Қазіргі халықаралық қатынастардағы иран факторы (ХХІ ғ. басы)


Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...2 . 6 бб

I Тарау. XX . XXI ғғ. басындағы жаңа геосаясат және Иран.
1.1 Биполярлық жүйенің ыдырауынан кейінгі жаңа әлемдік тәртіп және Иран саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7 . 11 бб
1.2. ИИР . ның жаңа сыртқы саяси концепциясы ... ... ... ... ... ... ... .. 12 . 22 бб
1.3. Иран және АҚШ қатнастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 23 . 26 бб

II Тарау. Аймақтық қауіпсіздік жүйесі және ИИР
2.1 Таяу Шығыс мәселесі және Иран саясаты/ Ирак мәселесіне байланысты және Израйль . Палестина/
2.2. Иранның қазіргі кездегі ядролық саясаты және халықаралық қатнастар
2.3.Каспий мұнайы және Иранның аймақтық саясаты ... ... ... .27 . 39 бб


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...55 . 58 бб

Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 59 . 60 бб
Кіріспе

Диплом ж±мысыныњ µзектілігі. XX ѓасырдыњ тоќсаныншы жылдарындаѓы ќалыптасќан жања геосаяси конфигурацияда Иран Ислам Республикасыныњ алатын орны ерекше. Иран µзініњ тарихи дамуында бірнеше к‰рделі кезењдерді бастан кешеді. Аталмыш диплом ж±мысыныњ µзектілігі жања геосаясатпен жєне Иран Ислам Республикасыныњ (ИИР) ќалыптасќан жаѓдайдаѓы сыртќы саясатыныњ трансформациялануымен ерекшеленеді.
Иран – Оњт‰стік Батыс Азиядаѓы аса ірі елдердіњ бірі. Ауданы бойынша ( 1648 мыњ шаршы шаќырым) онымен шекаралас Т‰ркия (солт батыс ), Ауѓаныстан мен Пєкістан (шыѓысында), Ирак (батысында) елдерінен анаѓ±рлым басым болып келеді. Егер Иранды Еуропа елдерімен салыстырсаќ, онда оныњ аумаѓы Англия, Швецария, Италия, Флоренция, Испания территорияларын бірге алѓандаѓымен тењ болады. Солт‰стігінде Иранды Каспий тењізі жуып µтеді, ал оњт‰тігінде Парсы жєне Оман шыѓанаѓы жатыр. Азияда б±л кµрсеткіш Ќытай жєне Индонезия аумаѓымен тењ. Шекара ±зындыѓы шамамен, 80000 шаршы шаќырымѓа тењ. Иран – арийлер елі деген маѓынаны беретін « Ариана » сµзінен шыќќан ел атауы. Б±л атау Сасанидтер мемлекетініњ ( б .з. д І І І –‡ІІ ѓѓ) негізгі бµлігініњ аты болѓан. Ирандыќтар µз елін барлыќ уаќытта Иран деп атаѓан,ал батыс елдері жєне АЌШ оны б±рындары Персия деп атаѓан. Себебі онда негізгі халыќ парсылар болып, сєйкесінше кµпшілік парсы тілінде сйлеген. Сонымен ќатар м±ныњ себебі, елдіњ орталыќ аумаѓы Фарс немесе Парсы деп аталѓан.1935-жылы Иран ‰кіметі елдіњ б±рынѓы ±лылыѓын кµрсету ‰шін єлем мемлекеттеріне елді ресми т‰рде Иран деп атауларына µтініш білдірді. Елдіњ ќазіргі астанасы –Тегеран. Иран кµп±лттылыѓымен ерекшеленеді. 34 млн халыќтыњ негізгі ядросы – парсылар халыќтыњ небєрі 50 % -н ѓана ќ±райды,одан кейінгі орында єзірбайжандар, к‰рдтер т±рады. 1905- 1906 – жылдары ќабылданѓан конститутция бойынша мемлекет басында шах отыратын жєне ол ќарулы к‰штердіњ бас ќолбасшысы болтын конститутциялыќ монархия болѓан еді. Шахтыњ сол конститутцияѓа бірнеше рет µзгеріс енгізуініњ арќасында шахќа жеке бас тєртібін орнатуѓа м‰мкіндік беретін айрыќша ќ±зіретке ие болды. Кейіннен б±л жаѓдай єлеуметтік саяси даѓдарысќа соќтырѓан кµпшілік наразылыѓын тудыруѓа себеп болды. 1975 – жылы шах енгізген бір партиялыќ ж‰йе ауќымды наразылыќтар туѓызып, 1978 – жылы µз к‰шін жойды. Осыныњ бєрі жиналып , шахтыњ биліктен кетуіне себеп болды, яѓни халыќ кµтерілісініњ нєтижесінде шах тєртібі жойылды. Осылайша Иран капиталистік даму жолын тањдаѓан дамушы елге айналды. М±най экспортынан алынатын ірі табыстарды пайдаланып, елдіњ басќару орталыѓы жасаѓан єлеуметтік-экономикалыќ реформаларѓа с‰йене отырып, Иран соњѓы жылдары шаруашылыќ дамуында ‰лкен секіріс жасады, енді оны артта ќалѓан аграрлыќ ел болды деп атауѓа ауыз бармайды. 1972 –жылы аяќталѓан аграрлыќ реформадан кейін жер иеленушілердіњ ±станымдары жойылып,15 млн шаруалар жер иеленді ( оныњ баѓасы 15 жыл ішінде тµленуі ќажет ), біраќ негізгі жер иеленушілер ауылдаѓы ‰кімет таянышы болѓан шаруалар еді. Осы реформаѓа дейін ірі жер иеленуші болѓандар, елден ќ±н сатып алу арќылы ірі µнеркєсіп акцияшыларына айналды. Иран ќазіргі тањда аграрлыќ – индустриялыќ ел болып саналады. М±най сатудан (1976 – жылдан 20 млд. доллар ) т‰сетін ќаржыдан Иран µзініњ µндіріс саласын жедел ќарќынмен дамытып келеді, оныњ жања салаларын ќ±рды ( м±найхимиялыќ, машина ќ±рылысы, соныњ ішінде автомобилдік, авиацалыќ, єскери ),металлургия саласын дамытып жатыр. Иран алдыѓы ќатарлы капиталисттік елдердіњ ірі монополияларымен тыѓыз байланысты. Осы елдермен бірлесе отырып ќ±рѓан µнеркєсіптердіњ тауарларын Иран тек µз ішінде ѓана емес,сонымен ќатар белгілі дєрежеде Таяу Шыѓыс ,Оњт‰стік- Шыѓыс Азия жєне Аумаѓындаѓы тауар айналымѓа ќосу кµзделіп отыр.Алѓашќы кезде сырттан аѓылып келген ќаржыны игере алмай , шетке шыѓара бастады.Ол дамыѓан жєне дамушы елдердіњ арасында ќаржылыќ кµмек кµрсететін ірі елге айналды. 1970 - жылдары Иран Англия ( 1.2 млд долл) ,‡ндістан( 1 млд ),Египет (1 млд) , Пєкістан, сондай аќ Зайр жєне т б елдерге ќарызын санкциялады.Иранныњ басќа елдерге берген ќарызыныњ жалпы саны 10 млд .долларды ќ±рап, Иран Халыќаралыќ Валюта Фондыныњ ќарыз берушісіне айналды.1978- 1979 – жылдардаѓы єлеуметтік саяси даѓдарыс ел экономикасын єлсіретті.М±найшы –ж±мыскелердіњ шеруі м±най табысын тоќтатып тастады .Ел экономиканыњ жалѓыз ќайнар кµзі ретіндегі м±най µндірілудіњ тоќтатылуы орны толмас зиян єкелді. Кµптеген ірі факторлардыњ єсері себеп болѓан ќазіргі к‰рделі халыќаралыќ жаѓдайда Ресей ИИР-њ стратегиялыќ маќсаттарын Ресей µте жаќсы т‰сінеді.
Таяу, Ќиыр Шыѓыс, Кавказ, Каспий тењізініњ зонасы, Орталыќ Азия кіретін Жер шарыныњ мањызды аймаѓы – Батыс Азияда ИРИ жетекші роль атќаратынына ешкім к‰мєн келтіре алмайды. Иран бірдей уаќытта ‡нді м±хитыныњ Парсы, Оман шыѓанаѓымен ќоршалѓан, орташыѓыстыќ, кавказдыќ, орталыќ-азиаттыќ, каспийлік ел бола отырып, мањызды єскери-стратегиялыќ, жаѓдайѓа ие. Аймаќтыњ б‰кіл жаралы жерлері Иранѓа байланысты болды. Аймаќтыњ жеке бµліктерініњі ішкі мєселелері, этникалыќ немесе діни, єскери немесе экономикалыќ, есірткі саудасы мен босќындар мєселесі, сепаратизм, терроризм мєселелерініњ ќайсысы болсые тек Иранныњ ќатысуымен ѓана нєтижелі шешіле алады. Иранныњ кµмірсутектік табиѓи ќазбалардыњ ќайнар кµзі ретінде жєне м±най-газ µнімдерін тасымалдаушы шекара ретінде жоѓары дєрежелі ќ±ндылыќтарѓа ие екендігіњ ескерту артыќ болар еді. Иранныњ ќаралѓан ішкі м±най ќоры 90 миллиард баррельді ќ±райды. Б±л оны єлемніњ ењ ірі м±най µндіруші елдерініњ біріне айналдырады. Б‰кіл м±най шыѓу орнына жоѓары µнімділік жєне табыстыњ µз баѓасыныњ тµмендігі тєн. Иран ОПЕК елдерініњ арасында м±най µндіру кµлемі бойынша екінші орында келеді. Иран Ресейден кейін газ ќорлары бойынша єлемде екінші орынды алады. Ќазіргі уаќытта оныњ барланѓан жєне зерттелген ќорлары єзірге 21 триллион метр кубты ќ±райды, б±л 14% єлем ќорынан асып т‰седі.
ИИР-діњ ќазіргі басќарып отырѓан єскери-саяси биігі (саяси ориентацияѓа емес –не либералдар, не консерваторлар, не неоконсерваторлар болсын) µз ќоѓамыныњ ќазіргі єлемдік єлеуметтік-экономикалыќ даму динамикасы мен тенденцияларын т‰сіну ішкі жєне сыртќы векторларыныњ ‰йлесу ќабілетін арттыруѓа тырысады.
Біраќ соњѓы кезекте Иран идеологтары мен саясаткерлерініњ кµзќарастарыныњ шын µзгеруімен «Ислам тµњкерісініњ экспортыныњ» ж‰зеге асырылуы туралы сµз ќозѓалады. Б±л єрине Иран радикалды шейіттері мен таќтан т‰сірілген шах М±хаммед Реза Пехлеви 40 жыл б±рын ж‰зеге асыра бастаѓан аймаќтыќ гегемония идеясынан бас тартады деген сµз емес, керісінше б‰кілєлемдік Ислам тµњкерісініњ ќияли идеясы Парсы шейіттерініњ аймаќтыќ дењгейде басымдылыќќа ие болѓан жањашыл идеяѓа ауысты, яѓни ењ алдымен Ќиыр жєне Таяу Шыѓыста. Сондай-аќ б±л идеяныњ діни ќ±рамы ±лтшылдыќпен біте ќайнасты. Біртіндеп Тегеран мемлекетініњ саясатындаѓы прагматизм идеологиялыќ ойлардан басым т‰сті, ењ алдымен шейіттерді ќолдай саласында басым т‰сті. Б±л тек ислам тµњкерісі идеясынсыз к‰штеу экспортынан жєне ислам фундаментальдылыѓыныњ т‰зу жолды насихаттаудан бас тартуда ѓана емес, сонымен ќатар ИИР ішкі саясатын т‰зетуде де кµрмеді. Сонда да µзініњ аймаќтыќ маќсатына жету ‰шін Иран Таяу жєне Ќиыр Шыѓыстаѓы саясатын ќалыптастыруда шейіттік ќ±ралдар пайдалануды жалѓастырып келеді. Тегеран Ауѓан шейіттеріне ќолдау кµрсетіп, «Хезболла» ливандыќ экстремистік тобын демеп келеді. Ираннан шейіт руханилыѓыныњ µкілдері дєст‰рлі т‰рде баѓыт алады, Тегеран б±ны тиімді пайдаланып келеді.
Ќазіргі уаќытта ИИР-діњ аймаќтыќ саясатыныњ негізгі баѓыттары болып мыналар табылады:
1) Ирак
Пайдаланѓан єдебиеттер тізімі

1. З.Бжезинский. « Великая шахматная доска». М., 1999г.
2. Л.С. Васильев. «История востока» М., 1998г.
3. Ислам в современной политике стран Востока. Москва 1986г.
4. Родригес
5. Ибрашев Ж.О. «История международных отношении и внешней политики» Алматы 1998г.
6. Акимбеков С. М. «Афганский узел и проблемы безопасности центральной Азии» Алматы 2003г.
7. Дугин А. «Основа геополитики» М., 1997г.
8. Поздняков Э.А. «Геополитика» М., 1995г.
9. Ушаков В. «Персидский залив», «Амбициозные планы Тегерана» 1999г.
10. «Дипломатический словарь» М., 1986г.
11. Происки английского и американского имперализма в Иране, Ташкен, 1959 г.
12. Игорь Иванов «Новая Российская дипломатия»
13. Воскресенский Г.А. «Новые тенденции в политических и социальных процессах на востоке» М., 1991г.
14. Агаев С.Л. «Иран между прошлым и будущим» - М., 1997г.
15. Л.С. Васильев. «История востока» - М., 1994г.
16. «История Ирана» - М.,Изд. МГУ 1977г.
17. Мирский Г.И. «Армия и политика в странах Азии и Африки» М., 1970г.
18. Жильцов С.С., Зонн И.С., Ушков А.М. «Геополитика Каспийского региона» М., 2003г.
19. Примаков Е.Н. «Восток после распада колониальной системы» М., 1982г.
20. Токаев К.К. «Актуальные проблемы внешней политики Казахстана» Астана 1998г.
21. Денчев К. «Нефтегазовый фактор в международных отношениях» Полития 1999г.
22. «Исламская революция и диалог цивилизации»// Восток 2001г.
23. Агаев С.Л. Иран: внешняя политика и проблемы независимости М., 1971г.
24. Феномен йсламской демократии // Континент 2003г.
25. Воскресенский А.О. Восток/Запад. Региональные подсистемы и региональные проблемы международных отношений. М.,2002.
26. Кожирова С.Б. Внешняя политика Стран Востока с 1945 по 1990г. Астана 2001 г.
27. С.Акимбеков «Революция в Иране». Континент 2003. 2-15 июля.
28. Е. Пастухов «Иранский вопрос». Континент 2003. 2-15 июля.
29. «Иран всегда нуждал терроризм». Деловая неделя 23 ноября 2001 г.
30. Меморандум о взаим о понимании между Исламской Республикой Иран и Республикой Казахстан от 30.11.1991 г.
31. Декларация о взаимапанимании и сотрудничестве между Республикой Казахстан и Исламской Республикой Иран //сборник актоа Президента РК// Алматы 1992 г.
32. В.Валошин «Восток дело тонкое» Континент 5-18 декабрь 2001 г.
33. Декларация о принципах и взаимоотношении 1998 г.
34. Женевская конвенция о континентальном шельфе 1958 г. Международные организации и право- М. 1999 г.
35. К. Токаев «Под стягом независимости». Алматы Ќаржы ќаражат, 1996.
36. М. Санаи «Место и роль Ирана в Центральной Азии». Москва, Филин 1997 г.
37. Договор РСФСР и Ирана о Каспийском море от 26 февраля 1921 г Материал конференции по Каспийскому вопросу.
38. Вестник Квспия- 1998.-4.С.19-24.
39. Caspian Basin.- 1996-1-10.
40. Кейхан (Третий взгляд).- 1998- 5 мая - С.21.
41. М. Лаумилин «Казахстан в современных международных отношениях: безопсность, геополитика, политология». Алматы 2000 г.
42. Казахстанская Правда.24 декабря 1999 г.
43. Егемен Ќазаќстан. 2 аќпан 1999.
44. Нефтепровод Казахстан – Иран. Казахстанска правда 20 сентебря, 2001 г.
45. Каспийский пока не поддается. Казахстанская правда 10 мая, 2001 г.
46. www.kisi.kz
47. www.government.kz
48. www.khabar.kz
49. www.continent.kz
50. www.euronews.com

Пән: Халықаралық қатынастар
Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1200 теңге
Таңдаулыға:   




Ќазіргі Халыќаралыќ ќатынастардаѓы Иран Факторы (ХХІ ѓ. басы)

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .2 - 6 бб

I Тарау. XX – XXI ѓѓ. басындаѓы жања геосаясат жєне Иран.
1.1 Биполярлыќ ж‰йеніњ ыдырауынан кейінгі жања єлемдік тєртіп жєне Иран саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7 – 11 бб
1.2. ИИР – ныњ жања сыртќы саяси концепциясы ... ... ... ... ... ... ... .. 12 – 22 бб
1.3. Иран жєне АЌШ ќатнастары ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... .. .. 23 – 26 бб

II Тарау. Аймаќтыќ ќауіпсіздік ж‰йесі жєне ИИР
2.1 Таяу Шыѓыс мєселесі жєне Иран саясаты Ирак мєселесіне байланысты жєне Израйль – Палестина
2.2. Иранныњ ќазіргі кездегі ядролыќ саясаты жєне халыќаралыќ ќатнастар
2.3.Каспий м±найы жєне Иранныњ аймаќтыќ саясаты ... ... ... .27 – 39 бб

Ќорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .55 – 58 бб

Пайдаланѓан єдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .59 – 60 бб

Кіріспе

Диплом ж±мысыныњ µзектілігі. XX ѓасырдыњ тоќсаныншы жылдарындаѓы ќалыптасќан жања геосаяси конфигурацияда Иран Ислам Республикасыныњ алатын орны ерекше. Иран µзініњ тарихи дамуында бірнеше к‰рделі кезењдерді бастан кешеді. Аталмыш диплом ж±мысыныњ µзектілігі жања геосаясатпен жєне Иран Ислам Республикасыныњ (ИИР) ќалыптасќан жаѓдайдаѓы сыртќы саясатыныњ трансформациялануымен ерекшеленеді.
Иран – Оњт‰стік Батыс Азиядаѓы аса ірі елдердіњ бірі. Ауданы бойынша ( 1648 мыњ шаршы шаќырым) онымен шекаралас Т‰ркия (солт батыс ), Ауѓаныстан мен Пєкістан (шыѓысында), Ирак (батысында) елдерінен анаѓ±рлым басым болып келеді. Егер Иранды Еуропа елдерімен салыстырсаќ, онда оныњ аумаѓы Англия, Швецария, Италия, Флоренция, Испания территорияларын бірге алѓандаѓымен тењ болады. Солт‰стігінде Иранды Каспий тењізі жуып µтеді, ал оњт‰тігінде Парсы жєне Оман шыѓанаѓы жатыр. Азияда б±л кµрсеткіш Ќытай жєне Индонезия аумаѓымен тењ. Шекара ±зындыѓы шамамен, 80000 шаршы шаќырымѓа тењ. Иран – арийлер елі деген маѓынаны беретін Ариана сµзінен шыќќан ел атауы. Б±л атау Сасанидтер мемлекетініњ ( б .з. д І І І –‡ІІ ѓѓ) негізгі бµлігініњ аты болѓан. Ирандыќтар µз елін барлыќ уаќытта Иран деп атаѓан,ал батыс елдері жєне АЌШ оны б±рындары Персия деп атаѓан. Себебі онда негізгі халыќ парсылар болып, сєйкесінше кµпшілік парсы тілінде сйлеген. Сонымен ќатар м±ныњ себебі, елдіњ орталыќ аумаѓы Фарс немесе Парсы деп аталѓан.1935-жылы Иран ‰кіметі елдіњ б±рынѓы ±лылыѓын кµрсету ‰шін єлем мемлекеттеріне елді ресми т‰рде Иран деп атауларына µтініш білдірді. Елдіњ ќазіргі астанасы –Тегеран. Иран кµп±лттылыѓымен ерекшеленеді. 34 млн халыќтыњ негізгі ядросы – парсылар халыќтыњ небєрі 50 % -н ѓана ќ±райды,одан кейінгі орында єзірбайжандар, к‰рдтер т±рады. 1905- 1906 – жылдары ќабылданѓан конститутция бойынша мемлекет басында шах отыратын жєне ол ќарулы к‰штердіњ бас ќолбасшысы болтын конститутциялыќ монархия болѓан еді. Шахтыњ сол конститутцияѓа бірнеше рет µзгеріс енгізуініњ арќасында шахќа жеке бас тєртібін орнатуѓа м‰мкіндік беретін айрыќша ќ±зіретке ие болды. Кейіннен б±л жаѓдай єлеуметтік саяси даѓдарысќа соќтырѓан кµпшілік наразылыѓын тудыруѓа себеп болды. 1975 – жылы шах енгізген бір партиялыќ ж‰йе ауќымды наразылыќтар туѓызып, 1978 – жылы µз к‰шін жойды. Осыныњ бєрі жиналып , шахтыњ биліктен кетуіне себеп болды, яѓни халыќ кµтерілісініњ нєтижесінде шах тєртібі жойылды. Осылайша Иран капиталистік даму жолын тањдаѓан дамушы елге айналды. М±най экспортынан алынатын ірі табыстарды пайдаланып, елдіњ басќару орталыѓы жасаѓан єлеуметтік-экономикалыќ реформаларѓа с‰йене отырып, Иран соњѓы жылдары шаруашылыќ дамуында ‰лкен секіріс жасады, енді оны артта ќалѓан аграрлыќ ел болды деп атауѓа ауыз бармайды. 1972 –жылы аяќталѓан аграрлыќ реформадан кейін жер иеленушілердіњ ±станымдары жойылып,15 млн шаруалар жер иеленді ( оныњ баѓасы 15 жыл ішінде тµленуі ќажет ), біраќ негізгі жер иеленушілер ауылдаѓы ‰кімет таянышы болѓан шаруалар еді. Осы реформаѓа дейін ірі жер иеленуші болѓандар, елден ќ±н сатып алу арќылы ірі µнеркєсіп акцияшыларына айналды. Иран ќазіргі тањда аграрлыќ – индустриялыќ ел болып саналады. М±най сатудан (1976 – жылдан 20 млд. доллар ) т‰сетін ќаржыдан Иран µзініњ µндіріс саласын жедел ќарќынмен дамытып келеді, оныњ жања салаларын ќ±рды ( м±найхимиялыќ, машина ќ±рылысы, соныњ ішінде автомобилдік, авиацалыќ, єскери ),металлургия саласын дамытып жатыр. Иран алдыѓы ќатарлы капиталисттік елдердіњ ірі монополияларымен тыѓыз байланысты. Осы елдермен бірлесе отырып ќ±рѓан µнеркєсіптердіњ тауарларын Иран тек µз ішінде ѓана емес,сонымен ќатар белгілі дєрежеде Таяу Шыѓыс ,Оњт‰стік- Шыѓыс Азия жєне Аумаѓындаѓы тауар айналымѓа ќосу кµзделіп отыр.Алѓашќы кезде сырттан аѓылып келген ќаржыны игере алмай , шетке шыѓара бастады.Ол дамыѓан жєне дамушы елдердіњ арасында ќаржылыќ кµмек кµрсететін ірі елге айналды. 1970 - жылдары Иран Англия ( 1.2 млд долл) ,‡ндістан( 1 млд ),Египет (1 млд) , Пєкістан, сондай аќ Зайр жєне т б елдерге ќарызын санкциялады.Иранныњ басќа елдерге берген ќарызыныњ жалпы саны 10 млд .долларды ќ±рап, Иран Халыќаралыќ Валюта Фондыныњ ќарыз берушісіне айналды.1978- 1979 – жылдардаѓы єлеуметтік саяси даѓдарыс ел экономикасын єлсіретті.М±найшы –ж±мыскелердіњ шеруі м±най табысын тоќтатып тастады .Ел экономиканыњ жалѓыз ќайнар кµзі ретіндегі м±най µндірілудіњ тоќтатылуы орны толмас зиян єкелді. Кµптеген ірі факторлардыњ єсері себеп болѓан ќазіргі к‰рделі халыќаралыќ жаѓдайда Ресей ИИР-њ стратегиялыќ маќсаттарын Ресей µте жаќсы т‰сінеді.
Таяу, Ќиыр Шыѓыс, Кавказ, Каспий тењізініњ зонасы, Орталыќ Азия кіретін Жер шарыныњ мањызды аймаѓы – Батыс Азияда ИРИ жетекші роль атќаратынына ешкім к‰мєн келтіре алмайды. Иран бірдей уаќытта ‡нді м±хитыныњ Парсы, Оман шыѓанаѓымен ќоршалѓан, орташыѓыстыќ, кавказдыќ, орталыќ-азиаттыќ, каспийлік ел бола отырып, мањызды єскери-стратегиялыќ, жаѓдайѓа ие. Аймаќтыњ б‰кіл жаралы жерлері Иранѓа байланысты болды. Аймаќтыњ жеке бµліктерініњі ішкі мєселелері, этникалыќ немесе діни, єскери немесе экономикалыќ, есірткі саудасы мен босќындар мєселесі, сепаратизм, терроризм мєселелерініњ ќайсысы болсые тек Иранныњ ќатысуымен ѓана нєтижелі шешіле алады. Иранныњ кµмірсутектік табиѓи ќазбалардыњ ќайнар кµзі ретінде жєне м±най-газ µнімдерін тасымалдаушы шекара ретінде жоѓары дєрежелі ќ±ндылыќтарѓа ие екендігіњ ескерту артыќ болар еді. Иранныњ ќаралѓан ішкі м±най ќоры 90 миллиард баррельді ќ±райды. Б±л оны єлемніњ ењ ірі м±най µндіруші елдерініњ біріне айналдырады. Б‰кіл м±най шыѓу орнына жоѓары µнімділік жєне табыстыњ µз баѓасыныњ тµмендігі тєн. Иран ОПЕК елдерініњ арасында м±най µндіру кµлемі бойынша екінші орында келеді. Иран Ресейден кейін газ ќорлары бойынша єлемде екінші орынды алады. Ќазіргі уаќытта оныњ барланѓан жєне зерттелген ќорлары єзірге 21 триллион метр кубты ќ±райды, б±л 14% єлем ќорынан асып т‰седі.
ИИР-діњ ќазіргі басќарып отырѓан єскери-саяси биігі (саяси ориентацияѓа емес –не либералдар, не консерваторлар, не неоконсерваторлар болсын) µз ќоѓамыныњ ќазіргі єлемдік єлеуметтік-экономикалыќ даму динамикасы мен тенденцияларын т‰сіну ішкі жєне сыртќы векторларыныњ ‰йлесу ќабілетін арттыруѓа тырысады.
Біраќ соњѓы кезекте Иран идеологтары мен саясаткерлерініњ кµзќарастарыныњ шын µзгеруімен Ислам тµњкерісініњ экспортыныњ ж‰зеге асырылуы туралы сµз ќозѓалады. Б±л єрине Иран радикалды шейіттері мен таќтан т‰сірілген шах М±хаммед Реза Пехлеви 40 жыл б±рын ж‰зеге асыра бастаѓан аймаќтыќ гегемония идеясынан бас тартады деген сµз емес, керісінше б‰кілєлемдік Ислам тµњкерісініњ ќияли идеясы Парсы шейіттерініњ аймаќтыќ дењгейде басымдылыќќа ие болѓан жањашыл идеяѓа ауысты, яѓни ењ алдымен Ќиыр жєне Таяу Шыѓыста. Сондай-аќ б±л идеяныњ діни ќ±рамы ±лтшылдыќпен біте ќайнасты. Біртіндеп Тегеран мемлекетініњ саясатындаѓы прагматизм идеологиялыќ ойлардан басым т‰сті, ењ алдымен шейіттерді ќолдай саласында басым т‰сті. Б±л тек ислам тµњкерісі идеясынсыз к‰штеу экспортынан жєне ислам фундаментальдылыѓыныњ т‰зу жолды насихаттаудан бас тартуда ѓана емес, сонымен ќатар ИИР ішкі саясатын т‰зетуде де кµрмеді. Сонда да µзініњ аймаќтыќ маќсатына жету ‰шін Иран Таяу жєне Ќиыр Шыѓыстаѓы саясатын ќалыптастыруда шейіттік ќ±ралдар пайдалануды жалѓастырып келеді. Тегеран Ауѓан шейіттеріне ќолдау кµрсетіп, Хезболла ливандыќ экстремистік тобын демеп келеді. Ираннан шейіт руханилыѓыныњ µкілдері дєст‰рлі т‰рде баѓыт алады, Тегеран б±ны тиімді пайдаланып келеді.
Ќазіргі уаќытта ИИР-діњ аймаќтыќ саясатыныњ негізгі баѓыттары болып мыналар табылады:
Ирак
Ауѓанстан
Кавказ аймаѓы
Каспий мєселесі
Орталыќ Азия мемлекеттері (б±рынѓы КСРО ќ±рамындаѓы елдер)
Палестиндік-израильдік басќарма
Парсы шыѓанаѓы.
Диплом ж±мысыныњ маќсаты. ИИР-њ жирмасыншы ѓасырдыњ тоќсаныншы жылдарындаѓы сыртќы саясатыныњ трансформациялануымен жєне ИИР-њ аймаќтыќ беделді мемлекетке айналуынан туындайды. Б±л маќсатќа жету ‰шін автор µз алдына тµмендегідей міндеттерді ќояды:
ИИР-њ сс-њ даму эволюциясын зерттеу;
ИИР-њ сс-њ негізгі баѓыттарын аныќтау;
ИИР-њ Орталыќ Азия мемлекеттерімен ќарым-ќатынасыныњ µзекті мєселелерн зерделеу;
Ќазаќстан Республикасвмен ИИР-њ арасындаѓы ќарым ќатынастарды сараптау;
Диплом ж±мысыныњ деректік негіздері. Атлмыш диплом ж±мысыныњ деректік негіздерін автор µз ойынша тµмендегідей топтарѓа топтастырады.
Жирмысыншы ѓасырдыњ тоќсаныншы жылдарындаѓа ИИР-њ сыртќы саясатыныњ ќалыптасыу мен дамуына байланысты деректердіњ бірінші тобына дипломатиялыќ ќ±жаттар мен зањ актілері жатады. Б±л деректердіњ ішінен негізінен ЌР-мен ИИР-њ арасындаѓы дипломатиялыќ ќќ- орнауы туралы ќ±жаттар, ИИР-њ сыртќы саяси стратегиясыныњ деректерін атап µтуге болады.
Деректердіњ екінші тобын белгілі мемлекет басшылары мен дмпломаттардыњ сµйлеген сµздері ќ±райды. Б±л деректердіњ ішінд ЌР Президенті ННА екі мемлекет арасындаѓы ќарым ќатынастары туралы сµйлеген сµздері, ќазаќстан дипломаттары К.К. Токаев, ЌР ИИР ѓы б±рынѓы тµтенше жєне µкілетті елшілері И.Гиззатов жєне М.Ж. Жолдасбековтыњ ењбектерін ерекше атауѓа болады.
Деректердіњ ‰шінші тобын мемуарлар мен естеліктер ќ±райды.Б±л деректердіњ ќатарында Иранныњ саяси ќайраткерлерініњ естеліктерін ерекше атап µткен жµн (Хомейни, Рафсанжани, Хаттами). Б±л деректер Иранныњ тарихи длмуын жєне сыртќы саясатын терењ зерттеуге кµмектеседі.
Деректердіњ тµртінші тобын Ирандыќ жєне шет елдік информациялыќ ќ±ралдарыныњ деректері ќалыптастырады. Б±л деректердіњ тобына ресми БАЌ- ры жатады.
Тарихнама. ИИР ныњ ХХ ѓ. таќсаныншы жылдары сыртќы саясат жєне оныњ эволюциясы туралы жарыќ кµрген тарихнамалыќ деректерді автор шартты т‰рде отандыќ, ресейлік жєне шет елдік деп бµледі.
Отандыќ зерттеулер ішінде ИИР сыртќы саясатыныњ дамуы, стратегиясы туралы ењбектерліњ ќатарында Н.А. Назарбаев, Ќ. Токаев, И.Гиззатов, М.Ж. Жолдасбеков, С. Батырша ±лы. Ќазаќстандыќ зерттеулер негізінен ИИР сыртќы саясатын 1991- 2006 жылдар аралыѓында ќарастырады. Єсіресе Иранныњ Каспи мєселесі бойынша ±станымына кµбірек кµњіл бµледі.
Ресейлік авторларды ресейлік жєне кењестік зерттеушілер деп еіге бµлуге болады.Кењестік тарихшылар негізінен КСРО мен Иран арасындаѓы ќарым ќатынасты, АЌШ-Иран ќарым ќатынасын зерттеуге кµњіл бµлсе, ќазіргі ресейлік зерттеушілер Ресей Федерациясы мен ИРИ арасындаѓы ќарым ќатынастарды зерттеп, Иранныњ саяси ж‰йесін сараптайды. Кењестік-ресейлік авторлардыњ ішінен тµмендегілерді атап µтуге болады: Л.С. Васильев, А.Дугин, В.Ушаков, С.Л.Агаев жєне т.б.
Шет елдік авторлар зерттеулерін шартты т‰рде англосаксондыќ, европпалыќ зерттеушілер деп ќарастырѓан жµн. Американдыќ зерттеушілер Иранныњ XIX-XX ѓасырлардаѓы тарихын, сытќы саясатын, ќырѓи ќабаќ соѓыс кезіндегі Иранныњ ±станымына кµњіл бµледі.Б±л авторлардыњ ішінде: Д. Фуллер, М. Олкед, Г. Глиссон жєне т.б.Ал Иранныњ Орталыќ Азиядаѓы рµлі туралы Киссенджер, З. Бзежинскийдіњ ењбектерінде кµрсетілген. Ќазіргі Иранныњ сыртќы саясатыныњ тарихнамасын сараптауда автор сонымен бірге проблемалыќ принципті пайдаланды.Б±л принципке сєйкес ќазіргі жарыќ кµрген ењбектерді тµмендегідей топтарѓа бµлуге болады:
ИИР-ѓы исламдыќ фактор;
Дін мєселесі;
ИИР-ыњ сыртќы саясатыныњ µзекті мєселелері;
Каспи мєсєлєсі;
АЌШ- Иран ќатынастары
Иран- Ресей ќатынастары
Ќазаќстан-Иран ќатынастары
ИИР сыртќы саясатыныњ µзекті мєселелеріне байланысты жарыќ кµрген тарихнамалыќ зерттеулерді са раптай келе б±л мєселе туралы арнаулы монографиялыќ ењбектердіњ тапшылыѓын атап µткен жµн.
Диплом ж±мысыныњ теориялыќ єдістемелік негіздері. Аталмыш диплом ж±мысыныњ теориялыќ єдістемелік негіздерін жалпы ѓылыми єдістер ќ±райды. М±ныњ ішінде автор тарихи салыстырмалы єдісті, контент-анализ єдісін жєне социялогиялыќ єдісті пайдаланды.
Тарихи салымтырмалы єдіс ИРИ ыњ сыртќы саясатыныњ эволюциясын аныќтауѓа кµмектеседі. Контент анализ єдісі ИИР ќазіргі сыртќы саясатыныњ негізгі баѓыттарын аныќтайды.Ал социологиялыќ єдіс ИИР ыњ ішкі саяси ж‰йесін зерттеуге кµмектеседі.
Дипломдыќ ж±мыстыњ ќ±рылымы.Дипломдыќ ж±мыс кріспеден, екі тараудан, ќорытынды жєне пайдаланѓан єдебиеттерден т±рады. Дипломныњ жалпы кµлемі бет.

I Тарау .Иранныњ сыртќы саясатыныњ ќалыптасуы мен дамуы.
1.1.Биполярлыќ ж‰еніњ ыдырауынан кейінгі жањаєлемдік тєртіп жєне Иран саясаты.

Екінші д‰ниеж‰зілік соѓыстыњ аяѓында Иран µндірісі нашар дамыѓан, ауыл шаруашылыѓында жартылай феодалдыќ ќатынастар басым келген аграрлыќ ел болып ќала берді. Капитализмге дейінгі µндірістік ќатынастардыњ ыдырауы жєне осы реттегі капитализмніњ ‰здіксіз дамуы елдегі ішкі саяси жаѓдайды ќиындатты. Б±ѓан Иран ‰кіметініњ ж‰ргізген экономикалыќ саясаты єсер етпей ќоймады. Шетел тауарларыныњ елге кігізілуіне кењ м‰мкіндік бере отыра Иран ‰кіметі ±лттыќ µндірушіні тењ емес бєсекеге итермелеп отырды.
40- шы жылдардыњ ортасында Иранда феодалдылыќтыњ ќалдыќтары мен ‰лкен єлеуметтік бµлініс єлі де орын тапты. Кµптеген артыќшылыќтарѓа ие єлауќаттылар жєне халыќаралыќ сауда монополиясына ќолы жеткен шексіз байлыќќа кењеліп µмір с‰рді.Ал ±саќ буржуазия µкілдері мен ауыл т±рѓындары жєне де басќа єлеуметтік топтар кедейшілік жаѓдайда µмір с‰руге мєжб‰р болды.
Экономикалыќ зерттеулердіњ нєтижелеріне ќарайтын болсаќ, Иранныњ Исфахан, Мазендеран,Лурестан,Хузестан ќалаларында ж±мысшылардыњ табысы к‰ніне 50 риалдан аспаѓан ресми мєліметтер бойынша мамандандырылѓан ж±мысшылардыњ айлыќ ењбекаќысы 1961-1962 ж.ж. орта есеппен 2500 риалды ќ±раѓан, ал шын мєнінде б±л кµрсеткіш єлде ќайда тµмен болѓан. 1961 ж. 29 мамырындаѓы Кейхан газетініњ мєлємдеуі бойынша барлыќ ж±мыспен ќамтылѓан халыќтыњ 87 проценті 2500 риалдан тµмен кіріс алѓан, яѓни б±л ресми тµменгі µмір с‰ру кµрсеткішінен 12 есеге артыќ болѓан, ал осы жылдар ішінде µмір с‰ру индексініњ ќ±ны 12 есеге µскен.
Баѓаныњ тоќтаусыз µсу ќарќынында халыќтыњ кµп бµлігі аштыќ жаѓдайында µмір с‰руге мєжб‰р болуы кедейшілік, аштыќ, антисанитария µз ізін ќалдырмай ќоймады. Елде эпидемиялыќ аурулар µршіді, кµптеген аймаќтар медициналыќ кµмекке ќолдары жетпеді. Жалпы ел ішінде 20 мыњ дєрігерлік орын болса соныњ 8 мыњы Тегеранда орналасты. Жаѓдайды медициналыќ ж±мысшылардыњ тапшылыѓы ушыќтырды. Елдегі 5 мыњ дєрігердіњ 4700 Тегеран жєне басќада ірі ќалаларда ж±мыс істеді, ал 45 мыњ ауылды мекендерге небары 300 дєрігер тура келді. Балалар µлімініњ кµрсеткіші µте жоѓары болды , жас балалардыњ 80 процетке жуыѓы 4 жасќа дейін жетпей µліп отырады. [14; 23-28 б.]
Екінші д‰ниеж‰зілік соѓыстан кейін Таяу жєне орта Шыѓыс халыќтарыныњ ±лт-азаттыќ жєне демократиялыќ ќозѓалысы Иранды да ќамтыды. Елде демократияландыру к‰ресін 1945 ж. ќ±рылѓан Иранныњ ±лттыќ партиясы (Туде) басќарды. Осы ретте µз биліктерінен айырылѓысы келмеген жєне елді демократияландыруѓа ќарсы шыќќан Иранныњ билік µкілдері импералисттік державалардар кµмек с±рады. Олардыњ ерекше сенім білдіргендері АЌШ болды. Екінші д‰ние ж‰зілік соѓыстан кейін µзін капитализм ќатерінен єлемді азат етуші ел ретінде сезінген АЌШ µзініњ пиѓылыныњ таза екендігін жєне оныњ ±мтылысы Иранды батыс µркениетіне ќосу екндігін БАЌ арќылы насихаттап отырды.
Импералиттік державалармен жаќындасу жолына т‰скен Иран ‰кіметі бірте-бірте µзініњ жеке даралыѓынан айрыла бастады. АЌШ империализміне баѓытталу арќылы Иран к‰рделі єлеуметтік-экономикалыќ проблемаларѓа єкеліп соќтырды. Иран ‰кіметініњ б±л єрекеті АЌШ-тыњ Иранды экспансиялауына жєне елді µндірістік дамуын халыќаралыќ монополиялыќ капиталѓа баѓындыруына жол ашты.
Соѓыстан кейінгі жылдары Иранныњ билік µкілдері ел экономикасын тыѓырыќтан шыѓаруѓа баѓытталѓан біршама єрекет жасады. 1946 ж. Квама ос-Салтане ‰кіметі елді экономикалыќ, єлеуметтік т±рѓыдан реконструкциялауѓа баѓытталѓан жеті жылдыќ жоспарды жасауѓа кірісті. Біраќ, б±л жоспарды жасау ‰шін Иранныњ жеткілікті дєрежеде кєсіби мамандары болѓан жоќ жєне б±л жоспарды ж‰зеге асыруѓа ќажетті ќаржыныњ м‰мкіндігі тµмен болды. Осы мєселелерді шешу маќсатында Иран ‰кіметі АЌШ-тан жеті жылдыќ жоспарды жасауѓа жєне оны ќаржыландыруѓа кµмектесін с±рады. Осы ретте АЌШ-тыњ алдында Иран экономикасын µз м‰ддесінде пайдалануына жол ашылды. Американдыќ Моррисон-Надсен жєне Оверсиз Консалтанс фирмалары жеті жылдыќ жоспарды ќ±растыруда консультант ретінде елге шаќырылды. [14; 45 б.]
Біраќ ел экономикасын ќ±лдыраудан алыпшыѓарудаѓы шах режимініњ єрекеттері нєтижеге алып келмеді. Кµптеген себептердіњ єсерінен алѓашќы жеті жылдыќ жоспарды (1949-50, 1955-56) ж‰зеге асыру нєтиже берген жоќ. Англия мен АЌШ-тан келген кµптеген кењесшілер жоспарлау комитеті мен экономика министрлігінде негізгі єрі мањызды орындарды ±стап алып, елдіњ µндірістік дамуын єдейіге тежеумен болды. Онысы т‰сінікті де, олардыњ негізгі маќсаттары µздерініњ монополиялыќ капиталы ‰шін µндірістік база табу жєне оны инвестициялау кµздерін ќарастыру болып табылады. Ипералисттік державалар жоспарлау коммитеті алѓашќы орынѓа єскер-стратегиялыќ обьектілердіњ салынуын ж‰зеге асуына ќол жеткізді.
Бірінші жеті жылдыќ жоспардыњ нєтижесіз болѓанына ќарамастан Иран ‰кіметі ел экономикасын жоспарлы т‰рде дамытуѓа шешім жасап, келесі жеті жылдыќ жоспарды жасады, оны 1956 ж. Иранныњ мєжілісі бекітті.
Жеті жылдыќ жоспардыњ ж‰зеге асырылу кезењінде импералисттік державалар Иранныњ валютаѓа деген м±ќтаждыѓын т‰сініп оѓан кµптеген кредиттер мен займдар бере отыра, елде µз позицияларын к‰шейтіп, Тегеранныњ оларѓа ќажетті саяси экономикалыќ баѓытты ж‰ргізуіне ќол жеткізбек болды. [15; 12-13 б.]
Екінші жеті жылдыќ жоспар ресурстарды мобилизайиялауды, шетел капиталын кµптеп тартуды, елдегі жеке кєсіпкерлікті ќолдауѓа жєне капитализмді µсіруге баѓытталды. Осы маќсатта 1957 ж. Жеке кєсіпкерлікті ќолдау жµніндегі зањ ќабылданды . зањ бойынша кєсіпкерлікті банктер арќылы несиелеу ќарастырылды. Жеке кєсіпкерлікке баѓытталѓан несие кµлемі 1955 ж. 7,6 млрд. риалды ќ±раса, 1958 ж. басында б±л кµрсеткіш 14,7 млрд. риалѓа жеткен. Осы уаќыт ішінде мемлекеттік секторды несиелеу 1,8 млрд-тан 18,9 жєне 20,7 млрд.- ќа деін µскен. Тек ќана жергілікті капитал ѓана емес шетелдік капитал да кµптеген жењілдіктерге ие болды. М±ндай саясат Ирандаѓы капиталисттік ќатынастардыњ дамуын жєне сауда операцияларын несиелеумен айналысатын жеке банктердіњ пайда болуына алып келеді деп жоспарланды. Егер 1956 ж-ѓа деін иранда 13 ќана банк болса, 1956-59 ж-ѓа дейін таѓы да 14 банк пайда болды. [6; 1-2 б.]
Кµптеген Ирандыќ авторлардыњ сµзіне ќарасаќ та екінші жеті жылдыќтыњ нєтижесінде едєуір єлеуметтік экономикалыќ µзгерістер болѓан жоќ. Ауылды жерлерде саќталып ќалѓан жартылай феодалдыќ ж‰йе Иранныњ ауыл шаруашылыѓыныњ дамуына м‰мкіндік берген жоќ. Жер онда ж±мыс істейтін шаруаныњ меншігі болѓан жоќ. Осы уаќыт аралыѓында ауыл шаруашылыѓына небары 23464 млн. риал ж±мсалды. Б±л ауыл шаруашылыѓыныњ ел экономикасындаѓы негізгі рµл ойнайтынын ескермегенде, ауыл шаруашылыѓында ж±мыс істейтін халыќтыњ 56,2 пайызы шоѓырланѓан.
Жартылай феодалдыќ ќатынастар аграрлыќ саладаѓы технологиялардыњ ескі болуы, жердіњ т±здануынан саќтандыратын єдістердіњ болмауы егін науќаныныњ тµмен болуына алып келіп соќтырды. Иран бидай, арпа, к‰ріш сияќты ауыл шаруашылыќ µнімдерін сырттан ипорттауѓа мєжб‰р боды. 1961-1962 ж.ж. осы µнімдердіњ импорты 126000 тоннаѓа жеткен.
¤ндіріс саласыныњ да даму ќарќыны тµмен болды. Ел бойынша бірнеше ѓана ±саќ µндіріс ошаќтары пайдалы болды. Иранныњ мєліметтерге ќараѓанда 1961-62 ж.ж. ел бойынша небары 10247 µндірістік негізінен ±саќ мекемелер ќызымет етті, онда барлыѓы 131000 ж±мысшы ењбек етті. Сол кездегі Иран шахы М±хаммед реза Пехлевидіњ айтуы бойынша екінші жеті жылдыќ жоспарды єлеуметтік мєселелерге ќарастырылѓан. Онда халыќты азыќ т‰лікпен, ‰ймен , киіммен, медециналыќ ќызыметпен ќамтамасыз ету жєне білім беру ж‰йесін дамыту жоспарланѓан. Біраќ єлеуметтік салаѓа деген ќаржылай шыѓындар оны толыѓымен ќамтамасыз етуге жеткен жоќ. 1956 ж. Халыќ санауыныњ мєліметі бойынша Ирнан халќыныњ 16 проценті ѓана білімді болѓан. Сонымен ќатар медециналыќ ќамтамасыздандыру да µте тµмен дєрежєде болды.Екінші жеті жылдыќ жоспар бірінші жоспар сынды айтарлыќтай єлеуметтік экономикалыќ проблемаларды шеше алмады. Жалпы алѓанда жоспардыњ µзі ел экономикасын секторларѓа бµліп дамытуѓа баѓытталмай, негізгі мєселелерді шешуге ‰стіртін халде болды. Иранныњ жоспаарлау коммитеті кµптеген себептерге байланысты мемлекеттік жєне жеке секторларды бірге ±стай алмады. Сонымен ќатар ел‰шін ењ мањызды ауыл шаруашылыќ саласын біріктіру процессі нєтижесіз болды. Алѓа ќойылѓан маќсаттарды ж‰зеге асыруда жоспаарлау коммитетеі мен тиісті миистрліктер ж±мысында ешќандай координация болѓан жоќ. [17; 8-13б.]
Екінші д‰ниеж‰зілік соѓыстыѓ аяќталуымен Таяу жєне Орта Шыѓыс елдеріндегі империлистік мемлекеттердіњ ыќпал ету тєртібі µзгерді. Германия, Италия, Франция аймаќтарындаѓы б±рынѓы к‰штрін жоѓалытып алды. Англияныњ рµлі де біраз єлсіреп ќалды. Б±л тек ќана соѓыстыњ нєтижесінде емес, сонымен бірге Британ империямыныњ ќ±рамындаѓы мемлекеттерде ±лттыќ-азат ету ќозѓлыстарыныњ белењ алуыныњ нєтижесінде де болды. Дєл осы уаќытта ќуатты ѓылыми-техникалыќ жєне экономикалыќ потенциалы бар АЌШ аймаќтаѓы µз рµлін к‰шейте бастады.
КСРО-мен бейбіт ќатынас орнатќысы келгендей болып, Иран ќоѓамындаѓы, яѓни халыќ арасындаѓы тынышсыздыќты басуѓа єрекет етсе, екіншіден АЌШ-тан µзіне тиімді жаѓдай талап етіп алу ‰шін пайдаланды, Иран ‰кіметі ресми т‰рде КСРО-ѓа 20ж. аралыѓында µзара шабуыл жасамау туралы ±сыныс жасады. Келісім шарт мєтіні Иран жаѓымен дайындалып, Тегерандаѓы Кењес елшісіне берілді. [19; 4-7 б.]
Кейіннен екі жаќ жоѓары дєрежедегі келіссµздер ж‰ргізу туралы шешімге келді. 1959ж. басында КСРО ‰кіметініњ сыртќы істер министрініњ орынбасары В.С.Семенов бастаѓан делегация келді.
Біраќ кейінгі оќиѓалар желісі кµрсеткендей, Эгбаль ‰кіметініњ ниеттерініњ шын емес екендігін кµрсетті. КСРО Иранмен келіссµздердіњ алѓашќы кезініњ µзінде, µзара келіссµздер ж‰ргізу ‰шін, ењ басты талап, Иран басќа ‰шінші елмен єскери келісім жасасуына болмайтын еді. Ќол жеткізген келісімге ќарамай, Иранныњ басќарушы тобы КСРО мен ќатар АЌШ-пен кліссµздер ж‰ргізе отырып, 1959ж. 5-наурыз к‰ні екі жаќты єскери келісімшарт жасасты. Осылайша Иран КСРО-мен тату кµршілік саясатынан біржолата бас тартты, АЌШ-тыњ єскери єріптесіне айналды, сєйкесінше КСРО-ѓа ќарсы мемлекеттер ќатарына кірді.
Иран - американдыќ келісімшарт µз сипаты бойынша, иран -кењестік бейбіт ќатынастарды єлсіретуге, Ирандаѓы ±лт-азаттыќ ќозѓалыстарды басуѓа баѓытталѓан болатын. Б±л келісімшарт ќол ќою арќылы, АЌШ Иран территориясына агрессияныњ барлыќ т‰ріне тойтарыс беру ‰шін µз єкерлерін еркін кіргізуге зањды ќ±ќыќ алды. СЕНТО-ныњ ќ±рамына кіру арќылы Иранныњ КСРО-ѓа ќарсы ќырѓи ќабаќ соѓысќа ќатысуы иран халќыныњ онсызда ауыр жаѓдайын, одан сайын ауырлатты.
Сонымен ќатар ішкі істер министрлігініњ аса ‰лкен аппаратыныњ полициялары, ¦лттыќ ќауіпсіздік ќызметкерлеріне бюджеттіњ 50%-ке жуыѓы ж±мсалып отырды. Мемлеетті полицейлік-террористік єдіс арќылы басќару, демократиялыќ ќозѓалыстарды басып тастау, ±лттыќ байлыќтарды монополистік капиталдардыњ тонауы, Ирандаѓы ењбекшілердіњ µз ќ±ќыќтары ‰шін жања кµтерілістерге шыѓуына алып келді. Ішкі саяси жєне єлеуметтік-экономикалыќ ќиындыќтардан халыќтыњ ойын басќа жаќќа б±ру ‰шін, басшылар халыќтыњ назарын єдейілеп сыртќы саясатќа адарды. Мысалы, Ауѓанстан Гильменд µзенінде гидротехникалыќ ќ±рылма болѓандыќтан Иранѓа келетін су кµлемі азайѓанына жєне соныњ кесірінен аштыќ болѓанына халыќты сендірді[21; 45-47б.].
Шаруалар µз м‰дделері ‰шін кµтеріле бастады. Сол сєттен бастап меджлисте Гильменд µзенініњ суын д±рыс бµлу туралы мєселе ќаралып, радио жєне газеттер арќылы антиауѓандыќ насихат белсенді ж‰ре бастады. Б±л халыќтыњ єлеуметтік-экономикалыќ ќиыншылыќтардан назарыныњ ауытќуына алып келді. Дєл осы єдісті Иранѓа ќатысты да ќолданѓан болатын, яѓни єскери шыѓындардыњ кµбеюіне аќталу маќсатында, билеушілер халыќты єр т‰рлі жолмен Иран елінен Иранѓа тµніп т±рѓан ќауіпке сендіргісі келді.
АЌШ-пен жасалѓан єскери келісімнен кейін Иран КСРО-мен келіссµз ж‰ргізуге м‰дделі болмады жєне алдында жасалѓан µзара шабуыл жасаспау туралы келісімді м±здатќызды.
Эгбаллдыњ ішкі жєне сыртќы агрессивті саясатын жасырып, халыќтыњ кењес ‰кіметіне ќарсы ќою ‰шін антикењестік баѓыттаѓы іс-шаралар ж‰ргізіледі (газетте, радиода хабарламалар беру, т.с.с.).
Иранныњ капиталистік дамыѓан елдердіњ технико-экономикалыќ кµмегіне с‰йеніп, т±йыќтан шыѓу деген ‰міті аќталмады. Б±л жетіжылдыњ жоспарлардыњ ќ±лдырауынан кейін белгілі бола бастады, яѓни ќымбатшылыќтыњ µсуі, ‰кіметтіњ азыќ-т‰лік таѓмдары мен кµп ќолданылатын тауарларѓа баѓасын т±раќтандыра алмауы жєне т.с.с. оќиѓалар бой алды.
Позитивті ±лтшылдыќ атты Иранныњ 50-жылдардыњ ортасымен 60 жылдар басындаѓы сыртќы саясатыныњ басты принципі елді басќа дамушы елдерден оќшаулады. Осылайша Монорхиялыќ Иран дамыѓан ірі державалардыњ аграрлыќ-шикізат кµзі, тауар µндіру саласыныњ біріне айналды. Сонымен ќатар Иран µзініњ территориясын дамыѓан ірі державаларѓа єскери алањ ретінде беріп алды. Иранныњ ќаржылыќ алып АЌШ пен басќа да батыс елдеріне біржаќты баѓдарлануы, елдіњ экономикасыныњ ќ±лдырауына, табиѓи ресурстардыњ тоналуына, кµптеген тиімсіз несие алулардыњ арќасында валютаныњ келуі 50-жылдардыњ соњы мен 60-жылдардыњ басындаѓы ќаржы-валюталыќ даѓдарысќа келді. [14; 15-19б.]

1.2. Сыртќы саяси концепциясы.

¦лттыќ тєуелсіздік саясат - монорхиялыќ Иранныњ 60жылдардаѓы сыртќы саяси концепциясы.
Бірінші жеті жылдыќ жоспардыњ ќ±лдырауына, екінші жеті жылдыќтыњ кµптеген міндеттерініњ орындалмауына ќарамастан Аламаныњ ‰кіметі (196263 – 196768) кейінгі бес жылдыќ экономикалыќ даму жоспарын жасады. Бас кезінде осы жоспар орындалмауына 140 млд риал ж±мсалу кµзделді. Оныњ 100 млд риалды м±най саласынан, ал ќалѓан Иранныњ ішкі жєне сыртќы инвестициядан алу жоспарланды.
Иранныњ 1967-68 жж. жалпы ішкі ±лттыќ µнімі 534,6 млрд. риалды ќ±раѓан болатын, яѓни жыл сайын 8,8% µсе отырып, 5 жыл ішінде 52,7%-кежетті. Осы уаќыт аралыѓындаѓы жан басына шаќќандаѓы ±лттыќ µнім 20040 риалѓа (269$) жетті. Ал осы кµрсеткіш бас кезінде 14900 риал болатын (197$). Иран экономистерініњ зерттеуінше б±л кіріс мемлекет территориясында біркелкі таралмады, яѓни кµптеген Иран ауылды жерлерінде аталѓан кµрсеткіш анаѓ±рлым тµмен еді. Себебі, 1968ж. µзінде Иран халќыныњ 60% ауылдарда т±ратын. Осылайша, 5 жылдыќ экономикалыќ даму жоспарынан кейін де ќарапайым ж±мыскерлер мен шаруалардыњ µмір с‰ру дењгейі тµмен болып ќала берді[25; 6-8 б.].
¤мір с‰ру дењгейін кµтеруді ќажет ететін ењ мањызды салалардыњ бірі – ауыл шаруашылыѓы болатын. М±нда шаруашылыќ ќ±ралдарыныњ µте ќарапайымдылыѓынан ауылшаруашылыѓыныњ дамуы µте тµмен болып, шаруалардыњ ењбегініњ µнімділігі жоѓары бола ќоймайды. Сондыќтан халыќты ауылшаруашлыќ µнімдерімен, тамаќтармен ќамтамасыз ету ‰шін б±л саладаѓы жартылай феодалдыќ ќатынастарды жою ќажет болатын. Халыќтыњ 61% ауылшаруашылыѓында ќызмет етсе де, ол ±лттыќ ішкі µнімніњ 24% ѓана берді. 1965ж. аќпан айыныњ соњында елде аграрлыќ реформалардыњ екінші толќына басталды. Бірінші бес жылдыќта б±л салаѓа 6 млд. Риал бµлінген 1965ж. наурыз бен 1969ж. реформалардыњ ауќымы 54174 ауылды жєне 19379 ферманы ќамтыды. Осы уаќыт аралыѓында 9435 ќоѓамдыќ вакуфтыќ ферма, 968 жеке вакуфтыќ фермалар шаруаларѓа 99-100 жылѓа жолѓа берілді. 208702 ±саќ жер иеленушілер µз жерлерін жалѓа беруге келісті де, ол 3414-і µз жерлерін шаруаларѓа сатты. [29; 7б.]
Дегенмен, бірінші жєне екінші реформалардыњ ж‰ргізілуі ауылшаруашылыѓына айтарлыќтай µзгерістер єкеле ќойѓан жоќ.
Бес жылдыќ жоспарлау кезінде µнеркєсіпте µте ‰лкен кµњіл бµле бастады. Егер 1-жетіжылдыќ жоспарлау кезінде µнеркєсіп саласына 1,2 млд. Риал б‰кіл инвестицияныњ 8% ќ±рады. Ал бес жылдыќ жоспарды орындай кезінде б±л сонша ‰лкейіп 27,3 млд.риалѓа жетті. Бесжылдыќтыњ соњына ќарай жалпы ќаржы салудыњ мемлекеттік секторы 24 млд.-ќа кеміп, жеке сектор салѓан ќаржы 26 млд. риалды ќ±рады.
Иранныњ осы уаќыт аралыѓындаѓы экономикалыќ саясаты ауыр индустрияны (µнеркєсіпті) мемлекеттік ќаржымен ќатар, жеке сектор ќаржысын да пайдалану арќылы дамытумен ерекшеленді.
Иран µнеркєсібініњ жалпы µнімі жылдыќ 13%-ке µсе отырып 81%-ке жетті жєне 196263жж. жалпы ±лттыќ µнімніњ 11% ќ±раса, 196768жж. 13%-ке жетті.
Бірінші бесжылдыќ кезінде бастауыш жєне орта білім беретін мектептерді дамытуѓа ерекше кµњіл бµлді. Дегенмен, мектептер саныныѓњ µсуіне ќарамастан µзініњ сапасы жаѓынан заман талабына жауап бермеді. Сондыќтан оќыту баѓдарламаларына к‰рделі µзгерістер енгізу керектігі айќын сезілді.
Ел экономикасыныњ ќарќынды дамуына сєйкес келмейтін соѓысќа дейінгі єдістермен оќыту жєне гуманнитарлыќ ѓылымдарда оќитын студенттердіњ, техникалыќ ѓылымдарды оќып ‰йренушілердіњ санынан анаѓ±рлым кµп болуы (М.: ЖОО оќитын 6683 студенттіњ 916-сы техникалыќ мамандыќтарда оќыды.) білім сапасын реформалаудыњ єлі де жеткіліксіз екенін кµрсетті[35; 14-15 б.].
Екінші бесжылдыќтыњ міндеттерініњ бірі µндірісті ќарќынды дамытып, µндірістік тауарарды экспорттауды ‰лкейтіп кейбір импорттыќ тауарлардан бас тартуѓа баѓытталды. ¤ндірістіњ µсуініњ екпінін жыл сайынѓа 15% ‰лкейтіп отыруѓа жоспарлаѓан 2-бесжылдыќта µндіріске б‰кіл инвестицияныњ 26% -ын ќ±райтын 207 млд. риал бµлінді. Елді индустриализациялау маќсатында екінші бесжылдыќ жоспары негізінде техникалыќ мамандыќтарѓа айтарлыќтай ќаржы бµлу кµзделді. Аныѓыраќ айтќанда, зерттеушілердіњ пікірінше Иранныњ µндіріс саласыныњ µзіне 313 мыњ 119 мыњ маман ж±мысшылар болуы керек еді.
Осы 2-бесжылдыќ жсопар бойынша транспорттыќ ќажеттіліктерге 80 млд. риал бµлінді. Б±л ќаражатты стратегиялыќ мањызды объектілерге ж±мсау кµзделді. Сонымен ќатар, денсалыќ саќтау саласына 13 млд. риал бµлінді, ауруханалардаѓы орындарды 14500-ге кµбейтілді.
Екінші бесжылдыќ жоспарды орындай барысында µнеркєсіп саласында біраз жетістіктерге жетті жєне Иран біраќ µнірістік тауарларды шекаралас елдерге экспорттай бастады. М±ндаѓы ќаржыайналымды тек ќана мемлекеттіњ ѓана емес, сонымен ќатар жеке сектордыњ ќаржысы да айналымда болды. [38; 16-19б.]
Иран экономиксыныњ ќ±рылымын ќайта ќ±ру кезінде, яѓни 2-бесжылдыќ жоспарын ж‰зеге асыру бойынша экономиканыњ барлыќ салаларын дамытуды ќарастырды. Дегемен, Иран µзініњ ішкі ќаржысына жоспарды толыѓымен орындауѓа шамасы келмейтін еді, оныњ ‰стіне, Иранныњ негізгі пайда кµзі болып табылатын.
М±найы µзіне толыѓымен тиесілі емес еді. Ішкі ќордыњ аздыѓынан жєне шет ел валютасына деген с±раныстыњ 2-бесжылдыќ жоспарын ж‰зеге асыру ‰шін ќажеттілігі артуынан, керісінше Иранды халыќаралыќ монополистерден ќарызды кµбірек алуѓа, м±ќтаж етті. М±ныњ µзі монополистердіњ ел экономикасындаѓы орныныњ одан єрі бекуіне алып келді.
Ішкі ќаржыныњ µте тапшылыѓы мен империалистік елдердіњ кµмек кµрсетуге ниет білдіре ќоймауын ескере отырып Иран ‰кіметі кењестік мемлекеттерден ќаржы алуына болатын, біраќ µз м‰дделерін ойлаѓан Иран билеушілері б±ѓан бармады. Керісінше, экономикалыќ объектілер салѓызу маќсатында елге 40 млд. риалѓа жуыќ шетел инвесторларын тартты. Осылайша елдегі барлыќ экономикалыќ объектілердіњ ширек бµлігі шет елдіктер ќарамаѓында болды. [35; 45 б.]
Шетел инвесторларыныњ жекеменшік секторыныњ аќша салымыныњ негізгі аѓымы м±най-химиялыќ µнеркєсіптер салуѓа, єр т‰рлі маркадаѓы автомобильдерге дµњгелектер жєне Иранѓа, оныњ мањайындаѓы елдерге ењ ќажетті, ќысќасы аќша кµп єкелетін тауарлар жасап шыѓаруѓа баѓытталѓан болатын. Иран аќпарат кµздері бойынша, ол ќаржы 1400 млн. риалды ќ±рады.
Иранныњ ќаржылыќ ќиындыќтан экономиканы т±раќтандыру арќылы даѓдарыстан шыѓу ‰шін жасаѓан єрекеттерініњ пайда бермеуі 1962-63жж. аграрлыќ реформаларды ж‰зеге асыру кезіндегі єлеуметтік-экономикалыќ ќиындыќтар, империалистік елдермен ќарым-ќатынасыныњ ныѓаюыныњ барлыѓы 1950ж. мен 60ж. басында ќаржы-валюталыќ даѓдарысќа алып келді.
60-жылдардыњ басында єлемдік аренадаѓы к‰штер ќатынасы біраз µзгеріске ±шырады. Социолистік елдердіњ ѓылыми-техникалыќ дамуы, КСРО-ныњ абыройыныњ жоѓарылауы жєне т.с.с. факторлар Иранныњ ішкі жєне сыртќы саясатына єсер етпей ќоймады. Сол кезењде басталѓан Азия, Африка жєне латын Америкасы сияќты елдерден отаршылдыќќа ќарсы кµтерілістердіњ белењ алуы Иранды µзініњ сыртќы жєне ішкі саясатыныњ баѓытын ќайта ќарауѓа мєжб‰р етті. Осылайша шахтыњ µзі авторлыќ ете отырып ¦лттыќ тєуелсіздік саясатын ж‰ргізе бастады. Б±л жайлы Иран Сыртќы істер министрлігініњ Жасыл кітабында жазылѓан. Дегенмен, Иран басшыларыныњ б±л саясаттыњ астарында µздерініњ наѓыз бет перделерін жасырды. Яѓни, олар тєуелсіз саясат дей отырып, СЕНТО єскери-саяси одаѓына м‰ше болып ќала берді жєне АЌШ пен жасасќан єскери-саяси келісімшартты да µз к‰шінде ќалды. [36; 23-26 б.]
Осылайша 60-жылдардыњ екінші жартысынан бастап, Иранныњ сыртќы саясаты ќаѓаз ж‰зінде жања баѓытќа бет б±рса, іс ж‰зінде б±рынѓыдай позитивті ±лтшылдыќ принципіне негізделді. Кењес зерттеушісі Е.А.Орловтыњ мына пікірімен толыќ келісуге болады: “Иран сыртќы саясатындаѓы жања беталысты оныњ саясатындаѓы толыќ бетб±рыс деп ќарауѓа болмайды, оны Шыѓыс пен Батыс арасында µте икемді моневрлерді (айла-тєсілдерді) ж‰ргізу деп атаѓан д±рысыраќ болады.
Б±ѓан ќарамастан Кењес ‰кіметі тату кµршілік ќатынастар орнатуѓа єрекет ете берщді. Егер шынында да КСРО мен Иран арасында осындай келісімшарт жасалса, онда КСРО Таяу жєне Орта Шыѓыс аумаѓындаѓы елдермен де бейбіт ќарым-ќатынас орнатып, ондаѓы империалистік елдердіњ ыќпалын єлсірететін еді.
1960-жылдардыњ басында кењес-иран ќатынастарыныњ жаќсару белгілері пайда бола бастады. Бірнеше айлар бойы екі ел басшыларыныњ пікір алмасуынан кейін Иран ‰кіметінен КСРО-ѓа делегация (µкілдер) келетін болып шешілді. Ол делегацияны Иран премьер-министрі Шариф-Имаши бастап, Мєскеуде олар Кењес-Иран ќатынастарын ќалыптандщыру жєне екі жаќ та шешілуіне м‰дделі мєселелер бойынша келіссµздер ж‰ргізілетін болды. Біраќ империалистік елдердіњ ыќпалымен Иран меджлисінде ќаралып, кездесу жоќќа шыѓарылды. Сонан кейін 2 жаќты ќатынасты реттеуге баѓытталѓан жања ќадамдар жасала бастады. 1961ж. мамыр айында Иран сыртќы істер министрі А.Арам мен кењес елшісі Пегов арасында кездесу болып, сол жылдыњ тамыз айында пресс-конференция кезінде Иран µзін ешќашанда КСРО-ѓа ќарсы атом базасы болмайтынын жариялады. Содан соњ Иран таѓы да айнымалы жол ±стай бастады бастады жєне 1961ж. ќырк‰йекте Б¦¦-на Иран КСРО антиирандыќ саясат ж‰ргізіп отыр деген шаѓым жасады. [ 47]
Ењ соњында 1962ж. Иран мен КСРО-ныњ ќарым-ќатынасыныњ біржолата жаќсаруына себеп болѓан оќиѓа болды. Ол Иран мен КСРО басшылары арасындаѓы ‰ндеу алмасу болды. Б±л ‰ндеу бойынша Иран µз территориясында ешќандай елдіњ де ракеталыќ базасыныњ болуына клісім бермейтініне куєландырды. ‡ндеу алмасу кезінде А.Арам Иран екіжаќты ќатынастардыњ жаќсаруына тырысатынын жєне ешќашанда µз территорияларынан бірде-бір КСРО-ѓа ќарсы агрессиялыќ акт ж‰ргізуіне р±ќсат етілмейтінін айтты.
Осы уаќыттан бастап 1959ж. ‰зілген екі ел арасындаѓы сауда-экономикалыќ ќатынаста тіктеліп, 1957ж. 25 сєуірдегі жасалѓан келісім 1962ж. ратификацияланды. Сол жылдыњ 20-желтоќсанында кењес-иран шекаралары туралы келісімніњ ратификациялану грамоталарымен алмасты.
Дєл осы келісім шекаралыќ шиеленістерді реттеуге, сонымен ќатар шаруашылыќ ќатынастардыњ дамуына да ‰лкен єсерін тигізді. КСРО мен Иран арасындаѓы ќарым-ќатынастардыњ жаќсаруын ирандыќтар, яѓни халыќ ќуана ќарсы алды. Екі жаќтыњ да µзара тиімді сауда-экономикалыќ ќатынастарды орнатуѓа тырысуыныњ арќасында 1963ж. 27-шілдеде Иран мен КСРО-ныњ экономика жєне техника салаларындаѓы єріптестігі жайлы ењ алѓашќы ќол ќойылады.
Кейінгі жылдары айтарлыќтай µзгерістер болды. КСРО Иранѓа ауыр µнеркєсіп саласын дамытуѓа кµмек беруге келісті. 1965ж. екі ел арасында жања экономикалыќ келісімшарт жасалды. Б±л келісім бойынша КСРО Исфахан ауданындаѓы металлургиялыќ зауытты, Аракадаѓы машина жасау зауытын салуѓа кµмек кµрсететін болды. Иран мен КСРО єріптестері барысында Иранда кµптеген экономикалыќ мањызды объектілер т±рѓызылды. Атап айтсаќ, Саве-Астара газ ќ±быры, Тебриздегі ЖЭС-і жєне М‰ган каналындаѓы зерттеу ж±мыстарын ж‰ргізу, Каспий жаѓалауындаѓы жања портты салу жєне т.с.с. [47]
70 жылдары Иранныњ єлеуметтік-экономикалыќ жаѓдайы жєне халыќаралыќ саясаттаѓы шах режимініњ реакциялыќ тенденцияларыныњ к‰шеюі.
70-жылдардаѓы Иран экономикасы жартылай феодалдыќ µндірістен капиталистікке µту процесініњ аяќтаушы процесі ретінде сипатталады. Капиталистік даму жолына т‰скен Иран аз уаќыт ішінде артта ќалѓан аграрлыќ мемлекеттен аграрлыќ-индустриалды державаѓа айналды. Б±л Иран ќоѓамныњ єлеуметтік ќ±рылымына біраз µзгерістер єкелді.
Иран экономикасыныњ ќарќынды дамуы єсіресе, екінші бесжылдыќты орындай (196768-197273) кезінде байќалды. Жалпы ±лттыќ µнім жыл сайын 11,6% есе отырып, µнеркєсіп µндірісі 4 есе кµбейді.
70-жылдардыњ басында шах режимі Иранды ќазіргі заманѓы µнеркєсібі, дамыѓан ауылшаруашылыѓы, жања техниамен жабдыќталѓан ќуатты єскері бар єлемніњ алыњѓы ќатарлы елдерініњ біріне айналдырамыз деген амбициялыќ маќсаттар ќойды. Осыны ж‰зеге асыру маќсатында ‰шінші бесжылдыќ (197273-197778) жоспарды ќабылдады.
Иранныњ шаруашылыѓыныњ дамуына, ‰шінші бесжылдыќ жоспары бойынша 2,2 трл. Риал ж±мсау кµзделді. Оны былайша бµлді: ауыл шаруашылыѓына – 316 млд. риал ауыр µнеркєсіпке – 200 млд., єкімшілік жєне т±рѓын ‰й ѓимараттарын салуѓа – 130 млд., білім мен єлеуметтік-мєдени іс-шараларѓа – 315 млд, газбен ќамту ж‰йесін дамытуѓа – 77млд, ќалалыќ жєне ауылдыќ жерлерде байланысты дамытуѓа – 70 млд, энергетикаѓа – 54 млд, саладаѓы зерттеу-ж±мыстарын ‰шін 11 млд. риал.
Жања бесжылдыќ жоспар µзіне мынадай быѓаттарды енгізген: білім, мєдениет дєрежесін кµтеру иран халќыныњ денсаулыѓы мен жаќсы µмір с‰руіне жаѓдай жасау; ±лттыќ кірісті барыша тиімді бµлу, тењестірілген жєне т±раќтылыќќа негізделген экономиканыњ даму ќарќынын саќтап ќалу; жања ж±мыс орындарын ќ±ру; ќазіргі бар µндірістіњ барлыќ ќуатын толыѓымен ќолдану, ж±мыс µнімділігін арттыру. [27; 4б.]
‡шінші бесжылдыќта µндірістіњ орташа 20-23,2% соныњ ішінде м±най µнеркєсібініњ 26,3% жоѓарылату кµзделген болатын. Осымен µатар ауылшаруашылыѓыныњ ‰лесін 16,6-дан 12,5-ке т‰сіріп, осылайша Иран Ішкі ¦лттыќ кірісініњ ќ±рылымы µзгеріске ±шыратты.
Орташа есеппен есептегенде мына экономикалары сєйкесінше ќарќынмен µсіп отыру керек еді: ауыл шаруашылыѓы – 5,5%, м±най µнеркєсібі – 11,6%, энергожабдыќтау – 22,0%, ќ±рылыс – 13,0%, сумен жабдыќтау 12%, тау кен ісі – 15,3%, басќа да салалар 15% жоспарлыќ тапсырмаларда µнеркєсіптіњ єр т‰рлі салаларына ерекше бµлінген. Жењіл µнеркєсіп ќ±рылысы мен ќатар жылдамдатылѓан т‰рде ауыр µнеркєсіп ќ±рылысы да ж‰ріп жатты. Сондыќтан 19741975жж. жалпы ішкі µнімдегі µнеркєсіп ‰лесі 72,1% шыѓып кетті.
Иран халќыныњ м‰дделері елдіњ байлыѓыныњ ќайнар кµзі М±най саласындаѓы транс±лттыќ корпарацияларыныњ ‰стемдігіне ќарсы к‰рес ж‰ргізуді талап етті. 70-жылдардыњ басы м±най µндіруші елдердіњ монополистерге ќарсы к‰рес толќынымен ерекшеленді. ОПЕК-ке м‰ше елдердіњ µзара ат салысулардыњ арќасында біраз жетістіктерге жетті. 1971ж. Парсы шыѓанаѓындаѓы ОПЕК-ке м‰ше (Иран, Сауд Аравиясы, Кувейт) елдермен империалистік м±най компания басшыларыныњ арасында келісімшарт жасалды. Ол бойынша, с±ралатын ќ±н м±найѓа – 35 цент ќосылды.
1973ж. ОПЕК-ке м‰ше елдердіњ к‰ресінде шешуші жылѓа айналды. Ќырк‰йек айында Зенада болѓан тµтенге кездесуде с±ралатын ќ±н 17% жоѓарылайтыны белгілі болды. М±ныњ µзі елдердіњ экономикасына µте ‰лкен оњ єсерін тигізді. Сол жылдыњ желтоќсан айында Тегеранда µкен кездесу кезінде 1974ж. 1-ќањтарынан бастап с±ралынатын ќ±н 11,65$ ќ±райтын болды.
М±най µндіретін елдердіњ б±л шешімі батыс елдерімен єлемдік экономиканы т±раќсыз ететін фактор ретінде ќарастырылды. 1973ж. 29-желтоќсанында АЌШ президенті Р.Никсонныњ тапсырмасымен мемлекеттік хатшы Г.Киссинджер Тегерандаѓы келісімшартты ќайта ќарауды талап еткен хатты шахќа табыс етті. М±ныњ µзµі ОПЕК-ке м‰ше елдердіњ ішкі істеріне араласудыњ жарќын кµрінісініњ бірі.
Иран ‰кіметінде енді µз жоспарларын орындауѓа м‰мкіндік туды. Дерек кµздерініњ айтуынша, 196263 жылдан 197576 жж. Аралыѓында жалпы ±лттыќ µнім 6,5 есеге µскен жєне жан басына шаќќанда 14,8 мыњ риалдан 110,9 мыњ ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазіргі Халықаралық қатынастардағы Иран Факторы туралы ақпарат
ХХ ғ. аяғы және ХХІ ғ. басындағы жаңа геосаясат және иран ұстанымы
ҚР мен ТМД елдері қатынастарындағы қазақ диаспорасының мәселелері (ХХ ғ. соңы - ХХІ ғ басы)
Қазіргі таңдағы халықаралық қатынастардағы Араб - Израиль мәселесі
ХҮІІ ғ. - ХХІ ғ. аралығындағы Азия елдері
Оңтүстік Кореяның қазіргі кездегі халықаралық қатынастардағы жүйесі
Қазақстанда іс жүргізу және құжаттану: тарихы мен зерттеу әдістері (ХІХ ғ. - ХХІ ғ. басы)
Қазіргі замандағы халықаралық қатынастардағы интерполдың рөлі
Біріккен Ұлттар Ұйымының қазіргі таңдағы халықаралық қатынастардағы ролі
Халықаралық қатынастардағы аймақтық қауіпсіздік мәселелеріндегі орта шығыс
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

MasterCard Visa


WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь