген дәстүрлерімізге ... ... ... ... деп ... мүлде аулақпын. Бірақ, көрнектілерін және құндыларын,
қолда ... ... ... ... ... ... ... осынау
ұлан-ғайыр сапт-дәстүрлері жүйелі қолданба болмағандығынан болар кейін
өзгеріп, кейі бұрмаланып қарттармызға лайық ... ... ... қыздарымызға тән әдеп-иба, ата-ана арасында ... пен ... ... құда ... ара ... ... кей адамдардың адамгершілік, мәдениет, обал-сауап қысқасы ұлттық
мінез дегеннің не екенін білмейтін ... жете ... ... ... ... ... мәдениетімізді әр бастағы алуан ойдың
жетегімен кетірмей, бір жүйеге түсіріп, ... ... ... ... үшін осы Қытай еліндегі зерттермендерімізде
еліміздегі ғалымдардай жар құлағы жастыққа ... ... ... ... ... Міне енді ... міндетіміз. Олардың еңбегін ата жұрттың, үлкен
шаңырағымыздың, игілігіне жарата білу. Міне, бұлда болса қазіргі жүргізіліп
жатқан "Мәдени мұра" бағдарламасының ... ... ... ... ... музыка өнерінің зерттелуі.
Шыңжаң жерінің қазіргі заман күйшілерінің өмірі және ... ... ... ... ... ... басылып шыққан мақалалар
саусақпен санарлық. Мысалға, атап айтсақ: Дәулет Халықұлы туралы ... ... 16/ XII 1993 жылы "Күй ... атты ... ... ... қосымша, Пекин радиосынан алынған деректерден білдім.
Қамал Мақайұлы жайында Д.Бекенов 1988 жылы ... ... ... ... ... атты ... жария еткен. Бұлардан басқа атағы
шықпаған, Қазақстан жеріне белгісіз, Алтай, Тарбағатай, Іле ... әлі ... ... ... дегенде Алтай, Іле, Тарбағатай
өңірлерін айтамыз. Бүгінде ол жердегі қазақтар саны 1.500.000-нан асады.
Тарихи деректерге сүйенсек ... және ... ... орта ... менен найман рулары түрақталған. "Алтай, Тарбағатай ... ... ... келе ... алтын бесігі еді, бұл рулардың мемлекеті
дәл осы ... ... ... - деп ... ... ... ... автономиялық районының құрамына Іле қазақ автономиялық облысы кіреді.
Ол негізінен үш аймақтан тұрады. 1945 ... бері бұл үш ... ... деп аталған.
1. Іле аймағы, астанасы Құлжа.
2. Тарбағатай аймағы, орталығы ... ... ... ... ... ... ... ұлттық дәстүр, әдет-ғұрып, салт- сана, өнер
қазынасы мол мұра болып сақталған. Осы ... бірі ... және ... өз ... тауып келе жатқан күйшілік өнерге
оқырмандардың назарын аудармақпыз.
Қазақ халқы музыкалық фольклорға аса бай ел. ... ... ... белгілі бір тұтас тұлға болғандықтан, оны шекараның екі ... ... ... ... ... ... Ол ұлтымыздың
бірегей құндылығы болып ... Күй ... ... пен Асан ... ... ... ... Құрманғазы мен Дәулеткерей, Арқада
Тәттімбет секілді әйгілі күйшілердің ... мен ... да ... ... ... ... ежелден таныс". Шығыс Түркістан
өңіріндегі күйшілерді атасақ, олар да Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәттімбет
сынды ... ... XIX ... ... - ... ... Қожеке Назарұлы (1823-1881), Қайрақбай Шәлекенұлы
(1828-1877), Әшім Дөңшеұлы (1896-1962) секілді домбырашыларды еске аламыз.
Бұл ... ... ... өз ... халық үшін жасаған
еңбектері мен ерлікгері үшін ел аузында қалған. ... ... ... мол ... қосып шығарған күйлерін киінгі ұрпаққа мирас етіп
қалдырған. Бүгінде осы мол ... ... ... ... ... үлкен
міндет болып отыр. Шыңжаң облыстық мәдениет басқармасы ... ... ... жинап қана қоймай, арнайы адам ұйымдастырып, халық
ауыз әдебиетін, ән, күй, би сияқты асыл мұраларын ... ... ... қызметтер істеп, осы төңіректе еңбек етіп келген өнертанушыларын да
өз аясына ... ... ... ... ... ... Қытан
Көксеғенұлы, Тұрсын Қаденұлы, Мүтәліп Әлемқанұлы, Қалтай ... ... ... ... ... ... т.б. ... ағаларымыз
еді.Жоғарыда аталған тұлғалардың өмірбаяны мен шығармашылығы жайыңда
жазылған Шыңжаң баспаларынан жарық ... ... ... бар. ... ... ... ... санды-ноталық үлігісмен Шыңжаң баспаларынан
шыққандар. Мысалы: "Күй қайнары" Іле халық ... ... ... ... "Күй ... ... ... күйлері) 1984, Үрімші; "Қытай аз
санды ұлттар музыкасы" 1986, Пекин; "Әшімнің күйлерінен" 1981, Үрімші; ... 1989, ... т.б. ... ... ... "Іле
қазақтарының күйлері" Алматы, Өнер 1998; "Жетісудың күйлері" ... ... және ... ... мөдениеті туралы жазылған ағылшын этнографы
Линда Бенсонның "China's last nomads" атты еңбектерін атап ... ... ... ең көп ... Қытай елінің баспаларынан жарық көрген.
Жазулары араб ... ... төте ... көне жазу деп айтамыз ба,
ескі жазулармен қолданылған. Күйлердің ... ... ... ... ... бұл ... ... жоқ, бар болған жағдайдың өзінде
көпшілік халыққа түсініксіз болар еді. ... жазу ... ... ... ... нотаның европалық ... ... Іле ... ... және этномузыковедтік
зерттеулер тұрғысынан, арнайы музыкаға арналған, оның ішінде ... ... ... ... және ... ... ... кемде-кем. Бұл аталған аймақтардың күйлерін зерттеу бүгінде
маңызды әрі өзекті мәселеге ... ... ... ... ... ... Шыңжаң өлкесіндегі қазіргі замандағы ... ... мен ... ғасырлардағы халық күйшілерінің туындыларын
қалай және кімдер арқылы жеткендігін анықтап, ... ... ... ... ... бұрын, тақырыпқа байланысты мәліметтер іздегенімде,
ол туралы деректер ... ... ... ... ... ... диаспорасына
қатысты, оның ішінде орындаушылық өнер туралы әдебиеттер мүлдем жоқ. ... ... қою ... ... музыка саласындағы мамандар, осы өңірді
зерттеуге, барынша ... ... ... ... ... ... ... шығуды қарастыру керек. Әрине, осыған дейін
ешкім ол жаққа ... ... жоқ ... де ... музыка саласында
осы аймақтарға қатысты белгілі Уәли Бекеновтің баласы Дархан Бекенов 1988-
1991, 1993-1994 ... ... ... ... Ол ... ... ... ішінде Шыңжаң аймақтарында тұратын белгілі күйшілерден біраз деректер
жинап әкелген. Соның нәтижесінде, "Іле қазақтарының күйлері" атты ... 1998 жылы ... ... Әрине, осындай экспедициялар көп болса,
жұртқа-жария ететін мәліметтер де, ғылыми ... ... ... ... ... ... анық.
Ал әзірге бұл мақала тек бірнеше қазіргі заман күйшілерімен шектеледі.
Бүгінгі таңда ең ... ... ... ... сөз ете ... ол
жақта мұндай жеткізуші, әрі дәстүр жалғастырушы, шебер орындаушы күйшілер
өте көп ... ... жөн. ... осы ... ... ... ... Шыңжаң өңіріндегі күйшілер жайында толығырақ мағлұмат
алып оқырмандарға жария етемін.
Алтай, Тарбағатай, Іле аймақтарының көпшілік күйлері ... ... ... ... ... ... стильдегі күйлерде кездесіп қалады
(төкпе мен шертпенің ... ... Осы ... ... ... ... ... өзіндік бір қызығушылықты тудыратын,
тындасақ ой салатын жағдайларда кездеседі.
Қазіргі ... ... XIX ғ. соңы мен XX ғ. ... өмір ... Әшімнің күйлерін жинаушы, мұрагер шәкірті болып саналатын Қамал
Мақайұлы.
Қамал Мақайұлы Құлжа қаласында тұратын ... ... ... ... ... Ол 1926 жылы ... ... Іле облысындағы
Тоғызтара; ауданының Мұқыр-Жырғалаң деген жерінде дүниеге келген ... ... ... ... әрі сыбызғышы өнерпаз адам болған екен. Әшім
күйші Мұқырға келісімен Мақай оны ... ... Сол жылы (1945) ... ... ... болып, өнерінен тәлім алады. 1955 жылы Құлжадағы облыстық
театрға келісімен өзінің ұстазы Әшімді қайта ... ... ... жұмыс
істеп жақын араласады. Әшім күйші қайтыс боларда өзінің домбырасын Қамалға
мұра етіп қалдырған екен. Өзі ... өтсе де, ... ... ... ... ... ... жалғасып келеді. Қамал Мақайұлы халық
композиторы Әшім Дүңшеұлынан тікелей ... ... күй ... ... келе өз жанынан да көптеген күйлер шығарған, елге танымал
күйші-композиторлық дәрежеге жетеді. Өз туындыларына жиырма екі күй мен ... ән ... ... көбі ел ... белгілі әрі сүйікті ән-күйге
айналған. Атап айтсақ: әндері "Сушы қыз", "Қызғалдақ", ... ... ... ... ... ... ... думаны", "Шопан
жыры", "Жасыл алқан", "Шат ... ... ... ... т.б./; Шыңжаң өңірінің тағы бір дәулескер күйшісі - Дәулет
Халықұлы туралы әңгіме етпекпіз. ... ... 1939 жылы ... ... ... ... ... жерінде дүниеге келген. 1956 жылдан бері Іле
Қазақ автономия облыстық ән-би үйірмесіңде қызмет істейді. ... ... қара ... ... ... ... ... сияқты музыкалық
аспаптарын тамаша орындайды. Сонымен қатар, домбырада тек ... ... қана ... шетел музыкасымен қоса, көршілес жатқан ... ... ... аса ... ... Ол ... ... және халықаралық өнер фестивальдерінің жүлдегері. 1994 ... ... ... облысы Дәулет Халықұлына, ұзақ жылдар бойы өнерге
сіңірген ерекше ... ... ... атты ... ... ... аға ... орынаушылығымен қатар белгілі сазгер. Оның көптеген
күйлері бар, солардың бірі "Бақыт ... ... жер", ... келді",
"Тарту", "Керуен" т.б. Барлық күйлері топтастырылып "Ақ қайнар" атгы ... ... ... ... ... ... Күйшінің репертуарында өз
туындыларынан ... ... ... ... ... ... ... Бейсенбі, Қожеке, Қайрақбай, Әшім сияқты халық сазгерлерінің
шығармалары мол. Оның ішінде "Жорға аю", "Ақсақ қаз", ... ... ... ... өзен" күйлерін орындаған.
ҚХР-ң Тарбағатай аймағы Толау ауданының ... ... ... ... ... айтар болсақ ол 1945 жылы дүниеге ... ... қоса ... ... ... ... саналады. Онын.
орындауындағы күйлер - халық күйлерінен өңделген "Бұлғын сусары", өз
күйлері ... ... қыз", "Ана ... ... жетім" т.б. /42/
Қорытындылай келе, ҚХР-ң Шыңжаң өңіріндегі қазақ ... ... ... күйлері көптеп сақталғаны байқалады. Сонымен ... бұл ... ... ... ... ... әлі күнге дейін өзінің
құндылығын жоғалтқан емес. Қаншама ғасырлар өтсе де, ... ... тілі ... дәстүрі мен халықтық мұра құндылықтарын осы заманымызға дейін көне
қалпында сақтай білген, шетте жүрген қазақ ... ... мен ... ... жаңашылдығын, ата-бабадан қалған керегендігін көрсетеді.
Республикамыздың ... ... ... ... ... жатқан, немесе шетел асқан қазақ бауырластарымыздың өнері мен
тұрмыс ... ... ... ... ол ... ... ... есептеледі.
ІІІ тарау . XXI ғасырдың басындағы қытай қазақтарының
әлеуметтік ... ... ... ... XXI ... ... жағдайы
XXI ғасырдың алғашқы бес жылы ... ... ... осы ... жаңа ... ... ауқымнын бет алысы анықталғандай ... ... атап ... ... елдігі бірнеше ондаған жылдар бойы әлі де ұлы
державалардың дүние жүзіне ... ... ... үрдісі үдей
түседі; ғылым техника ұшқан құстай дамиды; дүние жүзіндегі ... де, ... де ... түседі. Осындай әлемдік жағдай аясында
әрбір ел өз ... ... ... ... ... ... ... әрбір мемлекеттің және онда өмір ... ... ... ... ... ... ... объективті түрде
талдау жасау арқылы олардың болашағына логикалық болжамдар жасауға болады.
Біздің бұл арада назарда ұстайтынымыз - Қытай ... ... ... және ... әлеуметтік-мәдени проблемалары болмақ.
Өйткені, олар қазақ халқының құрамдас бір үлкен бөлігі, яғни халықаралық
дәрежедегі репатрианттар ... ... ... ... да олар ... ... нысанамыз болып табылады. XXI ғасырдын басында ... ... саны 1.3 ... Олар Шынжаң ұйғыр автономиялы районның
батыс солтүстігіне орналаскан, яғни Іле, Тарбағатай және ... ... Іле ... ... облысына шоғырлы қоныстанған. Кытайдағы
қазақтардың ... ... ... - мал ... мен егін
шаруашылығы және шағын кәсіпкерлік. Олар негізінен өздерінін дәстүрлі ... ... ... тіл-жазуын (төте жазудағы) қолданып, тұрмыстық ... ... ... ... ... ... Кытайдағы казактардың
дәстүрлі шаруашылық формасы де, ресми тіл жазу қолданысы да, ... ... мен ... ... ... ... ұшырау
үрдісінде екендігін де айта кетуге тиіспіз.
Шынжаң - Қытайдың астанасына ең алыс ... және ... ... ... көп ... ... Сондықтан Пекиннін саясаты Шынжанда
кешеуілдеп аткарылады немесе трансформацияға ұшырап ... іске ... ... ішкі ... жүргізілген ауыл шаруашылық, мал
шаруашылық ... ... ... кезеңі Шыңжаңда 1984-1986
жылдары жүзеге асырылды /43/. ... ... ... ұжымдық «Тайқазан»
шағылып, оның орнына «өнімді отбасылық жауапкершілікке алу» тізімі (тәртіп,
режим) орнап, көп өнім алғандар одан көп ... ... ... ... көп ... ... ... да жол берілді. Сонымен қазақ
дихандары мен малшылары ... ... ... ... ... ... ... табыс табатын болды. ... ... ... ... ... ... ... тұрмыстары бірден жақсара
бастады.
Жалпы айтқанда, Қытайдағы әлеуметтік экономикалық реформаның алғашқы
кезеңінде, яғни XX ғасырдың 80 ... ... ... ... аралықта, Қытайдағы қазақтардың әлеуметтік экономикасы ұдайы өсу
процесінде болды. Дихандар мен ... ... ... ... ... ... ... қазақ жастарының оқуға деген ынтасы
бұрынғыдан күшейді, жоғары, орта оқу ... ... ... ... ... ... саны еселеп артты, қазақ ... ... ... ... Бір ауыз ... ... Қытайдағы
қазақтардың әлеуметтік экономикасы мен мәдениетінде көркею көрінісі жарыққа
шықты.
Бұл кездейсоқ жағдай емес, қайта ол Шынжанның әлеуметтік экономикасының
дамуымен ... ... еді. ... ... мәліметіне сүйенсек,
Шынжаңның 1994 жылғы ішкі өнімінін ... құны 1978 ... ... есеге артқан, жылдық орта есеппен артуы 11.6% болып отырған. ... ауыл ... ... құны 4 ... көбейіп, жылдық өсуі 10.59%
жеткен/44/. 1994 жылдың соңында бүкіл ... ... ... ... ... ... 119 мың гектарға жетіп 1949 жылдағыдан 1.58 есеге ... ... ... егістік жер құрайды. Аграрлық жалпы өнімнің құны 30 миллиард
647 миллион юань болған. Оны ... ... ... ... ... 14 ... ... 1994 жылы Шынжан бойынша 21 жоғары оку орны,
355 әртүрлі орта ... ... 8947 орта ... ... білім
алушылардың жалпы саны 1 миллион 978 мың 200 адам ... 1995 жылы ... ... ... ... ... ... 51552 юань, дихандар мен
шаруалардың табысы 1082 юаньнан жоғары болған /59/ ... Ал ... ... ... ... атты ... ... мәліметтерде:
«1994жылы бүкіл Шынжаң бойынша ауыл қыстақ тұрғындарының жанбасындық кірісі
935.5 юань болып, 1978 жылдағыдан 816.3 ... ... Ауыл ... ... үй ... адам ... шаққанда 16.38 шаршы метрге
жетіп, ол 1978 жылдағыдан 5.31 шаршы метрге кеңейген. ... ... ... ... алатын жалақы кірісі 4252 ... ... ... 3435 юаньға көбейген; қала тұрғыңдарынын жанбасындық тұрғын үй
көлемі 11 ... ... ... 1978 жылдағыдан 3.16 шаршы метрге ... ... 7.68%°, ... ... 54% ... ... ... 65 жасқа жеткен. Сөйтіп Шынжаң ҚХР құрылған алғашқы жылдардағы ... мен мал ... ... ... ... ... индустриялы
қоғамнын алғашқы кезеңіне қадам басты» /45/. Демек, Қытай және онын ... XX ... ... орта ... ... ... ... ғасырдың сонында Қытайдың дәстүрлі әлеуметтік жүйесі ... ... ... осы ... ... ... өзгерді.
Олай болса, осындай ... ... өмір ... ... қазіргі хал-жағдайлары қалай деген мәселеге тоқталайық.
Бұл арада ... айта ... ... мәселе - жоғарыдағы сұраққа ... ... ... мен ресми әлеуметтік сандық мәліметтердің
жеткіліксіздігі. Өйткені XXI ғасырдың басындағы қытайдың әлеуметтік-мәдени
жағдайын көрсететін ... ... ашық ... ... ... да ... Ал Қытайдағы аз санды ұлттардың (онын ішінде ... да ... ... ... өзгерістерді айғақтайтын ресми әлеуметтік
жылдық санақ қорытынды мәліметтер арнаулы ... ... ... болып
мүлде жарияланбайды. Өйткені ол Қытайда үлкен ... ... ... ... біз ... ... ... басылымдардан тақырыбымызға
қатысты деректерге сүйене отырып, көзге көрініп ... ... ... ... ... XXI ... басындағы Қытайдағы
қандастарымыздың әлеуметтік-мәдени өміріндегі ... ... ... ... ... ... Қытайдағы әлеуметтік реформа алдымен
Аньхуэй провинциясынан басталып, ішкері өлкелерде өріс алған сон, ... ... ... жүргізілді. Шынжанда да реформа алдымен ауыл
қыстақтар мен мал ... ... ... одан ... және ... ... мәдени салаға өрістеп. XX ғасырдың соңына
дейін Шыңжанды социалистік ... ... ... ... жүйеге көшірді.
Қытайдағы қазақтардың басым көп бөлігі Шынжаңның ауыл ... ... ... ... тұрады. Сондай-ақ олар ұйғыр, қытай, ... де ... ... аралас қоныстанып, ортақ тіршілік ететінді.
Реформаның алғашқы жылдары қазақтар да ... ... ... тиесілі
егістік жер, мал және мал жайылымдарына ие ... ... ... ... өз ... алды. Сөйтіп олар реформаның ... ... ... мен шаруалары бәрі дегендей белгілі дәрежеде
ауқаттанып, экономикалық жағынан еңсе көтерді. ... ... ... ... ... ... базар бәсеке басталған
кезде, яғни XX ғасырдың соңына таман қазақ дихан-дары мен ... ... ... әлеуметтік қысымға тап болды. Қытайдағы қазақтардың өз
сөзімен ... ... ... ... мен ... ... ... есептеуінше, «Қытайдағы қазақтардың 80 пайызы «ата
кәсіп» аясында жұмыс істеп, малды және оның шикізатын өмір сүру мен ... етіп ... Мал ... қазақ жанұяларының отбасылық кірісінің
95 пайызынан көбірегін құрайды» /46/ екен. Демек, ... ... ... ... да, Қытайдағы қазақтардың кілең мал шаруашылығымен
айналысатын өндіріс нысаны айтарлықтай өзгере қоймаған. Ал ... ... ... баға ... ... рөл ... Шыңжанда
базардың жетілуіне байланысты мал шаруашылық өнімдері бағасының төмендеуіне
байланысты қазақ шаруаларының бірден кедейлесіп шыға келген жайы бар.
Мал ... ... ... ... ... Есханұлының
айтуынша «соңғы жылдары базардағы мал шаруашылық өнімдері ... ... ... баға ... кеткендіктен, малшылар малды қанша
өсіргенімен оның өнімдерін пұлдап сата алмайтын күйге түсті. Мәселен, ... ... ... мал ... базарларыңда 1995 жылғы қойдың тірі
бағасынын килограмы 10-12 юаньға жетсе, өткен жылы (1999 ж.) ... ... аса ... ... ... ... 20 неше ... 10 неше юаньға,
«Жұмсақ алтын» - түбіт 400 неше юаньнан 100 ... ... ... ... ... ... ... тірегі болған мал шаруашылығы
өнімдерінің ... ... өз ... ... ... ... ... көп
мөлшерде қолда басылып қалуы онсыз-да туралап тұрған қазақ малшыларының ... ... ... ... ... ... ... мәлім... Реформа жасап,
сыртқа есік ашудың алғашқы жылдары Шыңжанда малшы ... ... ... ... ... ... ... егіншілер кірісі біртіндеп алға өте
бастады. 1992 жылы ... ... - Н.М.) ... жан басылық
орташа кірісі 778 юань, 1997 жылы 1504 юань, малшылардікі 710 юань да ... ... ... ... (жүйесіне - Н.М.) көшкеннен кейін кіріс
парқының алшақтауы тіпті де тездеп, 68 юаньнан 404 ... ... ... ... қазақтардың экономикалық дамуда «қатардан ... ... көп. ... ... айтуынша, мал
шаруашылығы өнімдерімен қамдау жалпы сұраныстан ... ... ... ... ... мал басы қас қағымда-ақ жалпы Шынжаңдағы мал
басынын 50 ... асып ... ... егіншілік аумақта мал
бағушылардың базарға жақын орналасуы, ... ... ... ... шектеуге ұшырамайтын абзалдықтарын ... ... мал ... ... ... ... ... қатар, мал
шаруашылық өнімдерінің сапасыздығы, мал ... ... ... төмендігі де қазақ малшыларының базардан ығысып шығуына түрткі
болған.
Шынжанда мал шаруашылығы саласында жүргізілген реформаның ... ... ... «темір мал» ретінде көтеруге берген. Реформаның
екінші сатысында, әр отбасының еңбек күшіне және ... ... ... ... ... малшыларға сатып берген. Сол арқылы малды меншіктену
мен менеджерлігін толығымен базар ... ... Ал ... ... жолы - ... ... деп
есептейді және осы бағытта малшыларды отырықтандыру жүзеге асырылып келеді.
XX ғасырдын соңында ... мал ... 160 ... ... ... аса адам ... Жайылымдық малға егістік жердегі мал ... ... ... ... 40 ... тұяқ мал бағылуда екен /48/.
Мал шаруашылығын отырықтандыруды зерттеген мамандардың айтуынша: «Шыңжан
бойынша 60 ... ... ... отбасы отырықтандырылғанымен, ол сан сапаға
сай келмейді. Электр, су, жол, тұрғын үй, ... ... жері бар ... ... ... аты ... сай отырықтанған малшы семьясы ... 30 ... ... Осы ... ... көрініп тұрғандай
70 пайыз малшы семьясы әлі төрт маусым бойы көшіп-қонып ... ... ... ... ... ... ... Әрине, дәстүрлі өндіріс
нысанын өзгерте ... ... ... ... нарықтық
қатынастарға жауап бере алмасы анық.
Дегенмен ұлы әлеуметтік өзгеріс ... ... ... ... ... ... бір ... шыққанда, олардан әр түрлі
психологиялық құбылыстар көріне бастаған. Ол ... ... ... үш ... ... ... түрі базар экономикасының толқынана
түсіп, тұрмыстық күй-жайы жақсарып, байи бастаған қазақтар, ұлттық салт-
сана, ... ... ... ... ... гөрі ... мүддесін
күйіттеуге бой ұратын болған; екінші түрі - ... ... ... Олар ... ... тұрмысына еліктеп, атақ ... ... іске бола ... ас ... той ... ат ... ... жүлденің алдына түйе, артына бие беруді әдетке ... олар ... ... ... ... ішіп-жеу, қалыңмал беру
(атақ шығару үшін), қонаққа қостап қой сою ... ... ... ... түрі, кедейленіп өмірден торығып күй кешкендер. Соған
қарамастан олар көл уақытын бос өткізуге, арақ ішіп ... ... ... ... ... тіпті, қылмыс жасауға үйір болып алғандар
/49/. Бұл сияқты психологиялық және ... ... - ... өмір ... ... ... және ... әлеуметтік
тұрмысының тұрақсыздығын аңғартады.
Әлеуметтік экономиканың құлдырауы мәдениеттің дамуына тұсау болатыны
белгілі. Шыңжаңдағы қазақтардың жалпы ... ... ... ... ... ... ... бастап құлдырай бастады. Себебі
қазақтардың әлеуметтік экономикасының нашарлауы және білім беру мен ... ... ... ... ... ... өрлеп оқуына және
оқу бітірген соң жұмысқа ор-наласуын қиынлатып жіберген.
Өткен ғасырдың 90-жылдардын ортасынан ... ... ... ... ... ... беру түзімі (тәртібі) жолға қойылды. Және оқу
бітірушілер конкурс арқылы немесе енбек ... ... өзі ... ... ... болды. Сонымен экономикалық құлдырау күйіне түскен қазақ
шаруаларының ... өз ... ... оқу ... ... ... күрт ... Олардың арасынан жоғары оқу орындарын,
тіпті атақты университет ... өзі ... ... таба ... сенделіп қала беретін болды. Сөйтіп қазақ жастары жоғары оқу
орындарын оқу ... орта ... ... ... ... да құлықсыз болды. Оның
үстіне «жоспарлы түрде бала туу» саясатының ... ... ... ... азаюына байланысты, аудандық және ауылдық қазақ орта мектептері
қысқаруға немесе өзара бірігуге ... ... Бұл ... ... ... ... әкеп соқты. Ал қазақ оқу-ағарту, білім
берудің әлсіреуі - ... ... ... ... мен ... ... ұшыратты Сөйтіп, өткен ғасырдың соңында Қытайдағы
қазақтарда әлеуметтік экономикалық және мәдени дағдарыс айқын ... ... жыл ... ... ... келе ... Қытай қоғамында өмір
сүріп отырған қазақтардың жыл ... ... ... ... - ... ... үлкен бір сәйкессіздік құбылыс болып ... ... ... ... ... ... ... ғылыми қызметкерлер Жақып Мырзаханұлы, Каһарман
Мұқахұлы және Шәріпхан Әбдалиұлының «Ұлтымыздың заман талабына сай дамуына
кедергі болып отырған ... ... ... толғаныс» /50/ атты көлемді
мақаласының тұжырымдарын саралап қарайтын болсақ.
Мақала авторлары аталмыш тақырып ... ... ... ... ... ... Олар зерттеу барысында негізінен
төмендегідей қорытынды тұжырымдар түйіндеген:
Қытайда жиырма жылдан артық ... ... ... ... ... сан ғасырлық дала мәдениетіне негіз болып
келген натуралды (тұйық) шаруашылық және бертінгі кезге ... ... ... ... ... ... болып кеткен көптеген ... ескі ... ... ... ... ... ... Көшпелі
немесе жартылай көшпелі өмірге әдеттенген, оны қимайтын керанау сана ... ... ... ... пен ... өмірдің алуан саласына ден
қойып араласа бастады. Жер-жерде әр салада бірсыпыра казақ азаматтарынын
кәсіптену, тың ... ... ... ... бой ... ... Осынын өзі халқымыздың базар шаруашылығына ерікті - еріксіз үйлесе
бастағандығының көрінісі. ... ... ... ... ... ... ой-
санасы және күн көзкарасы жақтарында азды-көпті өзгеріс болғандығы айқын
байқалады».
Қытайдағы қазақтардың нақтылы жағдайы жөнінде: «Халқымыздың дені әлі ... ... сай ... ... және ... шұғылданып
отыр. Тіпті сан-салалы кәсіп жолына ойысуды былай қойып, ... ... ... да ... баға алмай, азғана жеріне жөндеп егін сала алмай, жан
бағуы мұң болып отырғандары көп кездеседі. Сонымен ... ... ... ... ... олар төмендегідей факторлардан қарастырған:
1. Қазақтарда «тың ... ... ... құндық (нарықтық)
көзкарастың әлсіздігі; ... ... жете ... ... сапасынын төмендігі; оқуға ынтасыздық, қазіргі кезде ... ... ... ... - ... әсіресе, қыз балаларды ... ... оку ... ... жол ... ... ... алу. Мұндай
жағдай, әсіресе, ауыл қыстақтарда ... ... ... ... оку ... ауыр ... ... өздері ақшаларын аста-төк той
жасауға, қонақ шақыруға аямайды. Осындай теріс ықпалдардың салдарынан және
басқа да ... ... ... орта мектептердегі қазақ
оқушыларының саны жылдан-жылға азайып барады» екен.
2. Халқымызда сақталған «ұлттық ... ... ... ... атақ шығару үшін үлкен той жасап, аста-төк ас беріп,
ақша шашу».
3. «Мәдениет ... ... ... халықтардың озық
мәдениетін қабылдағаннан гөрі ... ... ... тез қабылдау;
спирттік ішімдікке салыну, жалқаулық, құнтсыздыктың салдарынан, олар жеке
меншігіне тиген азын-аулақ ... ... ... енді ... ... әрең күн көретін күйге түскен және ондайлардың ... Бұл ... ... ... ... деп айта алмаймыз.
Жалпы айтқанда, Қытайдағы қазақ зиялыларының өз ұлтының әлеуметтік
экономикасы мен ... ... ... ... ... әлеуметтік статистикалық сандық мәліметтер аз, бірақ
қоғамдық ... ... ... ... ... жоғары
денгейде орын алып отырған мәселені шешетін практикалық ... ... ... жоқ ... ... ... ... ішкі себептерді қазбалау басым ал оның ... ... ... аз. ... ... өздері тап болып отырған әлеуметтік
мәдени мәселелерді ашық талқылауы, ортақ танымға келулерінің маңызы ... ... ... өмір шындығына келсек, Қытайдағы ... ... ... да, ... ... ... да әлсіреген күйде XXI
ғасырға аяқ басканы айқын байқалады.
3.2 Жаңа ... ... ... ... ... ... XXI ... әлеуметтік құлдырау күйінде келді.
Олардың жаңа ғасырдағы әлеуметтік саяси, мәдени өмірі жалпы ... ... ... Шынжаңның әлеуметтік саяси-экономикалық даму үрдісімен ... ... ... ... осы ... ... ... өміріндегі өзгерістері үлкен әлеуметтік ортамен байланыстырып талдау
жасауға тура келеді.
XXI ғасырдағы Шынжаңның даму жоспары ШҰАР үкіметнің дайындаған «Шынжаң
ұйғыр ... ... ... шаруашылығы мен әлеуметтік ... бес ... ... және 2010 ... дейінгі даму нысанасы
бағдарламасында» көрсетілген. Ол 1996 жылы 6 ... ... ШҰАР ... ... Осы ... ... ... Шыңжанның 2010
жылға дейін ұлттық ішкі өнімінің жалпы құнын 2000 жылдағыдан бір есеге
көбейту ... ... ... ... ... кан) ... ... социалистік базар экономикасы жүйесін біршама кемелдендіру ұлттық
экономиканың ... ... ... ... ... ... мақсатты іске асыруға берік негіз қалау» /51/ көзделген.
XXI ... ... ... ... ... даму ... мемлекеттік стратегиялық жоспардың аясында атқарыла бастады. Өйткені
Шынжанның даму жоспары мемлекеттін ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылатын болды әрі жүзеге асырылып та
жатыр. Демек, XXI ғасырда Шыңжанды қауырт ... тек ... ... ... ... оған ... бойынша қаржы, техника және адам
күші шоғырландырылды. Сөйтіп, 2000 жылы ... ... ... ... ... ... Батыс бөлікті игеру стратегиясы - Қытай Халық ... ... даму ... ... ... ... ... «Ши бу - Батыс бөлік» дегені - ... ... ... ... Онда ... жалпы жер көлемінін 50 пайызын, жалпы тұрғындар
санынын 22 пайызын, Қытайдағы аз санды ұлттар ... 80 ... ... провинция мен автономиялы аудандар орналасқан.
Қытай Халық Республикасы өзінін «Батыс ... ... ... жоспарын 2000 жылдан жүзеге асыра бастады. Бұл Қытайдың кезек-
кезегімен, ... іске ... келе ... ... ... аса зор ... ен күрделісі болып табылады.
Әлемге аян, Қытай Компартиясы 1978 жылы ... ... ... ... III ... ... ... реформа жүргізу, есікті ашық
ұстау» деген бас ... ... ... ... ... аграрлық
салаға, одан соң сауда-өнеркәсіп саласына, одан соң білім-ғылым саласына
реформа жүргізу арқылы Қытай қоғамын жоспарлы экономикалық ... ... ... ... Сонымен қатар, Шығыс-Оңтүстік ... ... одан соң ... Солтүстік пен Яньзы (Шаңжиян)
өзені бойындағы Орталық аймақтарды дамыту жоспарын іске ... ... ... ... ең ... ... қатарынан орын алды.
Бірақ қытайдың ішкі әлеуметтік дамуында аймақтық ... ... ... ... ... алды. Өйткені, әлеуметтік-экономика және
ғылым мен техника саласында Қытайдың ... ... және ... ... ... болды да, батыс және Батыс-Онтүстік аймақтары
салыстырмалы түрде баяу дамып, олардан артта қалып қойды. Соның ... ... ... ... орын ... ... әлеуметтік дамуында аймақтық айырмашылықтардың тым
алшақтап кетуінің соңы ... ... ... белгілі. Сондықтан
Қытай басшылары, ондай қайшылықтарды шешудің жолын батыс бөлігін дамытудан
қарастырды.
1999 жылы наурызда Пекинде ... ... ... ... ... ... ... өкілдері жиналысы кеңесінің) IX кезекті II Пленумында
сөйлеген сөзінде ... ... Цзян ... (Jiang Zemin - Жаң ... ... Орталық-Батыс бөлікті игеруді тездету бағдарламасын
анықтады. Сондай-ақ оған ел ... ... ... ... ... ... қабылдап белсенді түрде қаржы саясатын қолданады. Бұл
біздің дамуымыздың ұлы ... ... ... табылады» - деп атап
көрсетті. Содан кейін Қытай Мемлекеттік ... ... ... аймақты
игерудің нақтылы жоспарларын жасауға кірісті.
Қытай үкіметі алғашқы үш жыл ... ... ... ... ... ... 270 миллиард юань жұмсаған. ... ... 200 ... ... ... істерге 10 миллиард юань қаржы
жұмсаған /68/ көрінеді. Одан кейінде жұмсалатын қаржының көлемі жыл сайын
өсіп отырғандығы белгілі. ... ... ... ... ... жыл сайын
қарқын алып келеді.
Дегенмен, ... ... ... ... ... ... игеру
стратегиясындағы «маңыздыларының ішіндегі маңыздысы - ... ... деп ... ... ... Қытайдың ең батысындағы жері кең (1.6
мил. шаршы км асады), ... ... мол, аз ... ... ... ... жатқан өлке. Сондықтан Шынжаңды қауырт игерудің Қытай
үшін саяси стратегиялық маңызы ... ... Ал ... ... ... Шыңжанда өмір сүріп отырған ... ... және ... ... ... зор ықпал жасауы сөзсіз.
ҚХР Үкіметінің Батыс бөлікті игеру стратегиясына сәйкес 2000 ... ... ... ... ... ... ... игеру кеңсесі»
құрылды. Ол «Батыс бөлікті игеру - ... ... ... ... Осы ... ... ... Үкіметі «Инвестиция тартудың
саясаттық белгілерін», «Шетелден инвестиция ... ... ... ... бірқатар заң-ережелік күші бар шешімдерді қабылдады.
Сондай-ақ Шыңжанды қауырт игерудің басты ... ... Онда ... ... ... он жылында әлеуметтік дамуға қолайлы орта жарату;
ішкі дамудың қуатын арттыру, өзін-өзі ... ... ... ... ... ... тетігін қалыптастыру; қауырт игеру арқылы Шыңжанды
бүкіл мемлекет көлемінде ең үлкен сапалы ... ... ... астық өндірісі, мал шаруашылығы өндірісі, жеміс-жидек, қант
қызылшасын өндіретін және ... ... ... ... мұнай-газ
өндірісі және мұнай-газ химия өнеркәсіп өндірісі базасына айналдыру ... ... ... ... тың ... етіп құру» көзделген. Бұл
мақсатты олар алты түрлі жетекші бағдарлама бойынша іске асырмақшы.
1. ... ... ... ... ... ... ... өзгерту, негіздік инфракүрылымдық құрылыстарды жақсарту,
өндіріс құрылымдарын оңтайландырып, рынок сұранысы ... ... ... ... ... ... шаруашылық істердің басты
максаты ету, ғылыми білім беру арқылы ... ... ... ... ... ... және кабылдау. 3. Әлеуметтік жүйеге жаңалықтар
енгізу. ... есік ... ... ... ... ... кең бостық орта
қалыптастыру. 4. Экономика, қоғам, казба байлықтар мен қоршаған ... ... ... 5. Жер ... ... ... саланың
белсенділігін арттыру, маңыздыларды алға қою, әлеуметті күштілерін қолдау,
жаңа экономикалық дамуды қалыптастыру. 6. Тұрғындардың кірісін және ... ... ... ... Осы ... ... ... жоспарлары
да жасалған. Мысалы, ... XXI ... ... үш ... халық
шаруашылығының даму қарқынын 8 пайызға жеткізу. Ал 2004 жылдан 2010 ... ішкі ... ... өсу ... 10 пайыздан асыру. Сол ... ... су ... ... ... ... ... қатарлы аса маңызды кешендік инфрақұрлымдарды салу ... аса зор ... ... ... ... ... жоспарын жасады.
Сонымен қатар, Шыңжаң тұрғындарының тұрмыстық деңгейін жоғарылатудың
нақтылы ... де ... Атап ... ... қала ... жылдық табысын 7 пайызға көтеру ауыл-қыстақтағы шаруалардың
жан басындық ... таза ... 150 юань ... ... осы ... ... үш ... орындалу жағдайын үкіметтік
мәліметтерге сүйеніп ... ... ... ... ... іске асырыла
бастағаннан бергі Шынжаңның 2000,2001 және 2002 ... ішкі ... құны 136.5 ... ... 148.5 ... юань және 159.8 миллиард
юань болған. Яғни ішкі өндірістін жалпы құнынын артуы 8.2 ... 8.1 ... 8.1 ... Ал кала ... 2000 ... ... 5817 юань -7.2
пайыз, 2001 жылғы табысы 6590 юань -13.3 пайыз, 2002 ... ... 6941 ... 14.4 пайызға өскен. Ауыл-қыстақ тұрғындарының жан ... таза ... жылы 1618 юань - ... 2001 ... таза табысы 1710 юань - 5.7
пайыз, 2002 жылы таза ... 1863 юань - 8.9 ... ... Егер соңғы
жылдардағы Шыңжаңдағы қала-қыстақтардың бет-бейнесінің шыт жаңа өзгергенің
көлік жолдары мен ... ... ... мен ... қытай
тұрғындарының беттері ажарланып, жүздерінің жадырап қалғандығын ескеретін
болсақ жоғарыда келтірген биліктің сандық мәліметтерінің ... ... ... ... үкіметі жаңа су құрылыстарын салуды басты орынға ... ... ... ... ... ... ... бұрып ағызатын ірі каналдар
мен су қоймаларын салу ... ... ... ... ... қаласы мен
Қарамайлы қаласының су проблемасын түбегейлі шешу ... Қара ... ... ... ... ... баратын канал іске қосылды. ... ... ... ... өзенінен Үрімжі қаласына бағытталған ірі канал
құрылысы қолға алынды. Сонымен ... ол ... ... ... ... ... ... жағалатып, тез өсетін ағаштар егіп, кұмаауыт даладан жасыл
белдеу жазира қалыптастырып, оны ағаш ... ... мен ... ... ... ... ша-ралары да қатар жүргізілуде.
Ал Іле аймағында Іле өзенін бұру каналы мен үлкен су ... ... ... алғашқы жоспардағы жұмысын аяқтап қалды. Бұл құрылыс Іленің
Тоғызтарау ауданы мен Текес ауданының қиылысқан тұсында ... ... ... ... ... ... ... канал салудағы мақсаты екеу.
Біріншісі, Іле өңірінен 120 мың ... тың жер ... оны ... ... ... өсіретін және ет пен сүтті бірдей беретін сиыр өсіретін ... ... Іле ... ... қайнар көзінің бір саласы болған
Көксу өзенін Тянь-Шань тауының аржағына тесіп ... онда ... ... ... ... ... ... шешуге пайдалану. Демек,
Қытайдың Батыс ... ... ... ... ... ... Қара ... пен Іле өзендерінен жаңа каналдар салу мен ірі ... ... ... ол ... ... келетін су мөлшерін
азайтатындығы сөзсіз. Әрине, бұл басқа тақырыптын мазмұны болғандықтан оған
тоқталмаймыз.
Қатынас, байланыс құрылыстары бойынша, қолға ... ... ... ... ... Қытай үкіметі осы он жылдың ішінде Ланьчжоу-Шынжаң
және оңтүстік теміржолды негіз еткен магистралды ... ... ... ... Эркаштамға (немесе Торғутқа), Батысы Қорғас, Алашанькоу,
терістегі Шәуешек, Алтайға ... ... ... ... ... ... жол торабын қалыптастыру кұрылысы жүргізілуде.
Егін шаруашылығы саласында. Ерекшелікке ие егін шаруашылығын дамытып,
аграрлық өндірістің индустриялануын ... ... ... Аграрлық
өндірістің құрылымын реттеу арқылы, жергілікті ерекшелігі бар егетін,
бағылатын және ... ... ... дамыту, экологиялық егін
шаруашылықты, өнімді егіншілікті, ... ... ... ... дамыту арқылы, егін шаруашылығының кешеңді экономикалық
өнімділігін ... ... 2010 ... ... ... мемлекет
көлемінде ең үлкен сапалы тауар базасы, үзім, майлы дақыл және ... ... мал ... ... ... жеміс-жидек базасы және
жергілікті ерекшелігі бар жасыл азык-түлік базасы етіп ... шығу ... ... саласында. Мал шаруашылығында дала мал шаруашылығы,
егіншілік аудандар мал ... және қала маңы мал ... ... ... ... мал ... дамыту бағытында табанды
болу. Малшылық аудандарды отырықтандыру ... ... ... мал ... ... егіншілік аудандарда көптеген мал
бағушы отбасыларын қалыптастыру, қала ... ... ... ... XXI ... ... дейін Іле, ... ... ... ... ... ... қатарлы облыстар мен
аймақтарда малшылардың отырықтану немесе жартылай отырықтануын аяқтап,
отбасылық фермаларға ... мал ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық дамуы бүкіл мемлекет
деңгейінде жүргізіліп ... ... ... науқаны аясында іске
асырылуда. Анықтап айтқанда, Шыңжанның даму қарқыны XX ... ... ... ... да ... түсті.
Осындай әлеуметтік өзгерістердің салдарынан қазақтардың экономикалық
тұрмыстық деңгейі ... де ... ... ... күн ... ... ... ұлттық дәстүрлі ұстанымдарын өзгерте бастаған. Оның бір
мысалы ретінде ауыл-қыстақтағы, мал шаруашылықтағы қазақ жастарының сырттан
жұмыс тауып ... ақша ... ... ... ... Олардың көбі қала,
қалашықтарға барып қара жұмыстар тауып істесем, ... ... ... ... үйлерде қызмет көрсетуші болып жұмыс істесем деген оймен
үйден аттанады. Бірақ ... ... ... ... мүлде басқаша.
Адам ресурстары асып-төгілетін қытай қалаларында жұмыссыздар көп. ... ... ... ... ағылып келіп жатқандардың өзі Шыңжан
қалаларындағы жұмыс қажетінен әлдеқайда артық оның ... ... ... ... ... ... ... жастарының бәсекеде жеңуі
қиынның қиыны. Сондықтан қала жағалаған жұмыссыз ... ... ... ... ... ... жатса, қыздары кім болса сол
болсын, әйтеу ақшасы бар адам ... ... еріп кете ... ... ... ... ... жүріспен ақша табуды да әдетке ... ... ... ... жас ... мен қыздары, жұма сайын
ауылдарда өтетін жайма - көтерме ... күні бойы ... ... ... күн батып базар тараған соң асханаларда бас қосады екен. Сөйтіп
арақ шараптың қызуымен ... ... ... түн ... қол ... кете ... ... Бұны өздері «қыздардын коллективті қашып
кетуі» деп ... Ал ... ... қызуы тарап, естерін жиған соң олардың
арасында «мен сені ... ... ... «мен ... ... екенмін»
деген дау көтеріліп, оның арты отбасылық ұрыс-керіске ... онан ... ... тынатын көрінеді. Демек, бұл соңғы жылдары орын ... ... ... ғана тән ... құбылыс болып отыр.
Жоғарыда пайымдағанымыздай, Қытайдағы ... ... мен ... ... ... ... тоқсаныншы жылдарынан
бастап құлдыраған болатын. Ол ... XXI ... да ... ... ... себебі, Шынжаңды қауырт игеру науқаны ондағы қазақтарды ... ... ... ... ... ... Өйткені,
Шыңжаңды игеру науқаны ... ... ең ... ... немессе өндіріс жобаларды жүзеге асыруға жетекшілік еткен немесе
еңбегіне қатысқан ... ... - соны ... ... XXI
ғасырдың басында Шынжаңның жалпы әлеуметтік экономикасы қарқынды дами
бастағанымен, онда өмір ... ... ... ... ... ... ... болып отырғаны анық байқалады.
Соның салдарынан өз қаржысымен жоғары оқу ... ... ... ... ... азайды. Соған қарамастан жоғары оқығандарының,
тіптен атақты унверситеттерді бітіргендердің ... ... ... заң ... ... конкурс арқылы қабылдануы керек. Шынжаңдағы
ондай конкурстардың нәтижесі көбінесе қатысушының қабілетіне ... ... оның ... ... бойынша шешіле беретіні бар. Оның үстіне
қалың ханзулармен (қытай-лармен) бәсекеге түсіп, олардан озып шығу - ... ... ... келе ... ... ... ... жылдары жоғары
оқу орындарын бітірген жұмыссыз қазақ жастарының қатары ... ... ... орналастыруға жергілікті үкімет бас қатырмайды. Бірақ
Орталық үкімет ... ... ... бері орта ... қазақтың озат
оқушыла-рын таңдап алып, ішкері өлкелерге апарып оқытуға үлкен көңіл бөліп,
мол қаржы ... ... Бұны ... ... ... қазақ жастарының
орта мектептерде сапалы білім алуына, одан ... оқу ... ... ... отыр деп ... болар еді. Бірақ сол ішкері өлкелерден жоға-
ры оу орындарын бітіргендерді ... ... ... ... болуы ол түсінікті жоққа шығарады.
ҚХР Үкіметі аз санды ұлттардың ұл-қыздарын ішкерідегі орта ... ... ... XX ... ... жылдарынан бастаған
болатын. Алғаш тек тибет балаларын ішкері өлкелердегі мектептерге апарып
оқыта ... Ол ... ... ... ... ... Бұл ... Қытай
Үкіметінің күткен нәтижесін берсе керек, оны ... ... 90 ... ... ... аз ... ... әсіресе қазақтарға қолдана
бастады. Өйткені оны қазақтар белсенді қабыддап отыр. Бұл саясатты аз санды
ұлттарға жасалған ерекше ... деп ... ... ... ... төте жол екендігін қандастарымыз біле бермесе керек.
Ел ішіндегі ұлттар мәселесін түбегейлі шешудін жолы оларды бір халыққа
айналдыру ... ... ... ... үстем ұлттар ежелден жақсы
білген және сол үшін ... ... ҚХР ... соң ККП ... ... ... бойынша, автономиялы саясат жүргізу
арқылы шешуге ... Бұл ... ... аз ... ... үшін
белгілі дәрежеде жақсы нәтиже бергендігін жоққа шығаруға болмайды. Әсіресе,
ол саясат аз ... ... ... ... ... ... оқу-
ағартудың кең өрістеуіне, жалпы ... ... және ... саяси денгейінін көтерілуіне айтар-лықтай белсенді рөл атқарды.
Соның нәтижесінде Кытайдағы қазақтар казіргі ... ... ... көрмеген
әлеуметтік саяси және мәдени деңгейге көтерілді. Бірақ сонымен ... ... ... ауыр сынға да тап болып отырғандығы айтуға тиіспіз.
Өйткені, қазіргі кезде Қытай Үкіметі ел ішіндегі аз ... ... ... ... ... ... ды ... бастады. Әсілі
Қытай Коммунистік партиясы Қытайдағы ұлттар өзінің автономиялы саясаттын
арқасында қытай ... ... ... ... ... ... ... арқылы табиғи түрде Джун хуа мин цзу ге ... - ... ... ... - деп ... еді. ... ... көрсеткендей, бұл процесс тым узаққа созылатын болды, оның үстіне,
автономиялы провинция мәртебесін ... ... ... орын алған
сепаратистік үрдіс, ұлттар мәселесін түбегейлі шештік деген Кеңес ... мен ... ... ... ... ... қытай
билігін өз елі ішіндегі ұлттар мәселесін қайта ... ... ... Үкіметі «Ұлттардың өңірлік автономиялы заңына» ... аз ... ... ассимиляциялау процесін тездететін шараларды
қолдануға кірісті. Соның бір көрінісі жоғарыда айтқанымыздай, ... ... да ... талантты балаларын орта мектептен іріктеп алып ішкері
өлкелерге апарып оқыту болып табылады. Бұған үкімет қаржыны ... ... ... ... ... ... - ... сана-сезімді өзгертуден
басталады. Ұлттық сана-сезім ең алдымен өз ана тілі мен ділінен ... ... ... ... «ішкері орта мектебінде оқыту»
саясатынын нәтижесі тез байқалады. Себебі, баланы қаршадайынан ... ... ұл ттық ... ... ... әкетіп, таза қытайлық
мәдени ортада ондаған жылдар бойы тәрбиелеп оқытудың ... ... ... ... ... ... қып шығарары сөзсіз. Қазір Қытайдағы
қазақтың ... ... ... ... жастардың бір бөлімі осындай
жолдармен білім алып тәрбиеленіп жатыр.
Өткен ғасырдың соңынан бастап, Шыңжаңдағы қазақ, ұйғыр ... ... ... ... ... ... тіліндегі мектептерге қосу немесе
ана тіл сабағынан басқа сабақтарды қытайша жүргізу күн ... ... ... ол ... ... орындалып болды, енді ауыл-қыстақтардағы
мектептерде жүргізіле бастады. Бейресми ақпарларға қарағанда, 2010 ... ... ... ... ... шы-ғарылмайтын көрінеді. Бұл
сынды саяси шаралардың ҚХР Кон-ституциясына, «Ұлттық ... ... ... ... қарамастан тез қарқынмен жүргізілуі жөнінде басқаны
айтпағанда, аз санды ұлттарды ассимиляциялауға асығудың көрінісі ... ... осы ... ... ... өзінде қазақ мектептері
кысқаруда немесе қосылуда. Қытай тілінде сабақ бере ... ... жасы ... ... ... ... ... босауға
мәжбүр болуда. Ал қазақ тіліндегі басылымдарға ... ... ... ... ... ... мен кітап шығару істері де
қиыншылыққа тап болды. Кейбір газеттер мен кітап ... тек ... ... ... ғана ... ... ... емес. Демек, XXI
ғасырдың басындағы Қытайдағы қазақтардың ... ... ... бет ... ... тұрғыдан алып айтқанда, көңіл
көншітпейтін бағытта дамуда. Бұл ... ... ... тыс ... қазақ қауымы қалыптасқаннан бері ондағы қазақтар ... ... ... ... 1860 ... 1911 ... дейін жартылай отар
жартылай феодал Қытай Шын (Цин) әулеті ... ... ... Бұл ... олар ... ... ... және
әлеуметтік орнын қалыптастыру үшін ... әрі ... ... бірі ... орнықты. 1912 жылдан 1944 жылға дейін Қытай
Республикалық (Минго) ... ... ... ... ... ... өлкелік үкіметтің билеп төстеуінде өмір сүрді.
Бұл кезде ... ... ... ... ... ... Ұлттық теңдік
пен әлеуметтік даму үшін күрес жүргізді. 1944 ... 1949 ... ... ... негізінен "Үш аймақ үкіметінің" (Шығыс ... ... ... ... Бұл тұстағы басты бағдар Кеңсс Одағы
үлгісінде қоғамдық құрылым орнату және ұлттық мәдениетті дамыту болды. ... ... ... қазірге дейін ҚХР-ның социалистік дәуірдің екі кезеңін
бастан кешті, яғни 1950 ... 1980 ... ... ... күрес арқау болған"
жоспарлы экономика жағдайында өмір сүрді. Бұл кездегі қазақтардың ... ғана ... ... ... ... ... ... уысында болды, ал 1980 жылдан қазіргс дейін "Қытайлық
ерекшелікке ие социалистік" тауар ... ... өмір ... ... ... ... ... Қытайдағы қазақтар да ондағы басқа халықтар
сияқты экономикалық өндіріс ... ... ие ... және ... пен ... айтарлықтай алға басты. Бірақ соңғы жылдары
нарықтық бәсекенің күшейе түсуіне байланысты қазақтардың тіршілік ... ... мен ... ... ... Себебі, тауар
экономикасының бәсекесіндс ... ... ... ... ... ... нәтиже. Өйткені, ондағы қазақтардың бәсекелесі өздерінен сан
жағынан жүз мың еде ... ... ... ... оның ... ... ... қытай халқы. Сондықтан қазір Қытайдағы қазақтардың өмір
сүру ортасы киындап кетті.
Егер ... ... ... алып ... ... ... әлеуметтік экономикасы мен мәдениеті жалпы даму процесінде
келеді. Әсіресс XX ғасырдың ... ... ... ... ... болды. 1950 жылы Қытайдағы қазақтардың жалпы саны 0,5 ... ... 1990 жылы бүл сан 1, ... ... ... тіліндегі оқу-
ағарту, ақпарат бабпасөз, ғылым, мәдениет істерінің құрылым жүйесі орнығып,
зиялылар жігі қалыптасты. Қазақ қоғам ... ... әр ... ... өз ... ... Міне бұл ... Қытайдағы қазақтардың
әлеуметтік дамуындағы шарықтау шыңы деуге болады.
Даму барысында шарықтау мен ... алма ... ... ... болады,
кейбір ерекше шарт-жағдайда сол құлдыраудан құрып кететін немесе басқаға
өзгеріп бөгделеніп кететін құбылыстар ... ... Бұл даму ... ... ... ... жалпы жағдайында шарықтаудан құлдырауға
бет алған сыңай байқалады. Біз бұл құлдырауды тек ... ... ... екен ... ғасырдың басында Қытайдағы қазақтар өте ұлы әлеуметтік өзгерістерді
бастан кешіруде. Қытайдың ішкі интеграциясы мен ... ... ... ... ... ... және ... тәсілін тез
қарқынмен өзгертуде. Өмірде өзгеріс болуға тиісті, егер ол ... ... ... ... ... ... - даму болса, құба-құп болар еді.
Өкінішке орай, ұлттық болмысты сақтау тұрғысынан алып қарағанда, Қытайдағы
қандастарымыздағы әлеуметтік-мәдени ... ... ... ... да бір ... ... құбылыс. Өйткені шаруашылығы шарықтап дамып
жатқан ... ... өмір ... отырған қазақтардың әлеуметтік экономикасы
мен мәдени жағдайы жыл өткен сайын нашарлауға тиісті емес еді. Бірақ ... ... ... тұрмыс деңгейінін нашарлау үрдісінде келе
жатқаны айқын байқалады. Мұның ... ... ... ... ... ... - ұлттық бітім - ... ... ... төмендігінде.
Нарықтық экономикалық қатынастардың қатаң қағидасы рөл ойнаған, Қытай
сияқты ұлы елде ... ... ... ... ... ағым ... ... - бәсеке жағдайыңда, онда өмір сүріп отырған шағын
этникалық топ - қазақтардың ... ... ... ... ... ... емес.
Бірақ онда саясаттық факторлар рөл ойнамайды деуге болмайды. Өйткені
қазіргі Қытайдағы немесе ... ... ... ... сен бізге
ілессең өстің, ілеспесен өштің - дегеңдей емеуірінді ... ... ... - даму ... Даму үшін ... кез келген аудан, аймақты
игеруге тиісті. Дегенмен игеру нысанасы ... ... ... ... мен ... ... ... мемлекеттік
деңгейде шаралар қарастырылуға тиісті. Бұл ... ... да ... ... ішкі ... ... үшін қолданып отырған саясатын,
яғни ел ішіндегі аз санды ұлттарды ассимиляциялау тәсілдерін сынаудан ... ... одан ... ... үлгі ... тиіс деп ... Қазақстан да көп ұлтты біртұтас мемлекет. Қазақстаңдағы ұлттар
мәселесі Қытайдан әлде қайда күрделі. ... ... ... ... мен ... ... біртұтастандыруға бағыталған саяси шараларды
пәрмеңді түрде жүргізу - Ел тәуелсіздігін ... тек кана ... ... ... ... Монгол үстіртін мекен еткен соңғы Түрік тайпалары.
Астана: Елорда. 2001.
2. Абақ ... ... ... ... ... материалы. № 3. Жауапты
редакторы Қалибек Манапұлы. Іле халық баспасы. Күйтің, 1994, 43-бет.
3. ... ... ... ... ... М., 1960, ... Сборник географических топографических и статистических материалов по
Азии. Петербург, XXXVI т., 1913,109-бет.
5. ... ... ... ... ... ... гарал үндэс байдлын
үгүүлэл. УБ., 1927, 131-бет.
6. Г.Е.Грулт-Гржимайло. Западная Монголия и Урианхайский край. ... ... ... ... ... ... ... материалы. №3. Іле халык
баспасы, Күйтің, 1994, 92-бет.
8. Абак, керей. Күйтің. 69-бет.
9. Исләм Қабышулы. Монголия ... ... ... ... Қинаятұлы. Моңғолиядағы қазактар. Алматы, 2001, 62-64-бет.
11 .Г.Е.Грумм-Гржимайло. Западная Монголия и Урианхайский край. Л.,
1930,412-414-бет, Г.Н.Потаниа ... ... ... М., 1948, ... 48-беттер, Цэвэн Жамерано. Дархад, Ховсгол нуурын урианхай... Хасаг,
Хамниган нарын гарал, ундэс байдлын үгүүлэл. УБ., 1927, ... ... ... ... ... ... ард ... түүхээс. УБ., 1960, 8-
бет.
12.Цэвэн Жамсрано. Дархад, Хөвсгөл нуурын Урианхай... Хасаг, Хамниган нарын
гарал, ундэс байдлын үгүүлэл. УБ., 1930, ... ... ... жылдар шежіресі. Алматы, 1995, 150-151-бет.
14.Г.Е.Грумм-Гржимайло. Западная Монголия и Урианхайский ... Л., ... ... и КАМ. Петербург, Т.П, изд.Первое, 5-бет.
16. Мұнда Қалмақтан келіп батыс Монголия және қазақ ... әуре ... Да Лама (бас ... Дамбийжанцан сергелдеңі туралы соз болып отыр.
Бұл туралы Зардыхан Қинаятұлы. Моңғолиядағы қазақтар. Алматы, 2001, 88-103-
бет.
17 ... ... Іле ... ... 1994, Күйтің, 44-бет.
18.Ол да сонда. 45-бет.
19. А.Сарай. Революциядан ... ... ... ... 1991, ... ... Западное и Русское географическое общество по отделам
этнографии. 1891, XVII. Вып.2, 440-бет.
21. Г. ... ... ... и Урианхайский кран. Вып.. Л.,
1930, 457-бет.
22. Г.Н.Потаниа Очерки Северо-Западной Монголии. Петербург, 1881, 38-39-
бет.
23.Ол да сонда. 38-бет.
24. Г.Е.Грумм-Гржимайла, Западная ... и ... ... ... Вып.
Второй, Л, 1930,448-бет.
25.Г.Н.Потанин. Путешествия по Монголии. ОГИЗ. М., 1948,57-бет.
26.Д.Гонгор, Ховдын хурангуйтүүх. УБ., 1964, 83-бет.
27.М.И.Боголепов, М.П.Соболев. Очерки русско-монгольской торговли. Томск,
1911, ... ... ... по ... ... М., 1948,426-бет.
29.М.И.Боголепов, М.Н.Соболев. Очерки русско-монгольской торговли. Томск,
1911, 201-бет.
30.Д.Гонгор. Ховдын хураангуй түүх. УБ., 1964, 87-бет.
31. Абақ керей. 1994, Күйтің, 73-бет.
32. Абақ ... Іле ... ... 1994, Күйтің, 75-бет.
33.БНМАУ. Түүхийн тов архив. Ф-11, бума № 740, т.1, 18-19-
бет.
34.Ұлы Хурал архиві. Мемлекеттің 22-кіші құрылтайының ... IV ... 92, ... Ұлы құрылтайының архиві. 1931 жылғы қаулылар. 362-бет.
36.Үкіметтіц ... ... 1938 ... ... қарарлар. 353-354-бет.
37.БНМАУ-ын VIII их хурлын тоггоол // 1930 он. "Унэн" га іегі. 1942 он,
№102. 23-24-бет.
38.Халық ұлы хуралының архиві. 1960 ... ... II ... 140-бет.
39.Зардыхан Қинаятұлы. Жылаған жылдар шежіресі. Алматы, 1995, 182-183-бет.
40.ҚХР 1990жылы шілденің 1-күніне дейінгі жан санын тіркеген төртінші ... ... ... ... ... ... ... автономиялы
аудандық төртінші кезекті демографиялық санақтың қортындысы. Үрімжі. ... ... ... Ш.Ш. Абылай. Абылай хан. Алматы. 1992, 15 б.
42. Шын патшалығы орда естелігі (Чин шы лу) ... ... ... басылымы. Тайбей, 1964. Гаузүң патшаның орда есептелігі (Шын
гаузүң шылу). 548 т., 9-10 бб.
43. Бұл да сонда. 609 т., 18 ... Бұл да ... 613 т., 17 ... Вэй ... Шин хай төңкерісі Шынжаңда Үрімжі. Шынжаң халық
баспасы. -1981. -160 б. (16 б.).
46. Яң ... Бу ... үн ду. 4 ... -10 ... ... К. Алаш һам Алаш ... -58 б.
48. Қозыбаев М.К, Жауға шаптым ту байлап. -150 б.
49. Бу го жай үн ду. ... ... ... 5 жылы ... 2 ... телеграмма.
50. Garin Hfmbly. Central Asia (Орта Азияны зерттеу) 1996. -Ы 2, -60 ... ... ... төңкерісі және Кеңес Одағы өкіметі).
51. Гуревич Б.П. Взаимоотношения ... ... ... ... в 1918-1921 годах. -М., 1958; Советское
Востоковедение. 1958. -Ы 2.
52. Шыңжаң қоғамдық ғылым ... ... ... ... ... 3-кітап, -8 б.
53. Маңдыбайұлы К, Қазақ оқу-ағартуынан қысқаша дерек. -177-178 бб. ,
54. Ташбаев ... ... ... ... ... (1949 ж.
ҚХР құрылудан дейінгі - Н.М.) баспасөз тарихына аз аял. Іле ... ... -1989. ... -53 ... Ә. Өмір ... -1-3 ... патшалығы Гаузүң патшаның орда естелігі. 513 том, -17 б.
57. Төлегенұлы С. ... ... (1949 ж. ҚХР ... - Н.М.) ... ... ... ... шолу //Шынжаң қоғамдық ғылымы.-Үрімжі, 1991. № 1 -656.
58. 24-ші сілтемеге қараңыз.
59.Мұратбекұлы К. ... би // ... ... ... ... - N 3, -98-99 ... ... Потанин Г.Н. Очерки Северо-Западной Монголии Путешествие по
Монголии. -38-39 бб.
2. Шын патшалығы орда ... (Чин шы лу) ... ... ... ... ... 1964. ... патшаның орда есептелігі (Шын
гаузүң шылу). 548 т., 9-10 бб.
3. Бұл да сонда. 609 т., 18 ... Бұл да ... 613 т., 17 ... ... М.А. ... ... ... Азии.
6.Қытай-Ресей шекара келісімдер құжаттар жинағы (Жүң-Ыбияже тяу иө жи).
Пекин, 1973,44 б.
7 .Қурбангали Халид. Тауарих хамса (бес тарих). Қазан, 1910. ... ... 1992,141 ... Муқаметханулы. Қытай казақтарының қоғамдық тарихы (1860-1920
жж.). Алматы, 2000, 117 - 130 ... ... ... ... ... Үрімжі, 1987,564 6.
10. Яң Зыңшын. Өткен жазбалардың толықтамасы ("Бу го жай үн ду"). Қолжазба,
1926,4- жинақ, 10 ... ... ... ... Тарих институты. Шынжаңның қыскаша
тарихы ("Шын жаң жян шы") 3- ... ... 1988, 105 ... ... ... ... ел Алматы, 2000. 13 б.
13. Шынжаң Үш аймақ революциясы ("Шын жаң сан шүй гы миң шы").
Пекин, 1998,44 6.
14.Хасан ... ... ... ... ... 1999, 55 ... Чин, патшалығы Рынзүң патшаның орда естелігі. 146 т, 7 6. *-А
16.Шынжаң Ұйғыр автономия районы сериялы материал редакциясы. Қазақтың
қоғамдық тарихын ... ... са кі ше хэй ли шы дяу ша"). ... 1987,13 6.
17.Қытайдағы қазақтардың қоғамдық тарихы (1860-192 жж.).
145 6.
18.Шыңжан Үш аймак революциясы тарихы. 63 б.
19.Қытайдағы қазақтардың қоғамдық тарихы (1860-192 жж.), 25- 254 ... Н. ... ... тарихы. Үрімжі, 1987, 582 б. 71.
21. Жәкеұлы М. Алтай ағартуы тарихынан // Жастүлек. Алтай. 1987, №3,87 ... С ... ... (1949 ж. ҚХР ... ... ... қазақ тіліндегі ақпарат - баспасоз тарихынан шолу // Шыңжан
қоғамдық ғылымы. Үрімжі, 1991, № 1,63-72 ... ... Н. ... ... қоғамды тарихы (1860-1920)»
Алматы 2000. 253-б.
24. Ғабдолмұхамбет оғды Н. «Қытай қазағы» /// ... ... ... Н. ... ... ... 2000.
26. Мендимкулова Г.М. «Исторические судьбы казахской»
27. Назарбаев Н.Ә. ... ... ... 2003, ... ... ... ... қысқаша тарихы, Ұрімжі., 1987.662-б.
29. Жақып Мырзаханұлы қазақ ... ... ... 2006 ... ... ... Тарихи этнографиялық зерттеулер., Құлжа 1990.
31. Айып Нүспокасұлы. Ағаш бесіктен жер ... ... ... 2002. ... Зейнолла Сәнік. Қазақтың тұрмыс- салт білімдері. Үрімжі., 1999 1-б.
33. Ясын Құмарұлы. Қазақтың салт-дәстүрі. Үрімжі 2006. 2-б.
34. Су бихай. ... ... ... ... ... ... Бопайұлы. Асыл қазына. Үрімжі 2002.3-б.
36. Қазақтың қысқаша тарихын жазу ... ... ... ... ... ... ... Ғасырлар қойнауынан. Бижин 2004. 332-б.
38. Жақып мырзаханұлы. Қазақтың діни ... мен діни әдет ... ... ... ғылымы, №1, 1987.
39. Нығымет Мыңжани. Ислам дінінің қазақтың әлеуметтік мәдениетіне болған
ықпалы//. Шиңжаң қоғамдық ғылымдар мінбесі, №3, 1989.
40. Жаң юн. ... ... // ... жазушылар,и №3, 1990 .
41. Хы Шүеий, Зақан ... және ... ... ... ... ... ... халық баспасы. - 1994. -294 б.
42. Жәнәбілұлы Қ., Сусанбайұлы К, және басқалар. Абақ керей. -Күйтін:
Іле халық баспасы. -1994. -540 ... ... Н. Шын ... кезіндегі қазақ халқы. -Үрімжі:
Шынжаң халық баспасы. - 1997. -198 ... Осы ... Шын ... ... ... ... ... тарихын зерттеу ғылыми қоғамының 3-
кезекті конференциясының ғылыми мақалалар таңдамалылары
-Пекин: Пекин реформа баспасы. -1991. -154-161 бб.
45. Жаң Янь. ... таяу ... және осы ... ... қолданған үстемдік саясаттары//Батыс
солтүстіктің тарихи географиясы. 1996, N1,-46-56 ... Юан ... ... ... ... руының тарихи
қайнарына анықтама //Батыс өңірді зерттеу ("Ши үйі ян жию").
-Үрімжі, 1997. N 2, -46 - 53 бб.
47. Хүң Тау. Яң ... ... ... және ... Ұлттарды зерттеу -Пекин, 1998, N 1, -71-79 бб.
48. Хы Шынляң. Шын патшалығы ... ... ... ... ... және ... бес құжатқа
түсіндірме // ... ... ... ... ... Пекин,
1985, N 3, -12 - 22 бб.
49. Мұхдметханұлы Н. Шын ... ... ... ... ... ... туралы // Шынжаң қоғамдық ғалымы.
-Үрімжі, 1991, N 2, -77-86 бб.
50. Сагуш Тору. ... ... ... ... ... ... Киото: Уошикава хрофуми баспасы. -1963,
2 т. -824 б.; Осы автор. Шынжандағы ... ... ... Уошикава хрофуми баспасы. -1986. -450 6.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қытай Халық Республикасындағы қазақтардың экономикалық-әлеуметтік жағдайлары (1949 ж. аяғы 1962 ж)41 бет
Әсет Найманбайұлы «Бақтиярдың қырық бұтағы» циклдік топтамасының жанрлық ерекшеліктері23 бет
Ұлт-азаттық көтерілістері туралы Қытай қазақтарының тарихи жырлар20 бет
Әдеби байланыс Хасен Оралтай және Қажығұмар Шабданұлы шығармашылығы7 бет
1917-1920 жылдар аралығындағы Астрахан қазақтары158 бет
XV-XVIIIғғ. Қазақтардың дәстүрлі мәдениеті9 бет
Алаш философиясы әлем қазақтары мәдениеті контексінде4 бет
Алыс шет елдердегі қазақтар5 бет
Алыс, жақын шетелдік қазақтар тілінің зерттелуі63 бет
Арал өңірі қазақтарының XIX ғасырдағы Хиуа хандығы мен Ресейге қарсы ұлт – азаттық күресі14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь