Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала). Ғ.Қараштың ізденіс жылдары жайлы мәлімет

Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы
Ғұмар Қарашев шығармашылығы
Ғұмар Қарашевтың өмірі мен қызметі
Қазақтың азаттығын аңсаған
Қорытынды
Әдебиеттер тізімі
Шәді Жәңгірұлы – шығыс классикалық әдебиетінің назирагөйлік дәстүрін жете меңгерген ақын, есімдері әлемге мәшһүр шығыс шайырлары поэзиясындағы дәстүрлі тақырыптар мен сюжеттерді, гуманистік, ағартушылық мотивтерді өзінше жырлап, мазмұн мен түр жағынан, идеясы мен сюжеттік желісі тұрғысынан мүлдем жаңа, төлтума шығармалар жазған дарынды қаламгер»,- дейді ақын шығармашылығын монографиялық тұрғыда зерттеген Н.Келімбетов. Қазақ елінің оқу мен ¬¬¬¬¬¬¬-өнерді үйренуінің аса қажет екенін насихаттап, халық тарихына, ел-жұрттың тұрмыс жағдайына баса назар аударған, сонымен бірге арғы- бергі хандарымыздың өмірбаянына үңіліп, бізге жеткізген зиялы ақындарымыздың бірі.
Шәді төре Жәңгірұлы (1852-1933 ж.ж.) бұрынғы Сырдария губерниясы, Түркістан уезі, Жылыбұлақ болысында (қазіргі Созақ ауданы) дүниеге келген.
Шәді Жәңгірұлы Абылай ханның тікелей ұрпағы. Хан Кененің інісі. Абылайдың ұлы-Қасым хан. Қасымның Кіші жүзден алған Қанат деген әйелі болған деседі. Содан Есенгелді, Саржан деген ұлдары туғаны тарихтан мәлім. Есенгелдінің ұлы-Жәңгір төре. Сонда Шәді ақын Абылай ханның шөбересі.
Шәді Жәңгірұлы қазіргі Шымкент облысының Созақ ауданындағы Қызылкөл деген жерде туған. Шын аты – Сұлтанбек, анасы еркелетіп «Шәді» атап кеткен. Абылайдың нәсілінен тараған ұрпақ.
1. Келімбетов Н. Шәді ақын. Алматы.- Жазушы, 1974ж.-96б.
2. Әбдіқадыров Қ. «Шәді ақынның дастандары» //«Соц.Қазақстан». 1975ж.,
3. Әуезов М. Шығармалар. 12 томдық, А, 1969, 11б.
4. ХХ ғ. бас кезіндегі қазақ әдебиеті. (Хрестоматиялық жинақ) А., 1994
5. Шәді төре. «Назым сияр шәріп» А., 1995. 35бет.
6.Қ. Сыдиқов. Таталас тағдыр кешкен.- Социалистік қазақстан, 15 желтоқсан 1989 ж. Салтанат Ысмағұлова. Қиын да сұлу тағдыр. – Жалын, 1989 ж., №3. Б.Байғалиев. талынған тұлпар. – алматы ақшамы, 30 қаңтар 1990 ж. М.Тәжімұраттегі. Біз білмейтін ғұмар Қараш. Ана тілі, 18 сәуір 1991 ж. Х.Сүйіншіәлиев. Оқушысына асыққан асыл жыр. – зерде, 1990, №10.
7. Қайраткер Ғұмар Қарашев. – Қазақ әдебиеті, 29 желтоқсан 1989 ж.
8. Қараш Ғ. Замана. Алматы. Ғылым, 1994.
9.Қадиболла Сыдиықұлы. Халқымен қайта табысқандар. Алматы. Ғылым, 1997.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы ... ... ... өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала). Ғ.Қараштың ізденіс жылдары.
Орындаған: Қажыбекова А.С.
Тексерген: Еспенбетов А.С.
Семей 2015
Ш.Жәңгіровтың өмірі мен ... ... - ... классикалық әдебиетінің назирагөйлік дәстүрін жете меңгерген ақын, есімдері әлемге мәшһүр шығыс шайырлары поэзиясындағы дәстүрлі тақырыптар мен сюжеттерді, гуманистік, ағартушылық ... ... ... ... мен түр жағынан, идеясы мен сюжеттік желісі тұрғысынан мүлдем жаңа, төлтума шығармалар жазған дарынды қаламгер>>,- дейді ақын шығармашылығын ... ... ... ... ... елінің оқу мен - - - - - - - - ... ... аса ... ... насихаттап, халық тарихына, ел-жұрттың тұрмыс жағдайына баса назар ... ... ... ... ... хандарымыздың өмірбаянына үңіліп, бізге жеткізген зиялы ақындарымыздың бірі.
Шәді төре Жәңгірұлы (1852-1933 ж.ж.) бұрынғы Сырдария губерниясы, Түркістан ... ... ... (қазіргі Созақ ауданы) дүниеге келген.
Шәді Жәңгірұлы Абылай ханның тікелей ұрпағы. Хан Кененің інісі. Абылайдың ұлы-Қасым хан. Қасымның Кіші ... ... ... ... ... болған деседі. Содан Есенгелді, Саржан деген ұлдары туғаны ... ... ... ... ... Сонда Шәді ақын Абылай ханның шөбересі.
Шәді Жәңгірұлы қазіргі Шымкент облысының Созақ ауданындағы Қызылкөл деген ... ... Шын аты - ... ... еркелетіп атап кеткен. Абылайдың нәсілінен тараған ұрпақ.
Абылай
Уәли Қасым (қасқа жолды Қасым)
Шыңғыс Есенгелді, Ержан, Құдайменде
Шоқан Кенесары, Наурызбай
Жәңгір
Шәді
, дей келе ... ... ... ... ... ... аса ақылды, зерек. өнерлі, шешен, елге қадірлі болғандығын айтып өтеді.Халық атап кеткен. Әмеңгерлікпен Жәңгірге ... ... мен ... Шәді ... Шәді төре - ... әрі ... әрі ... әрі жалғыз ұлы болады. Шәді төре Жәңгір мен Мәуті ханымның әрі түңғышы, әрі кенжесі, ... үлы ... Осы ... ... мен әкесі болашақ ақынды мәпелеп өсірген. Анасы еркелетіп деп атап, ... жүрт оның ... ... атын ... Шәді деп ... - ... жылы ... жасында Шәдіні әкесі ауыл молдасына дәріс алсын деп береді. Зерек, алғырлығымен Шәді хат танып шығады. Келер жылы ... ... Шаян ... ... ... Осында оқып жүріп Щәді өз бетінше қисса, хикаяларын оқуға дағдыланады.1864 жылы Шәді ... ... ... ... ... дәріс алып , араб- парсы тілдерін меңгереді . 13 жасар ... ... ... Шәріп оған , , сияқты ертегілерін үнемі айтып, оқып беріп отырған . Шымкентте екі ... ... ... ... араб ... ... өз бетінше толық игеріп шығады. 1865 жылы Шымкентті Черняев ... ... соң, ... ... ... ... 1866 жылы Шәді ... артынан Ташкентке барып, Орта Азия ақындары мен ғүламаларынан дәріс алады. Араб, шығыс әдебиетін зерттеп, игереді. Ол Ташкент медресесінің ... 7-8 ай ... соң оны ... ... ... ... түседі. Шәді Бұхарадағы медресесін бітіріп, сол кездегі өзбек, түрікмен, ... ... ... ... Дін ... қоса ... медреседе оқыса да, Шәдінің ақындық дінезі мұқалмай, өткір, сыншыл тілі жасымайды. Оған сол кездегі өзімен тұстас дүмше молдалар мен ... ... ... ... кепілдік етеді. [2,53] - дейді Қ.Әбдіқадыров).
1870 жылы еліне қайтып, бұдан кейін оқу оқымайды. Жеті ... соң ... ... ... ... Мұнан соң Шәді үй шаруасынан ұзап шыға алмай, кітап оқу, қисса, дастан жазу жұмыстарымен айналысады. Осы уақыттан ... ... ... ... Шәді үй ... қоса жыр ... ... айналысады.
1877 жылы әкесі Жәңгір, көп ұзамай анасы Мәуіті дүние салады. Енді үй ішінің бар тауқыметі Шәдінің ... ... Осы ... ол ... ... ... ... өңірінде белгілі зергер атанған.
1931 жылы ауыл белсенділері Шәдіні молда деп айыптап, Марғұланға жер ... Асан ... ... ... ... ... 1933 ... 12 қыркүйегінде қайтыс болады.
Шәді төре төңкеріске ... ең көп ... ... ақын.Негізгі тақырыбы-дін. Осы салада көлемді еңбек жазып, тер төккен ғалым ағамыз ... ... 13 ... атын атап, түсін түстейді. Бұл кітаптардың санын 22-ге жеткізетіндер бар. Қазақ Ғылым акдемиясының ... ... ... ақынның 9 кітабы бар екен. Шәді ақынның діни білімі жоғары болған. Шәдінің тағы бір ерекшелігі-өзі тұстас ақындар айтысқа ... ... ... ... Ол ... жазба ақындары көп болмаған. Яғни,Шәді қазақ жазба әдебиетінің қалыптасу ... осы ... ... ... ... әдебиет тарихында өзіндік орны бар тұлға.
Қазір жұрттың бәрі ... ... ... ... деген ақын бар. Ол Көкенташ медресесін бітіріп келеді. Өзі жас,өзі білімді, жалындап жүрген кезі болса керек. ... ... ... ... хат ... ... ... ұрынады. Содан Шәді ,-деген жауап жазады. Бірақ Тұрмағамбет қайта ұрынбайды. Бұл айтыс Т.Ізтілеуов шығармаларының толық ... ... ... ... ... Тұрмағамбеттен кем болған.
Шәді Көкенташ медресесін бітіріп, шатырхат алады. Қазіргі диплом. Сөйтіп елге ... ... ... ... Бала ... ... ... дастандарды сол кезде жазады. Сөйтіп жүргенде Кеңес үкіметі орнайды. Коммунистік жүйенің тәртібі қатал. Өз дегеніне көнбей,бұра тартқандарды аямайды.Әсіресе,қожа,молда,тіпті,ескіше ... бар ... ... ... ... әрі діни ... еңбек жазған Шәді де, сөз жоқ, қуғын көреді. Зерттеушілердің, елдегі көнекөз қариялардың айтуынша, өмірінің соңы өте ауыр ... адам ... ... айыппен абақтыға жабылып, кейін Тәжікстан,Өзбекстан жаққа жер аударылып кетеді.Содан ... ... ... оның атын ... да ... ... Шәді ақынның зеттелмеу себебі де осы.
Шәдіні Аралда түрмеге қамайды. Сөйтсе, таңертең Шәді азан шақырса ... ... ... ... ... екен. Содан түрменің бастығы қорқып, оны Барсакелмес аралына жер аударып жібереді. Шал адам, қуғында жүреді, сақал - шашы ... үсті - басы ... ... әлгі түрменің бастығы қазақ екен, жаны ашып, Шәдіні ... екі ... ... ... ... ... Қай үйге ... білмей келе жатса, бір - екі адам оқып отырады. Шәді ақын бір - екі ... ... ... ... ... , - деп шамданады. Мен жазған адаммын дейді. Содан жаңа үйдің әйелі деп қуанып, оны төрге ... ... ... Екі күннен соң параходпен түрмеге қайтады. Ішінде Шәді жоқ. деп үйіне келсе, Шәді ақын төрде отыр екен. ... ... ... үйі ... бастығының үйі екен. Анасы өтініш жасаған соң, түрме ... оны өлді деп акт ... ... ... Шәді төре Өзбекстанға солай жер аударылған екен.
Ашаршылық ... ... 1933 жыл, ... ... ... кете ... екен. Арада 25 жыл өткенде моланың бір шеті ашылып қалады. Сол ... ... бар ... ... ... үшін ашады. Сөйтсе, Шәдінің сақал-шашы мен тырнағы өсіп кеткен. Денесі 25 ... ... ... Құранды көп оқыған адамның ішіне Құран түсіп кетеді де, денесі бұзылмайды деген сөз бар, соның рас болғаны да. Бұл оқиғаны сол ... ... әлі ... жыр ... айтады.
Ақындық- Алладан берілетін қасиет.Шәді ақынның көріпкелдік, әулиелік қасиеттері туралы ел арасында әңгіме көп. ... ... ... ... сол ... дәлелі. Әлемді таң қалдырған өзіміздің Мәшһүр Жүсіптің мүрдесі ше? Көп оқыған ілім ... ... ... ... ... ... десек те, Шәді тегін адам емес. Әйтеуір бір ... ... ... ... ... көк тас әкеліп қойып, белгі соғады. Сол кезде Сталин дүниеден өтіп, жылымық ... Сыр ... ... ... ... ... өтеді. Жүсіпбектің Сейітқасым деген баласы болады. Сейітқасым мен Бектай екеуі Өзбекстанға Шәдінің моласын іздеп барады. Таппай жүрсе, бір көк тас ... ... ... Қазып Шәді алып қараса, деп араб тілінде жазылған екен. Олар көк тасты түзеп ... ... ... ... ... соң ... ... Шәді туралы газетіне мақала жазып апарады. Қызылорда мен Жамбылдың облыстық газеттеріне береді. Бәрақ ешкім баспайды. Заман ... ... ғой ол ... Одан бері де 30 жыл ... ... ... ... шаршаған Бекең менің хабарымды естіп, хабарласқан жері екен ғой.
Шәді қолына қалам алып, ақындық жолына түскеннен бастап, ұсақ өлендермен қатар, ... ... ... де ... Ол ... ... ... Қазан, Орынбор қалаларында бастырып шығарады. Шәді төре бас аяғы ... ... ... ... ... жазған. Шәді өз шығармаларын көбіне XIX ғасырдың 80-90 жылдары, әсіресе XX ғасырдың алғашқы он жылдарында жазған. Шәді ... ... ... ... ... ... шығыс классиктерін оқып, солардан сусындаған таланттың шығармашылығы - дастандар еді. Шәді діндар қаламгер болған. Оның діни негізде ... ... өте көп. ... "Сияр-шәріп", "Фех-қайдан", "Ахуал-қиямет", "Назым Ахмет Жами", "Назым Ибраһим Халиолла", "Хазіреті Мұса мен Перғауын", "Мұсаның таурат ... , , , ... хан ... ... ) , , , , , т.б. ... Мұхаммед(с.ғ.с.) пайғамбардың өмірі жайлы жазған. Тіпті,роман жазған деген деректер де кездеседі. Бірақ кешегі қуғын-сүргіннің кезінде ... ... ... ... деген еңбегі бүкіл түркі әлеміне, парсы шығанағы мен Орта Азияға танымал болған.
Шәді Оңтүстік ... өзі ... ... ... бәрімен таныс-біліс болған. Кейде олармен әзіл-оспақта айтысып жүрген. Солардың ішінен ол Молда Мұсаны, Майлыны, Құлыншақты, Бұдабайды, Мәделіні, Тұрмағамбетті өте ... ... ... ... ... күз ... ақын ... туралы көлемді, тарихи поэма жазады. Поэмада автор орыс және ... ... ... аса ... ... ғылыми, прогресшіл тұрғыдан дәл түсініп бағалайды. Бұл туралы 1916 жылы ... ... ... ... ... ... былай дейді: .
Шәді әрбір адам ғылым үйренуге, өнер білуге, әлемнің белгісіз сырларын зерттеп түсінуге, әрі өнер-ғылымның ... ... ... ... ... ... ... айтады. Мұндай пікірлерін ақын кейде діни сөздермен астарлап та айтады, яғни сөзінің ... ... ... ... үшін діни сөздерді, деректерді, аңыздарды пайдаланады.
Революцияға дейінгі ... ... ... ... ... ... ... Шығыс классик әдебиетімен байланысы, дәстүрі жайлы еңбектерде сөз арасында Шәді ақын және оның ... ... ... ... ... Ал ... не ... не жеке шығармаларының аты аталады.
Шәді ақын туралы бірді-екілі пікір айтатын ғылыми-зерттеулер мен мақалалардан ... ... ... ... ... ... ... да ... ... ... ... ойлы, қызықты дастандар жазған, шығармалары халық арасында қолжазба күйіндеі де, кітап болып та кең тарап кеткен, артына мол, құнды ... мұра ... ... ... ақын ... ... ... авторлардың бәрі Шәдінің Шығыс классик әдебиетінен еркін сусындап, соның жақсы дәстүрін мықты ... ... ... назира дәстүрін дамыта түскен, білімдар, ілгерішіл ақын болғанын айтады;
Үшінші, ақын жөнінде пікір айтушылардың бәрі ... ... ... ерекшеліктерімен зерттеу, сөйтіп оның ең жақсы деген туындыларын ... ... ... -- ... ... алдындағы өте қызықты, аса күрделі мәселе, кешіктірмей қолға алатын міндет деп біледі.
Шәді Жәңгірұлы өз шығармаларының басым көпшілігін түрлі баспалардан ... ... ... ... Бұл ... ... бастырып шығару ісі біршама жандана бастаған болатын. Мәселен, бір ғана ... ... ... XIX ... ... және ... ... басқан он үш баспахана жұмыс істеген. Қазан қаласы қазақ ікітаптарын бастыруда елеулі орын ... ... ... ... ... қатар қазак кітаптары XIX ғасырда Петербург, Уфа, ... ... ... ... ... Верный, Астрахань қалаларында да шыға бастайды. Оған Россияның жалпы мәдени дамуы, экономикасының өрлеуі зор әсер ... ... ... XIX ғасыр мен XX ғасырдың бас кезінде осы қалалардан орта ... бір ... ... ... ... ... басылып шыққан, олардың тиражы орта есеппен алғанда бес ... ... ... ... ... ... ... Қазан, Орынбор қалаларында басылып шыққан, Ташкентте Ғүлам Хасан Ғарифжанов баспаханасынан литографиялық ... ... ... ... ... ... Сейдахмет Сүлейменқожаұлы мен Кәрімжан Хакімжанұлының қаражатымен басылып отырған. Ал, татарлар ... ... және ... ... мен ... Кәрімовтар Шәді ақынның шығармаларын Қазан, Орынбор баспаларында бастырып шығарған.
Ғұмар Қарашев шығармашылығы
Жоспары
1. Ғұмар Қараштың өмірі мен қызметі
2. Өлеңдері.
3.Аударма жанрына қосқан ... ... ... ... ... ... ... және философиялық ой-пікірін өзінше дамытып, өзінің өлшеусіз үлесін ... ірі ... бірі - ... Қарашев. Ол туралы соңғы бір-екі жыл аралығында ғана баспасөз беттерінде бірнеше мақалалар басылды. Көп ... бойы оның ... ... көтерілген проблемасы өте көкейкесті, баға жетпейтін еңбектері коммунистік идеологияның тікелей әсерімен шаңға көміліп, кітап қоймаларының түпкір-түпкірлерінде "қажетсіз" болып жатты. ... ... оның ... мұрасына жаны ашымаған коммунистік партияның шала сауатты идеологтары Ғ.Қарашаевтың есімін жазуға да, ... да тиым ... Қын ... ... ... жатпас демекші, әйтеуір ақиқат орнауының нәтижесінде Ғ.Қарашевтың құнды мұралары ортамызға ... ... ... ... ... ... төңкерісіне дейінгі мерзімді баспасөз беттерінде, архив қазыналарында жиі-жиі кездеседі. Оның есімі ХХ ғасырдың бас ... ... ... ... орыс ... жарық көрген газет, журналдар мен кітаптардың беттерінен түскен емес және Рессейдің бүкіл түрік тілдес халықтарын аузына қаратқандығын ... ... ... ... ... ... ... жаппай орыстандыру әрекетінен жапа шеккен, халықты ұлттық бірлікке, ынтымақтастыққа шақырып, іштей күрең қабақ болып жатқан қазақ еліне ... ақыл ... де ... ... еді. ... ... оның ... партиясын жақтағаны және оның құрамында белсенді мүше болуына байланысты қайраткердің есімін коммунистік идеологияның ұлттық нигилистері тарихтан мүлдем сызып ... жан ... тер ... ... ... ... ... социализм" дәуірінің ызғары өңменімізден өтіп, зерттеушілердің үстінен құс ұшырып, астынан ит жүгірткен заманның өзінде-ақ оның творчестволық қызметі, жазған ... ... ... ... ... зерттеушілердің назарларынан тыс қалмаған еді, ол туралы мәліметтер оқтын-оқтын баспасөзде басылып жатты. 1958 жылы Москва ... ... ... ... ... ... деп аталатын үлкен жинақта "Покинувшей невесте" және "Не понимаю" деп аталатын өлеңдері беріліп, ол ... ірі ... деп ... Сонымен қатар 1965 жылы "Ғылым" баспасынан жарық көрген "Қазақ әдебиеті тарихының" ІІ томында аяулы ... ... ... ... ... ... Осы зерттеуде ол туралы "Қазақ әдебиетінің ең көрнекті ... бірі - ... ... баға ... ... "оның творчестволық мұрасы әр алуан, әрі мол. Оның мұрасын соны тудырған дәуірдің күрделі ... ... ... ... ... сын ... қарай талдап тексеру, байыптылықпен игеру қажет,"(2)-деп тұжырым ... ... ... одақ жұртшылығына таныстыруда, білгілі ғалым, ірі ғылым ... ... ... пен ... ... көп үлес ... Олар 1962 жылы Москвада жарық көрген "Философская энциклопедия" атты ... ... ... ... ... мен ... ... бір-екі ауыз сөзбен баға бере келе, былай деп жазады: "...казахский поэт, ... ... ... ... некоторые догмы ислама, ратовал за реформу школы, призывал к ... с ... ... Философской основой его творчества становится стихиний материализм"(3).
1966 жылы "Жазушы" баспасыннан шыққан ... ... ... ... ... деген монографиялық еңбегінде ақынның әдеби мұраларына шағын талдау жасалынып, зерттеуші былай деп жазады: "Қазақтың ХХ ғасырдың бас кезіндегі әдебиетінде көп ... ... көп мұра ... ақындардың бірі - Ғұмар Қарашев. Оның ... ... қос ... ... мен қателіктер де аз емес. Сондай-ақ, сол қайшылықты сарындардың әр кезіндегі сипаты да бір қалыпты болмаған.
Ғ.Қарашевтың творчестволық мұрасы мол әрі ... ... оның сол ... әлі ... ... ... жиналған да, түбегейлі зерттелген де емес"(4).
Халқымыздың сонау адал перзентінің шығармаларын насихаттауға көрнекті жазушы, ғалым Мұхтар ... ... ... ... Ол 1978 жылы ... ... ... Ғ.Қарашевтың бірнеше өлеңдерін Ленинград қаласында басылып шыққан "Поэты Казахстана" ... ... (5). ... ... ... энциклопедиясының 6-шы томында Ғ.Қарашевтың қысқаша өмірбаяны басылды, оның басында жарық көрген еңбектерінің тізімі беріліп, оның ... ... ... ... баға ... "Ол бірқатар еңбектерінде әдебиеттің негізгі демократиялық талабына үн қосып, халықты озық өнер-білімге шақырды, патша үкіметінің ішкі саясатын, қараңғылық пен ... ... ... ... ... ... тұңғыш рет баспасөз бетінде белгілі философ, ғалым, сыншы Рүстем Жанғозин көтереді. Тоталитарлық идеологияның үстемдігіне және тиым салған әрекеттеріне ... 1987 жылы ... ... ... ... табыстыруды батыл түрде мәселе етіп көтерді. Атап айтқанда, "Литературная газетада" ол былай деп атап көрсетті: "Томятся в рукописном ... ... ... сказания. Поэтическое наследие Шакарима, Г. Карашева и ... ... ... ... и ... ... до сих пор еще не ... реабилитации и прав гражданства, безропотно ожидая своей участи, в то время как иные поэты ... ... свои ... их "качественными" стихами. Увы, до сих пор еще некоторые отечественные чиновники продолжают проявлять к художественным достижениям прошлого недоверие и ... ... 1989 жылы ғана ... ... ... оның есімі қара тізімнен сызылып, оған тағылған айыптар жоққа шығарылып, халқымен қайта табысты (8). ... ... ... ... өзінің "Әдебиет пен өнер мәселелері бойынша 30-40-шы жылдар кезеңі мен 50-ші ... ... ... қаулыларды зерттеу жөніндегі Қазақстан Компартиясы Орталық комитеті ... ... ... кезінде тағылған жазықсыз айыптың күшін жоққа шығарды. Қорытындыда: "Ғ.Қарашев (1876-197 ) - ХХ ... ... ... ақын әрі ... ... ... ... Оның шығармаларында патшалық отарлау саясаты да, өкіметтің екіжүзділігі де, ... ... ... ... мен ... ... сыналды. Оның өлеңдері өмірдің мәні туралы, болмыстың ... ... сол ... дүниесіндегі өз халқының орны туралы философиялық ой - ... ... ... ... өрлеуге бастайтын жол ағарту арқылы өтеді...", - деп, оның творчествосына әділ баға берілді.(9) Тек осы қаулы қабылданғаннан кейін ғана ... ... ... ... ... көлемінде материалдар беріле бастады. Негізінде, бұл мақалалар әдебиетшілер мен журналистер арқылы басылды (10).
Осы кезде ... ... ... ... ... аз да болса сәуле түсірген зерттеуші Р.Жанғожин болды. Кең ... ... ... ... рет оның жаңа деректер негізінде шығармашылығын зерттеп, философиялық, саяси-құқықтық көзқарастары зерделенеді (11).
1994 жылы әдебиеттанушы ғалым Қ.Сыдиықов "Ғалым" баспасынан ... ... ... ... біршама еңбектері мен өлеңдерін жеке кітап етіп бастырып шығарды. Бұл ... ... ... зерттеушілерге үлкен көмек болғанын атап кеткен жөн (12).Сол автор өзінің "халқымен қайта табысқандар" деген зерттеулер мен толғаныстарында бұрын есімдері аталмаған ... қоса ... ... ... ... ... тұрғыдан талдау жасады (13). Зерттеуші еңбегінде Ғ.Қарашевты ақын, публицист, ойшыл, ағартушы ретінде ғана көрсете білді. Ғ.Қарашевтың саяси-құықтық ... ... ... 1998 жылы "Жеті жарғы" баспасынан жарық көрген "Арыстары алаштың" атты ... ... ... ... ... ... тұңғыш рет Ғ.Қарашевтың саяси-құқықтық көзқарасы кітаптың бір параграфы ретінде зерттеліп, болашақ ізденушілерге әдістемелік ... ... ... пікірлер алға тартылды (14).
Ғ.Қарашев хақында осы күнге дейін жазылып, зерттелген ... ... ... көрсетілген еңбектер дәрежесінде ғана. Ал оның саяси-құқықтық көзқарастары, халық игілігіне ... ... мен ... ... ... тарихында толық мағынада, жан-жақты қаралып, зерттелген емес.
Жалпы Ғ. Қарашевтың қоғамдық-саяси, ... ... ... ХХ ... ... ... қоғамының әлеуметтік шиеленістері мен орталық саясаттың тікелей ... ... ... ... ... ... баз қалпында көрсете білді. Ресейге қосылғанға дейінгі қазақ халқының еркін өмірі, нұрлы даласы, батырлық пен ержүрек, имандылыққа толы ізгі ... ... ... ... ... ойшылдың дара туындыларынан негізгі желі ретінде көрінеді. Ғ.Қарашевтың қоғамдық-саяси көзқарасы жоғары талдау жасалған ... ... ... ... толы емес, керісінше, сол заман, әлеуметтік практика тудырған қайшылықтарды біршама ... ... ... ... ... келген осындай дара тұлғалардың өмірі мен халықтың игілігі үшін атқарған қызметін кең және жан-жақты зерттеп, оны халыққа насихаттау- ... күн ... ... ... ... бірі. Себебі тарихты дамытқан ірі тұлғалардың дүниеге келулерінің өзі - ... ... ... болатын құбылыс. Олардың саяси аренаға көтеріліп, өзінің басшылық жасауымен, творчестволық ... ... ... халыққа жөн сілтеулері мемлекетті, құқықтық реформалар мен ұлттық прогресті сапалы сатыға көтерудің негізгі өзегі ... Атап ... осы ... ... ... былай деп жазды: "Невероятным по внутренней силе фактором исторического прогресса является фактор личности. Вне и помимо личности - ... ... - нет и не ... быть ... бы то ни было ... развития... Их деяния нередко опережали свое время, сами они были одиноки, непонятные в среде ... ... их ... было той ... ... в ... ... на которую вставали их последователи столетия спустя...
В конечном ... ... свое ... ... или ... созиданию или уничтожению, как так итогом всего будет непреклонная и ... ... ... ... ... на свои ... все то, что не мог сделать человек" (15).
Ғ.Қарашев туралы зерттеулер осы күнге дейін жоққа тән. Оның шығармашылығын зерттеуге, тіпті атын ... ... ... ... ... қайраткерлері сияқты қатаң тиым салды. Соның нәтижесінде оның есімі жас ұрпаққа жабулы қазан күйінде қала берді. ... ... ... мен ... зерттеулерде жалпы саяси, қоғам қайраткерлерінің өмірі мен қызметтерін зерттеу - ең күрделі мәселелерге ... ... ... ... ... өшіп қалған беттеріне үңіліп, тұлғаның ғұмырлық жолын айнытпай орнына келтіріп, көзге елестету үшін нақтылы өмір жолы ... ... ... ... ... ... мен материалдарға ғылыми негізде сараптама жасау үшін зерттеу методологиясының ауқымын ... ... ... кепілдік береді. Үшіншіден, Тарихи қайраткерлерді бағалауда "прогрессивтік" және "регрессивтік" жақтарын ғылым таразысына салуда біржақтылық ... ... ... баға ... ... ... қағидаларды басты назарда ұстаған жағдайда ғана тарихи қайраткерлердің өмірі, қызметі, қоғамдық-саяси, құқықтық көзқарастары ақиқат мағынасында сомдалады. ... ... ... көрнекті ғалым, академик С.З.Зиманов былай деп атап көрсетеді: "Өткен дәуірде өмір сүрген қайраткерлердің саяси көзқарастарын зерттеудің өзіне тән ... бар. ... - ... өмір ... және туындылар жасаған сол дәуір мен кезеңнің біртұтастық көрінісін азды-көпті болсада қалпына келтіру, өзіне қоғам дамуының бағытын және ... ... атап ... ... ... саласында, саясатта және идеолгияда. Сомдап айтқанда, зерттеуші тарихқа кіруі қажет. Бұл оңай ... ... ... ... ... ... құбылысты нақтылы-тарихи ыңғай туралы айту қиын-ақ. Кейде бізден алшақта қалған ... ... баға ... сол ... ... және ... ... білмей ынта білдіретін фактілермен де кездесіп қаламыз. Осыдан мәселелерді ашуда субъективизм және догматика туындайды" (16). Ғұмар Қарашевтың өмірі мен қызметі осы ... ... ... ... ... ...
Бізге жетен деректерге қарағанда, Ғұмар Қарашев- әдеби-діни қосымша есімі Ғабдолла Мұштақ - ... ... ... дәрежесі, ең білгір адам),1876 жылы қазіргі Батыс Қазақстан обылысының Бөкей ордасының ... ... ... ... ... дүниеге келген (17).
Ғұмар өмірі мен шығармашылығын алғаш көпшілікке таныстырып, оқулықтарға ендірген белгілі ғалым Есмағанбет Ысмайлов ... ... ұлы ... бірі деп баға ... де бар. ... ... идеология үстем болып тұрған Советтік кезеңде Қазақстандық көрнекті мамандар, қайраткерлері, өз халқының мүдесін қорғаған азаматтар қуғынға түсіп, ... ... ... да ... Қызылдан шыққан ("Жұлдыз журналы, 1992ж. №5") бандының қолынан қаза тапса да, өлген соң да Ғұмарға тыныштық бермей, оны ... ... деп ... өз ... аластағаны әйгілі. Соңын салдарынан Ғ.Қарашұлының өмірі қоғамдық - саяси, педагогикалық, әдеби қызматі ... ... ... ... ... ... Өткен бір жылы драматург Иж. Меңдіхановтың қызы Зылиха апай әкесі қаза ... 1919 ... ... ... ... келіп, үйімізді тіңтіп, керегін алып, көптеген кітаптарды, қолжазбаларды өртеп жіберді деген еді. Ғұмар өлтірілгеннен кейін де оның үйіне бейтаныс ... ... үйін ... ... ... фото т.б. құжаттарды жойып жіберді дейді жерлестері. Содан ақынның зор әдеби, педагогикалық, философиялық ... мен ... ... ... ... ... сол кездегі Батыс Қазақстанның Ғұмар туып-өскен Таловка (қазір Қазталовка) қысымының (ресми хесім деп аталған, былайша уезді). Кеңес ... ... ... ауыр ... орны ... қанды қасірет.
Ғұмар алғашқы күннен-ақ осы зұлматқа қарсы күресіп, 1918 жылы ... ... Куәр ... ... ... ... ... атаған) әрекеттерін әшкерелеп, әлінше бейбіт, қайырымды, әділ жергілікті үкімет орнатпақ болған. Бірақ бұл аса ауыр да, ... ... ... Бұл өзі ұзақ және деректерді талап ететін қиын әңгіме. Біз қазір ... бар және ... ... ... сүйеніп Ғ.Қарашұлының өміріне, туып-өскен ортасына байлынысты кейбір жаңсақ айтылған пікірлер мен қосымша жаңалығымызды ортаға салмақпыз. Өйткені ақын ... ... өте аз ... ... ... болмағанын айтып жүр. Бар мәлімет тек Е. Ысмайылов жинаған қорда. ... ... ... тіл және ... ... ... ... ақынның жерлесі, өзін көріп, өлеңдерін жатқа біліп, қағазға түсірген мұғалім Иманбай Жұмағазиевтің берген екі ... ... ... Ал ... дерексіз Ғұмардың өмірі мен қызметін толық баяндау қиын. Өйткені ол туралы жария мәліметтерді қате баршылық. ... ... мен ... тек ... ғана ... кітаптарында қысқаша жазылған. Ал ол туралы мәліметтер қайдан,қашан алынғаны ... ... ... ... Сол ... мәліметтердің сипатына қарағанда, көбі елден естіген, ауызекі әңгімелер секілді. Әйтпесе ақынның туған жылы, жері, ... ... ... ... әр ... ... ма? Мысалы Е.Ысмайылов неге Ғұмар ишан болды деп жазады, ол үлкен діни лауазым, екінің бірінің оған қолы ... ... ... ... ... 1902ж. жазған хатында Ғ.Қараш үйінде жұмыссыз отырған адам.
Ол бұрынғы Бөкей даласындағы қазір Батыс Қазақстан облысының ... ... "Құр ... ... жерде 1874 жылы дүниеге келген. Дәлел. Кенжалиев Нәсиболла 1919-1923 жылы, Шәңгерей Бөкеев пен Ғ.Қарашұлы ... ... ... ... ... №1 ... ... Құр құдық деген мекендерде мұғалім болып жұмыс істегенде екі ақынмен де жақсы араласып , тәлім алған. Ол кісі 1937ж. ... ... ... ... ... ... ... деп партиядан шығарылып, редакторлық жұмыстан қуылған содан ол Шәңгерей мен ... ... кісі ... ... ... болды.
Дегенмен кейде оңашада екі дүлдүл тату болғанын, Шәңгерей аса таза, шаруаға ұқыпты, мәдениетті екенін айтатын. Шаруашылығын ... ... ... ... ... ... татарлармен, Еуропа үлгісімен жүргізеді екен. Бұған көрші орыс ... да ... ... ... ... ... қарым-қатынасы өте мәдениетті, ұстамды болғанын, шашпалықпен даңғазаны, салалықты жаратпайтынын айтып отыратын. ... жылы ... ... мен ... ... ... ... Нәсиболланы қосшы бала етіп ілестіре барады. Ол бұларға күтуші болады, тамақ пісіріп, үй жинайды. Шортандыда ертеде Жантаза деген сымбатты келіншек ... ... ... ... ... әйел ... көптен көз салмайтын Шәкеңе де мінез-құлқы, жүріс-тұрысымен ұнап, көпке жаймай өлең жазып "Жантаза" атты күйде шығарыпты. Бұл пікірді сол ... ... ... ... та қостаған еді. Ал туған жылы туралы алғаш ... ... ... ... ... Ысмайылов оны 1876 ж. туған деген, бірақ бұл мәліметті қайдан ... ... ... ж.ж. ... ... Қалижан Бекхожиннің бастауымен үлкен айтыс болып, айып тағылды. Сол кезде Ғалым академиясының әдебиет бөлімінде Қ.Бекхожин, ... ... ... ... ... ... Бұрқан Қарашев: "Әкем 47 жасында қаза болды, мен 15 жаста ... ... Бұл бір ... Бұрқан өз әкесінің жасын білетін болар. Есағамыздың әрі зерттеп, анықтауына жәйі болмағаны белгілі. ... ... ... ... ... тыйым салды емес пе?
Бұрқан ағайдың сөзін қуаттайтын құжатты біз ... ... ... ... ... (К. Р. ОМА) таптық. 1902 жылы күзде Бөкей даласының Таловка ... ... ... ... басқаратын Уақытша Совет пердседателіне қисымдағы № 2 діни приходтың молдасы ауысып, ... ... ... ... ... указной молда етіп Ғұмар Қарашевті сайлағанын мәлімдеп, орысша қатынас қағаз жазған. Соңында Ғұмар Қ. ... ... ... астында болмаған, ал жасы 28-де деген. Бұдан біз Ғұмар діни лауазымға алғаш рет ие болғанын және жасын дәл ... ... ... ... ... ... тағайындау ісіне өзінше өте сақ болған. Ең алдымен орыс тілін білуі тиіс, екіншіден мінезі сенімді болу қажет деген.
Міне, бұл ... ... ... ... 1874 жылы ... ... Ол ... ерте айырылып, өмірдің қиыншылығы мен ауыртпалығын жас кезінен бастап тартады. Бірақ жастайынан зерек, еті тірі болғандықтан, ... ... ... ... ... ... ... білім алған. Діни білім ордасынан сусындай жүріп, өз тарапынан түркі тіліндегі шығыс классикалық әдебметін түпнұсқада оқиды, санасына ... ... ... ... ... уақытта өзі алған білімінің негізінде 1902-1910 жылдар аралығында Тіленшісай ... ... ... ... ... ... ісін ... алады. Ол оқу процесін тек қана Құран, иманшарт, әптиек ... ... діни ... оқып ... ... оқушылырға қазақша, орысша және татарша оқуды меңгеріп, география, тарих ... ... ... ... ... қайраткерлерінің мұндай "жағымсыз" әрекеттеріне жергілікті дін өкілдері қарсы болып, "ислам дінін бұзып, қазақ балаларын орыс қылды" деген айып ... ... ... (18). ... ... ... қоғамдық пікір туғызғанына қарамастан, халық оның бастаған ісіне әділ ... ... ... ... ... ... 1921 жылы ... жаңаша оқу саласында жасаған реформаторлық әрекеттері туралы М.Тұрғынбай деген қайраткер былай деп жазды: "Ғұмар бірінші адым қызметінде қазақ елін хате ... ... ... ... ... ... шайхы, соқыр молдалардың жолдары, істері хате екенін, әулиелік дген сөз дене азып, жан қиналған соң ... ... ... дерт ... осы ... ... ісін пайғамбар заманындағы мұсылмандыққа жақын келмейтінін сол "Өрнек" ... ... ... ... ... ... ... бірінші Орыс революциясы Ғ.Қарашевтың қоғамдық-саяси көзқарастарына мол әсерін тигізді. Патша өкіметінің барлық аймақтарында еркін ой мен революциялық көзқарастағы адамдарға қарсы ... ... ... ... әрекеті оның монархиялық режимге деген наразылығын күшейте ... Бұл ... 1932 жылы ... рет ... ... ... деп жазды: "1905 жылы Омардың пікіріне үлкен өзгеріс туады. Бұл өзгеріске себеп, 1905 жылы болатын төңкеріс. Бұл төңкерістен Омар хабардар ... ... ишан ... Омар ... басқаны білмейтін ишан болмайды. Ол арбаттың, түріктің газет-журналдарын оқумен қатар татар тілінде шығатын "Уақыт", "Тәржіман" ұрандарын ол осы ... ... ... (20). ... ... арлығында революциялық қозғалыстардың Ғ.Қарашевтың саяси қайраткер ретінде қалыптасуына тигізген ықпалы туралы ағылшын зерттеушісі Томас Виннер 1958 жылы жарық көрген "Орта Азия ... ... ... де жақсы баяндайды. Ол былай деп жазды: 1905 жылғы саяси толқулар оның өміріне ... ... ... өзгертіп, ол орыс төңкерісшілерінің мұрат-мақсатына еліктеп, ел арасында насихат жұмысын ... ... ... Ғ.Қараш бар күш-қуатын поэзияға арнап, еңбектері қазан, Офа және т.б. үлкен қалалардағы татар газеттерінде жарық көре ... Оның ... ... поэзиясы сияқты және әлеуметтік мазмұнға толы (21).
1911-1913 жылдарда Ғ.Қарашев Е.Бұйрин, Б.Қаратаев, Ш.Төкеев, С.Мендешев, ... ... озық ойлы ... ... ... ... ... және ағартушылық-реформаторлық ал кейбір тұстарымен революциялық бағыт танытқан "Қазақстан" газетін шығаруды қолға ... ... ... редакторы Елеусін Бұйрин болғанымен Ғ.Қарашев қазақша басылатын мате,риалдарды ... ... және оған ... жасағанын аңғарамыз. Олай дейтін себебіміз: біріншіден, "Қазақстан" газетінің тұңғыш санынан бастап, бұл басылым тоқтағанға дейінгі сандарының бәрінен де Ғ.Қарашевтың жазған бас ... ... ... ... ... ... өз атымен ғана емес, көбі "Оразақай", "қазақ", "Қазақиев" сияқты лақап аттармен беріліп отырған.
Екіншіден, Орда қаласында 1911 жылы ... 27-ші ... ... газетінің 2-ші номері шыққанда әуелі бас мақаладан бұрын басылған "Қазақстанның" 2 ... ... ... ... не ... ... аян. Қайғылы күндердің, ұйқысыз түндердің талайы бастан көшті. ... тар ... ... ... ... ... шыға-рушылдардың келешекте қиындықтардан қашуға ойлары жоқ, (22)-деп жариялаған. ... ... ... ... "Қазақстан" газетінің редакторы да, шығарушысы да жалғызөзі болмағанын анық байқалады. Үшіншіден, 1911 жылдың жаз ... ... ... ... ... ... типография А.Н. Щелковой" баспаханасының түрлі құрал-жабдықтары жеткілікті болмағандықтан бұл ... ... ... ... ... қажетті құралдары іздеп табу және ұзақ сапар шегіп, тіпті Баку қаласына ... ... ... бұл ... ... ... жақсы таныс отставкадағы генерал Зейнелғабиден Тафиевтен "Қазақстан" газетін шығаруға көмек ... ... ол 1000 ... ақша береді. Осы Бакуге барған сапары туралы Ғ.Қарашев "Баку" атты очеркінде былай деп жазды: "Былтыр, 1911 жылы зауза жұлдызының бас ... ... ... атқа ... адам ету ... ... арасында етілген бір қаулы бойынша Баку қаласында болған елден екеу шықтық... Еріккен екі тентек елден шығып кетті" ... көп ... да, шын ... "Қайырлы сапарлары болып, жеңіл барып, ауыр қайтқай" (23),-деп те ... ... ... атап көрсетеді.
Ғ.Қарашев "Қазақстан" газетінің бірінші санында баспасөздің ағартушылыты дамытуда, ұлт ... ... ... ... ... ... ... деген не зат?" деген мақаласында: "Қазақ халқына...басшы табылар ма?... Бірен-саран болған-білген ... ... шыға ... да ол ... бірге жүре алмайды. Енді қалай етпек керек?"-деп халыққа ой сала ... ... ... ... соғысына баға берумен басқа халықтардың тыныс-тіршілігінен хабардар болуға шақырады. "Дүниеде адам баласына біріннен бірі үйренуге керек қой; ... ... ... ... ... халықтарға көз жіберіп, солардан үлгі алуға. Оларда бүгін ... ... ... бері ... ... ... арасына тегіс шашылып, оқып, жақсы менен жаманды айырып, түзу бағытқа жөн тарту басталған. Ақын иесі адамдардың бір ауыз сөзі ... ... ... ... ... ... ... болады. Пайдалы істі ынтымақпен істей қойысады. Зарарлы істің зарарын күнілгері біліп, сақтанысады. Бізде олай емес, елдің бір шетінде бүлікшілік ... жау ... ... ... ... одан ... жоқ, ... өмірлерін өткізіп жатады" (24)-деп Ғ.Қарашев болашақ бірлік, тәуелсіздік үшін өнер, ғылымы дамыған цивилизациялық елдердің саяси, мәдени, құқықтық даму тәжірибелерінен ... ... ... ... ... ... ... жаңалық енгізуді үлкен саяси мәселе деңгейіне көтереді, оған зор үміт артады. ... ... ... ... көтермеген соң,-деп жалғастырады Ғ.Қарашев өз ойларын,- бізде ынтымақ жоқ, ... ... соң ... та жоқ. Бізді бір ниет, бір тілекке жиятұғын зат - газет! Сол ... ... ... ... Газет біздің достар алдында - көркіміз! Дұшпандарға қарсы құралымыз! Газет біздің білмегенімізді көрсететін ұстазымыз! Газет біздің ... ... ... тура ... салатын шамшырағымыз! Біз қазақ балаларына бұның қадірін біліп, ортамызда жанған бір ... ... ... болу аз, ақшаны аямай жазылып, алып, оқу парыз" (25).
Ғ.Қарашевпен Елеусін Бұйрин "Қазақстан" газетінің негізгі идеологтары ретінде оның ... ... ... ... ... де ... басып отырды. Мысалы, газеттің екінші санында бірнеше құттықтауларға орын беріп, "А.Р." деп қол ... ... орыс ... ... ... ... Бұл ... саяси мәнін түсіну үшін тексін толығынан берейік:
Наканец-то ... ... ... жданный акт.
Да, открытие печати в Орде
Стало ныне факт.
Факт уже неоспоримый,
Вот и ... ... ... нем как бы ... речь ... ... то ... не унывай.
С упованием в провидение,
Смело дело продолжай.
Помни, что и ветер море
Ведь не ... ... ... всем на горе ... страшно колыхает.
Так со временем из малой,
Самой меньшей из газет,
Выйдет витязь бравый, славный,
Как на диво всем, на ... путь себе ... ... ... он ... главу твою венец.
Открыть в Орде печать,
Давно, давно пора.
Осталось ... Ура! ... ... ... ... үн мен Орыс ... ... құлатуға шақыруға теңеулер нақтылы байқалады. Мысалы, автордың:
Хотя слабо то волнение,
Замандас, не ... ... в ... дело продолжай,-
Деген шумақтары 1905-1907 жылдар аралығында Ресейде болып өткен. Бірінші Орыс революциясының жеңіліске ұшырағанын атап көрсетіп, ары қарай ... ... в ... дело ... ұран тастап шақырады. Автордың:
Помни, что ветер море
Ведь не сразу подымает.
А поднявшись всем на горе
Страшно, страшно колыхает,-
деген ойларында саяси ... ... ... ... ... ... Оның ... мысалдап жазып отырғаны-тыныш, көлкіп жатқан теңіздің суын желдің бірден таудай толқын етіп қозғауы оңай шаруа емес, ал ондай толқындар ... ... ... ... ... ол бір сұрапыл шайқалыс, шайқас болды деп, теңеудің тамаша ... ... ... ... ... ... құлатуға бағытталған саяси күштер мен езілген ұлттардың көтерілістері ревалюцияға әкеп соқтаратынын дәлме-дәл суреттейді. ... ... ... ... өлең ... ... нағыз есіиін көрсетпей, "А.Р." деп тасалауы да тегін емес. Себебі ол ... ... ... ашық ... жаза алмағандығы бірден көзге түседі. Ізденіс барысында біз "А.Р." деген автордың кім екендігін анықтай алмадық. Бұл ... ... ... ... да ... ... ... идеялармен патша өкіметінің жұмысшылардың толқуларын қазақ халқының санасына сіңіру арқылы ұлтты Ресей монархиясына қарсы қою мәселесі 1912 жылы "Қазақстан" ... ... ... ... ... (27) және ... болған уақиғаның зардабы" (28) деген мақалалардан анық байқалады. Бұл мақалаларда газет шығарушылар Ғұмар Қарашев пен ... ... 1912 жылы ... 4-ші ... Лена ... ... орналасқан алтын өңдірісінде істейтін жұмысшыларды патша өкіметінің жазықсыз атуын ғана ... ... ... қатар таптық күрес деңгейінде қанаудың экономикалық және саяси себептеріне Карл ... ... ... ... ... баға ... "Бұл күнде үлкен байлар жүн, тері, оғәйри нәрселерді сатып ... ... ... ... я ... ... нәрселерді сату үшін күні бұрын жасатып қояды. Бұл іске байлардың өздері қол тигізейді, бәрінде қызметшілер ... ... бұл ... ... көп. ... заводта, фабрикада 40-50 мың кісі қызмет етеді. Бұл күнде ... ... ... бір жағы байлар, екінші жағы қызметшілер. Байлар: "Арзан жалдаймыз һәм таң атқаннан күн батқанға дейін қызмет еткіздіреміз",- дейді. Қызметшілер ... "Жоқ, біз ... ... ... һәм ... 8-10 ... ... істемейміз",-дейді. Егер байлар бұлардың дегенін етпесе, қызметтен бас тартып, бірнеше ай жатады. Бұны забастовка деп атайды. Забастовка болса заводта, ... ... ... Бұл ... ... зиян ... Сол себепті, осы уақытта байлар қызметін істетеді" (29).
Таптық, ... ... ... ... баға бере келе ... газет шығарушылар ереуілдердің формаларынада түсінік беріп, айырмақтарын ажыратып көрсетуге ден қойған. "екі түрлі забастовка болады,-деп ... ... ... ... - ... - ... ... - политическая... Әуелгісінде, яғни экономическая забастовкада қызметшілер өз мақсаттары үшін ғана ... бас ... ... ақыларын арттыру үшін, тамақтарын тоқ ету үшін... Политическая забастовкада ... ... ... ... бір кісінің күнелтуіне алты сағат қызмет жетеді (необходимое рабочие время). Қалған уақыттың барлығы байлар пайдасына кетеді, ... ... ... алты ... артық еткент уақытта жиналады... "прибавочная ценность" бұлар. Түп мақсаттары - барлық билікті өздері алып (политическая власть), өздерінше ... ... ... ... ... ... ... әркімге сыбаға беру" деген сөздерімен помещиктер мен ... ... ... құлатып, социалистік мемлекет құру идеясын жақтағаны сезіледі.
Осындай мақсат-мүдде көздеген ... және ... да ... ... шығаруға атсалысқан қазақ зиялылары шамалары келгенше аталмыш ... ... 18 ... ғана ... үлгерді (31). Қаражаттың жетіспеуінің салдарынан және полициялық бақылау мен цензорлық талаптар ... 1913 жылы ... әкеп ... Вице-губернатор Н. Вольферс газетті өз бұйрығымен жадаы. Зертеушілер М.С. Бурабаева пен О.А. Сегізбаев бұл пікірді растай келе ... ... ... ... ... была ... ... за пропаганду вредных взглядов, а ее сотрудники подвергались преследованию и арестом" ... ... ... ... ... 1917 ... дейінгі өмірінде беймәлім жақтары басымшылық. Бізге жеткен деректерге сараптама жасап ... оның ... ... ... Тек 1914 жылы ... қаласында "Аға тұлпар" өлеңдер жинаған ғана басып шығарады (33). Ал осы мерзімге дейін ол "Өрнек" (34), "Қарылғаш"(35), "Бәдел қажы" (36), ... (37), ... ... (38) ... өлең ... мен ... публицистикалық шығармаларымен ерекше көзге түсіп, бүкіл қазақ жұртшылығын аузына қаратқан еді.
1913 жылы Ғ.Қарашев А.Байтұрсыновтың басшылық ... ... ... газетін аса қуанышпен қабылдап, оның қазақ халқының ұлттық санасының оянуына және саяси мәселелерді бағалауда орасан зор роль ... ... ... бұл ... ... ... жұртына идеология болатынына ерекше ілтипат білдіреді. Осы мазмұндағы саяси көзқарасын ол "Сүйінші" деп аталатын өлеңінде білдіріп, былайша баяндайды:
Көңіл мерген, жүрек ... ... ... ... тісі ақсиып,
Келген жерден күліп тұр.
Киіз ойлы қазаққа -
"Қазақ" атты ұл туды.
Сүйінші, ... ... ... ... ... ... кем ... беруді жол көрмес.
Мол бермесе ұл бермес,
Жүрек сезіп, сеніп тұр.
Өмір - буын ... ... ... ... ... ... ... етіп -
Берер кезі келіп тұр.
Тарыққанда тапқаның,
Зарыққанда тапқаның.
Аспандағы айқын нұр,
Алабыңа еніп тұр.
Алатау мен ... ... ... ... ... ... арасы
Аралап хабар беріп тұр.
Ұран салып, үй тігіп,
Бас қосуға шақырып,
Болашақ кеше болғанда,
Құлағын салып, түріп тұр.
"Қазақ" атты ұл ... ... күн ... ... ... ... ... тұр. (39)
Ізденіс барысында біз Семей губерниялық революциялық ... ... ... ... ... оның 1917 жылдары Уфа қаласында діни қызмет атқарғанын аңғарамыз. Сол газетте мынадай мәлімет бар: ... 17-ші ... ... ... бір ... ... тұрды. Жалшы қазақ тобына Ғұмар баяндама жасап, дін ... ... ... көрілуіне лайықтауы; сол жалшы қазақ тобынан кейін Уфадан өз еліне қайтты" (40).
Ғ.Қарашев 1917 жылғы ақпан төңкерісін жылы шыраймен қабылдап, ақ ... ... ... ... ... ... сияқты қуанышпен қарсы алады. Демократия, ұлттық ояну, бостандық, теңдік идеясы отар болып келген Қазақстанды ... ... ... ... сеніммен қарады. Дегенмен де Ғ.Қарашев "осы аралықта ... ... қос ... саясатын жете түсінбейді. Қазақ қоғамының барлық озық ойлы азаматтары А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Ә.Бөкейханов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов сияқты ірі ... ... ... ... ... қолдайды" (41).
Ақпан ревалюциясының алғашқы күнінен бастап, халық арасында жаңа өмірдің талаптарын насихаттау ісіне белсене араласады. Қос ... ... ... бағдарламалары мен жер автономия мәселелері туралы айтыс-тартысқа әбден тәнті болады. Осындай ... ... ... ... ... ... қырып-жою, үркіту-қорқыту саясатының нәтижесінде билікті қолдарына алып үлгереді. Ғ.Қарашев қазақтың басқа озық ойлы ... ... ... күш пен ... ... ... ... білдіреді. Сол кездегі зиялылардың Қазақ төңкерісіне деген көзқарастары А.Байтұрсынов мына тұжырымдарында ... ... ... понятнее было киргизам Февральская революция, настолько же непонятной показалась им Октябрьская революция.
С какой радостью встретили они ... ... с ... же ... пришлось им встретить вторую. Такое отношение киргизов к той и другой революции весьма естественно и понятно тем, кто ... с ... ... ... ... было ... ... с радостью встречена киргизами потому, что во-первых, она освободила их от ... и ... ... ... и, ... ... ... осуществить свою заветную мечту - управлять самостоятельно. То, что ... ... ... ... ... ... ... у киргизов нет капитализма, ни классоой диффеернциации; даже собственность у них не так резко разграничена, как у других народов: ... ... ... ... у них ... достоянием. Наводила же на киргизов ужас Октябрьская ... ... ... ... На ... она ... ... грабежом, злоупотреблениями и своеобразной диктаторской властью, говаря короче, движение на окраинах часто представляло собой не ... ...а ... ... ... шын ... ... ... еді. Ленин партиясы басқарған өкімет қылыштың жүзімен, зеңбіректің үнімен, винтовканың оғымен қазақ даласын қанға бояп, пролетариат диктатурасын ... ... шегі ... ... ... ... көрген Ғ.Қарашев. А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов, М.Дулатов сияқты есімдері алты алашқа мәлім қазақ зиялыларымен бірге Алаш Орда ... ... сөз ... ... ... орай ол 1917 жылы желтоқсанның 5-13 жұлдызында орынбор қаласында өткен Жалпы қазақ съезіне ерекше тізім құрамымен, арнайы шақырумен қатысады (43).
Ғұмар ... Алаш орда ... ... ... ... тәуелсіз ұлттық, демократикалық мемлекет болуына қуаныштық сезіммен ... ... ... ... тең құқықтық дәрежеде болуын аңсайды, осы мақсатқа жетуде бүкіл қазақ халқына үндеу тастады. Мысалы, "Сарыарқа" газетінде жарияланған ... ... ... ... деген өлеңдерінде ұлттық езгі мен империялық басқыншылықтан әбден азап көрген елін құлдық пен орталық бұғаудан босануға ... ... ... ... ол ... ... қанықпа, қамалма!
Ел болар қамыңды амалда!
Кетті түн, енді таң, ... ... ... сал ... ... баққан, жай жатқан ел едін,
Бейнетті көп таратқан ер едің,
Қаны жат, тілі жат, діні жат,
Жат елден ... жеп ... жем, бай ... кен ... жоқ, биліктен кем едің.
Партия - сұрқия, қым-қиғаш,
Бірлік жоқ, көп надан сен едің.
Зарыққан-тарыққан ... ... ... ... ... ... де мін бабанын тағына!
Құның жоқ, құлдықта өліп ең,
Терезең төрімен болды тең.
Намыстан, қайраттан, қатарға ен!
Басқадан кем болған сенің нең!
Ұраным, қорғаным, сен ... ... мал мен бас! ... тап, өрге шап, қару ... алға бас! Алла! Алаш! (46)
Бірақ Ғ.Қарашев 1918 жылы ақпен айының соңында "Колчак әскерінің ... ... ... ... ... соң Кеңес өкіметі жағына өтеді" (47). Әрине, бұл себептен басқа Алаш Орда өкіметі құрамындағы қақтығыстар мен ... ... ... да ... қайраткерлер Кеңес өкіметі жағына өткені тарихтан жақсы ... Атап ... ... ... большевиктердің жағына Ғ.Мұсағалиев, Б.Құлманов, Х.Кемеңгеров, А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов, М.Дулатов, Х.Ғаббасов, Ә.Ермеков, М.Жұмабаев сияқты Алаш Орда қайраткерлері өтті. Олардың көбі Алаш Орда ... ... ... өкіметі жағына өтті және большевиктердің "теңдікті жариялаған, азаттықты паш еткен, жаппай жарлықаймыз деген идеяларына сеніп, ұлттық ... ... аша ... ... ... ... жаңа өмір жолына түсіп, цивилизацияның биік шыңынан көрінуін көкседі" (48).
Осыған қоса, тағы бір айта ... ... - алаш ... білімдік жағынан бірден Кеңес мемлекетін жақтағандарға қарағанда өте биік дәрежеде ... ... Бұл ... ... ... зерттеуші Сәкен Өзбекұлы осы мәселе туралы еңбектерінде былай деп атап көрсетті: "Олардың көбі кезінде ... ... ... ... ... ... сияқты ірі қалалардағы жоғарғы оқу орындарын тәмамдаған, бірнеше пәндерді меңгерген, ... ... ... ... ... мен адамзат мәдениетінен жетік хабарлы қайраткерлер еді. Алашорда қайраткерлері Кеңес өкіметінің оқу-ағарту ісін, шаруашылығы мен өнеркәсібін ... ... ... ... нығайтуға өлшеусіз өз үлестерін қосқаны халқында бізде осы күнге дейін жеткіліксіз жазылып жүр" (49). ... ... ... ... оқу ... ... ... жылы қыркүйектің 24-ші жұлдызында Бөкей ордасында губерниялық ... ... ... өз ... ... ... ... алдында тұрған оқу-ағарту мәселесі талқыланады. Съезд төрағасы болып Ғабдулғазиз Мұсағалиев (51) ... ... ... ... ... (52) ... Съезд делегаттары ғұмар қарашаевты бірауыздан оқу ісін ұйымдастыру және оған қаржы бөлу комиссиясының төрағасына сайлайды. Өз ... бұл ... жаңа ... ... мектеп, қызыл отаулардың оқу істерін ұйымдастыруда үлкен жұмыстар атқарады.
Ғ.Қарашев 1920 жылы мамыр айында Бөкей ордасы ... ... ... ... ... сайланады және онда көп дауыспен съезд хатшылығына сайланады. Жарыссөз болып жатқан кезде депутатардың кейбіреулері ұлт ... ... ... ... ... ұлт ... қозғап, тіпті ұшықтыруға ден қояды. Шиеленістің насырға ... тез ... ... ... сөз алып, өте тиянақты, байыпты сөйлеп, қақтығыстарды болдырмай, депутаттарды мынадай сөздермен тоқтатқан: "Біз бүгін бұл ... ... сын ... ... келгеміз жоқ... Ұлт мәселесі мемлекетімізде бір немесе ... ... ... кетеді деп айту өте қиын. Біз қазір тек қана ұлт мәселесін шешуде дұрыс бағытқа бет бұрдық. Алда әлі ... ... ... тұр. Халықтар достығының мызғымас болуы бір ұлттың бір ұлтты аяққа таптамауымен тікелей байланысты екенін ... ... ... бойы ... ... тепкісін көріп, отарлық саясаттың салдарынан мешеу қалған қазақ елі өзінің жарқын болашағын ынтымақтастықпен тікелей ... ... ... бірінші қазақ атты әскерін және ауылдық кеңестерді құруда да анық байқалады. Аталмыш әскердің кейбір бөлімдері В.И.Чапаевтың дивизиясына қосылған, қазіргі ... ... ... ... ... ... ... жерлерді ақтардан азат ету үшін болған ұрыстарға қатысқан.
Осы күнге дейін ғылымда беймәлім болып келген мәселе - ... Орда ... ... ... Қазақстан Жазушылар одағын құрудың негізін қалаған. Жаңа құрылған одаққа қалам қайраткерлерін тарту мақсатында Бөкей губерниялық партиялық комитеті ... ... ... ... ... ... ... Сол кезде толтырылған анкеталардың бірі Нұғыман Манаевтың атына жазылған екен. Анкетада Н.Манаев 1917 жылдың сәуір ... ... ... газетінің хатшысы екенін жазған. Бұл мәлімет Батыс Қазақстан облысының архивінен табылды (54). Баспасөз қызметкерлерін ... ... ... по ... ... деп анық ... ... қарағанда Орда қаласында 1919-1920 жылдардың өзінде-ақ қалам қайраткерлерінің ... ... анық ... Аталған одақ ұйымының атынан "Дұрыстық жолы" газеті 1919 жылдың алғашқы айларынан бастап жарық көрді. Бұл газеттің тұңғыш номері шыққанда, бас ... ... ... ... ... ... өлеңін жариялаған:
Қызыл ту ерлер қолға алған жолы,
Сондықтан жарып тіке салған жолы.
Жер бітіп, су аққалы адам ... ... ... көзі талған жолы.
Төр - талқан, есік - ойран ... ... ... талай шалған жолы.
Еңіреген соры арылмай еңбекшінің,
Екі иіні көкке жетіп қалған жолы.
Бірігіп бейнетқорлық ерік алып,
Шамшырақ ... ... ... ... ... ... ... күн анығына қанған жолы.(55)
"Дұрыстық жолында" жарияланған Ғұмар Қарашевтың мақалаларынан, өлеңдерінен оның Кеңес ... ... ... ... анық байқалады. Біздің пікірімізше оның үш себебі бар. Біріншіден, Ғұмар қарашев Кеңес өкіметтің демократиялық ұрандарын мен ... ... ... ... ... ... қарады. Екіншіден,ғасырлар бойы ұлттық езгінің тепкесін көріп келген ұғынды, біақ сонау болашақта ... ... ... көргенділікпен болжай алмады. Үшіншіден,Алашорда үкіметі талқандалғаннан кейін Кеңес мемлекетінің күшіне қазақ халқының қрсы алмайтынына көзі жетті. ... тек ... пен ... ... нығайып, күшті мемлекет болуды көксейді. Ол өзінің "Құрдастық жолы" деген мақалсында былай деп айтп ... "Жер ... су ... ол ... үстінде адам баласы қоныс етіп, күлін төгіп, отын жаққалы білімділердің "тапсақ",-деп іздеген, "жетсек",-деп көздеген бір мақсаты, мұңы болады. Ол мақсат, ол мұң: жер ... ... адам ... ... ... ... тұмыс құруы",-деп талай дәуірді басынан өткізген кәрі тарихқа меңзейді: "Енді осы соңғы дәуірде алғы қатарда болып, мерейі үстем, ... ... тап - ... ... таптар. Бұл таптардың ішінде, әсіресе жұмскерлер табының ұстаған жолы, тартқан жобасы алдына қара салмай бәйгеден келіп тұр" (56).
Негізінде, 1910 ... ... ... және ұлт ... ... ... ... үлес қосқан Ғұмар Қарашев енді 1919 жылы большевиктер партиясының қатарына өтеді.(57) ... ... ... деп тіркеген карточкасы осы күнге дейін сақталып қалған (58) және ол ... ... 9-шы ... ... ... ... ... бар. (59)
Ғұмар Қарашев 1919 жылы өзінің туып-өскен ауылы "Қырқұдық" атты ауылшаруашылық артелін ұйымдастырды.(60) Ал 1920 жылғы қаңтардың 21-ші жұлдызынан ... ... ... ... ... майданда соғысып жатқан жаунгерлерге көмек көрсету мақсатында "Недели фронта" деп аталатын ... ... Осы ... нәтижелі өткізу үшін Бөкей губерниялық партия комитеті меен жергілікті еңбекшілер депутаттарының ... ... ... ... ... ... ... кәсіпшілер одағы және жастар одағының өкілдерінің қатысуымен "Мацдандық апталықтарды" өткізуде үгіт-нассихат жұмысын жүргізуге комиссия құрылған. Сол ... ... ... ... ... ... Қуанғали Жұбанов деген азамат екеуі ел аралап жүріп, аталмыш науқанның қорына қаражат жинайды. Бұл да оның белсенділігінің бір ... ... ... ... сан ... ... тірі ... бағаланып, ел арасында үлкен қошеметке ие болды. Орда қаласында жарық көрген "Киргизская правда" ... ... деп ... еді: "Во всей ... ... ... ... борившихся и будивших своей народ для идейной работы, насчитывалось ... ... В ... ... ... ... другие, а у нас в Букеевской Орде - Шангерей Букеев, Гумар Карашев, Имангали Мендыханов" (61).
Қайраткердің осындай назар аударарлық, әр ... ... ... ... көп назар аударарлық, әр саланы қамтитын қызметі жауларға көп болып көрінеді, оны жоюдың амалдары ойластырылды, ... ... ақ ... ... ... да құрылды. Олар деген мақсаттарына жетіп тынады. 1921 жылы сәуірдің 12 ... ... ... топ оны жапан далада азаптат өлтіреді. Өлер алдында ... ... ... ма, ... ба, бір қазақтың жазушысы едім. Өлтірмеңдер деп өтінбеймін. Тек маған екі ауыз сөз жазып қалдыруға рұқсат ... қана ... ... ... Тез арда есін ... мылтық кезеп тұрған бандылардан тайсалмай "Елсізде" деген өлең жазып қалдырады:
Жапанда ... ... ... ғана,
Бәйшешек айналасы жасыл ала.
Сыр айтар, сыбырласар мұңдасы жоқ,
Жапанда тұрған жеке тек бір мола,
Алаштың түзде қалған бір ... ... ... жасы.
Тағдырдың жарлығымен жатыр жалғыз,
Бойында жаудан алған бар жарасы.
Ақыры демалыста жатыр өзі,
Жазулы құлпытаста айтқан сөзі.
Сәлем де сүйгеніме ... ... ... салған ізі.(63)
Кейбір деректерде бұл өлең мағынасы біршама ... ... ... ол ... ... ... оның досы ... жоқтау ретінде айтқан деп көрсетілген. Қазақстан Республикасының Ғылым академиясының М.Әуезов атындағы әдебиет және өнер ... ... ... ... өлең мағынасы мынадай:
Жапанда жатыр екен жалғыз ғана,
Бәйшешек айналасы жасыл ала.
Басында боз төбенің жатыр ... деп ел ... ... жала.
Қазақтың түзде қалған бір баласы,
Толығып кемеліне келген жасы.
Тағдырдың жарлығымен жатыр жалғыз
Бойында жаудан алған бар жарасы.(64)
Сөзі аяқталған Алаш азаматын ақ ... ... ... ... ... ... өлтіріп, бар денесін бөлшектеп, кішкене төмпешік етіп үйіп кетеді. Денесі табылғанда оны ауыл жанында орналасқан бейітке алып ... ... ... сол ... ... ... ... Оның өлімі туралы архивте мынадай қысқа мәлімет бар: "Из Орды 135, ... Уфу ... ... 12 ... убит ... ... бандитов киргизкой общественный деятель, много работавший для нашего народа, ... наш ... Мар ... ... ... ... ... Жақыпұлы деген жолдасы оған арнап жоқтау өлеңін жазған. Бұл өлеңді Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының М.Әуезов атындағы ... және өнер ... ... ... ... ... мына мағынада берілген:
Анау өзен бойында,
Дәнеме жоқ ойында,
Күншіл залым ... ... ... ... ... ит ... ұзаққа.
Кескіледі, түйреді,
Жаны ашып ешбір күймеді.
Арасында солардың
Жайнап көзің жалынып,
Жан тапсырдың есіл ... ... ... менің іс келсе,
Берер едім жанымды
Құрбан қылып жолында.(66)
Ғ.Қарашев қайғылы қазасы бірден Қазақстанның ... ... ... қайғыға бөлеген еді. М.Тұрғанбай деген кісі Семей қаласында ... ... ... ... Ғ.Қарашевтың өмірі мен атқарған қызметі туралы көлемді мақала жазып, былай деп атап көрсетті:
"Ғұмардың атын Россиядағы қазақ елі ... ... деп ... та ... ... ... ... ғылымды, пікірлі қызметшілердің өте керек болып тұрған заманда Ғұмар сияқты зор ғалымның қашқандардың қылышпен кескіленіп өлтірілуі - жанды ... ... от ... ... ... қандай кісісі еді деген сұраулардың жауабын білуді әрбір қазақ ауылының жүрегі тілейді...
Ғұмар бірінші адым ... ... елін хате ... ... әдеттен құтқармақ болды; иман, шайхы, соқыр молдалардың жолдары, істері хате екенін, әулиелік деген сөз, дене азып, жан ... соң ... ... ... ... ... ... келмейтінін сол "Өрнек" кітабында айтып шығады. Ғұмар тарих, әдебиет ғылымына өте құмар болған...
Ғұмар өмірін ... ... ... ... ... түрікше, орысша тілдерді білді. Үлкен дәрежелі мектепті бітірмесе де өзінің ыждихатымен алдыңғы қатардағы ... ... ... ... жүзінде қазақтың қамын ойлап, қайғырған кісілердің біріншілерінен. Ғұмар ... ... ... ... аяп қалған жоқ... Ғұмардың қазақ еліне қадірі үлкен. Ғұмарды жалпы қазақ ... ... ... ... жолда келе жатып, уақытсыз кеткен есіл ер, топырағың торқа болсын!"(67)
Алаулап жанған қысқа ғұмыр небары 45 жылдық ... ғана ... ... ол ... ... мұра қалдырды. Оларды терең және жан-жақты зерттеу - жалпы қоғамдық ғылымдардың ... ... ... ... ... осы күнге дейін Ғ.Қарашев бейітінің басына белгі немесе тас, қоршау қойылған жоқ. "Елім", "жерім", "отаным", "қазағым" деп ... асын ... ... Алаш арасынан естен шығармау өркениеттіліктің нағыз нышаны болмақ.
Қазақтың азаттығын аңсаған
Ғұмар Қарашевтың өз бойындағы табиғи дарыны мен өзіне дейінгі ... ... ... оның ... ... ... қалыптасуына жол ашты. Ақынның арабша, түрікше тіл білуі жастайынан әр түрлі кітапқа терең бойлап, ... ... қол ... ... басына түскен қиыншылықтарға қарамастан, оқып, дүние тануға ... ... ... өз ... оқ бойы алда ... Сол себептен де болар, оны пікір тұтып қолдаушылар да немесе, даланың қалыптасқан діни тәртібіне ... ... ... ... деп соңына түсушілер де аз болған жоқ. Осының өзі дарын иесін өзгелерден даралануына, болашақ ... ... игі ... ... ... ... ... әр қилы жолға тартты. Ол ақындық, азаматтық болмысын алашорда қозғалысынан да, кеңес дәуірінен де іздеп көрді. Қолы ұзын патшалы Ресейдің адам ... ... ... ... озат ... биік мұратты өз "жүгеніне" көндірсе, кеңес дәуірі де дәл соны қайталады.
Ғ.Қарашевтың ерекше көтерген мәселесі - ұлт және ... тіл ... Ол ... ... өз ... ... мәдениеті мен тілін жоғалтуға әрекет еткен отаршылдық саясатын ашына жазды. Қазан төңкерісі мен ол әкелген зандар ұлттар тілін дамытуға ... ... деп ... ... ... ... оның ... атты бүркеме саясатының "жемістерін" көре алған жоқ. Бірақ оның ашық айтқаны: "тіл болмаса, ұлт та болмайды... Ұлт тілі болмаса, онда ... ... ... ... әдебинті жоқ ұлттың өнері де өркен жаймайды", - деп жазады. ("Дұрыстық жолы" газетінде 1919 жыл, № 5, 1сәуір).
Ақын "Алашорда" ... ... ... ұшырап, әдеби шығармаларының кеңес өкіметі тұсында қудалауға ұшырауын өзінің саяси бағытының қателігі деп ұғып, жаңа ... ... ... ... ... ... ... Қазақ елінің ертеңін құрысуға белсене ат салысуға біржолата кірісті.
1919 жылы ... ... ... атты ... ... ... педагогикалық журналына басшылық жасауы осы кезең болатын. Ол өз жұртының өнер-білімге ... жаны ... ... ... беттерінде оның намысына қозғау салуға тырысты:
Жалқау жұрт қалған кейін қазақ халқы,
Өнер жоқ, білігі жоқ қазақ жарты.
Қолданған өнерлері осы ... ... ішіп ішіп ... - ... ... ... ... бетіне басты. Және де осы өлеңінде:
Қазақтың енді барар еш жері жоқ,
Қамалған оңы-солы, ... - ... ... ... болашақ өміріне кемеңгерлікпен болжау айтып, осыдан шығар жолың - ... ... ... деп ... ... жылдарда Ғ.Қарашев мұрасы бір жағынан "Алашорда ақыны" атанып ауыр сынға ұшырап жатса, екінші жағынан, М.Жолдыбаев, М.Әуезов, Ә.Қоңыратбаевтар ... ... ... мен ... ... "ХІХ ғасыр мен ХХ ғасыр басындағы қазақ ... оқу ... ... ... ... Ф. Березовский 1936 жылы "Красная новь" журналының 3-ші нөмірінде жарық көрген "Қазақ әдебиеті" деген мақаласында Ғ.Қарашевты Абай дәстүрін ... ... ... әлеуметтік қызметін, әдеби және пәлсапалық мұраларын әділ бағалауда республика ... ... ... ... Әсіресе, 1926 жылы Мәскеуде жарық көрген "Философиялық энциклопедияда" С. Зиманов пен М.Ысмағұлов Ғұмар ... ... ... ... оның ... ... жаңа оқу жүйесін жасаушылық, ойшылдық қырларын тұжырымды да жинақты түрде ... ... ... қай ... ... та, ... ол пәлсапалық ой-толғамдары болсын, көркем прозасы немесе өлеңдері болсын, ол барлығында да өзін ... ... ... ғана көрсетіп қоймай, ондағы келеңсіз құбылыстарды ашып, бейнелеу арқылы оқырманын одан ... ... ... ... ... ... ... жолды діни имандылықтан, халықтық тәлім-тәрбиеден, өнер-білімнен, еңбектерден іздейді. Оның "Педагогика" атты еңбегі - осы ойымыздың ... ... ... ... білген дарын иесі өз шығармаларына бастауды халық ауыз әдебиетімен қатар, Шығыс, Батыс, орыс әдебиетінен де алды. ... ... ... Мұрат әсері мол болғандығын, Бұқар, Дулат, Шәңгерей өнегесінің ізін өлеңдерінен байқаймыз. Әсіресе, "Замана жайынан" толғауынан ежелгі жыраулық дәстүр анық ... ... ... тұтқанын, Абайдан үйреніп, үйреніп қана қоймай Абай ... ... ... тың ... ... ... ... сияқты ғалымдар өз еңбектерінде атап көрсетті. А. Нұрқатов: "Ғ.Қараш - өзінен бұрынғы да, өзімен тұстас та ақындардан, әр ... ... ... ... ... ... ... тапқан ақын", - деп жазды. Бұл пайымдаулар Ғұмар поэзиясы айтылған орынды ... ... ... ... ... ... бай, ... келеді. 1910 жылы Ішкі Ордада тәмамдалып, 1911 жылы ... ... ... ... ... ... ... өлеңдер циклында ақын ұрпақ тәрбиесін, әйел - ана рөлін, халықтың ой-санасын өзгертуде ғылым-білімнің маңызын, оның ішінде қыз ... ... және ... ... азаматтың халыққа қызмет етуін насихаттайды.
...Қай елдің ұл-қызы болса ... ... ... ... бағы ... ... жоқ о бір кесір,
Еш халық оңа алмайды оған ерген.
Бұл сөзге мойын қояр, бойын ұсынар
Атқарып тарихтың жүзін көрген... - ... ... ... ... бар деп ... ... ... мақтанба" өлеңдерін өз ой-толғамдарымен толықтырып, өлең құрылысын өзіндік қолтаңбамен ... ... ... ... ... мәселе болып көтерлілген тақырып - Ресей мемлекетінің отарлық басқару саясатын, ұлттық езгі, экспанцияны және теңсіздікті ... ... Бұл ... ... ... төңкерісіне дейінгі мерзімді Ресей және Батыс Европада қалыптасқан Евроцентристік көзқарастар мен концепцияларға тойтарыс беруден туындаған. Ұлы державалық көзқарастағы зерттеушілер мен ... ... ... қазақ қоғамын, оның халқын "жабайы", "азаматтық халден ада" деп ... баға ... ... ... рөл ... фактор ретінде көрсетті. Атап айтқанда А.И. Левшин, Н.И. ... ... Н. ... ... ... ... қазақ халқын "жабайы", "дөрекі" деп көрсетті.
Ғұмар Қарашев өз еңбектерінде қазақ халқының мемлекеттілігі және қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... дәлелдейді. Ол қазақ халқы хандық мамлекеттілік құрған дәуірде халық пен елде саяси билік жүргізетін адамдар тобы арасында ... зор ... ... ... Қарашевтың осы мағынадағы саяси көзқарастары мына сөздерінен айқын байқалады:
Кеше бір өткен заманда,
Біздің қазақ ... ... шақ ... ... ... ... бие байлаған,
Ердің қоныс, қалың ну
Бетегелі көк орай
Баса қонған байларым
Дәулеті ... уақ ... ... ... ... ... ақ боз үйлері.
Шалқып жатқан сулары
Сынып түгел толтырып,
Айтарға тілім жетпеген
Әр кезде естен кетпеген.
Қызықты кешкен түндерді
Қазағымның басына
Бірақ-ақ қонған бақ ... ... мен әділ сот ісін іс ... ... ... институты көшпелі қазақ цивилизациясына өте қолайлы, салт-дәстүр мен әдеттік құқық негізде ... ... ... ... берді. Белгілі зерттеуші Сәкен Өзбекұлының тұжырымдары бойынша: "Билер кеңесі ие болған, көшпелі қазақ қоғамының ... сай ... ұлы ... сол ... ... және ең жоғарғы сот органы болған, сондай-ақ ханның ішкі және сыртқы саясат ... ... ... қабылдауы "Билер кеңесінің" құптауынсыз жүзеге аспаған. Бір сөзбен айтқанда ... ... ... ... ... ... қолына шоғырланған. Хан билік жүргізуді мұрагерлік жолмен ... ... ... бар ... бойынша "Билер кеңесінің" ұйғаруынсыз шешім қабылдай алмайды, билігі ... Тек ... ... ... тез ... ... талап ететін жағдайлырда хан өз тарапынан батыл қимыл-әрекеттер ... ... ... ... қазақ цивилизацияның саяси-құқықтық жүйесін терең білген ғалым. Ол:
Ханың бар еді асылдан,
Жарлығы халыққа шашылған.
Әділдік айтып басқарып
Ел ... ... ... бар еді,
Шиеленген шешіп түйінді
Атқарған істі басынан.
Ғ.Қарашев қазақ қоғамына дерт болып ұлттық езгі мен ... кең ... ... өз ... ... билік пен жерден айырылуымен тікелей байланыстырып қарайды. Қазақ халқының жерге деген ... ... ... оны ... езгінің тепкісіне тастап береді. Мысалы, ол "Уақытша ереже" құқықтық ... ... ... жерін талан-таражға салған патша өкіметінің аярарлық саясатын былай деп көрсетеді:
Борап жатқан бір топырақ
Ірге жаяр жері жоқ,
Сол топырақтың ішінде
Үйін тиеп ... ... жер ... ... ... ... ... толады.
Шағандай шаңқан боз үйлер,
Бетегелі бұйра, ну жерлер
Бәрі ... ... ... мұны ... Қарашевтың бұл сарындағы саяси-құқықтық көзқарасы ХХғасыр басында жер мәселесі туралы құнды пікір айтып, мәселе ... ... ... ... ... ... пікірлерімен өзектес екенін анық байқаймыз.
Қазақ қайраткері қазақ сахарасына енгізілген әкімшілік басқару жүйесін қатаң сынға алады. ... ... даму ... ... жағдайлары мен әдет-ғұрыптарын мүлдем ескермей қабылданған заң ... ... ... әкеп ... ішкі ... ... түсті. Соның салдарынан қазақ елінде саяси билік жүргізу Ресей ... ... ... ... Ал ол ... ең ... мақсаты- "бөліп ал да, билей бер" саясатын қазақ жерінде мәңгілік орнату. Ол былай деп жазды: "Патша үкіметінің ... ... ... ... көгертіп, көркейтуімен ісі болмады, ол өзінің мейірімсіз тырнағымен ... ... ... ... ... шет ... қараңғылық пен аюандықта өз пайдаларын білместей меңіреу, керектерін сұрай алмастай мылқау етіп ... ... ... сонымен ғана шұғылданды.
Патша үкіметі бөтен ұлттардан ғылым-өнерде артта қалғандарын алға бастыру туралы тіпті де қам ... жоқ. Ол ... ... ... ... ... араларында қанды соғыстар ашып, әлсізін күштісіне талатумен болды. Бұл ... ... ... ... тоздырып жіберді, ескі үкіметтің мұнан басқа да шет ... ... ... ... ... қас болған ғұрып-ғадеттерін қалдырып, діндерін жойып, бүтіндей орысқа айналдыру сықылды ең нашар ғамалдары да болды".
Осы сарындағы Ғ.Қарашевтың ойлары "Бала ... ... да анық ... Ол өлең мағынасымен, сөз жолдарымен қазақ халқына жаттанды қағида болып, ұлттық санасын оятуға, болып жатқан әлеуметтік күйзелістерге саяси ... ... ... Атап ... ол ... деп ... емей ... сұмдық болып тұр.
Ізгіліктің шырағы
Жарық бір жанбай сөніп тұр.
Қара ... ... ... ... тұр.
"Білмейді надан халық" деп
Жалалы жерден болып тұр.
Қойшылар тұрып көк жалдан
Ахмет айтқан келіп тұр.
Надан басшы көбейіп,
Теріс ... ... ... байғұс не білсін
Имандай соған еріп тұр.
Ғ.Қарашевтың халқының орыс отарына ... ... ... теңсіздіктің қазақ даласына кең етек жайып, адам құқының аяққа тапталуын бассыздықтың ең сорақы көріністеріне жатқызады. ... ... ... ... ... ... ... теңсіздікті жою мүмкін еместігін айтады. Ол былай дейді:
Бұ себепті қазағым,
Өзгелердей көрерге,
Басқа жұртпен бір ... ... ... көрерге
Төрден орын берерге,
Лайықты боп келмейсің.
Құрметке лайық ел болсаң,
Төрден орын аларсың.
Һәр мұратың табарсың.
Көлденең ... ... ... ... ... ... ... қарарсың,
Реті қашан келер деп,
Күте-күте таларсың.
Күйінерсің, жанарсың.
Теңгермейді бізді деп,
Әділдіктен безді деп,
Қарғап, қақсап қаларсың.
Бұл жерде Ғ.Қарашев құқықтық ... жою үшін ... ... ең алдымен өзін-өзі сыйлауы тиіс, ішкі қырғи-қабақты жою ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздік қажет екенін астарлап айтып отыр. Ал, өзінің "Ойға келген ... ... ... бұл ... ... ... мынандай қорытынды жасайды: "Адамның хақын жеу... адамның ... ... ... ... ... ойлары мынадай қорытындыға меңзейді: "біріншіден, ұлттық теңсіздікті жою үшін ... ... ... ... ... қажет. Егемендікке қолы жетпеген ұлттар әрқашан теңсіздіктің зардабын тартады. Екіншіден, тең құқық болу үшін, қоғамда азаматтардың табиғи құқықтары ... ... ... ... ... ... ... тиіс және арнайы мемлекеттік тетіктерімен қорғалып, қамтамасыз етілуі тиіс. Сайып келгенде,-деп атап ... ... - ... ... ... қоғамдағы өз орнын білмеуінен туындап жатады".
Оның қаламынан туған ... ... Бәрі де ел ... көксеп, қазақтың ерлігін жыр етті. Халқының жерін, бар байлығын өзі игеріп, өзі билейтін дербес ел болуын қалады. Ақынның осы озық ... ... ... ... ... тұлпар", "Аға тұлпар", "Тұрмыш", "Тұрымтай", "Қарлығаш" кітаптарында жинақталып берілген. ... ... ... ... мен ... де аз ... Халықтық мұралар мен поэзиялық дүниелерді жинақтап шығарумен де айналысты. ... ... ... ... Әйгілі Сырым батырды зерттеп, ол туралы тамаша дастан жазып қалдырған.
Ғұмар негізінен, лирик. Шығармаларында парасатты ... ... ... Адам мен табиғаттын ара қатынастарын, сұлулық сырын, сәнді заттардың сымбатты бояуын, сарқырап аққан суды, ... ... кең ... ... жан-жануар, күміс көл бетінде сымпылдап қанат қаққан үйрек, паң басып байпандаған аққу-қаз, жан жадыратар жазғы көк майса, күн нұры ... дем ... ... ... жан-жануар, ғашығын күтіп, жүрегімен алысқан сүйген жар, өмір үшін алысқан еңбек адамдарын тағы басқа да сан құбылыстарды ... ... ... ... бір ... ол "Ел мен ер бір туыс, бірінен-бірі айырылмауға тиіс. Егер ажырасып қалса, ер де, ел де ... - деп ... ... айтады:
Бақ дәреже тап болса,
Ел не керек демеңіз.
Халық деген қауымның,
Қаны ... ... ... денеңіз.
Піл сауырлы бітік жердің қадір-қасиетін біліп, қадірлеп, оған қожа боп, иелік қылу қажеттігін де патриот ақын естен ... ... ... ... тел өскен ерлер, оны ата-анасындай қорғауға тиіс деп біледі. Ата-мекен байлығын әр ұлт өзі ... ... ... ... және ... ұстанымына сай Ғұмар да Қазан төңкерісінің жалпы адамзаттық гуманизмге қарсы ... ... ... ... ... ... отырған қияс тәжірибенің қиямет зобалаңын, қасіретті алапат зардабын өз өлеңдерінде болжай білді.
"Мезгілсіз ерте туған таңнан қорқам,
Жауынсыз құр желдеткен ... ... ... ... жетті" деп адасып,
Құралған қараңғыда заңнан қорқам.
Істері адамдыққа жанаспаған,
Жануар - екі аяқты аңнан қорқам.
Көлеңке елестеген бойдан қорқам.
Түс көріп, өң деп ... ... ... той ... жұрт ... ... шалған құрбан қойдан қорқам".
("Неден қорқам?")
Парасат пайымына салынған зерделі ой мен ұшқыр қиял ... ... ғана ... өзге де ... ... жазылған жан түршігерлік зұлматтардан (аштық, күштеп ұжымдастыру, ... ... ... ... ... ... қорқыныштың алдын алуға шақырған жан айқайы еді. Алайда ол идеологиялық қаралау мен әсері таптық қырағылықтың қара шаңына ... қала ... ... ... сан ... ... көп ... келер дәуір келбетін безбендесе, Ғұмар да өз кезеңінің аласапыранға толы бедерін боямасыз көрсетеді. ... : ... ... етпе адам ұлы,
Көрінген бір сағым көзге елес,
Сағымды "су таптым" деп жұрт жинаса,
Жындыға айтар сөз жоқ ... ... ... тобырлық санадан арылып, адамдықтан аттамауға, ізгілік жолынан ... ... ... пен мейірімділік, шынайы гуманизмді темірқазық еткен және де өз халқының тағдырына бейқам қарай алмаған ұлт ... ... ... ... ... ... саяси әлеуметтік, қоғамдық өзгерісті бұрмалаушылыққа мейлінше наразы болғаны мәлім. Бұл орыс әдебиетінде А.Белый, Н.Гумилев, В.Мережковский, ... ... өзге де ... ... бағыт ұстанған ақын-жазушылар шығармаларында, ал қазақ әдебиетінде Ғ.Қараш, М.Жұмабаев, М.Дулатов, Ш.Құдайбердіұлы, А.Байтұрсынов сынды ... ... ... шығармаларында, мақалаларында көрініс тапты.
"Ақын өзгелердің сезбейтінін сезеді, көрмегенін көреді, ойламағанын болжайды, тілі ... ... ... ... өз ... ... ... ер жеткені, кейін қалып кері кеткені өзгеден гөрі ақынға артығырақ батады, ақынның ... ... гөрі ... ... ... ... деп жазады Ж.Аймауытов. Бұл тұрғыда Алашшыл әдебиет өкілдерінің таптық емес, тұтас қазақтың қамын жеп, ... ... ... ... те ... үлгі-өнегесін көрсеткенін айрықша айтуымыз керек. Ол біріншіден, тарих тағлымына үңілдірсе, екіншіден, діттеген мұрат-мақсаттарына деген адалдық пен саяси ұстанымдарынан бір ... ... ... ... ... ... да үлкен мәнге ие. Алашшыл әдебиет өкілдерінің мұрасына үңіле отырып аласапыран кезеңнің тарихи шындығын танумен қатар большевиктер іс-әрекетінің біз біле ... ... жат ... ... да ... ... М.Дулатов "Жасасын, Алаш автономиясы! Көркейсін Алаш!" мақаласында: "Большевиктердің мықты бір жауы автономия алмақ жұрттар еді. Большевиктер Украина даласын қанға ... ... ... ... ... ойран салып, Қоқан шаһарын жермен-жексен қылды. Үкімет адамдарының біразы жабылды, бірсыпырасы ... ... ... ... ... ... абақтыға жапты. Қырымды қанға бояды. Азаматтарын қойдай ... ... ... ... ... әуелі абақтыға жауып, соңынан кескілеп суға ағызып жіберді. Автономия боламын деген ... ... ... күні ... ... деп ... Міне, осындай жан түршігерлік әс-әрекеттер арқылы билікке жеткен кеңестердің жаңа қоғам орнатуының ... ... ... ақын ... ... не ... өлеңінде сол жүйе икеміне, иленуіне оңай көндіге кеткен халқының бейқамдығына налиды. Ақын:
"Дүние толы өсек-аяң, жер ... енді ... оң, ... ... ... кешу тар жолды,
Байқамастай, елім, саған не болды?
Дұшпан шықты, жан-жағыңды қамады,
Жиғаныңды алды, өртеді, талады.
Қарсылассаң ... ... ... ... ... не болды?
Үрім-бұтақ ұрпағыңды құл етер,
Әлпештеген аруыңды күң етер,
Жарық сәуле бостандыққа мұң етер,
Ойламастай, жұртым, саған не ... ... ... ... реалистік тұрғыда суреттеп, халық намысын, рухын көтеруді, ұлттық сананы серпілтуді мақсат етеді.
"Ел ... ... ... сен бе едің,
Ар-намыстан жүдә болған ел ме едің?
Қаның қара, басқалардан кем бе едің,
Қозғалмастай, жұртым саған не ... ... сен ... кем ... ... олар ... тең емес.
Өз бойыңа осы жүріс жол емес,
Байқамастай, жұртым, саған не ... не ... ... ақын ... ... ... көршілері санасқан сайын даланың сері халқының ерлікке, елдікке толы өткен тарихын санада жаңғыртып, Шыңғысхан, Батихандардың, Қарақыпшақ Қобыландының ұрпақтарына тән рух ... мен ... ... асып ... ... құлын-тайың ойнаған
Ойына алған ісін етпей қоймаған,
Ел емес пе ең, ... ... не ... Бати хандық құрып тұрған ел,
Қарақыпшақ Қобыландылар туған ел,
Қарсылаған дұспан жауын қуған ел,
Емес пе ... ... ... не ... ... ... ... тұлғасын, ақындық қуатын айқын көрсететін ендігі бір өлеңдері "Көреміз бе?", "Келер ме екен?", "Алаштың азаматтарына" деп аталады.
"Көреміз бе?" ... ... ... ... Алаш ... ... өмірлік мұрат-мақсаттарын анық танытады. Әрі мұндай сарындағы өлең ХХ ғасыр басындағы қазақ ... ... ... ... қиын ... ... бастаушыға ереміз бе,
Ақ жүректі шын ерлерге сенеміз бе,
Таза ... ... ... ... ... ... ел ... көреміз бе?"-деп басталатын осы өлеңіне жатқа тізгін бермейтін еркін ел, азат мемлекет болу сияқты өзекті де өміршең мәселені арқау етеді. Өлеңнің ... ... - азат ел ... ... шарттардың, тәуелсіз мемлекет құрудың өмірлік талаптарының өткір қойылуында. Ұлттық бірлік, ... ... ... ... ... ... тұста аталған өлеңде көтерілген мәселелер қашан да санаға тоқылар ұлағат деп білеміз. Тәуелсіздіктің басты ... - ... ... ... ... ... өз жерінің қазба байлығын ел игілігіне жаратуда десек, осынау кемелділікке жетудің жолдарына қатысты ғасыр ... ... ... ... ... ... шыққан кенді өзі алғанын,
Әдемілеп, айқұш-ұйқұш жол салғанын"
Еуропаның өнерінен үлгі ... ... ... бе?
Алаш атты орда құрып шалқығанын,
Бақ дәулеті тауып, өсіп балқығанын,
Әрбір істе ... исі ... ... ... бе?
"Алаш" туы астына біріккен ақын-жазушылардың шығармалары ұлтжандылық сарында жазылуы заңды да. Отарлау саясатымен сабақтаса өрбіген Қазан төңкерісінен ... ... соң ... ... жойылуы қаупі туды. Жер мен ел жат қолында кетті, қазақтың басынан бақыт құсы ұшқан. Кемістеу, қорлау, жапа ... ... ... ... ... мұқалған жігерін, қайсар рухын көтеріп, елшілдік ұранын ... елім ... ... қайраткерлері еншісінде қалды. Бұл тұрғыда от жүректі, жалынды ақын Сұлтанмахмұт Алаш зиялыларының азаттық жолындағы ерен істерін ... етіп ... ... ... ... ... ... да, Алашшыл әдебиеттің туын асқақтата түсті.
"Алаш туы астында
Біз Алаштың баласы,
Күніміз туып, көгерді
Сарыарқаның даласы.
Құрт ... ... ... ... тоймаған,
Қолымызды байлаған,
Ерімізді айдаған,
Жерімізді жайлаған,
Өшті залым қарасы,
Жасасын, Алаш ... ... ... ... ... жан-тәнімізбен адал қызмет етуге шақырды, ұлттық бірлікке үндеді.
Азаматтық парыз, Отанға деген қарыз санаға тоқылып, ел ертеңінің еңселі ... ... ... ... жаңа ... ... Ғұмар:
"Ұжмақ көктен жерге енбек емес,
Мезгілсіз бір нәрсе де келмек емес.
Өзің ту, ұл тусаң да, қыз тусаң да,
Әкеліп біреу саған ... ... - ... ... ... ... атын аспанға
Шығарар олар бір таңда,
Мен жастарға сенемін!"-деп,
жас жүректе елдік отын ... ... ... пен ... ... беретін өршіл рухты поэзия Алашшыл әдебиеттің өзіндік ерекшелігі болумен қатар, қазіргі ұрпақты отаншылдық қасиет биігіне шығаруы да өз ... ... ... Оны ... ... зерделеу - әр азаматтың парызы мен қарызы десек, Алаш ... ... ... ... жариялау ісі жандана түссе ұлы тұлғаларға деген құрмет пен тағзым да еселене ... ... ... ... ... ... пен ... айтып тамсана бермей, неліктен қымбат, несімен құнды деген мәселеге тереңірек үңілу қажет деп білеміз.
Ғұмар ... ... ... еш ауытқымастай құйған құрыш секілді, берік, еш уақыт ... іші ... ... ... мәңгілік туындылар. Өнер біткеннің құндылығы да оның өміршеңдігінде, әр заманның ... ... жаны таза адал ... ... ете ... асыл мұра боп танылуында десек, Ғұмар Қарашұлының шығармаларын біз осы деңгейлерден табамыз.
Қорыта айтқанда, Ғұмар Қарашев отарлық ... ... қан ... ... езгі ... ... режимнің қыспағында тұрған мезгіл аралығында Ахмет Байтұрсынов, Әлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов, Барлыбек Сыртанов, Мұхамеджан Сералин сияқты ірі қоғамдық-саяси және ... ... ... ... ... Ресей мемлекетінің экспанциялық саясатын, әкімшілік басқару жүйесін және ... ... ... алып, халық арасына құлдық жағдайға қарсылық білдірудің ұрығын септі. Ол өзінің нәтижесін берді. Санасы оянғандар азаттық идеяларына тартылып, жаңа өмірдің ... ... ... ... ... ... қалыптасқан Қазақстанның саяси-құқықтық ой-пікірінің тарихынан Ғұмар Қарашевтың есімі ерекше орын ... Оның ... ... ... ... езгіге түскен қазақ халқының жанайқайынан туып, жаңа кезеңде пайда болған қарама-қайшылықтардың тікелей жемісі ретінде анық ... ... ... ... ... ... ... барысында Ғұмар Қарашев батыл түрде отарлық саясатқа, ұлттық езгіге және патша өкіметінің "бөліп ал да билей бер!" ... ... ... ... ... өз елінің қамқоршысы ретінде танылды. Ол қандай ... ... ... ... ... ... үшін ... түрде ғылым мен білімді дамыту ең өзекті мәселе болып қала беретінің проблема етіп ... ... ... ... үлес ... Ол ... өмір салтында жүрген өз ұлтын ағартушылықты дамыту ... ... ... ... және ... жүйеге көшу идеясын уағыздады. Атап айтқанда, теңқұқылық, әйел бостандығы, саяси аппарттың заңсыздығы мен ... ... сот ... ... ... ... ... іске асуын жақтады. Прогрессивтік көзқарастағы Алаш зиялыларының бірі ретінде Алашорда ... ... ... оның ... мен атқарған істерін дәріптеп, саяси мәні зор бірнеше өлеңдер жазды, тәуелсіз мемлекет болу идеясын қолдады. Бірақ Кеңес мемелекетінің ... ... ... бере алмаған Алашорда өкіметі құлатылған соң, Кеңес мемлекеті жағына өтіп, оның теңдік, бостандық, ұлттық езгіні жою ... ... ... ... ... ... ... ел арасында дәріптеді. Ғұмар Қарашев өзінің саяси-құқықтық көзқарастарында табиғи құқық идеясы үлкен проблема ретінде көтерілді. Адамдар туған ... ... ... пен ... ... ... қажеттігі өз еңбектерінде Европаның прогрессивтік саяси-құқықтық ілімдерінен сусындағанын аңғартты. Бұл табиғи құқық идеясының Қазан төңкерісіне дейінгі мерзімдегі Қазақстанның саяси-құқықтық ой-пікірінде ... ... ... ... ... - ... ХХ ... басындағы даму кезеңінде қоғамдық-саяси және құқықтық ой-пікірге ерекше, молынан үлес ... ... ... із ... ірі ... Оның ... ... қасиеттерін санаға сіңіріп, жеке адамды қалыптастыру арқылы мемлекетті нығайту, өркениетті деңгейге көтеру идеяларының мазмұны мен ... ... ... ... де ... ... ... қатынастар қалыптасып, дамудың қарама-қайшылықтары ұлғайған ауыр жағдайларға байланысты рухани азғындық жайлаған қазіргі тәуелсіз ... ... ... ... байлық: мәдениет, ар-ождан, тақуалық хақында көтерген мәселелері өз-өзінен ауадай қажеттілігімізге айналып отырғаны ақиқат. Ғұлама қайраткердің ... ... ... сай ... ... ... ... нығайту, шаңырағын шайқалтпай, іс жүзіне асыру - бүгінгі күн ... ... ... ... ... Келімбетов Н. Шәді ақын. Алматы.- Жазушы, 1974ж.-96б.
2. Әбдіқадыров Қ. //. 1975ж.,
3. Әуезов М. Шығармалар. 12 томдық, А, 1969, ... ХХ ғ. бас ... ... ... ... жинақ) А., 1994
5. Шәді төре. А., 1995. 35бет.
6.Қ. Сыдиқов. Таталас тағдыр ... ... ... 15 ... 1989 ж. ... ... Қиын да сұлу ... - Жалын, 1989 ж., №3. Б.Байғалиев. талынған тұлпар. - алматы ақшамы, 30 ... 1990 ж. ... Біз ... ... ... Ана тілі, 18 сәуір 1991 ж. Х.Сүйіншіәлиев. Оқушысына асыққан асыл жыр. - ... 1990, ... ... ... Қарашев. - Қазақ әдебиеті, 29 желтоқсан 1989 ж.
8. Қараш Ғ. Замана. Алматы. Ғылым, 1994.
9.Қадиболла ... ... ... ... ... ... 1997.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ш.Жәңгіровтың мен Ғ.Қараштың өмірі мен шығармашылығы туралы17 бет
Ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізудің дайындық кезеңі5 бет
Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала)14 бет
Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала). Ғ.Қараштың ізденіс жылдары15 бет
Ғұмар Қараш4 бет
Ғұмар Қараш өмірі35 бет
Ғұмар Қараштың педагогикалық көзқарастары5 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
1867-1868 жылдары патша үкіметі жүргізген реформалардың Қазақстандағы ұлттық білім беру жүйесі82 бет
1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь