Қазіргі халықаралық қатынастардағы иран факторы (ХХІ ғ. басы)

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...2 . 6 бб

I Тарау. XX . XXI ғғ. басындағы жаңа геосаясат және Иран.
1.1 Биполярлық жүйенің ыдырауынан кейінгі жаңа әлемдік тәртіп және Иран саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7 . 11 бб
1.2. ИИР . ның жаңа сыртқы саяси концепциясы ... ... ... ... ... ... ... .. 12 . 22 бб
1.3. Иран және АҚШ қатнастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 23 . 26 бб

II Тарау. Аймақтық қауіпсіздік жүйесі және ИИР
2.1 Таяу Шығыс мәселесі және Иран саясаты/ Ирак мәселесіне байланысты және Израйль . Палестина/
2.2. Иранның қазіргі кездегі ядролық саясаты және халықаралық қатнастар
2.3.Каспий мұнайы және Иранның аймақтық саясаты ... ... ... .27 . 39 бб


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...55 . 58 бб

Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 59 . 60 бб
Кіріспе

Диплом ж±мысыныњ µзектілігі. XX ѓасырдыњ тоќсаныншы жылдарындаѓы ќалыптасќан жања геосаяси конфигурацияда Иран Ислам Республикасыныњ алатын орны ерекше. Иран µзініњ тарихи дамуында бірнеше к‰рделі кезењдерді бастан кешеді. Аталмыш диплом ж±мысыныњ µзектілігі жања геосаясатпен жєне Иран Ислам Республикасыныњ (ИИР) ќалыптасќан жаѓдайдаѓы сыртќы саясатыныњ трансформациялануымен ерекшеленеді.
Иран – Оњт‰стік Батыс Азиядаѓы аса ірі елдердіњ бірі. Ауданы бойынша ( 1648 мыњ шаршы шаќырым) онымен шекаралас Т‰ркия (солт батыс ), Ауѓаныстан мен Пєкістан (шыѓысында), Ирак (батысында) елдерінен анаѓ±рлым басым болып келеді. Егер Иранды Еуропа елдерімен салыстырсаќ, онда оныњ аумаѓы Англия, Швецария, Италия, Флоренция, Испания территорияларын бірге алѓандаѓымен тењ болады. Солт‰стігінде Иранды Каспий тењізі жуып µтеді, ал оњт‰тігінде Парсы жєне Оман шыѓанаѓы жатыр. Азияда б±л кµрсеткіш Ќытай жєне Индонезия аумаѓымен тењ. Шекара ±зындыѓы шамамен, 80000 шаршы шаќырымѓа тењ. Иран – арийлер елі деген маѓынаны беретін « Ариана » сµзінен шыќќан ел атауы. Б±л атау Сасанидтер мемлекетініњ ( б .з. д І І І –‡ІІ ѓѓ) негізгі бµлігініњ аты болѓан. Ирандыќтар µз елін барлыќ уаќытта Иран деп атаѓан,ал батыс елдері жєне АЌШ оны б±рындары Персия деп атаѓан. Себебі онда негізгі халыќ парсылар болып, сєйкесінше кµпшілік парсы тілінде сйлеген. Сонымен ќатар м±ныњ себебі, елдіњ орталыќ аумаѓы Фарс немесе Парсы деп аталѓан.1935-жылы Иран ‰кіметі елдіњ б±рынѓы ±лылыѓын кµрсету ‰шін єлем мемлекеттеріне елді ресми т‰рде Иран деп атауларына µтініш білдірді. Елдіњ ќазіргі астанасы –Тегеран. Иран кµп±лттылыѓымен ерекшеленеді. 34 млн халыќтыњ негізгі ядросы – парсылар халыќтыњ небєрі 50 % -н ѓана ќ±райды,одан кейінгі орында єзірбайжандар, к‰рдтер т±рады. 1905- 1906 – жылдары ќабылданѓан конститутция бойынша мемлекет басында шах отыратын жєне ол ќарулы к‰штердіњ бас ќолбасшысы болтын конститутциялыќ монархия болѓан еді. Шахтыњ сол конститутцияѓа бірнеше рет µзгеріс енгізуініњ арќасында шахќа жеке бас тєртібін орнатуѓа м‰мкіндік беретін айрыќша ќ±зіретке ие болды. Кейіннен б±л жаѓдай єлеуметтік саяси даѓдарысќа соќтырѓан кµпшілік наразылыѓын тудыруѓа себеп болды. 1975 – жылы шах енгізген бір партиялыќ ж‰йе ауќымды наразылыќтар туѓызып, 1978 – жылы µз к‰шін жойды. Осыныњ бєрі жиналып , шахтыњ биліктен кетуіне себеп болды, яѓни халыќ кµтерілісініњ нєтижесінде шах тєртібі жойылды. Осылайша Иран капиталистік даму жолын тањдаѓан дамушы елге айналды. М±най экспортынан алынатын ірі табыстарды пайдаланып, елдіњ басќару орталыѓы жасаѓан єлеуметтік-экономикалыќ реформаларѓа с‰йене отырып, Иран соњѓы жылдары шаруашылыќ дамуында ‰лкен секіріс жасады, енді оны артта ќалѓан аграрлыќ ел болды деп атауѓа ауыз бармайды. 1972 –жылы аяќталѓан аграрлыќ реформадан кейін жер иеленушілердіњ ±станымдары жойылып,15 млн шаруалар жер иеленді ( оныњ баѓасы 15 жыл ішінде тµленуі ќажет ), біраќ негізгі жер иеленушілер ауылдаѓы ‰кімет таянышы болѓан шаруалар еді. Осы реформаѓа дейін ірі жер иеленуші болѓандар, елден ќ±н сатып алу арќылы ірі µнеркєсіп акцияшыларына айналды. Иран ќазіргі тањда аграрлыќ – индустриялыќ ел болып саналады. М±най сатудан (1976 – жылдан 20 млд. доллар ) т‰сетін ќаржыдан Иран µзініњ µндіріс саласын жедел ќарќынмен дамытып келеді, оныњ жања салаларын ќ±рды ( м±найхимиялыќ, машина ќ±рылысы, соныњ ішінде автомобилдік, авиацалыќ, єскери ),металлургия саласын дамытып жатыр. Иран алдыѓы ќатарлы капиталисттік елдердіњ ірі монополияларымен тыѓыз байланысты. Осы елдермен бірлесе отырып ќ±рѓан µнеркєсіптердіњ тауарларын Иран тек µз ішінде ѓана емес,сонымен ќатар белгілі дєрежеде Таяу Шыѓыс ,Оњт‰стік- Шыѓыс Азия жєне Аумаѓындаѓы тауар айналымѓа ќосу кµзделіп отыр.Алѓашќы кезде сырттан аѓылып келген ќаржыны игере алмай , шетке шыѓара бастады.Ол дамыѓан жєне дамушы елдердіњ арасында ќаржылыќ кµмек кµрсететін ірі елге айналды. 1970 - жылдары Иран Англия ( 1.2 млд долл) ,‡ндістан( 1 млд ),Египет (1 млд) , Пєкістан, сондай аќ Зайр жєне т б елдерге ќарызын санкциялады.Иранныњ басќа елдерге берген ќарызыныњ жалпы саны 10 млд .долларды ќ±рап, Иран Халыќаралыќ Валюта Фондыныњ ќарыз берушісіне айналды.1978- 1979 – жылдардаѓы єлеуметтік саяси даѓдарыс ел экономикасын єлсіретті.М±найшы –ж±мыскелердіњ шеруі м±най табысын тоќтатып тастады .Ел экономиканыњ жалѓыз ќайнар кµзі ретіндегі м±най µндірілудіњ тоќтатылуы орны толмас зиян єкелді. Кµптеген ірі факторлардыњ єсері себеп болѓан ќазіргі к‰рделі халыќаралыќ жаѓдайда Ресей ИИР-њ стратегиялыќ маќсаттарын Ресей µте жаќсы т‰сінеді.
Таяу, Ќиыр Шыѓыс, Кавказ, Каспий тењізініњ зонасы, Орталыќ Азия кіретін Жер шарыныњ мањызды аймаѓы – Батыс Азияда ИРИ жетекші роль атќаратынына ешкім к‰мєн келтіре алмайды. Иран бірдей уаќытта ‡нді м±хитыныњ Парсы, Оман шыѓанаѓымен ќоршалѓан, орташыѓыстыќ, кавказдыќ, орталыќ-азиаттыќ, каспийлік ел бола отырып, мањызды єскери-стратегиялыќ, жаѓдайѓа ие. Аймаќтыњ б‰кіл жаралы жерлері Иранѓа байланысты болды. Аймаќтыњ жеке бµліктерініњі ішкі мєселелері, этникалыќ немесе діни, єскери немесе экономикалыќ, есірткі саудасы мен босќындар мєселесі, сепаратизм, терроризм мєселелерініњ ќайсысы болсые тек Иранныњ ќатысуымен ѓана нєтижелі шешіле алады. Иранныњ кµмірсутектік табиѓи ќазбалардыњ ќайнар кµзі ретінде жєне м±най-газ µнімдерін тасымалдаушы шекара ретінде жоѓары дєрежелі ќ±ндылыќтарѓа ие екендігіњ ескерту артыќ болар еді. Иранныњ ќаралѓан ішкі м±най ќоры 90 миллиард баррельді ќ±райды. Б±л оны єлемніњ ењ ірі м±най µндіруші елдерініњ біріне айналдырады. Б‰кіл м±най шыѓу орнына жоѓары µнімділік жєне табыстыњ µз баѓасыныњ тµмендігі тєн. Иран ОПЕК елдерініњ арасында м±най µндіру кµлемі бойынша екінші орында келеді. Иран Ресейден кейін газ ќорлары бойынша єлемде екінші орынды алады. Ќазіргі уаќытта оныњ барланѓан жєне зерттелген ќорлары єзірге 21 триллион метр кубты ќ±райды, б±л 14% єлем ќорынан асып т‰седі.
ИИР-діњ ќазіргі басќарып отырѓан єскери-саяси биігі (саяси ориентацияѓа емес –не либералдар, не консерваторлар, не неоконсерваторлар болсын) µз ќоѓамыныњ ќазіргі єлемдік єлеуметтік-экономикалыќ даму динамикасы мен тенденцияларын т‰сіну ішкі жєне сыртќы векторларыныњ ‰йлесу ќабілетін арттыруѓа тырысады.
Біраќ соњѓы кезекте Иран идеологтары мен саясаткерлерініњ кµзќарастарыныњ шын µзгеруімен «Ислам тµњкерісініњ экспортыныњ» ж‰зеге асырылуы туралы сµз ќозѓалады. Б±л єрине Иран радикалды шейіттері мен таќтан т‰сірілген шах М±хаммед Реза Пехлеви 40 жыл б±рын ж‰зеге асыра бастаѓан аймаќтыќ гегемония идеясынан бас тартады деген сµз емес, керісінше б‰кілєлемдік Ислам тµњкерісініњ ќияли идеясы Парсы шейіттерініњ аймаќтыќ дењгейде басымдылыќќа ие болѓан жањашыл идеяѓа ауысты, яѓни ењ алдымен Ќиыр жєне Таяу Шыѓыста. Сондай-аќ б±л идеяныњ діни ќ±рамы ±лтшылдыќпен біте ќайнасты. Біртіндеп Тегеран мемлекетініњ саясатындаѓы прагматизм идеологиялыќ ойлардан басым т‰сті, ењ алдымен шейіттерді ќолдай саласында басым т‰сті. Б±л тек ислам тµњкерісі идеясынсыз к‰штеу экспортынан жєне ислам фундаментальдылыѓыныњ т‰зу жолды насихаттаудан бас тартуда ѓана емес, сонымен ќатар ИИР ішкі саясатын т‰зетуде де кµрмеді. Сонда да µзініњ аймаќтыќ маќсатына жету ‰шін Иран Таяу жєне Ќиыр Шыѓыстаѓы саясатын ќалыптастыруда шейіттік ќ±ралдар пайдалануды жалѓастырып келеді. Тегеран Ауѓан шейіттеріне ќолдау кµрсетіп, «Хезболла» ливандыќ экстремистік тобын демеп келеді. Ираннан шейіт руханилыѓыныњ µкілдері дєст‰рлі т‰рде баѓыт алады, Тегеран б±ны тиімді пайдаланып келеді.
Ќазіргі уаќытта ИИР-діњ аймаќтыќ саясатыныњ негізгі баѓыттары болып мыналар табылады:
1) Ирак
Пайдаланѓан єдебиеттер тізімі

1. З.Бжезинский. « Великая шахматная доска». М., 1999г.
2. Л.С. Васильев. «История востока» М., 1998г.
3. Ислам в современной политике стран Востока. Москва 1986г.
4. Родригес
5. Ибрашев Ж.О. «История международных отношении и внешней политики» Алматы 1998г.
6. Акимбеков С. М. «Афганский узел и проблемы безопасности центральной Азии» Алматы 2003г.
7. Дугин А. «Основа геополитики» М., 1997г.
8. Поздняков Э.А. «Геополитика» М., 1995г.
9. Ушаков В. «Персидский залив», «Амбициозные планы Тегерана» 1999г.
10. «Дипломатический словарь» М., 1986г.
11. Происки английского и американского имперализма в Иране, Ташкен, 1959 г.
12. Игорь Иванов «Новая Российская дипломатия»
13. Воскресенский Г.А. «Новые тенденции в политических и социальных процессах на востоке» М., 1991г.
14. Агаев С.Л. «Иран между прошлым и будущим» - М., 1997г.
15. Л.С. Васильев. «История востока» - М., 1994г.
16. «История Ирана» - М.,Изд. МГУ 1977г.
17. Мирский Г.И. «Армия и политика в странах Азии и Африки» М., 1970г.
18. Жильцов С.С., Зонн И.С., Ушков А.М. «Геополитика Каспийского региона» М., 2003г.
19. Примаков Е.Н. «Восток после распада колониальной системы» М., 1982г.
20. Токаев К.К. «Актуальные проблемы внешней политики Казахстана» Астана 1998г.
21. Денчев К. «Нефтегазовый фактор в международных отношениях» Полития 1999г.
22. «Исламская революция и диалог цивилизации»// Восток 2001г.
23. Агаев С.Л. Иран: внешняя политика и проблемы независимости М., 1971г.
24. Феномен йсламской демократии // Континент 2003г.
25. Воскресенский А.О. Восток/Запад. Региональные подсистемы и региональные проблемы международных отношений. М.,2002.
26. Кожирова С.Б. Внешняя политика Стран Востока с 1945 по 1990г. Астана 2001 г.
27. С.Акимбеков «Революция в Иране». Континент 2003. 2-15 июля.
28. Е. Пастухов «Иранский вопрос». Континент 2003. 2-15 июля.
29. «Иран всегда нуждал терроризм». Деловая неделя 23 ноября 2001 г.
30. Меморандум о взаим о понимании между Исламской Республикой Иран и Республикой Казахстан от 30.11.1991 г.
31. Декларация о взаимапанимании и сотрудничестве между Республикой Казахстан и Исламской Республикой Иран //сборник актоа Президента РК// Алматы 1992 г.
32. В.Валошин «Восток дело тонкое» Континент 5-18 декабрь 2001 г.
33. Декларация о принципах и взаимоотношении 1998 г.
34. Женевская конвенция о континентальном шельфе 1958 г. Международные организации и право- М. 1999 г.
35. К. Токаев «Под стягом независимости». Алматы Ќаржы ќаражат, 1996.
36. М. Санаи «Место и роль Ирана в Центральной Азии». Москва, Филин 1997 г.
37. Договор РСФСР и Ирана о Каспийском море от 26 февраля 1921 г Материал конференции по Каспийскому вопросу.
38. Вестник Квспия- 1998.-4.С.19-24.
39. Caspian Basin.- 1996-1-10.
40. Кейхан (Третий взгляд).- 1998- 5 мая - С.21.
41. М. Лаумилин «Казахстан в современных международных отношениях: безопсность, геополитика, политология». Алматы 2000 г.
42. Казахстанская Правда.24 декабря 1999 г.
43. Егемен Ќазаќстан. 2 аќпан 1999.
44. Нефтепровод Казахстан – Иран. Казахстанска правда 20 сентебря, 2001 г.
45. Каспийский пока не поддается. Казахстанская правда 10 мая, 2001 г.
46. www.kisi.kz
47. www.government.kz
48. www.khabar.kz
49. www.continent.kz
50. www.euronews.com
        
        Ќазіргі Халыќаралыќ ќатынастардаѓы Иран Факторы (ХХІ ѓ. басы)
Жоспар
Кіріспе
...................................................................................................2
- 6 бб
I Тарау. XX – XXI ѓѓ. ... жања ... жєне ... ... ... ... ... жања єлемдік тєртіп
жєне Иран
саясаты......................................................................................................7
– 11 бб
1.2. ИИР – ныњ жања сыртќы саяси
концепциясы.............................. 12 – 22 ... Иран жєне ... 23 – 26 ... ... Аймаќтыќ ќауіпсіздік ж‰йесі жєне ИИР
2.1 Таяу Шыѓыс мєселесі жєне Иран ... Ирак ... жєне ...... ... ... кездегі ядролыќ саясаты жєне халыќаралыќ
ќатнастар
2.3.Каспий м±найы жєне Иранныњ аймаќтыќ ... ... 39 ... 58 ... ... ... – 60
бб
Кіріспе
Диплом ж±мысыныњ µзектілігі. XX ѓасырдыњ тоќсаныншы
жылдарындаѓы ... жања ... Иран ... Республикасыныњ алатын
орны ерекше. Иран µзініњ тарихи дамуында ... ... ... ... ... ... ... жања геосаясатпен жєне Иран Ислам
Республикасыныњ (ИИР) ќалыптасќан жаѓдайдаѓы сыртќы
саясатыныњ трансформациялануымен ерекшеленеді.
Иран – Оњт‰стік Батыс Азиядаѓы аса ірі елдердіњ бірі. Ауданы
бойынша ( 1648 мыњ ... ... ... ... Т‰ркия
(солт батыс ), Ауѓаныстан мен Пєкістан (шыѓысында), Ирак
(батысында) елдерінен анаѓ±рлым басым болып келеді. Егер
Иранды Еуропа елдерімен салыстырсаќ, онда оныњ аумаѓы
Англия, ... ... ... ... ... ... тењ ... Иранды Каспий тењізі жуып µтеді, ал
оњт‰тігінде Парсы жєне Оман шыѓанаѓы жатыр. Азияда
б±л кµрсеткіш Ќытай жєне ... ... тењ. ... ... 80000 ... ... тењ. Иран –
арийлер елі деген маѓынаны беретін « Ариана » сµзінен
шыќќан ел атауы. Б±л атау Сасанидтер ... ( б .з. ... І І ... ѓѓ) ... бµлігініњ аты болѓан. Ирандыќтар µз
елін барлыќ уаќытта Иран деп ... ... ... ... оны ... ... деп ... Себебі онда негізгі
халыќ парсылар болып, сєйкесінше кµпшілік парсы тілінде
сйлеген. Сонымен ќатар ... ... ... ... ... ... ... деп аталѓан.1935-жылы Иран ‰кіметі елдіњ
б±рынѓы ±лылыѓын кµрсету ... єлем ... елді ... Иран деп ... ... ... Елдіњ ќазіргі
астанасы –Тегеран. Иран кµп±лттылыѓымен ерекшеленеді. 34
млн халыќтыњ негізгі ядросы – парсылар халыќтыњ небєрі 50 % ... ... ... ... єзірбайжандар, к‰рдтер
т±рады. 1905- 1906 – жылдары ќабылданѓан конститутция
бойынша мемлекет басында шах отыратын жєне ол ... бас ... ... ... ... еді. Шахтыњ сол конститутцияѓа бірнеше
рет µзгеріс енгізуініњ арќасында шахќа жеке бас тєртібін
орнатуѓа м‰мкіндік беретін айрыќша ќ±зіретке ие ... б±л ... ... ... даѓдарысќа соќтырѓан
кµпшілік наразылыѓын тудыруѓа себеп болды. 1975 – жылы шах
енгізген бір партиялыќ ж‰йе ауќымды наразылыќтар туѓызып,
1978 – жылы µз ... ... ... бєрі ... , шахтыњ
биліктен кетуіне себеп болды, яѓни халыќ кµтерілісініњ
нєтижесінде шах тєртібі жойылды. Осылайша Иран капиталистік
даму жолын тањдаѓан ... елге ... ... ... ірі ... ... ... басќару орталыѓы
жасаѓан єлеуметтік-экономикалыќ реформаларѓа с‰йене отырып,
Иран соњѓы жылдары шаруашылыќ дамуында ‰лкен секіріс жасады,
енді оны артта ќалѓан аграрлыќ ел болды деп ... ... 1972 ... ... ... ... кейін
жер иеленушілердіњ ±станымдары жойылып,15 млн шаруалар жер
иеленді ( оныњ ... 15 жыл ... ... ... ), ... жер ... ... ‰кімет таянышы болѓан шаруалар
еді. Осы реформаѓа дейін ірі жер иеленуші болѓандар, елден ќ±н
сатып алу арќылы ірі ... ... ... ... ... ... – индустриялыќ ел болып саналады.
М±най сатудан (1976 – жылдан 20 млд. доллар ) т‰сетін
ќаржыдан Иран ... ... ... ... ... ... оныњ жања салаларын ќ±рды ( м±найхимиялыќ,
машина ќ±рылысы, соныњ ішінде автомобилдік, авиацалыќ, ... ... ... жатыр. Иран алдыѓы ќатарлы
капиталисттік елдердіњ ірі монополияларымен ... Осы ... ... ... ... ... Иран тек µз ішінде ѓана
емес,сонымен ќатар белгілі ... Таяу ... ... Азия жєне ... ... ... ќосу ... кезде сырттан аѓылып келген ќаржыны игере алмай
, шетке шыѓара бастады.Ол ... жєне ... ... ... ... кµрсететін ірі елге айналды. 1970 - жылдары
Иран ... ( 1.2 млд ... ... 1 млд ... ... , ... сондай аќ Зайр жєне т б елдерге ќарызын
санкциялады.Иранныњ басќа елдерге берген ... ... 10 млд ... ќ±рап, Иран Халыќаралыќ Валюта
Фондыныњ ќарыз берушісіне айналды.1978- 1979 –
жылдардаѓы єлеуметтік саяси даѓдарыс ел экономикасын
єлсіретті.М±найшы –ж±мыскелердіњ ... ... ... ... .Ел ... ... ќайнар кµзі ретіндегі м±най
µндірілудіњ тоќтатылуы орны толмас зиян єкелді. ... ... ... себеп болѓан ќазіргі к‰рделі
халыќаралыќ жаѓдайда Ресей ИИР-њ стратегиялыќ
маќсаттарын Ресей µте жаќсы т‰сінеді.
Таяу, Ќиыр Шыѓыс, Кавказ, Каспий тењізініњ зонасы, Орталыќ ... Жер ... ... ...... ... ИРИ жетекші
роль атќаратынына ешкім к‰мєн келтіре алмайды. Иран бірдей
уаќытта ‡нді м±хитыныњ Парсы, Оман шыѓанаѓымен ќоршалѓан,
орташыѓыстыќ, ... ... ... ел ... ... єскери-стратегиялыќ, жаѓдайѓа ие. Аймаќтыњ
б‰кіл жаралы жерлері Иранѓа байланысты болды. Аймаќтыњ
жеке бµліктерініњі ішкі ... ... ... діни,
єскери немесе экономикалыќ, есірткі саудасы мен босќындар
мєселесі, сепаратизм, терроризм мєселелерініњ ќайсысы
болсые тек Иранныњ ... ѓана ... ... ... ... табиѓи ќазбалардыњ ќайнар кµзі ретінде
жєне м±най-газ µнімдерін тасымалдаушы шекара ретінде жоѓары
дєрежелі ќ±ндылыќтарѓа ие екендігіњ ... ... ... еді.
Иранныњ ќаралѓан ішкі м±най ќоры 90 миллиард баррельді
ќ±райды. Б±л оны єлемніњ ењ ірі м±най µндіруші елдерініњ
біріне айналдырады. ... ... шыѓу ... жоѓары µнімділік
жєне табыстыњ µз баѓасыныњ тµмендігі тєн. Иран ОПЕК
елдерініњ арасында м±най µндіру кµлемі бойынша екінші
орында келеді. Иран Ресейден кейін газ ... ... ... ... ... Ќазіргі уаќытта оныњ барланѓан жєне
зерттелген ќорлары єзірге 21 триллион метр кубты ќ±райды,
б±л 14% єлем ќорынан асып ... ... ... ... ... ... ... емес –не либералдар, не консерваторлар, не
неоконсерваторлар болсын) µз ќоѓамыныњ ... ... даму ... ... ... ішкі жєне ... ‰йлесу ќабілетін арттыруѓа тырысады.
Біраќ соњѓы кезекте Иран идеологтары мен саясаткерлерініњ
кµзќарастарыныњ шын µзгеруімен «Ислам тµњкерісініњ
экспортыныњ» ж‰зеге асырылуы туралы сµз ... ... Иран ... ... мен ... ... ... Реза Пехлеви 40 жыл б±рын ж‰зеге асыра бастаѓан
аймаќтыќ гегемония идеясынан бас тартады деген сµз ... ... ... ... ... ... ... аймаќтыќ дењгейде басымдылыќќа ие болѓан
жањашыл идеяѓа ауысты, яѓни ењ алдымен Ќиыр жєне Таяу Шыѓыста.
Сондай-аќ б±л идеяныњ діни ќ±рамы ±лтшылдыќпен біте ... ... ... ... ... ... басым т‰сті, ењ алдымен
шейіттерді ќолдай саласында басым т‰сті. Б±л тек
ислам ... ... ... ... жєне ислам
фундаментальдылыѓыныњ т‰зу жолды насихаттаудан бас тартуда
ѓана ... ... ... ИИР ішкі саясатын т‰зетуде де
кµрмеді. Сонда да µзініњ аймаќтыќ маќсатына жету ... Таяу жєне Ќиыр ... ... ... ќ±ралдар пайдалануды жалѓастырып келеді. Тегеран
Ауѓан шейіттеріне ќолдау кµрсетіп, «Хезболла» ливандыќ
экстремистік тобын демеп келеді. Ираннан ... ... ... ... ... ... б±ны ... пайдаланып келеді.
Ќазіргі уаќытта ИИР-діњ аймаќтыќ саясатыныњ негізгі баѓыттары
болып мыналар табылады:
Ирак
Ауѓанстан
Кавказ аймаѓы
Каспий мєселесі
Орталыќ Азия ... ... КСРО ... ... ... шыѓанаѓы.
Диплом ж±мысыныњ маќсаты. ИИР‑њ жирмасыншы ѓасырдыњ тоќсаныншы
жылдарындаѓы сыртќы саясатыныњ ... ... ... ... ... ... ... маќсатќа жету ‰шін автор µз алдына тµмендегідей
міндеттерді ќояды:
ИИР‑њ сс‑њ даму эволюциясын зерттеу;
ИИР‑њ сс‑њ негізгі баѓыттарын ... ... Азия ... ... µзекті
мєселелерн зерделеу;
Ќазаќстан Республикасвмен ИИР‑њ арасындаѓы ќарым ќатынастарды
сараптау;
Диплом ж±мысыныњ деректік негіздері. Атлмыш диплом ж±мысыныњ
деректік негіздерін автор µз ... ... ... ... ... ... ИИР‑њ сыртќы
саясатыныњ ќалыптасыу мен дамуына байланысты деректердіњ
бірінші тобына ... ... мен зањ ... ... ... ішінен негізінен ЌР‑мен ИИР‑њ арасындаѓы
дипломатиялыќ ќќ‑ орнауы туралы ќ±жаттар, ИИР‑њ сыртќы
саяси стратегиясыныњ деректерін атап µтуге ... ... ... ... ... ... мен
дмпломаттардыњ сµйлеген сµздері ќ±райды. Б±л
деректердіњ ішінд ЌР Президенті ННА екі мемлекет
арасындаѓы ќарым ќатынастары ... ... ... дипломаттары К.К. Токаев, ЌР ИИР ѓы б±рынѓы
тµтенше жєне µкілетті елшілері И.Гиззатов жєне М.Ж.
Жолдасбековтыњ ењбектерін ... ... ... ‰шінші тобын мемуарлар мен естеліктер ќ±райды.Б±л
деректердіњ ќатарында Иранныњ саяси ќайраткерлерініњ
естеліктерін ерекше атап ... жµн ... ... Б±л ... ... тарихи
длмуын жєне сыртќы саясатын терењ зерттеуге кµмектеседі.
Деректердіњ ... ... ... жєне шет елдік информациялыќ
ќ±ралдарыныњ деректері ќалыптастырады. Б±л деректердіњ тобына
ресми БАЌ- ры жатады.
Тарихнама. ИИР ныњ ХХ ѓ. таќсаныншы жылдары ... ... ... ... ... ... кµрген тарихнамалыќ деректерді
автор шартты т‰рде отандыќ, ресейлік жєне шет елдік деп
бµледі.
Отандыќ зерттеулер ішінде ИИР сыртќы саясатыныњ дамуы,
стратегиясы туралы ... ... ... Ќ. ... ... М.Ж. ... С.
Батырша ±лы. Ќазаќстандыќ зерттеулер негізінен ИИР сыртќы
саясатын 1991- 2006 жылдар аралыѓында ќарастырады.
Єсіресе Иранныњ Каспи мєселесі бойынша ±станымына
кµбірек кµњіл бµледі.
Ресейлік ... ... жєне ... зерттеушілер деп
еіге бµлуге болады.Кењестік тарихшылар негізінен КСРО мен
Иран арасындаѓы ќарым ќатынасты, АЌШ-Иран ќарым ќатынасын
зерттеуге кµњіл бµлсе, ќазіргі ресейлік ... ... мен ИРИ ... ... ... зерттеп,
Иранныњ саяси ж‰йесін сараптайды. Кењестік-ресейлік
авторлардыњ ішінен тµмендегілерді атап µтуге болады:
Л.С. Васильев, А.Дугин, В.Ушаков, С.Л.Агаев жєне т.б.
Шет елдік ... ... ... ... англосаксондыќ,
европпалыќ зерттеушілер деп ќарастырѓан жµн. Американдыќ
зерттеушілер Иранныњ XIX-XX ѓасырлардаѓы тарихын, сытќы
саясатын, ќырѓи ќабаќ ... ... ... ... бµледі.Б±л авторлардыњ ішінде: Д. Фуллер, М. Олкед, Г.
Глиссон жєне т.б.Ал ... ... ... рµлі ... З. ... ... кµрсетілген.
Ќазіргі Иранныњ сыртќы саясатыныњ тарихнамасын сараптауда
автор сонымен бірге проблемалыќ принципті пайдаланды.Б±л
принципке сєйкес ќазіргі жарыќ кµрген ењбектерді
тµмендегідей топтарѓа бµлуге ... ... ... ... ... саясатыныњ µзекті мєселелері;
Каспи мєсєлєсі;
АЌШ- Иран ќатынастары
Иран- Ресей ќатынастары
Ќазаќстан-Иран ќатынастары
ИИР сыртќы саясатыныњ µзекті мєселелеріне байланысты жарыќ
кµрген тарихнамалыќ зерттеулерді са раптай келе б±л ... ... ... ... ... атап ... ... теориялыќ єдістемелік негіздері. Аталмыш
диплом ж±мысыныњ теориялыќ єдістемелік негіздерін жалпы
ѓылыми єдістер ќ±райды. М±ныњ ішінде автор тарихи
салыстырмалы єдісті, контент-анализ єдісін жєне
социялогиялыќ ... ... ... єдіс ИРИ ыњ ... саясатыныњ эволюциясын
аныќтауѓа кµмектеседі. Контент анализ єдісі ИИР ќазіргі
сыртќы саясатыныњ негізгі баѓыттарын аныќтайды.Ал
социологиялыќ єдіс ИИР ыњ ішкі ... ... ... ... ... ж±мыс кріспеден, екі
тараудан, ќорытынды жєне пайдаланѓан єдебиеттерден т±рады.
Дипломныњ жалпы кµлемі бет.
I Тарау .Иранныњ сыртќы саясатыныњ ќалыптасуы мен дамуы.
1.1.Биполярлыќ ж‰еніњ ыдырауынан ... ... ... ... саясаты.
Екінші д‰ниеж‰зілік соѓыстыњ аяѓында Иран µндірісі нашар
дамыѓан, ауыл ... ... ... ... ... ... ел ... ќала берді.
Капитализмге дейінгі µндірістік ќатынастардыњ ыдырауы жєне осы
реттегі капитализмніњ ‰здіксіз дамуы елдегі ішкі ... ... ... Иран ‰кіметініњ ж‰ргізген экономикалыќ саясаты
єсер етпей ќоймады. Шетел тауарларыныњ елге ... ... бере ... Иран ... ... µндірушіні тењ
емес бєсекеге итермелеп отырды.
40- шы жылдардыњ ортасында ... ... ... мен
‰лкен єлеуметтік бµлініс єлі де орын тапты. Кµптеген
артыќшылыќтарѓа ие єлауќаттылар жєне халыќаралыќ сауда
монополиясына ќолы жеткен шексіз ... ... µмір ... ... µкілдері мен ауыл т±рѓындары жєне де басќа
єлеуметтік топтар кедейшілік жаѓдайда µмір с‰руге мєжб‰р
болды.
Экономикалыќ зерттеулердіњ нєтижелеріне ќарайтын болсаќ,
Иранныњ Исфахан, ... ... ... ... 50 ... ресми мєліметтер бойынша мамандандырылѓан
ж±мысшылардыњ айлыќ ењбекаќысы 1961-1962 ж.ж. орта
есеппен 2500 риалды ќ±раѓан, ал шын мєнінде б±л ... ... ... болѓан. 1961 ж. 29 мамырындаѓы «Кейхан» газетініњ
мєлємдеуі бойынша барлыќ ... ... ... 87
проценті 2500 риалдан тµмен кіріс алѓан, яѓни б±л ресми
тµменгі µмір с‰ру кµрсеткішінен 12 есеге артыќ болѓан, ал осы
жылдар ... µмір ... ... ќ±ны 12 есеге µскен.
Баѓаныњ тоќтаусыз µсу ќарќынында халыќтыњ кµп бµлігі аштыќ
жаѓдайында µмір с‰руге мєжб‰р болуы ... ... µз ізін ... ... Елде ... µршіді, кµптеген аймаќтар медициналыќ кµмекке ќолдары
жетпеді. Жалпы ел ішінде 20 мыњ дєрігерлік орын болса соныњ 8
мыњы Тегеранда орналасты. ... ... ... ... ... 5 мыњ ... 4700 Тегеран жєне
басќада ірі ќалаларда ж±мыс істеді, ал 45 мыњ ауылды мекендерге
небары 300 дєрігер тура келді. Балалар µлімініњ кµрсеткіші ... ... , жас ... 80 ... ... 4 жасќа дейін
жетпей µліп отырады. [14; 23-28 б.]
Екінші д‰ниеж‰зілік соѓыстан кейін Таяу жєне орта Шыѓыс
халыќтарыныњ ±лт-азаттыќ жєне демократиялыќ ќозѓалысы
Иранды да ... Елде ... ... 1945 ... ... ... партиясы (Туде) басќарды. Осы ретте
µз биліктерінен айырылѓысы келмеген жєне елді
демократияландыруѓа ќарсы шыќќан Иранныњ
билік µкілдері импералисттік державалардар кµмек с±рады.
Олардыњ ерекше ... ... АЌШ ... ... ... ... кейін µзін «капитализм ќатерінен» «єлемді
азат етуші » ел ретінде сезінген АЌШ ... ... ... жєне оныњ ... ... ... µркениетіне »
ќосу екндігін БАЌ арќылы насихаттап отырды.
Импералиттік державалармен ... ... ... Иран ... ... жеке ... айрыла бастады. АЌШ
империализміне баѓытталу арќылы Иран к‰рделі
єлеуметтік-экономикалыќ проблемаларѓа єкеліп
соќтырды. Иран ... б±л ... ... Иранды
экспансиялауына жєне елді µндірістік дамуын халыќаралыќ
монополиялыќ капиталѓа баѓындыруына жол ашты.
Соѓыстан кейінгі жылдары Иранныњ билік µкілдері ел экономикасын
тыѓырыќтан шыѓаруѓа ... ... ... ... 1946 ж.
Квама ос-Салтане ‰кіметі елді экономикалыќ, єлеуметтік
т±рѓыдан реконструкциялауѓа ... жеті ... ... ... ... б±л ... ... ‰шін
Иранныњ жеткілікті дєрежеде кєсіби мамандары болѓан жоќ ... ... ... ... ... ... ... тµмен
болды. Осы мєселелерді шешу маќсатында Иран ‰кіметі АЌШ-тан
жеті жылдыќ жоспарды жасауѓа жєне оны ќаржыландыруѓа
кµмектесін с±рады. Осы ... ... ... ... µз ... ... жол ашылды.
Американдыќ «Моррисон-Надсен» жєне «Оверсиз Консалтанс»
фирмалары жеті жылдыќ жоспарды ќ±растыруда консультант ретінде
елге шаќырылды. [14; 45 б.]
Біраќ ел экономикасын ќ±лдыраудан алыпшыѓарудаѓы шах ... ... алып ... Кµптеген себептердіњ
єсерінен алѓашќы жеті жылдыќ жоспарды (1949-50,
1955-56) ж‰зеге асыру нєтиже берген жоќ. Англия мен АЌШ-тан
келген кµптеген кењесшілер жоспарлау комитеті мен ... ... єрі ... ... ... ... елдіњ
µндірістік дамуын єдейіге тежеумен болды. Онысы т‰сінікті де,
олардыњ негізгі маќсаттары µздерініњ монополиялыќ капиталы
‰шін µндірістік база табу жєне оны инвестициялау кµздерін
ќарастыру ... ... ... ... ... ... орынѓа єскер-стратегиялыќ обьектілердіњ
салынуын ж‰зеге асуына ќол жеткізді.
Бірінші жеті жылдыќ жоспардыњ нєтижесіз болѓанына ... ... ел ... ... ... ... ... келесі жеті жылдыќ жоспарды жасады, оны 1956 ж.
Иранныњ мєжілісі бекітті.
Жеті жылдыќ жоспардыњ ж‰зеге асырылу кезењінде импералисттік
державалар Иранныњ ... ... ... т‰сініп оѓан
кµптеген кредиттер мен займдар бере отыра, елде µз
позицияларын к‰шейтіп, Тегеранныњ оларѓа ќажетті
саяси экономикалыќ баѓытты ж‰ргізуіне ќол жеткізбек болды.
[15; 12-13 ... жеті ... ... ресурстарды мобилизайиялауды, шетел
капиталын кµптеп тартуды, елдегі жеке кєсіпкерлікті ќолдауѓа
жєне капитализмді ... ... Осы ... 1957 ... ... ... ... зањ ќабылданды . зањ
бойынша кєсіпкерлікті банктер арќылы несиелеу ќарастырылды.
Жеке ... ... ... ... 1955 ж. 7,6 ... ... 1958 ж. ... б±л кµрсеткіш 14,7 млрд. риалѓа
жеткен. Осы уаќыт ішінде мемлекеттік секторды несиелеу 1,8
млрд-тан 18,9 жєне 20,7 млрд.- ќа деін ... Тек ... ... ѓана емес ... капитал да кµптеген
жењілдіктерге ие болды. М±ндай саясат Ирандаѓы капиталисттік
ќатынастардыњ дамуын жєне ... ... ... жеке ... ... ... алып келеді деп
жоспарланды. Егер 1956 ж-ѓа деін ... 13 ќана банк ... ж-ѓа ... таѓы да 14 банк ... болды. [6; 1-2 б.]
Кµптеген Ирандыќ авторлардыњ сµзіне ќарасаќ та екінші жеті
жылдыќтыњ нєтижесінде едєуір єлеуметтік экономикалыќ
µзгерістер болѓан жоќ. Ауылды жерлерде ... ... ... ... Иранныњ ауыл шаруашылыѓыныњ дамуына
м‰мкіндік берген жоќ. Жер онда ж±мыс істейтін шаруаныњ меншігі
болѓан жоќ. Осы ... ... ауыл ... небары
23464 млн. риал ж±мсалды. Б±л ауыл шаруашылыѓыныњ ел
экономикасындаѓы ... рµл ... ауыл ... ... ... 56,2 пайызы шоѓырланѓан.
Жартылай феодалдыќ ќатынастар аграрлыќ саладаѓы
технологиялардыњ ескі болуы, жердіњ т±здануынан
саќтандыратын єдістердіњ болмауы егін науќаныныњ тµмен болуына
алып ... ... Иран ... арпа, к‰ріш сияќты ауыл
шаруашылыќ µнімдерін сырттан ипорттауѓа мєжб‰р ... ж.ж. осы ... ... 126000 ... ... саласыныњ да даму ќарќыны тµмен болды. Ел бойынша
бірнеше ѓана ±саќ µндіріс ошаќтары пайдалы болды. ... ... 1961-62 ж.ж. ел ... ... 10247
µндірістік негізінен ±саќ мекемелер ќызымет етті, онда
барлыѓы 131000 ж±мысшы ењбек етті. Сол кездегі Иран ... реза ... ... бойынша екінші жеті жылдыќ
жоспарды єлеуметтік мєселелерге ќарастырылѓан. Онда халыќты
азыќ т‰лікпен, ‰ймен , ... ... ... ету жєне ... беру ж‰йесін дамыту
жоспарланѓан. Біраќ єлеуметтік салаѓа деген ќаржылай
шыѓындар оны толыѓымен ќамтамасыз етуге жеткен жоќ. 1956 ж.
Халыќ ... ... ... Ирнан халќыныњ 16 проценті
ѓана білімді болѓан. Сонымен ќатар медециналыќ
ќамтамасыздандыру да µте тµмен дєрежєде
болды.Екінші жеті жылдыќ жоспар бірінші жоспар сынды
айтарлыќтай єлеуметтік ... ... ... ... ... ... µзі ел экономикасын
секторларѓа бµліп дамытуѓа баѓытталмай, негізгі
мєселелерді шешуге ‰стіртін халде болды. Иранныњ
жоспаарлау ... ... ... байланысты
мемлекеттік жєне жеке секторларды бірге ±стай алмады.
Сонымен ќатар ел‰шін ењ мањызды ауыл ... ... ... ... болды. Алѓа ќойылѓан
маќсаттарды ж‰зеге асыруда жоспаарлау коммитетеі мен
тиісті миистрліктер ж±мысында ешќандай координация болѓан
жоќ. [17; 8-13б.]
Екінші д‰ниеж‰зілік ... ... Таяу жєне Орта ... империлистік мемлекеттердіњ ыќпал ету тєртібі
µзгерді. Германия, Италия, Франция аймаќтарындаѓы б±рынѓы
к‰штрін жоѓалытып ... ... рµлі де ... єлсіреп
ќалды. Б±л тек ќана соѓыстыњ нєтижесінде емес, сонымен
бірге Британ империямыныњ ќ±рамындаѓы мемлекеттерде
±лттыќ-азат ету ... ... ... нєтижесінде
де болды. Дєл осы уаќытта ќуатты ѓылыми-техникалыќ жєне
экономикалыќ потенциалы бар АЌШ аймаќтаѓы µз рµлін
к‰шейте ... ... ... ... ... болып, Иран
ќоѓамындаѓы, яѓни халыќ арасындаѓы тынышсыздыќты басуѓа
єрекет етсе, екіншіден АЌШ-тан µзіне тиімді жаѓдай талап етіп
алу ‰шін пайдаланды, Иран ‰кіметі ... ... ... ... ... шабуыл жасамау туралы ±сыныс жасады.
Келісім шарт мєтіні Иран ... ... ... елшісіне берілді. [19; 4-7 б.]
Кейіннен екі жаќ жоѓары дєрежедегі ... ... ... ... 1959ж. ... КСРО ... сыртќы істер
министрініњ орынбасары В.С.Семенов бастаѓан делегация келді.
Біраќ кейінгі ... ... ... Эгбаль ‰кіметініњ
ниеттерініњ шын емес екендігін кµрсетті. КСРО Иранмен
келіссµздердіњ алѓашќы кезініњ µзінде, µзара
келіссµздер ж‰ргізу ‰шін, ењ басты ... Иран ... ... ... ... ... болмайтын еді. Ќол
жеткізген келісімге ќарамай, Иранныњ басќарушы тобы КСРО
мен ... ... ... ... ... 1959ж. ... екі жаќты єскери келісімшарт жасасты. Осылайша Иран
КСРО-мен тату кµршілік саясатынан біржолата бас тартты,
АЌШ-тыњ єскери єріптесіне айналды, сєйкесінше КСРО-ѓа ... ... ... - ... келісімшарт µз сипаты бойынша, иран
-кењестік бейбіт ќатынастарды єлсіретуге, Ирандаѓы
±лт-азаттыќ ќозѓалыстарды басуѓа баѓытталѓан болатын. Б±л
келісімшарт ќол ќою ... АЌШ Иран ... ... ... тойтарыс беру ‰шін µз
єкерлерін еркін кіргізуге зањды ќ±ќыќ алды. ... кіру ... ... ... ... ќырѓи ќабаќ
соѓысќа ќатысуы иран халќыныњ онсызда ауыр жаѓдайын, одан
сайын ауырлатты.
Сонымен ќатар ішкі істер министрлігініњ аса ‰лкен ... ... ... ... бюджеттіњ
50%-ке жуыѓы ж±мсалып отырды. Мемлеетті полицейлік-террористік
єдіс арќылы басќару, демократиялыќ ќозѓалыстарды ... ... ... ... ... ... ... µз ќ±ќыќтары ‰шін жања кµтерілістерге шыѓуына
алып келді. Ішкі саяси жєне єлеуметтік-экономикалыќ
ќиындыќтардан ... ойын ... ... б±ру ‰шін,
басшылар халыќтыњ назарын єдейілеп сыртќы саясатќа адарды.
Мысалы, Ауѓанстан Гильменд µзенінде ... ... ... ... су ... ... жєне соныњ
кесірінен аштыќ болѓанына халыќты сендірді[21; 45-47б.].
Шаруалар µз м‰дделері ‰шін кµтеріле бастады. Сол сєттен бастап
меджлисте Гильменд µзенініњ суын ... бµлу ... ... ... жєне ... ... ... насихат
белсенді ж‰ре бастады. Б±л халыќтыњ єлеуметтік-экономикалыќ
ќиыншылыќтардан назарыныњ ауытќуына алып келді. Дєл осы
єдісті ... ... да ... болатын, яѓни єскери
шыѓындардыњ кµбеюіне аќталу маќсатында, билеушілер халыќты єр
т‰рлі жолмен Иран елінен Иранѓа тµніп ... ... ... ... ... келісімнен кейін Иран КСРО-мен келіссµз
ж‰ргізуге м‰дделі болмады жєне алдында жасалѓан µзара шабуыл
жасаспау туралы келісімді «м±здатќызды».
Эгбаллдыњ ішкі жєне сыртќы ... ... ... ... ... ... ќою ‰шін антикењестік
баѓыттаѓы іс-шаралар ж‰ргізіледі (газетте, радиода
хабарламалар беру, т.с.с.).
Иранныњ капиталистік дамыѓан елдердіњ технико-экономикалыќ
кµмегіне с‰йеніп, т±йыќтан шыѓу ... ... ... ... ... ... ... белгілі бола
бастады, яѓни ќымбатшылыќтыњ µсуі, ‰кіметтіњ азыќ-т‰лік
таѓмдары мен кµп ќолданылатын ... ... ... жєне т.с.с. оќиѓалар бой алды.
«Позитивті ±лтшылдыќ» атты Иранныњ 50-жылдардыњ ортасымен 60
жылдар басындаѓы сыртќы саясатыныњ басты принципі елді ... ... ... ... Монорхиялыќ Иран дамыѓан
ірі державалардыњ аграрлыќ-шикізат кµзі, тауар µндіру
саласыныњ біріне айналды. ... ... Иран ... ... ірі ... ... алањ ретінде
беріп алды. Иранныњ ќаржылыќ алып АЌШ пен басќа да батыс
елдеріне біржаќты ... ... ... ... ресурстардыњ тоналуына, кµптеген
тиімсіз несие алулардыњ арќасында валютаныњ келуі
50-жылдардыњ соњы мен 60-жылдардыњ басындаѓы
ќаржы-валюталыќ даѓдарысќа келді. [14; ... ... ... концепциясы.
«¦лттыќ тєуелсіздік саясат» - монорхиялыќ Иранныњ 60жылдардаѓы
сыртќы саяси концепциясы.
Бірінші жеті жылдыќ жоспардыњ ќ±лдырауына, екінші жеті
жылдыќтыњ кµптеген міндеттерініњ орындалмауына
ќарамастан Аламаныњ ‰кіметі (1962/63 – 1967/68) ... ... ... даму ... ... Бас кезінде осы
жоспар орындалмауына 140 млд риал ж±мсалу кµзделді. Оныњ 100
млд риалды м±най саласынан, ал ќалѓан Иранныњ ішкі жєне ... алу ... 1967-68 жж. ... ішкі ... ... 534,6 ... ... болатын, яѓни жыл сайын 8,8% µсе отырып, 5 жыл ішінде
52,7%-кежетті. Осы уаќыт аралыѓындаѓы жан басына шаќќандаѓы
±лттыќ µнім 20040 риалѓа (269$) ... Ал осы ... ... 14900 риал ... (197$). Иран ... б±л ... ... территориясында біркелкі
таралмады, яѓни кµптеген Иран ауылды жерлерінде аталѓан
кµрсеткіш анаѓ±рлым тµмен еді. Себебі, 1968ж. µзінде
Иран халќыныњ 60% ауылдарда т±ратын. Осылайша, 5 ... даму ... ... де ... мен ... µмір ... дењгейі тµмен
болып ќала берді[25; 6-8 б.].
¤мір с‰ру дењгейін кµтеруді ќажет ететін ењ мањызды салалардыњ
бірі – ауыл ... ... ... шаруашылыќ ќ±ралдарыныњ
µте ќарапайымдылыѓынан ауылшаруашылыѓыныњ дамуы µте тµмен
болып, шаруалардыњ ењбегініњ µнімділігі жоѓары бола
ќоймайды. ... ... ... ... ... ету ‰шін б±л саладаѓы жартылай
феодалдыќ ќатынастарды жою ќажет болатын. Халыќтыњ 61%
ауылшаруашылыѓында ќызмет етсе де, ол ±лттыќ ішкі µнімніњ 24%
ѓана ... 1965ж. ... ... соњында елде аграрлыќ
реформалардыњ екінші толќына басталды. Бірінші бес
жылдыќта б±л ... 6 млд. Риал ... 1965ж. ... ... ... ауќымы 54174 ауылды жєне 19379 ферманы
ќамтыды. Осы уаќыт аралыѓында 9435 ќоѓамдыќ ... ... жеке ... ... ... 99-100 жылѓа жолѓа
берілді. 208702 ±саќ жер иеленушілер µз ... ... ... де, ол 3414-і µз ... ... ... ... бірінші жєне екінші реформалардыњ ж‰ргізілуі
ауылшаруашылыѓына айтарлыќтай µзгерістер єкеле ќойѓан
жоќ.
Бес жылдыќ жоспарлау кезінде ... µте ... ... ... Егер ... жоспарлау кезінде µнеркєсіп
саласына 1,2 млд. Риал б‰кіл инвестицияныњ 8% ќ±рады. Ал
бес жылдыќ жоспарды орындай ... б±л ... ... 27,3
млд.риалѓа жетті. Бесжылдыќтыњ соњына ќарай жалпы ќаржы
салудыњ ... ... 24 ... ... жеке ... ќаржы 26 млд. риалды ќ±рады.
Иранныњ осы уаќыт аралыѓындаѓы экономикалыќ саясаты ауыр
индустрияны (µнеркєсіпті) мемлекеттік ќаржымен ... ... ... да ... ... дамытумен
ерекшеленді.
Иран µнеркєсібініњ жалпы µнімі жылдыќ 13%-ке µсе отырып 81%-ке
жетті жєне 1962/63жж. жалпы ±лттыќ µнімніњ 11% ... 13%-ке ... ... ... ... жєне орта ... ... дамытуѓа ерекше кµњіл бµлді. Дегенмен,
мектептер саныныѓњ µсуіне ќарамастан µзініњ сапасы
жаѓынан заман талабына жауап бермеді. Сондыќтан ... ... ... ... ... айќын
сезілді.
Ел экономикасыныњ ќарќынды дамуына сєйкес келмейтін соѓысќа
дейінгі єдістермен оќыту жєне гуманнитарлыќ ѓылымдарда
оќитын студенттердіњ, техникалыќ ѓылымдарды оќып
‰йренушілердіњ санынан анаѓ±рлым кµп ... (М.: ... 6683 ... 916-сы ... мамандыќтарда оќыды.)
білім сапасын реформалаудыњ єлі де жеткіліксіз екенін
кµрсетті[35; 14-15 ... ... ... бірі ... ... ... тауарарды экспорттауды ‰лкейтіп
кейбір импорттыќ тауарлардан бас тартуѓа баѓытталды.
¤ндірістіњ µсуініњ екпінін жыл сайынѓа 15% ‰лкейтіп
отыруѓа жоспарлаѓан 2-бесжылдыќта µндіріске б‰кіл
инвестицияныњ 26% -ын ... 207 млд. риал ... ... ... ... ... жоспары
негізінде техникалыќ мамандыќтарѓа айтарлыќтай ќаржы бµлу
кµзделді. Аныѓыраќ айтќанда, зерттеушілердіњ ... ... ... ... 313 мыњ 119 мыњ маман
ж±мысшылар болуы керек еді.
Осы 2-бесжылдыќ жсопар бойынша транспорттыќ ... ... риал ... Б±л ... стратегиялыќ мањызды
объектілерге ж±мсау кµзделді. Сонымен ќатар, денсалыќ
саќтау саласына 13 млд. риал бµлінді, ауруханалардаѓы
орындарды 14500-ге кµбейтілді.
Екінші бесжылдыќ жоспарды ... ... ... ... ... ... жєне Иран ... µнірістік тауарларды
шекаралас елдерге экспорттай бастады. М±ндаѓы ќаржыайналымды
тек ќана мемлекеттіњ ѓана ... ... ... жеке сектордыњ
ќаржысы да айналымда болды. [38; 16-19б.]
Иран экономиксыныњ ќ±рылымын ќайта ќ±ру кезінде, яѓни
2-бесжылдыќ жоспарын ж‰зеге асыру бойынша экономиканыњ
барлыќ салаларын ... ... ... Иран µзініњ
ішкі ќаржысына жоспарды толыѓымен орындауѓа шамасы
келмейтін еді, оныњ ‰стіне, Иранныњ негізгі пайда кµзі
болып табылатын.
М±найы µзіне толыѓымен тиесілі емес еді. Ішкі ... ... шет ел ... деген с±раныстыњ 2-бесжылдыќ жоспарын
ж‰зеге асыру ‰шін ќажеттілігі артуынан, керісінше Иранды
халыќаралыќ монополистерден ... ... ... ... М±ныњ µзі монополистердіњ ел экономикасындаѓы орныныњ
одан єрі бекуіне алып ... ... µте ... мен ... ... ... ниет ... ќоймауын ескере отырып Иран ‰кіметі
кењестік мемлекеттерден ќаржы ... ... ... ... ... Иран ... б±ѓан бармады.
Керісінше, экономикалыќ объектілер салѓызу маќсатында елге
40 млд. риалѓа жуыќ ... ... ... Осылайша елдегі
барлыќ экономикалыќ объектілердіњ ширек бµлігі шет елдіктер
ќарамаѓында болды. [35; 45 б.]
Шетел ... ... ... аќша ... ... м±най-химиялыќ µнеркєсіптер салуѓа, єр т‰рлі
маркадаѓы автомобильдерге дµњгелектер жєне Иранѓа, оныњ
мањайындаѓы елдерге ењ ќажетті, ќысќасы аќша кµп
єкелетін тауарлар ... ... ... ... ... ... бойынша, ол ќаржы 1400 млн. риалды
ќ±рады.
Иранныњ ќаржылыќ ќиындыќтан экономиканы т±раќтандыру арќылы
даѓдарыстан шыѓу ‰шін жасаѓан єрекеттерініњ ... ... ... ... ж‰зеге асыру кезіндегі
єлеуметтік-экономикалыќ ќиындыќтар, империалистік
елдермен ќарым-ќатынасыныњ ныѓаюыныњ барлыѓы 1950ж. мен
60ж. басында ќаржы-валюталыќ даѓдарысќа алып ... ... ... ... ... ... біраз
µзгеріске ±шырады. Социолистік елдердіњ ѓылыми-техникалыќ
дамуы, КСРО-ныњ абыройыныњ жоѓарылауы жєне ... ... ішкі жєне ... ... єсер ... ... ... басталѓан Азия, Африка жєне латын Америкасы сияќты
елдерден отаршылдыќќа ќарсы кµтерілістердіњ белењ алуы Иранды
µзініњ сыртќы жєне ішкі саясатыныњ баѓытын ќайта ќарауѓа ... ... ... µзі авторлыќ ете отырып «¦лттыќ
тєуелсіздік саясатын» ж‰ргізе бастады. Б±л жайлы Иран
Сыртќы істер министрлігініњ «Жасыл кітабында» жазылѓан.
Дегенмен, Иран басшыларыныњ б±л ... ... ... бет ... ... Яѓни, олар
«тєуелсіз саясат» дей отырып, СЕНТО єскери-саяси
одаѓына м‰ше болып ќала берді жєне АЌШ пен ... ... да µз ... ... ... ... ... екінші жартысынан бастап, Иранныњ сыртќы
саясаты ќаѓаз ж‰зінде жања ... бет ... іс ... ... ... ... ... зерттеушісі Е.А.Орловтыњ мына пікірімен толыќ келісуге
болады: “Иран сыртќы ... жања ... ... ... ... деп ... ... оны
Шыѓыс пен Батыс арасында µте икемді моневрлерді
(айла-тєсілдерді) ж‰ргізу деп атаѓан д±рысыраќ
болады».
Б±ѓан ќарамастан Кењес ‰кіметі тату кµршілік ќатынастар
орнатуѓа єрекет ете ... Егер ... да КСРО ... ... осындай келісімшарт жасалса, онда КСРО Таяу
жєне Орта Шыѓыс ... ... де ... ... ... ... ... ыќпалын єлсірететін еді.
1960-жылдардыњ басында кењес-иран ќатынастарыныњ жаќсару
белгілері пайда бола бастады. Бірнеше айлар бойы екі ел
басшыларыныњ пікір алмасуынан кейін Иран ... ... ... ... болып шешілді. Ол делегацияны
Иран премьер-министрі Шариф-Имаши бастап, Мєскеуде олар
Кењес-Иран ќатынастарын ќалыптандщыру жєне екі жаќ та
шешілуіне м‰дделі мєселелер бойынша келіссµздер
ж‰ргізілетін болды. ... ... ... Иран ... ќаралып, кездесу жоќќа шыѓарылды.
Сонан кейін 2 жаќты ќатынасты реттеуге баѓытталѓан жања
ќадамдар жасала бастады. 1961ж. мамыр айында Иран
сыртќы істер ... ... мен ... ... ... ... болып, сол жылдыњ тамыз айында
пресс-конференция кезінде Иран µзін ешќашанда КСРО-ѓа
ќарсы «атом базасы» болмайтынын жариялады. Содан соњ Иран ... ... жол ... ... бастады жєне 1961ж. ќырк‰йекте
Б¦¦-на Иран КСРО антиирандыќ саясат ж‰ргізіп отыр деген
шаѓым жасады. [ ... ... 1962ж. Иран мен ... ... ... ... ... оќиѓа болды. Ол Иран мен КСРО басшылары
арасындаѓы ‰ндеу ... ... Б±л ... ... Иран ... ... елдіњ де ракеталыќ базасыныњ
болуына клісім бермейтініне куєландырды. ‡ндеу алмасу
кезінде А.Арам Иран екіжаќты ќатынастардыњ жаќсаруына
тырысатынын жєне ешќашанда µз территорияларынан бірде-бір
КСРО-ѓа ... ... акт ... р±ќсат етілмейтінін
айтты.
Осы уаќыттан бастап 1959ж. ‰зілген екі ел арасындаѓы
сауда-экономикалыќ ќатынаста тіктеліп, 1957ж. 25
сєуірдегі жасалѓан келісім 1962ж. ратификацияланды. ... ... ... ... туралы
келісімніњ ратификациялану грамоталарымен алмасты.
Дєл осы келісім шекаралыќ шиеленістерді реттеуге, сонымен ќатар
шаруашылыќ ... ... да ... ... ... ... Иран ... ќарым-ќатынастардыњ жаќсаруын ирандыќтар,
яѓни халыќ ќуана ќарсы алды. Екі жаќтыњ да µзара тиімді
сауда-экономикалыќ ... ... ... 1963ж. 27-шілдеде Иран мен КСРО-ныњ экономика
жєне техника салаларындаѓы єріптестігі жайлы ењ алѓашќы ќол
ќойылады.
Кейінгі жылдары айтарлыќтай µзгерістер болды. КСРО Иранѓа ... ... ... ... ... ... 1965ж. екі ... жања экономикалыќ келісімшарт жасалды. Б±л келісім
бойынша КСРО Исфахан ауданындаѓы металлургиялыќ зауытты,
Аракадаѓы машина жасау зауытын салуѓа кµмек кµрсететін
болды. Иран мен КСРО ... ... ... кµптеген
экономикалыќ мањызды объектілер т±рѓызылды. Атап айтсаќ,
Саве-Астара газ ќ±быры, Тебриздегі ЖЭС-і жєне М‰ган
каналындаѓы зерттеу ж±мыстарын ж‰ргізу, Каспий
жаѓалауындаѓы жања портты салу жєне ... ... ... ... єлеуметтік-экономикалыќ жаѓдайы жєне
халыќаралыќ саясаттаѓы шах режимініњ реакциялыќ
тенденцияларыныњ к‰шеюі.
70-жылдардаѓы Иран экономикасы жартылай феодалдыќ µндірістен
капиталистікке µту процесініњ аяќтаушы процесі ретінде
сипатталады. Капиталистік даму ... ... Иран аз ... ... ќалѓан аграрлыќ мемлекеттен аграрлыќ-индустриалды
державаѓа айналды. Б±л Иран ќоѓамныњ єлеуметтік ќ±рылымына
біраз µзгерістер єкелді.
Иран экономикасыныњ ќарќынды дамуы єсіресе, екінші бесжылдыќты
орындай (1967/68-1972/73) кезінде ... ... ... µнім
жыл сайын 11,6% есе отырып, µнеркєсіп µндірісі 4 есе кµбейді.
70-жылдардыњ басында шах ... ... ... ... ... ... жања ... ќуатты єскері бар єлемніњ алыњѓы ќатарлы
елдерініњ біріне айналдырамыз деген амбициялыќ
маќсаттар ќойды. Осыны ж‰зеге асыру маќсатында ‰шінші
бесжылдыќ (1972/73-1977/78) жоспарды ќабылдады.
Иранныњ ... ... ... ... ... 2,2 трл. Риал ... ... Оны былайша
бµлді: ауыл шаруашылыѓына – 316 млд. риал ауыр µнеркєсіпке
– 200 млд., єкімшілік жєне ... ‰й ... ...... ... мен єлеуметтік-мєдени іс-шараларѓа – 315 млд,
газбен ќамту ж‰йесін дамытуѓа – ... ... ... ... ... ... – 70 млд,
энергетикаѓа – 54 млд, саладаѓы зерттеу-ж±мыстарын
‰шін 11 млд. риал.
Жања бесжылдыќ жоспар µзіне мынадай быѓаттарды енгізген: білім,
мєдениет дєрежесін ... иран ... ... мен жаќсы
µмір с‰руіне жаѓдай жасау; ±лттыќ кірісті барыша тиімді
бµлу, тењестірілген жєне т±раќтылыќќа негізделген
экономиканыњ даму ... ... ... жања ... ... ќазіргі бар µндірістіњ барлыќ ќуатын
толыѓымен ќолдану, ж±мыс ... ... [27; ... ... ... ... 20-23,2% соныњ ішінде
м±най µнеркєсібініњ 26,3% жоѓарылату кµзделген болатын.
Осымен µатар ауылшаруашылыѓыныњ ‰лесін 16,6-дан 12,5-ке
т‰сіріп, осылайша Иран Ішкі ¦лттыќ кірісініњ ќ±рылымы
µзгеріске ... ... ... мына ... сєйкесінше
ќарќынмен µсіп отыру керек еді: ауыл шаруашылыѓы – 5,5%,
м±най ... – 11,6%, ... – 22,0%, ... ... ... ... 12%, тау кен ісі – 15,3%, ... да
салалар 15% жоспарлыќ тапсырмаларда µнеркєсіптіњ єр т‰рлі
салаларына ерекше бµлінген. Жењіл µнеркєсіп ќ±рылысы мен ќатар
жылдамдатылѓан т‰рде ауыр µнеркєсіп ќ±рылысы да ... ... ... ... ішкі ... ... ... шыѓып кетті.
Иран халќыныњ м‰дделері елдіњ байлыѓыныњ ќайнар кµзі М±най
саласындаѓы ... ... ... ... ... ... ... 70-жылдардыњ басы м±най
µндіруші елдердіњ монополистерге ќарсы к‰рес толќынымен
ерекшеленді. ОПЕК-ке ... ... ... ат ... ... ... ... 1971ж. Парсы шыѓанаѓындаѓы
ОПЕК-ке м‰ше (Иран, Сауд Аравиясы, Кувейт) елдермен
империалистік м±най компания басшыларыныњ арасында
келісімшарт жасалды. Ол ... ... ќ±н ...... ќосылды.
1973ж. ОПЕК-ке м‰ше елдердіњ к‰ресінде шешуші жылѓа айналды.
Ќырк‰йек ... ... ... ... кездесуде с±ралатын
ќ±н 17% жоѓарылайтыны белгілі болды. М±ныњ µзі елдердіњ
экономикасына µте ‰лкен оњ ... ... Сол ... айында Тегеранда µкен кездесу кезінде 1974ж.
1-ќањтарынан бастап с±ралынатын ќ±н 11,65$ ... ... ... ... б±л ... ... ... єлемдік
экономиканы т±раќсыз ететін фактор ретінде ќарастырылды.
1973ж. 29-желтоќсанында АЌШ президенті Р.Никсонныњ
тапсырмасымен ... ... ... ... ... ... ... еткен хатты
шахќа табыс етті. М±ныњ µзµі ОПЕК-ке м‰ше елдердіњ ішкі
істеріне ... ... ... ... ... енді µз ... орындауѓа м‰мкіндік туды.
Дерек кµздерініњ айтуынша, 1962/63 жылдан 1975/76 жж.
Аралыѓында жалпы ±лттыќ µнім 6,5 ... ... жєне ... шаќќанда 14,8 мыњ риалдан 110,9 мыњ риалѓа µскен, б±л
деген 7,5 есеге жуыќ.
Ќалыптасќан ќолайлы ќаржылыќ ... ... ... ... мєселелерге кездесті. Яѓни, елге келіп жатќан аќшаныњ
кµп бµлігі ‰лкен бюрократиялыќ аппараттыњ ќажеттіліктерінен
басќа, Иран µз єскерлерін ењ соњѓы ... ... ... ... ... ... ... саласына ойсырататын соќќы болды.
60-жылдардыњ басында ж‰ргізілген аграрлыќ реформа µзініњ
пайдасын бере ќойѓан жоќ. Б±ѓан себеп болѓан экономикалыќ
базаныњ ... ... ... ... кадрлардыњ болмауы еді. 1973ж.
прессаныњ жазуына с‰йенсек, Иранныњ бидайѓа деген тапшылыѓы 1
млн. Т. Ќ±раѓан. Ауыл шаруашылыѓыныњ деградацияѓа ... бір ... ... ... µсуі де болды. Халыќ саны
µсісімен ауыл шаруашылыќ µнімдеріне деген с±раныста µсті.
Оѓан ќоса импортталатын тауарлардыњ баѓасы да кµтеріліп кетті.
Ауыл ... ... ... ... да ... ... ... м±нда тек ќана “ќаланыњ тартќыш
к‰шінен емес”, сонымен бірге ауылдардаѓы терењ даѓдарысќа,
салыстырмалы т‰рде ќаланыњ µнеркєсібі дамыѓандыѓы, ЖОО-ныњ
саныныњ ... жєне ... ... ... ќалып ќоюы
да себеп болды.
Иранныњ экономикалыќ дамуы 70-жылдарда экономикалыќ
µнеркєсіптік кешенді ќалыптастырды. Б±л кешен
негізінен єлемдік капиталистік µндіріспен тікелей
байланысты. Елге м±найдан кешен ... ... ... б±л ... аяќќа т±рѓан болатын. [50]
‡шінші бесжылдыќ жоспарды орындау кезінде ... ... ... ... µте ... ... ... келе жатќан ќаржыныњ д±рыс бµлінбеуі жєне етек
алѓан жоѓарыдаѓы жемкорлыќтыњ кесірінен аќша жетіспеушілігі де
мєселеге жемќорлыќтыњ кесірінен аќша Шах режимі єскери
ќуаттылыќты ... ... Иран ... ењ ... ... ... б±л ... АЌШ-ќа ерекше ‰міттенді. 70-жалдардыњ
басы АЌШ пен Иранныњ єскери-саяси ќатынастардыњ ныѓаюымен
сипатталады. Шах режимі АЌШ пен ... ... ... ... ... Рианныњ ойынша б±л жолмен
Иран ќуатты єскері бар елге ... ... ... ... ... деп
‰міттенді. ¤з уаќытынсында АЌШ ‰шін де Иран ... µте ... еді. ... ол ... Таяу жєне ... ... да ... алады. Сондыќтан АЌШ Иран єскерін
ењ соњѓы єскери техникамен жабдыќтап, соѓыс ж‰ргізудіњ ењ зор
єдістерін ‰йретті. 70-жылдарда пайда ... ... ... АЌШ µзі баќылауж‰ргізіп
отырѓан дамушы елдердегі µз арсеналынан ... ... ... еді. ... ... елдердіњ
єскерлерін АЌШ ќаруландыру арќылы олардыњ кµмегімен кењес
‰кіметінен тµнген ќауіпке жєне ... отар ... ... ... ... соѓысты. Б±л
процесте стратегиялыќ мањызды ел – монорхиялыќ Иранѓа ерекше
мєн берілді. [34; 4-8 б.]
“Эттелаат” газетініњ хабюарлауынша 1973 ж. 23 ... ... ... 2 млн. ... ... ... єскери ќару-жараќ
сатып алу туралы келісім жасалды. Жалпы 1976ж. АЌШ Иранѓа
18 млд $ ... ... ... ... ... ... бастап ирандыќ єскери к‰штерді модернизациялау
басталды. 1977ж. Шілде айында Иран єскерініњ саны 342 мыњ
адамнан ... оныњ 220 мыњы жаяу ... ... 100 мыњы -
єскери-ауа к‰штерінде, 22 мыњы - єскери-тењіз к‰штерінде
болды. Одан басќа 1980ж. Ќарай таяу ќ±рѓаќтаѓы єскерлері 3
мыњнан астам ... ... ... Оныњ ... ... ... ... танктер бар еді.
Єскери-тењіздік флоттарды сатумен ќатар, 60-жылдаржыњ
ортасында Шыѓанаќтыњ жаѓалауѓа жаќын жерлерініњ
экономикалыќ жаѓдайына да кµп кµњіл бµлініп, ... ... ... бµлігін дамытудыњ 15 жылдыќ
жоспары жасалды. Бендер-Аббас, Бендер-Бушир,
Бендер-Шахпура сияќты порттарды т‰бегейлі ќайта
жµндеуден µткізді. Осыныњ арќасында ж‰кайналым µсті.
Негізгі баѓдарды єскери объектілерді ... ... 1978 ж. ... ... 5 ... ... бар еді:
Пехлеви, Харемшехр, Харк, Бушир, Бендер-Аббас, Чахбехарда
жер асты кмелері ‰шін єскери база салынѓан еді. 1970 ... ... 1923ж. ... ... к‰штерін (ЭЄК) ќайта
ќаруландыра бастады. [34; 6-7б.]
АЌШ-тан алдыњѓы ќатарлы техника сатып алуѓа миллиардтаѓан
долларлар ж±мсалады жєне 1978ж. Иранныњ ЄЄК-њ ... 350 ... ... 400 тік ... соныњ ішінде
177 “Фантом” ±шаќтары, 125 бомбалаушы – ... ... ... 15 “Ф-14А” жєне “Томкэт” т.б. ±шаќтары болды. Жєне де
АќШ-тан “Ф-16” шаќтарыныњ 160 данасын 3,2 $ сатып алу туралы
келісім жасасты.
Єскери модернизация ... Иран ... ... ... ... єскери шыѓын 8,1 млд.
$-ѓа єскери техника сатып алды. Б±л шыѓындар шешілуі керек
болѓан єлеуметтік-экономикалыќ мєселелердіњ орнына
ж±мсалып кетті де, кейіннен елдіњ ... ... ... ... ... ... амбициоздыќ
жоспарлары ќазіргі заманѓа сай ќару-жараќпен шектеліп
ќоймады, осылайша б±л маќсатќа ... ... ... ... Атом энергиясы бойынша ±йым ќ±рды. Баѓдарламаныњ
негізгі маќсаты 80-жылдардыњ соњы мен 90-жылдардыњ ... ... ... µндірістік ќуатты атом энергиясына
ауыстыру болды. [1; 4б.]
Атом энергиясын дамыту баѓдарламасы атомдыќ
электростанциялардыњ кењ ж‰йесін ќ±руды
кµздеген болатын. ХХѓ. ... ... ... ќуаты 700 НВт –
18 АЭС салу жоспарлаѓан шах режимі батыс елдерінен ... ... ... ... жєне ... ... ... бойынша Бушир ауданында
єрќайсысы 1200 мВт-тыќ АЭС салу басталды. Б±дан басќа ГФР-њ
техникалыќ жєне ќаржылай кµмегімен 4 таѓы да 4 АЭс салу
жоспарланды. 1974ж. ... ... ... бойынша Иран бес ядролыќ реактор алды, ал француз
фирмалары Исфахандаѓы ядролыќ зерттеу орталыѓын салуѓа
кірісті. 1978ж. Иран мен АЌШ ... ... ... 20 ... ... АЭс ... 64 млд.$ ядролыќ
жанѓыш зат жеткізілетін болды.
АЭС-на шикізат мєселесі ішкі ... жєне ... ... болды. 70- жылдарда уран кµздерін іздеу кењ
етек алды жєне 50-ге жуыќ уран кен орны табылды.
Гобона, Нигерия, Намибия, ОАР жєне ... ... ... уран ... ... ... келісім жасасты.
Таяу жєне орта Шыѓыс жєне ‡нді м±хиты аймаѓын ядролыќ ќарудан
босату жайлы идеяны єрќашан ќолдап отырѓан. Иран атом
энергетикасын дамыту баѓдарламасыныњ ... ... ќару ... ... ... еді. ... шахы уаќыттан да
тез ядролыќ ќарудыњ иесі болады”, - деген екен.
1977ж. ... ... ... ... Иран тек
ќана уран байыту кезінде пайдалануы м‰мкін лазерлік
ќондырѓыларды ... ... 1978ж. Б±л ... ... ... ... ... кµмек беруге
келіскен. [2; 4-5б.]
Біраќ шах режимі ќ±латылѓаннан кейін, ішкісаяси жаѓдайдыњ
ќиындауынан 126 млд. 8-лыќ баѓдарлана тоќтатылды.
70-жылдарда халыќаралыќ ќатынастарда геранныњ рµлі ... Б±л ... ... таяу жєне орта ... ... жєне ... ... айќын
кµрініс тапты. Б±л уаќытта Иранныњ сыртќы саясаты м±найдан
келген аќшалардыњ кµбеюіне байланысты аныќталды. Яѓни ... ... ... реттеліп, (кµбінесе экономика
саласында) Иранныњ экономикасы жаќсарды жєне артта ќалѓан
аграрлыќ мемлекеттен к‰шті б±л ... ... да ... Иран ... аймаќта µз єскери іс-єрекеттерін
еркін ж‰зеге асыра алатын єскери плацдарм ретінде АЌМ
саясатындаѓы стратегиялыќ елге айналды.
Иранныњ билеуші топтарыныњ ... ... тек ... ... ... ... жєне кењ дєрежеде ныѓайту
ѓана емес, сонымен ќатар ішкі консервативті баѓыттаѓы саясат
ж‰ргізуді де ... яѓни озыќ ... ... кењ етек алуы жєне ... ... µз ... ‰шін к‰ресініњ ќиылысуы. Б±л жайлы шахтыњ µзі ашыќ
т‰рде, «Фигаро» деген француз газетіне берген с±хбатында
айтќан болатын (6 наурыз, ... ... ... ... ... туралы шешім ќабылдауѓа
кµмек берді». Шахыњ айтуынша, Єзербейжандаѓы 1946ж.
оппозициялыќ ќозѓалыстардыњ жењілуі, 1962ж. Мосаддыќтыњ
биліктен кетірілуі, 1955ж. Иранныњ Баѓдат пактісіне кіруі жєне
1959ж. ... мен иран ... ... ... ... ±лтшылдыќтыњ жењісі, соныњ нєтижесі. Б±л
концепция негізінен билеуші ... ењ ... ... ... ‰шін жасалѓан болатын. ¤з маќсаттарына
жетудіњ ењ тиімді тєсілі жєне кепілі АЌШ жєне ... да ... ... ... ... орнату деп
санады. [5; 4-7 б.]
¤зініњ табиѓи ресурстарѓа бай болуыныњ жєне µте тиімді
стратегиялыќ жаѓдайда болуыныњ арќасында Иран
импералистік ірі ... ... ... ... ойнаѓан. Мемлекеттіњ экономикасына монополистік капиталдыњ
енуіне жєне Иранѓа алдыњѓы ќатарлы империалистік елдердіњ
ыќпалыныњ ... ол ... ... ... мен ... ... ... де себеп болды.
Екінші д‰ниеж‰зілік соѓыстыѓ аяќталуымен Таяу жєне Орта Шыѓыс
елдеріндегі империлистік ... ... ету ... Германия, Италия, Франция аймаќтарындаѓы б±рынѓы
к‰штрін жоѓалытып алды. Англияныњ рµлі де біраз єлсіреп
ќалды. Б±л тек ќана ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттерде
±лттыќ-азат ету ќозѓлыстарыныњ белењ алуыныњ нєтижесінде
де болды. Дєл осы уаќытта ќуатты ѓылыми-техникалыќ жєне
экономикалыќ потенциалы бар АЌШ аймаќтаѓы µз рµлін
к‰шейте бастады.
Таяу жєне Орта ... АЌШ ... ... ... таѓы бір ... осы ... ... ±лттыќ
буржуазиясыныњ санасында АЌШ туралы «отаршылдыќќа
ќарсы» держава деген жалѓан пікір ќалыптасќан ... жєне орта ... ... ... ‰міттенуінше,
егер олар Вашингтонмен жаќындасса, олар ¦лыбританияныњ
ќысымынан ќ±тылады. Біраќ, 40-жылардыњ соњы, 50-жылдардыњ
бас кезіндегі Иранда болѓан антиимпериалистік ... ... ... ... ... б±л бос ... орындалмайтынын, керісінше
±лттыќ тєуелсіздікті саќтап ќауіп тµніп т±рѓанына кµз
жеткізді. Біраќ, шах режимі µзініњ жеке м‰дделерін кµздеп,
американдыќтардыњ ... ... ... ... ... ... топтарыныњ ±станѓан б±л саясаты
Иранныњ наѓыз американдыќ саясат ыќпалындаѓы мемлекеттердіњ
біріне айналуына алып келген ... ... ... ... Б±л ... бір ... ... єлеуметтік-экономикалыќ дамуына теріс
єсерін тигізді.
ІІ. Д‰ниеж‰зілік соѓыс кезініњ µзінде АЌШ ‰кіметініњ Иранѓа
ќатысты саясатыныњ басты баѓыты, Иранныњ экономика
саласындаѓы, єсіресе ... ... ... ... ... жєне ... ... Кењес ‡кіметі мен Таяу жєне Орта
Шыѓыстаѓы ±лт-азаттыќ ќозѓалыстарды басу кезінде
пайдаланылатын єскери алањ ретінде пайдалану
болатын. ... ... ... ... иран ... басшыларына µз єсерлерін
тез тигізді. Иранныњ билеуші топтары µз м‰дделері жєне бар
тєртіпті саќтап ќалу ‰шін µз ... ... ... ќаруландыруѓа, єсіресе
американдыќ ‰лгімен ќарулануѓа ќуана келісті. [6]
ІІ ... ... ... АЌШ µз єскерлерін Иранѓа
енгізуін одан єрі жалѓастырды. Сонымен ќатар, ішкі
демократиялыќ к‰штерге ќарсылыќтыњ к‰шеюіне єсерін тигізіп
отырды. Осы жылдар Иран ... ... ... ерекшеленді. Антидемократиялыќ к‰штер
к‰шейіп, 1949ж. елдегі ењ к‰шті демократиялыќ баѓыттаѓы
партия – Иран халыќ партиясы зањсыз деп табылды. Иран
‰кіметініњ ... ... Иран мен ... ... ... ... басшылары американыњ «4-пункте» техникалыќ кµмегін ќуана
ќабылдады (Трумэн баѓдарламасы). 1950ж. Тегеран мен ... ... ... ... ... жєне ... ... кµмегі туралы келісім жасасты. 1952ж.
жасалѓан таѓы бір келісімшарттан соњ АЌШ-њ экономика
саласындаѓы ыќпалы б±рынѓыдан да к‰шейе т‰сті. ... АЌШ жєне ... да ... ... ... ... келіп
жатќан монополистік капиталѓа ќарсы болѓан Масадыќты
биліктен кетірген соњ одан да к‰шейе т‰сті.
50 ... ... ... АЌШ жєне ... ... ... Иранѓа
ќатысты саясатында экономикалыќ м‰ддеден басќа, иранды
империалистік єскери блокќа тартуды да кµздеді. Б±л
саясатын олар, «егер Иран ... ... ... оны ... ... кепілді» деген б‰ркенішпен тартты. Ал
негізгі маќсаттары Иранды ішкі жєне сыртќы саясатта
тєуелсіз мемлекет ретінде болу ... ... ... Орта Шыѓыс елдерінде шиеленіс туѓызу жєне
саяси-экономикалыќ позицияларын к‰шейту. [7]
1954ж. басында Империалистік дипломатия ... ... ... ... ... ... ... Атап айтќанда, АЌШ
елшісі Гендерсен мен Иран премьер министрі ... ... ... ... ... ... одаќтарына» кіруі туралы мєселелер ќаралды. ¤з
таптыќ м‰дделерін ойлап жєне империалистік дипломатияныњ
ќысымыныњ арќасында иран билеушілері єскери одаќтарда
ќатысуѓа келісімін берді. М±ндай саясат ... ... ... ... ... империалистік одаќтарда ќатысуы батыс елдеріне Кењес
‡кіметініњ оњт‰стік шекараларында єскери іс-шаралар
ж‰ргізуге м‰мкіндік берді. ... ... АЌШ ... ... ... мемлекеттермен бірігуі, КСРО-ныњ
мемлееттік ќауіпсіздік мєселесін ќозѓауѓа єкелді.
1954ж. 8 ... ... ... елші ... ... істер
министрі А.Энтезалиге естелік хат тапсырды. Хатта Иран мен
КСРО арасындаѓы бір-біріне агрессиялыќ шабуыл жасаспауы туралы
жасалѓан келісімшарт жайлы ... ... ... ... ... саясатыныњ дамуыныњ негізгі баѓыттары.
Империалистік мемлекеттермен єскери-экономикалыќ ќатынастарын
реттеп ... Иран ... енді ... ... ... ... ќана ќоймай,
АЌШ-тыњ агрессиялыќ саясатыныњ ыќпалына бой ±ра бастады.
¤з ... ... ... ... ескермей Хосейн Аланыњ
‰кіметі 1955ж. агрессивті єскери одаќќа – Баѓдат
пактісіне кіру туралы шешім ... Б±л ... ... ... ... Т‰ркия, Пакистан м‰ше болды.
Осылайша, «Позитивті ±лтшылдыќ» саясаты Иранныњ басќарушы
топтарын АЌШ, ¦лыбритания сияќты м‰дделі Т‰ркия сияќты
елдермен де байланысты етті. (1958ж. Иран б±л ... ... ... ... жєне ... ... СЕНТО болып аты
µзгертілді). Иранныњ б±л одаќќа кіруі кµптеген шыѓын ... ... ... ауыр ... одан да ... ... пактісіне ќосылуы Иранныњ империалистік елдердіњ
кµмегіне баѓынышты етіп ќойды. Баѓдат пактісіне ќосылу
кезінде Иран басшылары АЌШ-тыњ экономикалыќ кµмегіне, аныѓыраќ
айтќанда ... 100 млн. ... аќша ... алу ... ... ... µзінде Иран єр т‰рлі
империалистік елдер банктерінен 881 млн. долл. Несие
алѓан болатын.
Иран басшылары тіпті Эйзенхаур доктринасын да ќолдады. Осы
жерде дєл ... ... ... ... кетсем:
«50-жылдардыњ ортасынан бастап, 5 жыл бойы иран басшыларыныњ
ќолдауымен АЌШ мемлекеттегі экономикалыќ позицияларын
кењейте берді жєне ... ... жєне ішкі ... ... ... ... ... тату-кµршілік жаѓдайды саќтап ќалуѓа деген
тырысуына ќарамастан, Иран ‰кіметі мен Шах ... ... б±л ... ... ... ... елде ... рух к‰шейе т‰сті.
Антикењестік ±рандармен ќаруланѓан Иран басшылары КСРО-ныњ
бейбітшілікке баѓытталѓан ... ... ... Б±ѓан ќарамастан КСРО ‰кіметі Иранмен
ќарым-ќатынасын жаќсартуѓа одан єрі талпына берді. 1953ж.
(Мосадыќ билігі кезінде) КСРО Иран ‰кіметіне екі ... ... ... ... шешу маќсатында екіжаќты
келіссµздер ж‰ргізуді ±сынѓан болатын. 1954ж. 2
желтоќсан к‰ні ±заќ уаќытќа созылѓан аралас ирандыќ жєне
кењестік комиссия ж±мысыныњ нєтижесінде КСРО мен Иран ... жєне ... ... ... ... 1957ж. 14
мамырда Мєскеуде кењес-ирандыќ шекара жаѓдайы туралы
келісімге ќол ќойды.
Салыстырмалы т‰рде ... ... ... ... ... септігін
тигізді. 1957ж. сєуір айында ±заќ мерзімді µзара тауар
айналымды ... ... ... сол ... ... ... жєне Артек µзендері сияќты шекаралыќ
учаскелерін тењ ќ±ќыт пайдалану ... ... 1958ж. ... ... суын ... ... ќол ... Иран ‰кіметі империалистік
мемлекеттердіњ емес, КСРО-ныњ кµмегін алуына да
болатын еді, біраќ µздерін АЌШ жєне басќа батыс елдерімен
тыѓыз байланыстырып, КСРО-мен ... ... ... ... жоќ. ... 1958ж. ... болѓан
антимонархиялыќ тµњкерістен кейін, µз елдерінде
де осындай жаѓдайдыњ ќайталануынан ќорыќќан Иран басшылары
батыспен байланысын одан єрі ... ... 1958ж. ... ќаласында Баѓдат пактісіне м‰ше елдердіњ мемлекеттік
ќ±рылымын ќолдау туралы сессия болып µтті. Ю.Бочкаревтыњ
айтуынша: «Иран µкілдері АЌШ ... ... ... ... ... µз ... алуын тталап етіп
Даллесті шабуылдай бастады» Иран билеушілерініњ ойынша,
б±л келісім екіжаќты єскери келісімшарт арќылы бекітілуі
тиіс еді. Осылайша АЌШ-тыњ Иран мемлекетініњ ішкі ... ... ... ие ... сол жылдыњ желтоќсан айында, Иран басшылары µздерініњ
с‰йікті єдістері – АЌШ пен КСРО ... ... ... ... болѓандай бір жаѓынан жасырын т‰рде АЌШ-пен
келіссµздер ж‰ргізсе, екінші жаѓынан КСРО-мен
келіссµздерді бастады.
ИРИ мен ОАЭ, ... ... ... жєне Рас-эл-Хайм
княздіктерімен ќарым-ќатынас ‰рейленген болып отыр.
Б±л 1971 жылы шах Мохаммед Реза Пехлевидіњ Англияныњ
ќолдауымен шыѓанаќтыњ 3 басты стратегиялыќ аралдарды
Абу-Муса, ‡лкен жєне кіші ... ... ... Б±л шыѓанаќќа
Ормуз т‰бегі арќылы кіру мен шыѓуды ќадаѓалауѓа м‰мкіндік
береді. Иранныњ б±ндай агрессиялыќ ќимылдары араб єлемінде
келіспеушіліктер ... ... ... Ирак Ирманмен жєне
Англиямен дипломатиялыќ ќарым-ќатынастарды б±зды. 1979 жылѓы
ислам революциясыныњ жењісінен кейін ОАЭ имам Хомейниге
жаулап алѓан аралдарды µз ќожайындарына ... ... ... ... Екі ел арасындаѓы ќарым-ќатынас
шиеленісті. Сонымен ќоса 90ж. басында, б‰рын бірігіп
билік ж‰ргізген ... ... ќуып ... аралды жалѓыз
басќаруѓа кµшті. Абу-Даби Гаагадаѓы халыќаралыќ сотќа
шаѓымданды. Б±л инцидент Парсы шыѓанаѓындаѓы араб
елдерініњ ыќпалдастыѓы Кењесі ... ... ... ... ... Кењес Ираннан
аралдарды Шардж жєне Рас-эль-Хайм княздіктеріне
ќайтаруды с±рады, біраќ ИРИ бас тартты[8].
Тегерандаѓы ОИК соммиті ќарсањында президент хаттама б±йрыѓы
бойынша сыртќы істер ... ... ... ... ... ОАЭ-де болды. Абу-Дабиде даулы мєселелер жµнінде
келіссµздер ж±ріп, 90ж. басына дейінгі бірігіп басќару туралы
шешім ќабылданды, кейіннен ќайтарып беру ... да сµз ... ... этаптар бойынша ж‰руге келісімге келді.
Осындай іс-шаралар шыѓанаќтаѓы жаѓдайды ж±мсартып,
аймаќтыњ ќауіпсіздігіне жаќсы єсерін тигізді.
Басќа шыѓанаќтаѓы басты мєселелердіњ бірі – ... Б±л ... ... 70% ... ... ... ... табылады. Ал билік азшылыќ - ємір
Иса бен Салман Аль Холифа бастаѓан араб сунниттердіњ ... ... ... ... ... кірген, біраќ Х‡ІІІ
ѓ.¦лыбританияныњ протектораты ретінде ќосылѓан, алайды Тегеран
оны µзініњ провинциясы ретінде санайтын. 1971ж. шілдесінде
Бахрейн тєуелсіз мемлекет болды. 1980ж. ИРИ ... ... ... алѓа ... Иран ... ... анти‰кіметтік ќозѓалыстарды
±йымдастырды. Алайда билік Сауд-Арафиясыныњ кµмегімен
б±л б‰ліктердіњ алдын-алды. Иран Б±нымен ќоймай 1994жылы
Бахрейнде таѓы да б‰ліктер ±йымдастыры жєне оѓан
айыпталды. 1997ж. ... ... ... елдерінде
болып, соныњ ішінде Бахрейнде иран-бахрейн
ќарым-ќатынастарын жаќсартуѓа арналѓан
келіссµздер сериясын ж‰ргізді. Екі ел арасындаѓы
байланысты жаќсартуѓа арналѓан шешімдер ќабылданып,
соныњ шењберінде Тегеран «Хезболах-Бахрейн» сынды ... ... ... ... келіссµздер жєне
ќолдаудан бас тартты. [9]
Шыѓанаќтаѓы ќауіпсіздік проблемалары туралы сµз болѓанда
ИРИ-діњ ... ... ... ... ... жаѓадаѓы болмаса да шыѓанаќ аумаѓында
єсері мол мемлекет болып табылады. Иран 1950ж. Израильмен
де-факто дењгейінде ќатынас ќ±рѓан бізге ... Б±л ... де ... ... мєдениетте, єскери, тіпті
спецслужба саласындаѓы ыќпалдастыќќа кењ байланыстар
орнатуѓа септігін ... Б±л ... ... ... ... ... ... ќарсылыќ туѓызды. Осы
ќарсылыќ Ирандаѓы ислам республикасыныњ себептерініњ бірі
болды. Жања режимніњ ... ... ... ... жабу мен барлыќ израильдыќ дипломаттардыњ,
кењесшілердіњ жєне мамандардыњ Ираннан шыѓарылуы болды.
Б±л Таяу жєне Орта ... ... ќоса ... ... ушыќтырды. Алайда прогмативті ирандыќтар мен еврейлер
шешілмейтін келіспеушіліктер мен пропагандалыќ соѓысќа
ќарамастан, жасырын т‰рде ... ... жєне ... ... ... ... ... м±найды
алса, Тегеран американ жєне израилдыќ µндірістен ќару мен
єскери жабдыќтарды алѓан. Шынында б±л ќарым-ќатынас
‰шінші бір мемлекет немес фирма арќылы ж‰рген, ... ... ќала ... екі ... ... сауда
ж‰ргізеді, алѓашында соѓысу жаѓдайында кµрінгенімен,
м‰дделері ‰шін соѓыспайды. Сондыќтан, екі еліњ
ќарым-ќатынасыныњ аймаќтаѓы ќауіпсіздікке єсері
к‰рделі жєне ќарама-ќайшы. [10]
Енді осы ... ... ... ... да ... ... айта ... 90ж. басында Мєскеу шыѓанаќтыњ
барлыќ мемлекеттерімен дипломатиялыќ ќарым-ќатынастар
ќ±рды. Белгілі сауда байланыстары орнады. РФ аймаќтаѓы
елдерден займдар мен кредитте ... деп ... осы ... ... ынтымаќтастыѓыныњ ±штары
кµріне бастады. Алайда Ресейдіњ Иран мен Иракпен де тыѓыз
байланыста болуы осы елдермен оныњ кейінгі уаќытта дамуына
кедергі ... ... ... ... ... ... ќарќынмен болмаса а µсіп келе жатыр.
Ресейдіњ б±рынѓы ... ... ... ... ... т‰суі, Кењес ‡кіметі мен ќандай да болмасын байланысты
ќашќаќтаѓан Шыѓанаќтыњ монорхиялыќ режимдегі мемлекеттерін
ќорќытатын коммунизм идеясынан бас тартуды б±л елдермен
ќарм-ќатынастар ќ±руѓа ... ... ... жєне араб ... ... ... ... арќылы жаќын уаќытта осы
аймаќтаѓы ќауіпсіздік проблемаларын шешуде єсері болады
деген ‰міт бар.
Оныњ амбициозды жоспарларыныњ ж‰зеге асуы, шешуші дењгейде
болмасын, жер шарыныњ б±л ... ... ... ... Тарау. Халыќаралыќ ќатынастар ж‰йесіндегі Иран.
2.1. Иранныњ аймаќтыќ жєне ... ... ірі ... ... ... ... ќазіргі к‰рделі
халыќаралыќ жаѓдайда Ресей ИИР-њ стратегиялыќ маќсаттарын
Ресей µте ... ... Ќиыр ... ... ... тењізініњ зонасы, Орталыќ Азия
кіретін Жер шарыныњ мањызды аймаѓы – Батыс Азияда ИРИ жетекші
роль атќаратынына ешкім ... ... ... Иран ... ... м±хитыныњ Парсы, Оман шыѓанаѓымен ќоршалѓан,
орташыѓыстыќ, кавказдыќ, орталыќ-азиаттыќ, ... ел ... ... ... ... ие. Аймаќтыњ
б‰кіл жаралы жерлері Иранѓа байланысты болды. Аймаќтыњ
жеке бµліктерініњі ішкі мєселелері, этникалыќ немесе діни,
єскери немесе экономикалыќ, есірткі ... мен ... ... ... мєселелерініњ ќайсысы
болсые тек Иранныњ ќатысуымен ѓана нєтижелі шешіле алады.
Иранныњ кµмірсутектік табиѓи ќазбалардыњ ќайнар кµзі ретінде
жєне м±най-газ µнімдерін тасымалдаушы шекара ретінде ... ... ие ... ... ... ... еді.
Иранныњ ќаралѓан ішкі м±най ќоры 90 миллиард баррельді
ќ±райды. Б±л оны єлемніњ ењ ірі ... ... ... ... ... м±най шыѓу орнына жоѓары µнімділік
жєне табыстыњ µз баѓасыныњ тµмендігі тєн. Иран ... ... ... µндіру кµлемі бойынша екінші
орында келеді. Иран Ресейден кейін газ ќорлары ... ... ... ... ... ... оныњ ... жєне
зерттелген ќорлары єзірге 21 триллион метр кубты ќ±райды,
б±л 14% єлем ќорынан асып ... ... ... ењ кµп ... армиялардыњ біріне ие (800 мыњ
адамѓа жуыќ). 70 ... Иран ... ... ішкі ... ... ... ... конъюнктурасында батыс-азия аймаќтыќ
саясаттыњ шешуші факторы болып табылады.
Аќпанда 25-жылдыќ ... ... ... ... дамуындаѓы
мањызды ерекшелігі – соњѓы онжылдыќта оныњ тµњкерістіњ
ќ‰рамыныњ шеткі радикализмнен прагматикалыќ
бірќалыпты исламизмге біртіндеп µтуі болады.
ИИР-діњ ќазіргі ... ... ... биігі (саяси
ориентацияѓа емес –не либералдар, не консерваторлар, не
неоконсерваторлар болсын) µз ќоѓамыныњ ќазіргі єлемдік
єлеуметтік-экономикалыќ даму динамикасы ... ... ішкі жєне ... ... ... ... тырысады.
Біраќ соњѓы кезекте Иран идеологтары мен саясаткерлерініњ
кµзќарастарыныњ шын µзгеруімен «Ислам тµњкерісініњ
экспортыныњ» ж‰зеге асырылуы туралы сµз ќозѓалады. Б±л
єрине Иран ... ... мен ... ... ... Реза Пехлеви 40 жыл б±рын ж‰зеге асыра бастаѓан
аймаќтыќ ... ... бас ... ... сµз ... ... ... тµњкерісініњ ќияли идеясы
Парсы шейіттерініњ аймаќтыќ дењгейде басымдылыќќа ие болѓан
жањашыл идеяѓа ауысты, яѓни ењ алдымен Ќиыр жєне Таяу Шыѓыста.
Сондай-аќ б±л ... діни ... ... біте ... ... ... ... прагматизм
идеологиялыќ ойлардан басым т‰сті, ењ алдымен
шейіттерді ќолдай саласында басым т‰сті. Б±л тек
ислам тµњкерісі ... ... ... жєне ... ... ... насихаттаудан бас тартуда
ѓана емес, сонымен ќатар ИИР ішкі саясатын т‰зетуде де
кµрмеді. Сонда да ... ... ... жету ... Таяу жєне Ќиыр ... ... ќалыптастыруда
шейіттік ќ±ралдар пайдалануды жалѓастырып келеді. Тегеран
Ауѓан шейіттеріне ќолдау кµрсетіп, «Хезболла» ливандыќ
экстремистік тобын демеп келеді. ... ... ... дєст‰рлі т‰рде баѓыт алады,
Тегеран б±ны тиімді пайдаланып келеді.
Ќазіргі уаќытта ИИР-діњ аймаќтыќ саясатыныњ негізгі баѓыттары
болып ... ... ... ... Азия ... ... КСРО ... елдер)
Палестиндік-израильдік басќарма
Парсы шыѓанаѓы.
Ирак.
Ресми т‰рде Иран Саддам Хусейн режимініњ ќ±латылуынан кейін
Ирактыњ уаќытша басќару ... ... ... ... аймаќтаѓы ењ алѓашќы ел еді.
Бір жарым жыл ішінде Тегеран Иран-Ирак ќатынастарыныњ
интенсификациясы ... кµп ... ... ... ... ... ... жасалды, соныњ
арќасында екі ел арасындаѓы экономикалыќ ќатынастар
белсенді бола т‰сті. Осылайша бір баѓыты
Баѓдад-Касре-Ширин-Керманшах-Тегеран желісі
бойлап, екіншісі Басра-Шаламче-Хорремшехр желісі бойлап, екі
теміржол тармаѓын салуѓа ... ... 2004 ... ... Иран-Ирак м±най ќ±быры салына бастады. М±най тартќыш
станциялары Иранныњ Абадан портына к‰ніне 4000 баррель
шикізат жеткізіп отырады. Ирактыњ Сулеймания
провинциясында ... ... жєне ... ... Екі ел ... ... бірден µсіп
кетті, тіпті кейбір жерлерде екі есе µсіп кетті. Дегенмен
Иранныњ Иракќа ыќпалы б±л ресми іс-шаралармен шектеліп
ќалмады. Иран ... ... ... зор ... Иран революциялыќ жолын насихаттаушы Хомейнидіњ
жаќтасы Муктада ас-Садр Ирак шейіттеріне ќолдау
кµрсетті. Муктада ас-Садр: «Ирактыњ ќазіргі президенті
АЌШ-ты біздіњ ... ... мен ... ... ... дейді. Б±л Тегеран саясатымен толыќ сєйкес келеді.
Ирак саясаттанушы-журналисті Нидаль ... ... ... арќасында кµрші шейіттік Иран т±руы
єбден м‰мкін. Тегеранѓа ќарсы АЌШ єскерлерініњ Иран
шекараларында орналасуы ±намайды». Шетелдік
сарапшылардыњ ойынша, ас-Садрдыњ шейіттік баѓыттаѓы
ќарулы кµтерілістерде белсенді ... ... оныњ ... бір ... ... ... ... Тегеран оны жања Иранныњ билік ќ±рылымында кµргісі
келмейтіндігі аныќ. Иран ас-Садрды µзініњ маќсатындаѓы
ќ±ралы ... ѓана ... ... ... ... арќылы
АЌШ-ќа белгі тастап отыр. Иракта балды кім басќаратындыѓын,
Ирак алањындаѓы орнын ауыстырып болмайтын ойыншы кім екенін
кµрсететін белгі. Ирак жерінде ... ... ... ... ... тєн ќасиет ретінде Тегеран АЌШ-Ирак
баѓытындаѓы кµп ж‰рісті к‰рделі ойвн ойнап ... ... ... ... ќалыптаса бастаѓан Ирактыњ шейіттері
мен АЌШ єскерлері арасындаѓы ... АЌШ ... ... маќсаттарына жету жолын ќиындатады.
Американдыќ дипломатияныњ Иракта жасалѓан ќателіктерін
Таяу жєне Орта Шыѓыстаѓы белсенді ойыншы, яѓни ... ... ... емес еді. ... мен Ирак
шейіттері арасында жарылѓан кµпірді Иран шейіттері
ќалпына келтіре алады. [11]
Ауѓаныстан
Постталибтік Ауѓанстандаѓы оќиѓалар іс ж‰зінде елдіњ ... ... ... жазылып, т‰рлі конференциялар мен
кездесулерде жарияланѓандай жењіл жєне тез µтпейтінін
кµрсетіп отыр. АЌШ пен Батыс державалардыњ талќандалѓан
±лтшыл Германия мен милитаристік Жапонияны ... ... ... тєжірибесі бар секілді еді. Біраќ Ауѓанстан
жаѓдайы антитеррористі ... ... ... ... ... бермейтін µзіндік жеке ерекшеліктерімен
санасуды талап етеді. Шынымен де, 2004 жылдыњ 21 наурызында
жергілікті халќы жања 1383 ... ... ... ... ... ... ... ќарауѓа болмайды.
Дєл осы кезде болашаќ Ауѓанстанныњ ќ±рылысында Иранныњ
µзіндік ... орын ... ... туып т±р. ... ортаќтыѓы: тіл, дін, мєдениет, селт пен сананыњ
жаќындыѓы Ауѓанстанды модернизациялау мен ќалпына
келтіруде Ауѓан ... ... ... ... Иранныњ
шешудіњ социо-психиологиялыќ негізін ќ±райды. Сонымен ќатар,
µзі де ... ... ... 14 ... µмір
с‰ретін Иранѓа кез келген жањашылдыќќаи жиреніш пен
ќарсылыќ кµрсететін ауѓандыќтарды 21 ѓасырѓа
«с‰йрелемеуіне» де болады. Ирандыќтарѓа ол
м‰лдем керек ... Олар ... ... ... ... орнатып, ±лттыќ жєне діни салт сана негізінде
ќалыпты жања µмірді ќалпына келтіруіне толыќќанды кµмек
кµрсетуіне м‰мкіндігі бар. Біз м±ны ... та, ... ... жылдыњ жазындаѓы Ауѓанстандаѓы жаѓдай елдіњ бµлінгенін
кµрсетіп отыр, оныњ ‰стіне т‰рлі жаѓдайлар бойынша
бµлінген: ... та, ... ... да. М±ндай ќысымды ел
Постталибтік Ауѓанстандаѓы оќиѓалар іс ж‰зінде елдіњ орнына
келу процесі ќаѓазѓа жазылып, т‰рлі конференциялар ... ... ... жєне тез ... отыр. АЌШ пен батыс державалардыњ талќындалѓан
±лтшыл Германия мен Жапонияны ќалпына ... ... ... бар ... еді. ... Ауѓанстан жаѓдайы
антитеррористік коалицияныњ батыстыќ ќатысушалары
барлыќ жаѓдайда ескере бермейтін µзіндік ... ... ... ... ... 2004 ... 21 наурызында жергілікті халќы жања 1383 жылды
тойлаѓан ... ... ... III ... ... ... болмайды. Дєл осы кезде болашыќ
Ауѓанстанныњ ќ±рылысында Иранныњ µзіндік µнімді орнын
алуына м‰мкіндік туып т±р. ... ... ... тіл,
мєдениет, дін, салт пен сананыњ жаќындыѓы Ауѓанстанды
мєденизациялау мен ќалпына келтіруде, ауѓан халќына
кµмек кµрсету мєселесін Иранныњ шешудіњ социопсихологиялыќ
негізін ќ±райды. ... ... µзі де ... ... бойынша XIVѓ. µмір с‰ретін Иранѓа кез келген
жањашылдыќќа жиреніш пен ќарсылыќ кµрсететін ауѓандыќтарды ХХІ
ѓасырѓа к‰штеп «с‰йрелемеуіне» де болады. Ирандыќтарѓа ол
м‰лдем ... ... ... ... ... ... XIV
ѓасырды орнатып, ±лттыќ жєне діни салт-сана негізінде ќалыпты
жања µмірді ќалпына келтіріуіне ... ... ... ... б±ны ќаласаќ та, ќаламасаќ та, 2004ж жазындаѓы
Ауѓанстандаѓы жаѓдай елдіњ бµлінгенін ... Оныњ ... ... жаѓдайлар бойынша бµлінген.
Географиялыќ та, экономикалыќ та, этникалыќ, саяси да.
М±ндай ќысымды ел ... ала ма? ... ... ме? Кµп нєрсе
Ауѓанстанныњ б‰гінгі жєне келешек басшылыѓынан ѓана емес,
ауѓан мєселесіндегі басты шетел ... ... ... ... Б±л ... ... µміріндегі Иранныњ орнын
айтпауѓа болмайды, себебі елдегі т±раќтылыќ пен ќауіпсіздікті
ќалпына келтіру мєселесін ИИР-сіз шешу ... ... ... да ... ... ... ... мемлекеттердіњ, тіпті аймаќтыќ емес елдердіњ
де ќызыѓушылыѓын магнитше тартуы дєст‰рлі. Ресейлік Солт‰стік
Кавказ проблемасында, бєрінен ... оныњ ... мен ... ... ... ... ... Иран о баста-аќ конструктивтік баѓытта
±станѓан еді:
ИИР-њ ‰ш Оњт‰стік ... ... ... ... Иран ... халыќтарымен ѓасырлар бойы жєне ќазір де
тыѓыз экономикалыќ жєне мєдени байланыста. ... ... ... ... ... ... Б±л да т‰сінікті. Ресей Империясы мен Персия кол
ќойѓан 1813ж Г‰лістан келісімі кезінде єзірбайжандар екі
державаныњ арасында ќалѓан еді. Соѓан ќарамастан
єзірбайжандардыњ кµп ... Иран ... ... ... бойынша олардыњ елдегі саны
17-18 млн. адамѓа жеткен. (халыќтыњ 20-25%) кей мєліметтер (CIA
World Factbook) 16-тен 35 млн.-ѓа дейінгі ... ... ... ... µте аз ... – 8 млн. кµлемінде ѓана
т±рады. [12]
Єзірбайжандар мен парсыларды ... ... ... ... діні де ... Б±л ... де шейдизмді
±станады, єрине, б±л екі этностыќ салты мен санасыныњ
±ќсас болуына єсер еткен.
М±ныњ бєрі екі халыќты ... Иран мен ... ... ... кµп ... ... Єзірбайжан сана –
сезімініњ ерекшелігі: шейдтік менталитет (жаќындатушы фактор)
пен т‰сініктік ... ... ... ... Иран ... ... ... жоќ, ќазіргі кезде этно-діни факторлар Єзірбайжан мен
Иранныњ мемлекет аралыќ ќатынастарында кµрініп жатыр.
Алайда б±л аймаќтаѓы, єсіресе, ... жєне ... ... ‰лкендігі сонша, аталѓан факторларды шешуші емес,
тек ќана жанама деп атауѓа болады.
Иран мен Грузияныњ ќарым-ќатынасын салќын, біраќ жаќсы –
кµршілес деп ... ... ... ... ... ... ... одаќтас болуѓа деген талпынысы
Тегеран жаќтырмайтыны белгілі.
‡ш Кавказ мањы республиканыњ ішіндще тыѓыз ќарым-ќатынас
м±сылмандыќ ... мен ... ... ... ... ... ... тек экономикалыќ себептер
емес, саяси себептер де ******: Иран мен Армения белгілі
изоляцияда (єрт‰рлі себептермен), Т‰ркияѓа саќтыќпен
ќарайды, ... ... ... ... ... елді жаќындастырады.
ИИР мен ‰ш Кавказ мањы республикалары аймаќта µздерініњ ±лттыќ
ќызыѓушылыќтарына байланысты жеке ... ие. Одан ... ... ... елдердіњ ќызыѓушылыѓы
бірлескен. Бєрінен б±рын Ресей, Т‰ркия, АЌШ.
Сондыќтан, єр державаныњ аймаќтыќ саясатыныњ векторы
факторлырдыњ кµпшілігімен аныќталады. Ол ... ... ... екі жаќты жєне
кµпжаќты ќатынастардыњ ерекшелігінен пайда болады.
Єзірбайжан – Иран – ... – АЌШ – ......... ... кез келген екеуініњ ќатынасына анализ жасай
отырып, б±л аймаќтыќ саяси µњірдегі ж‰йелердіњ комплексініњ
характерін байќауѓа болады. [13]
- Иранныњ кавказ саясатындаѓы басты мєселе – ... ... ... ... АЌШ пен Израильдіњ ыќпалын
к‰шейтуге тырысу.
Каспий проблемасы.
Каспийдіњ ќ±ќыќтыќ дєрежесін орнату проблемасымен 10 жыл бойы
Каспий жаѓалауындаѓы 5 ел айналысып ... ... єлі ... ... жоќ. Соњѓы жылдары б±л мєселе бойынша
т‰рлі баѓыттардыњ жаќындасќаны байќалады. Каспийдіњ
солт‰стігіндегі Єзірбайжан, Ресей мен Казаќстанныњ ... ... ... ... ... Иран ... арасындаѓы жаѓдай к‰рделілеу Иран Кењес Одаѓы
µмір с‰рген ... ќол ... ... ќайта ќарап,
Каспий тењізініњ 13% емес, 20% аумаѓын баќылауды, оѓан ќоса
Єзірбайжанныњ ... ... ... бірігіп µњдеуді
жоспарлап отырѓан Алов, Шарг жєне Араз м±най шыѓарушы
жерлерді де иемденгісі келіп отыр. Тегеран болса Каспий
тењізі ... 5 ... ... ... ... ... жерде де прогресс барын айта кету керек. Каспий
жаѓалауындаѓы мемлекеттер арасында ‰немі екі ... ... ... да ... ... мен ... алысулап
болып т±рады. Келесі жылѓа Каспий проблематикасы бойынша
Тегеранда саммит µтілуі жоспарланѓан. Т‰рлі с±раќтар
бойынша ... келу ... ... де ... [14]
Каспийдіњ делимитализазиялау мєселесіне байланысты ќайшылыќтар
жоќ. Каспий бейбітшілік пен ... ... ... ... ... жаѓалауындаѓы мемлекеттер оныњ байлыѓын тыныш пайдалана
алады.
Соњѓы бірнеше жылда Орталыќ Иранныњ єсерініњ єлсіреуі
байќалады. Бір жаѓынан, Орталыќ Азияелдері Иран ... ... ... ... ... ... Иран инвестиция мен технология саласында
µнімді кµмек кµрсете алмады.
Отралыќ Азиядаѓы Тегеран саясатыныњ басты жетістігі:
- Иран єскері µте жоѓары деп ... ... ... ... ... елі – ... ... (єсіресе сауда
экономикалыќ) ќатынас орнатуы;
- ¤збекстанмен байланысыныњ жаќсаруы;
-Ќазаќстанѓа ... онда ... ... ... ... Иран ... орын ала алмады.
Ќорытындылай келе, Орталыќ Азияда ИИР позициясыныњ ныѓаюын
к‰тпей-аќ ќоюѓа болады. Иранныњ ... ... ... ... ... ... ... аумаќтаѓы єскери-саяси
ситуацияныњ саќталуы, єсіресе онда АЌШ позициясыныњ
орнаѓанынан кейін, Тегеранмен тыѓыз ќатынасќа
ќарсыластар ... ... ... жєне оѓан ... доминант болуѓа м‰мкіндік ќалдырмайды. Сол себепті ИИР
мен Орталыќ Азияелдерініњ ќарым – ќатынасында (єсіресе, саяси)
алѓа басушылыќты м‰лдем к‰тпей – аќ ... ... ... ... ... дамуы м‰мкін. Ал Иран
оларды барынша пайдаланады.
Иран, Израиль ... ... µмір ... ... ... ... µзі ... да м‰мкін) бірі. Б±л константада
Тегеранныњ тауяшыѓыс саясатыныњ палистина баѓыты т±р.
Сондыќтан Иран Ресей, АЌШ, Еуропалыќ одаќ пен ... ... ... деп ... ... реттейтін халыќаралыќ жобаны ќолданады. Тегеранда
таяушыѓыс бейбіт процессін ќалпына келтіру аймаќтаѓы
к‰штер балансын ИИР-на тиімсіз етіп µзгерту м‰мкін Иран
бєр жаѓынан, Таяу ... ... ... ... ... ... (соѓан ќоса палестина проблемасын
да), екінші жаѓынан, аймаќтаѓы µзініњ орнын ... ... ... ... ... ... ... мен Палестинадаѓы ислам ќарсылыѓын
ќолдайтынын жариялады. Ал б±л болса аймаќта Иран єсерін
орнатуыныњ µзіндік єдісі еді.
Єњгіме Иранныњ кейбіреулер ... ... ... ... деп ... ... экстремистік топтарды
ќолдауы туралы болып отыр. Иранныњ тауяшыѓыс саясаты
палестина-израиль баѓытындаѓы басты ќ±ралы ливандыќ
«Хезболлахтыњ» ќарулы тобы ... ... ... ... ... олар 3-3,5 мыњ ... ... отыр. (сонымен
бірге 150 дейін ислам революциясыныњ ќорѓаныс корпусыныњ
Ирандыќ єскерлері) «Хезболлах» пен Тегеранныњ ќатынасыныњ
негізі шейдтік доктринаныњ ортаќтыѓы мен ... ... ... ... ... ... кµмегі
жалпы баѓытта: ќаржыландыру, дипламатиялыќ жєне саяси
ќолдау, идеологиялыќ жєне єскери кадр дайындау, ќарулардыњ
єскери техника, оќ-дєрі; ќару-жараќ жєне гуманитарлыќ жеткізу.
Соѓан ќоса, Иран діни ... ... ... ... ... ... ... жыл сайынѓы
«Хезболлах» ќаржылыќ кµмегі 60-100 млн. $-дан 30 млн-ѓа
азайды.
Жаќын арада палестина-израиль проблемасы бойынша Иран позициясы
µзгеруі байќалды . Егер ... ... сєл ѓана ... онда ИИР б±л ... ... кез елген келісімге
бар к‰шімен ќарсылыќ кµрсетеді. Тегеран тек Тель-Авивтіњ
капитуляциясы ќанаѓаттанды.
Б±ѓан ќараѓанда палестина жєне шейдтік экстремистерді ќолдайтын
Иранѓа басты орындардыњ ... ... ... халыќаралыќ
антитеррористік коализацияѓа ќосылу ќиын болмаќ.
Парсы шыѓанаѓы.
Иранныњ Парсы шыѓанаѓындаѓы араб кµршілестерімен
ќарым-ќатынасты айтарлыќтай жаќсарѓанмен, ... ... ... ... де кей ... келеді. Оларды былай т‰сіндіруге болады. Иран
ќауіпсіздіктіњ аймаќтыќ ж‰йесі мен Парсы шыѓанаѓындаѓы араб
мемлекеттерініњ ќауымдастыѓыныњ Одаѓы – ПШАМЌО кіргісі
келеді. Парсы шыѓанаѓыныњ араб ... ... ... ќорќады жєне ИИР саясси оќшаулаѓысы келеді; оныњ
‰стіне ... ... ... Оѓан ... ... сыртќы саясатына «шыѓанаќтыќ» баѓытты ќосты, президент
Хатами оны «басты» деп кµрсетті.
ИИР мен ... ... араб ... ... ...... ‰ш аралдыњ кімге тєуелділігі жайлы
±заќ жылдарѓа созылѓан дау. Абу – Муса ‰лкен жєне кіші Томб
аралдары µзіне, Тегеранѓа ќарайды жєне ... ... емес деп ... БАЄ де б±л ... ... ... араб ... БАЄ ќолдайды. Алдаѓы уаќытта
Парсы шыѓанаѓындѓы Иран саясатыныњ алѓа ±мтылуын к‰тпеуге ... ... ИИР ... ... ... ... ... баѓытта ±стап отыр, ол аќырын µзініњ сыртќы пішінін
клерикалыќтан ¦лттыќќа µзгеретін µз ќызыѓушылыќтарына ѓана
негізделген.
Алайда, б±л Иран ... ... ... ... ... ... т‰гелдей ќарама-ќайшы
деуге болмайды. Керісінше, соњѓы жылдардаѓы халыќаралыќ
саяси практика Мєскеудіњ шаршамай айтќанын дєлелдеді.
Иранныњ ќатысынсыз кµптеген аймаќтыќ мєселелер
шешілмейді. Єсіресе: есірткіге ... ... ... ... ... реттеу, Тєжіктсандаѓы ±лттыќ
достасу, Каспий, Кавказдаѓы бірќалыптандыру,
т±раќтандыру жєне кењ кµлемде – экономикалыќ
ќауымдастыќ жєне µркениеттер арасындаѓы диалогты
ж‰ргізу.
Жоѓарыда ... ... ... ... мен ... ... мен бірлігі, олардыњ
бірлескен саяси єрекеті Тєжікстандаѓы жаѓдайды
орныќтырѓаныњ Ауѓанстанда позитивті процеске кµмек
кµрсеткенін, Ирактыњ кризистан шыѓу жолын ... ... ... ... мен Ирак ... б±л ... шешу – Б¦¦ мєселесі деп ойлайды Мєскеу мен
Тегеран: халыхаралыќ ±йымныњ кµмегімен б±л елдердіњ
халќы µз таѓдырын ... шешу ... ... ... ... ... аймаќтыќ емес
державалардыњ орналасуын болдырмау – Ресей мен Иранныњ ортаќ
кµзќарасы. [16]
Жоѓарыда кµрсетілген баѓыттар бойынша ИИР сыртќы саясатыныњ
белсенділігін кµрсететін фактор – ... ... ... пен ... ... ... ... – армян-Єзірбайжанныњ карабах проблемасындаѓы
келіспеушілігі; солт‰стік Кавказда шешендер мен халыќаралыќ
террористердіњ сепаратистік єрекеті; шыѓыста - басќындар
мєселесі жєне ... ... ... ...... ... реттелмеген мєселесі;
батыста – кµп проблемалы Ирак.
Келіспеушіліктер тудырушы ... ... ... ИИР ... ... аппонеттерініњ, єсіресе АЌШ пен оныњ
одаќтастарыныњ назарын аударатыныњ; айта кету ... бєрі Иран ... ... пен ... ... ... жєне ... µзіндегі
провинцияларда Иранныњ ењ басты м±наймен газ кен
орындары орналасќан. 90-жылдардыњ соњындаѓы есептеулер
бойынша кµмірсутек ќоры 90 млд. барральге (13 ... ... ... ќоры да ... – 21 триллион
кубметр (мі) (Ресейден кейінгі єлемде 2-орында) єлемдегі
µндірілетін ќара ... 5,5% жєне ... ... Иран Исламдыќ Республикасыныњ ‰лесіне келеді. Иранныњ
жалпы эспортыныњ 80,8% ... ... жєне елге ... ... 90-90% ... ... келеді.
Жылдар бойы Иран Исламдыќ Республикасы (ИИР) м±найдан
10-25 млд.$ кіріс кµріп отырды. Сондыќтан да Иран аймаќтаѓы
ќауіпсіздік пен ... ... ... ... ... жаѓдай. Себебі, ешќандай ќауіп ќатер, ќысым жоќ
толыќ ... ... ... ... ѓана м±найды ‰здіксіз
µндіруге, єлемдік рыногќа тасымалдауѓа болады. Шыѓанаќта
µндірілетін м±найдыњ (ол б±л єлемдегі м±найдыњ 1/3
бµлігі) барлыѓы Иран мен Оман ... тар ... ... ... Сондыќтан Тегеран Сауд Аравиясы, Кувейт,
бРЭ, Бахрейн жєне басќа да осы аймаќтыњ елдерімен, сонымен
ќатар АЌШ, Израиль, Египет елдерімен ... ... ... ... ... ... шыѓанаѓындаѓы аймаќќа жєне Таяу жєне Орта
Шыѓыс елдеріндегі µз позициясын Ресей к‰шейтуге тырысып жатыр.
Осылайша тоќсаныншы жылдардыњ басында РФ ... ... ... ... ... орнатып, µзініњ
м±найѓа, ќаржыѓа байланысты мєселелерін сол елдермен
байланыстырды. РФ геосаяси жаѓынан Шыѓанаќќа жаќын
орналасќандыќтан ондаѓы болып жатќан оќиѓалар: ... ... ... т±р ма, єлде ... ... жол салынып
жатыр ма – м±ныњ бєрі Ресей ‰шін мањызды.
ИИР-ныњ жєне кейбір елдердіњ М±найды бопсалау ... ... яѓни осы ... ... ... жєне ... жету ‰шін ќолдануы. РФ-њ жєне басќа да
батыс елдерініњ алањдатушылыѓын туѓызып отыр. ¤кінішке
орай, б±л аймаќтаѓы т±раќтылыќ пен ќауіпсіздікке жєне ... ... ... ... ... ... ... бас
кезінде марќ±м имам Р.Хосейни Шыѓанаќтыњ басты м±най
µндірушілерін ењ болмаѓанда 10 к‰нге Батыс елдеріне
м±най беруді ... ... ... Оныњ ... егер
осылай болса Батыс елдері м±сылман елдерініњ алында тізе
б‰гер еді. Сол кезде оныњ ‰ндеуіне ешкім ќ±лаќ аспаѓан
болатын. 1990ж. жања рухани ... ... ... ислам
елдерін бытырањќылыќта айыптап, м±найды Израильѓа, АЌШ-ќа
ќарсы ќолдануѓа шаќырады. Оныњ пікірінше, осы жолмен ислам
елдері «Израильді тарихтыњ ... ... ... ... ... болады».
Шыѓанаќтыњ м±найы шынында да бірќатар Батыс елдерініњ, соныњ
ішінде АЌШ-тыњ да экономикасында µте мањызды орын
алатындыѓын атап кетуіміз ... ... ... ... ... ... аумаќтарѓа ќараѓанда
анаѓ±рлым арзан т±ратын. Мысал ‰шін, Шыѓанаќтаѓы м±найдыњ
баѓасы 99 цент не 1,49$, ал Солт‰стік тењізде 5-6$ ... ќоса ... ... ... ... ќарамай
баѓасыныњ аз болуыныњ себебі, баѓаны реттеушілік болып
баяѓысынша батыстыњ ірі елдрініњ монополистерініњ ќолында
болуы. [18]
Батыстыњ импорттаушы елдерініњ экономикасыныњ сєттілігі кµп
жерде Шыѓанаќта ... ... ... ... осы елдер аймаќтаѓы тыныштыќ пен
т±раќтылыќтыњ саќталынып ќалуына м‰дделі. Жєне ол
елдер м±найдыњ жеткізілуі ... ... ... ... ... ... ... єскери к‰ш ќолдану) жасайтынын
жасырмайды. ¤з уаќытысында АЌШ президенті Картер тек
сµзбен ќорќытќан болса, оныњ ізін ... ... ... жєне Орта Шыѓыстыњ, Парсы Шыѓанаѓыныњ, Ќызыл Тењіз
бµлігіндегі, ‡нді м±хитыныњ, жєне ... ... ... ... саны 19 елді ќ±райтын
«Жылдам єсер еткіш к‰штер» деп аталмыш одаќ ќ±рды. Б±л
єскери одаќтыњ штаб-пєтері Манаманыњ астанасыныњ мањындаѓы
Бахрейн ќаласында ... Б±л ... ... егер ќажет
болѓа жаѓдайда НАТО єскерлерін ж±мылдыру кµзделген. Біраќ
м±нда ескерту келтірілген: НАТО ... ... ... ... ... ... ... ѓана ќосыла
алады. Вашингтон б±л аймаќтыњ ќауіпсіздік ж‰йесін ќ±руда,
Иран мен Иракты б±л ж‰йеден шыѓарып тастауѓа бар к‰шін салды.
Єрине, Б±л Тегеран мен ... ... ... ... ... логикалыќ жалѓасы 1995ж. Парсы шыѓанаѓында
Пентагонныњ 5-американдыќ флоттыњ ... ... ... НАТО ... ... ... ... ќолы жете алады.
ИИР-њ басына М.Хатами келген кезде иран-американ ќатынастарыныњ
жаќсаруы басталып, Клинтон Шыѓанаќ ... ... ... еді. ... сол ќалѓан єскерлер
жаѓдайдыњ ушыѓуына µз септігін тигізіп отыр. Сондыќтан да
Тегеран Шыѓанаќтаѓы шет ... ... ... ... ... ... ішкі ... араласпауын с±рап,
табандылыќ кµрсетіп отыр. Иранныњ айтуынша, Шыѓанаќтаѓы
орналасќан µздері-аќ бір-бірімен ќарым-ќатынасты реттей
алады жєне Шыѓанаќтаѓы орналасќан 5-флоттыњ 20 ірі ... 20 ... жуыќ ... жаяу ... ... ... ... одан да ушыќтырып отыр. АЌШ 20-жылдардыњ орта ... мен ... ... экономиканыњ санкция жариялады. Сонымен
ќатар, иран-исламдыќ режимге ќарсы іс-єрекеттерін ... ... ... ... ... (ЦРУ) 20 ... М±ныњ бєрі жаѓдайдыњ ушыѓуына алып келді[17].
Шыѓанаќтаѓы оѓыстан кейін, АЌШ аймаќтаѓы елдермен ќауіпсіздік
жайлы келісім жасасса да, м±ныњ ... кµп бола ... ... ... ... иран-американдыќ ќатынастарды
жаќсартуѓа баѓытталѓан ±яњ ќадамдарыныњ µзі ИИР-ныњ оњшыл
радикалдарына АЌШ-ты Иранныњ №1 жауы ѓана деп ќана ... ... ... Имам ... ... ... шыѓу ... Оњшыл радикалдардыњ (ыќпалымен) ќысымымен
ИИР мен АЌШ арасындаѓы ќарым-ќатынастардыњ жаќсаруына
баѓытталѓан ... ... жєне де ... ... ирандыќтар екенін айтып µтті.
М±ны т‰сінген АЌШ та б±л баѓыттаѓы саясатын тоќтатып, µзініњ
Иранѓа ыќпалы к‰шті екенін танытќысы келді. [18]
Атап ... ... ... ... ... кейбір Батыс
елдерііњ Каспий аймаѓынан єлемдік рыногќа шыѓатын газ
жєне м±най ќ±бырларын Иран ... ... ... ... ... тастады жєне экономика
саласына, єсіресе µткір ќажет етіп отырѓан м±най
саласына шет ... ... ... ... отырѓан аты шулы Д.Амато зањын алыптастауѓа асыѓар
емес. Вашингтонныњ м±ндай саясаты онсыз да ауыр экономиканыњ
элебаргоны бастан кшіріп отырѓан Иран ... ауыр тиіп ... да, ... ирандыќтардыњ АЌШ-ты µз елініњ 1 жауы
немесе кем дегенде экономикалыќ жаѓдайдыњ нашарлауындаѓы ењ
басты себепкер ретінде кµруі тањќалдырарлыќ жаѓдай емес.
Тегеран ќауіпті ... ... ... ... ... ... миллионан астам солдаты мен офицерлері ќаза болѓан
сегізжылдыќ соѓыс ±мтылѓан жоќ. Имам Хомейдіњ Иракты
ирандыќ ‰лгідегі исламдыќ мемлекетіне айналдыру сияќты
арманы ±мытылмаѓан. ... ... ... ... ... ... баѓаланѓаны белгілі. Ирак Иранѓа
бірінші болып соѓыс ашќандыќтан, Тегеран пікірінше
агрессор ... ... ... ... ... ... ... тµлеп, 700-850 млрд $ кµлемінде
соѓыс шыѓынын тµлеуі керек. Иран мен Ирак бейбіт келесімге
ќол ќойѓанмен жєне ... ... ... ... осы ... ... кµршілік ќатынас деп айтуѓа болмайды.
Сонымен, Тегеран Саддам Хусейнніњ кетуін жєне биліктен Боас
партиясыныњ шеттетілуін ќалайды жєне ќолдайды, ол Баѓдат µз
елінде ... ... ... ... ... билігініњі ќ±лауын ќолдайды. [19]
Б‰гінгі к‰ні ИРИ ‰шін аса ќауіпті ел ... ... ... ... кµ ... алып алѓан талибтер осы мемлеетті
µздерініњ жауы екенін ашыќ айтќан. Иран-шейттердіњ орталыѓы,
Талибан ќозѓалысыныњ м‰шелері – суниттер, олар ... ... ... жєне оларды µздері басып
алѓан территориялардан шеттетуде кейбір кзде жлйып
жіберуд. Єрине ИРИ-де жауап ќайтарды, міне дєл ... Иран мен ... ... ... Парсы шыѓанаѓындаѓы иранныњ оппоненті Сауд Арабиясы.
Екі елдіњ келіспеушілігі келесі мєселелерге байланысты:
біріншіден, Иран ислам єлеміндегі елдердіњ ішінде бірінші
орынѓа ‰міткер жєне ол ... ... ... орынѓа Сауд
Аравиясын ыѓыстырады. Екіншіден, ИРИ Парсы шыѓанаѓындаѓы
Лидерлікке ±мтылды, ‰шіншіден, кеі ел арасында м±най
проблемасын шешу жµнінде т‰бегейлі ... ... Сауд ... ... ... оныњ ішінде суниттер
тармаѓында басты к‰ш болып табылатыны (м±сын єлемінде –
1,2 млрд адам, суниттер – 1 млрд) белгілі. Осы ... ... ... ... ... жерлер –
Мекке мен Мєдиненіњ орналасќанын ±мытпауымыз керек. Ал Фахд
µзін осы єулиелердіњ саќтаушысы ретінде, одан кейін
саудиттердіњ патшасымын деп ... ... ... ислам ешќашанда шахтарды, патшаларды
да, с±лтандарды да мойындамаѓан. ... ИРИ ... ... деп ... Дєл осы ... ... жол ... Хамейни µзініњ «Велаят-е
факих» («Пайѓамбардыѓ ізбасарыныњ билігі») атты ењбегінде былай
дейді: «Монархия исламдыќ басќаруѓа, исламныњ саяси ж‰йесіне
ќайшы ... ... ... мен ... ... ... жєне ... пайда болѓан кезінен бастап
Ирандаѓы, Египеттегі жєне Византиядаѓы С±лтандыќ
режимдерді зањсыз деп таныѓан. Ислам дєст‰ріне
негізделген билік ќалтыратын монархияѓа ќарсы».
Сонымен ќоса Хомейни ... ... ... ... ... Сондыќтан, ирандыќ
моллалар Сауд Аравиясында «американдыќ ‰лгідегі исламныњ»
ќалыптасќанын жєне ... ... ... ... ... ... революциялыќ Ирандаѓы исламѓа ќайшы
келетіндігін айтады. Осы ирандыќ ќ±дайѓа сенушілер
µздерініњ ислам єлеміндегі жетекшілік позицияда болуына
жєне Сауд Аравиясын екінші ... ... ... ... ... Эр Рияд µздерініњ м±най байлыќтары, яѓни
«Аллаћтыњ сыйлыѓын» м±найы жоќ м±сылман елдеріне бµліп беру
керек.
Дєл осылай Тегеран Парсы ... ... ... Осыѓан ќоса Иранныњ моллалары Ќ±ранѓа,
Шариѓатќа жєне бсќа єулиелі жазбаларѓа с‰йеніп, Иран мен
ныњ халќын осынау діни, экономикалыќ жєне єскери
аспектілерден басты ... ... ... айтады. ИРИ µзін осы аймаќтаѓы елдердіњ
ќ±ќыќтары мен м‰дделерін ќорѓауѓа µзіне міндет алуѓа ... ... шет ... ... ... ... ... шыѓарылуын талап етеді. М±найѓа
байланысты Тегеран мен Эр Риядта екі т‰рлі кµзќарас бар.
Тегеран єр уаќытта м±найѓа деген баѓаныњ µсуін ќолдаса, ... ... ... ... ... ... Саудтыќтар
Иранныњ м±найды жан басына шаѓып µндірумен жіне Тегераннан
к‰нделікті айтылатын, яѓни м±найды саяси ќару ретінде
ќолдануѓа келіспейді. [20]
80-жылдарда Иран Мекке мен ... ... ... ... ... ... ќолданѓаны жєне 1987
жылы Меккедегі б‰лікке провокация жасаѓаны ‰шін Эр-Рияд
Иранмен дипломатиялыќ ќарым-ќатынас жасауды тоќтату
туралы шешім ќабылдаѓан. Дєл осы ... тек ... ... ѓана ... ... ќоса барлыќ
ислам єлеміндегі ќозѓалыстыњ µзгеруіне єсер етті. Осы
бµліну исламныњ ќарсыластарына пайдалы еді. Осыны Тегеран
да, Эр-Риядта да жаќсы т‰сінді.
Шыѓанаќтаѓы ... ... ... Иранды нейтролитет саќтаѓаны
‰шін жєне ИРИ-мен байланысты д±рыстау жєне ... ... ... ... ... жєне ... єлеміндегі ќолдаушы
мемлекеттердіњ с±рауымен 1991 жылы дипломатиялыќ ќатынастарды
єрі ќарай жалѓастырды. Екі ел арасындаѓы ќарым-ќатынастардыњ
беуінде 1998 жылы Сауд Аравиясына ИРИ-діњ б±рынѓы
президенті, ќазір ... ... ... ... кењесшісі А.А.Рафсанджанидіњ келуі болды. Б±л 1997ж.
ортасындаѓы Фахданыњ µкілініњ ИРИ-ге келгеніне жєне 1998 жылы
сыртќы істер министрініњ келгеніне жауап болды. Эр-Рияда
Иранныњ ... ... ... ... Ресей мен ТМД
елдеріне байланысты екі елге де ќатысы саяси келіссµздер
ж‰ргізді. Эр-Рияд ИРИ мен АЌШ ... ... ... ... ... Фад ... ... келе
жатќандыѓын айтќан. Алайда, жаѓдайлар кµрсеткендей,
екі елдіњ жаѓынан да керек еткен жаќындасу болѓан жоќ.
Сонымен, Фахд Тегеранда ... ОНК ... µз ... ... бас ... ал ... ... аятолла
С.А.Хаменей осы к‰нге дейін Сауд Аравиясына келмеген.
Одан ... екі елде ... ... ... ... ... елге де ... деген сенімсіздік тудырады. [20]
2.2. Иранныњ ќазіргі кездегі ядролыќ саясаты
Ресми билік маусымдыќ сайлауда жењіске жеткен Махмуд
Ахменижадтыњ ќолына ... ол ... 20 ... діни ... ... алѓашќы президент
болды. Алайда, оныњ ультраконсервативтік жєне иконді емес
позиция ±стауы м‰мкін деген ќорќыныш – оныњ ... ... ... ... Ол оныњ елі ядролыќ
баѓдарламаны жалѓастыратыныњ айтты. Иранныњ рухани лидері
Хаменейден жєне ... ... ... ... ... сайлауда жењіске жеткендігі туралы
ќ±жатты алѓаннан кейін, Иранныњ жања лидері єлем жаппай жою
ќаруысыз болу ... ... ... жою керектігін
айтты. Алайда ол осыдан кейін оныњ елі саяси, ... ... ... озып ... ±лт жаѓынан
«дискриминацияны ж‰ргізбейтіндігін» айтып,
(ДНЯО-ныњ) м‰шесі ретінде байытылѓан ... АЭС ... ... ... ... Иранныњ µкілі Сирус
Насери Иранныњ ядролыќ проблема бойынша Еуропалыќ Одаќ
мемлекеттері жаѓынан ... ... мен ... ... ... жаѓдайында µтетін болса, келісімге келуіне
дайындыѓын айтты. [21]
Жанармай ‰шін уранныњ ќ±рамы 4% ... ... ал ќару ... 90% ... ... ... ‰шін ж‰здеген мыњ есе кµп
центрифугалар ќажет. Сонымен ќоса, кµптеген ... ... ал ол ... Иранда бар.
Ќалай болмасын, Иранныњ ядролыќ баѓдарламасын шењберіндегі
ж‰ргізіліп жатќан ж±мысќа халыќаралыќ ќауымдастыќ
ќатарында ... ... ... ... оппозиция да
бар. Дєст‰рлі ќолдайтын Ресей мен Ќытайдан басќа, елеулі роль
атќаратын ‰лкен дамушы елдер – ОАР, ... жєне ... ... ... ... осы ... ... Иранѓа
деген ќатањ ќимылдар оларды енжер ќылдырмайтындыѓы туралы
айтты. Франция, Германия жєне ... ... ... ... ... ... ... жасау ‰шін Иранды байыту жµніндегі процедураларды
жанартпау ‰шін аятолларды кµндіруді кµздейді. ¤зініњ шешуші
сµзіне Хаменей: «Барлыќ тєкапар мемлекеттер, єсіресе ¦лы ... ... ... ... аямайтынын ±ќсын». Сµзден іске кµшті:
инаугурациядан кейін бірєр ... ... Иран ... ... ... ... артылыќтаѓы барлыќ
пломбаларды б±затындыѓын айтты. Осы ќадам, сол кезде
Брюссельден келген хаттама бойынша 2 жыл бойы жалѓасќан
келіссµздерді б±затын болды, ал ... атом ... ... ... (МАГАТЭ) вето шешімін
жариялап, халыќаралыќ ќоѓамдастыќ Ирандыќ еуропалыќ
объектілерге баќылау ‰шін ќоятын ќ±рылѓыларды ќоюѓа бірнеше
к‰н керек екенін айтты. Кофи ... ... ... бас ... с±рады. Ќалай болѓанда да
сейсенбі к‰ні Исфандаѓы орталыќта МАГАТЭ инстпекторыныњ
ќатысуымен ќондырѓылардан пломбалар алды. Єдейі шаќырылѓан
журналистердіњ ... ... ... сызбасына Иран
рудасын концентраты – сары кекті септі. Осылайша Иран
2004ж ¦лыбритания, Германия, Франциямен келіссµздер негізінде
тоќтатылѓан ядролыќ баѓдарламаныњ ж±мысын жањартты. Осындай
«Еуропалыќ» жєне АЌШ ... ... ... Иран ... ... ... ... ќ±жатты жойѓаннан
кейін жасады. Б±л ќадам ЕО кешігуінен емес (ЕО µз ... 4 ... ... ... осы ... ... ... Б±л ќ±жатта Тегеранныњ
ядролыќ энергияны бейбіт маќсатта ќолдануда ќ±ќыѓы
саќталатындыѓы, ЕО сауда келісімін тездетуге жету,
ядролыќ жанармайдын ... ... ... кепіл
берілетіні, Иранды Орталыќ Азиядан Еуропаѓа кµмірсутек
шикізатын жеткізуге ... ... ... ... ... ... ... жєне атом энергиясы
бойынша ¦йымныњ басшысы Голама Реза Агазаденіњ сµзі
дєлелдейтін, яѓни ол ЕО шарттары кµрсетілген ќ±жат Ирак
жаѓыныњ абыройын т‰сіретіндей ...... ... «Исфаханда ж±мыстыњ тоќтауы саяси
ќадам болды жєне Иран мен «еуропалыќ ‰штік (¦лыбритания,
Франция, Германия) ... ... ... µзара
сенімділік атмосферасын туѓызу маќсатында жасалѓан,
алайда Еуропалыќ Одаќ жаѓынан осы к‰нге дейінгі
конструктивті ... ... ... ... Республикасындаѓы ядролыќ ќызмет ќозѓалысы жєне басќа да
бейбіт атомдыќ ... ... ... мемлекеттер ‰шін
кµрсететін ‰лгі бола алады, сондыќтан Иранныњ µзініњ зањды
ќ±ќыѓын ќорѓауы м‰дделі ... ... ... - деді
Агазаде.
« Еуро‰штік» Тегеранныњ б±ндай ќимылдарына бірден кµњіл
аударып, сейсенбі к‰ні Венада МАГАТЭ басшыларыныњ
Кењесініњ отырысын µткізді. ‡ш Еуропалыќ елдіњ
ќорќытуынша «Ирандыќ ядролыќ ... ... ... ... ... ал ... ќарсы санкция ќабылдау ќ±ќыѓы бар. Б±л істі
Б¦¦-ныњ ЌК беруге зањды негіз жоќ, себебі Иран ядролыќ
ќаруды таратылмауы келісімніњ м‰шесі ретінде ядролыќ
арсеналын ... ... ... ... бар. ... бойынша, АЌШ президенті Дж.Буш Тегеранныњ Иранныњ
ядролыќ баѓдарламасына байланысты келіссµз ... ... ... ... ... ранчосында демалып жатќан Буш б±ндай Тегеранныњ ниетін
«жаѓдайдыњ ... ... деп ... егер Иран ... ... ... шењберінде µз
міндеттерін орындамаса, Б¦¦-ныњ ќауіпсіздігін Кењесі
арќылы экономикалыќ санкциялар салатынын айтты.
Эмбаргоныњ ењгізуімен, Иран ... ... ... б±л ... µндірісті елдерге одан да кµп шыѓын
єкеледі.
Сондыќтан, батыстыњ ... ... пен ... ... амал ... Осы ... «ядролыќ
кризистіњ» ±шыѓуна байланысты м±найдыњ баѓасы ‰лкен
ќарќынмен µсіп, барреліне 64$ ќ±рап отыр. Кµптеген
аналитиктер «ирандыќ досьеніњ» Б¦¦-ныњ ЌК ... ... ... ... ол ... ... нарыѓыныњ
ќолдан болатыны ќорќынышты жайт. [23]
¦лыбританияныњ ‰кіметі Иранныњ уранды байыту баѓдарламасы
шенберіндегі ж±мысын жањарту жµнінде терењ ойлап, б±л
проблеманы ЕО шешу жолын ... ... ... ... СІМ Иран µз ... арќылы халыќаралыќ
ќауымдастыќта «ауыр даѓдарыс» тудырып отырѓандыѓын айтты.
Біраќ, егер ЕО пен АЌШ тарапынан сын тоќтамаса жєне єрі
ќарай дами берсе, жања ... тууы ... ... б±л ... ...... ... м‰мкін. Б±л ‰шін
ирандыќтарѓа осы ќалада заводтыњ ж±мысын бастау ‰шін
белгілі дєрежеде газ ќажет. Иранныњ м±ндай жаѓдайѓа баруы
халыќаралыќ даѓдарысты тудырады. ... АЌШ, ЕО жєне ... ... ... жєне ±сыныстар ойындары ѓана
ж‰ргізіліп жатќан жоќ, сонымен ќатар ... да ... Б±л ... ... ... мен бомба арасындаѓы тањдау болып отыр. Басќа
сµзбен айтќанда, Иранѓа не ќажет: басќа єлемнен саяси ... ... ... µз ... ... бас
тартып, єлемдік экономикамен араласып кетуі, біраќ б±л сенуге
ќиын жаѓдай. Иранѓа ќатысты ќабылданѓан шешімдер болашаќта
ядролыќ энергетика саласында жоспары бар басќа да ... ... ... ... шешілуініњ болашаѓы жоќ
екенін Брюсельде де Тегеранда да, Вашингтонда да т‰сінеді.
Эксперттердіњ айтуынша осы даѓдарысќа ќатысты барлыќ
мемлекеттер мєселеніњ жаќсы ... ... ... ... ... ѓана ... ... сєйкес келетін Иранныњ
тањдап алѓан даму жолы ішкі де, ... да ... ... ... ... ... сондыќтан да т±йыќќа
тіреліп, сєтсіздікке ±шырады. Б±л 1990-жж бірінші жартысыныњ
µзінде белгілі болатын.
Каспий ... ... ... Иран Республикасыныњ
саясаты бірнеше стратегиялыќ м‰дделерімен аныќталады.
Біріншіден, аймаќтаѓы мемлекеттермен ќарым-ќатынасты
реттењ, яѓни АЌШ ... ... ... ... ... баѓытталѓан ортаќ саясат негізінде
бірігу. Екіншіден, µзініњ солт‰стік шекараларында
ќауіпсіздікті ќамтамасыз ету. Б±л мєселені Тегеранда
орта азиялыќ мемлекеттерде т±раќтылыќ пен ... ... де ... ... деп ќарастырады.
‡шіншіден, аймаќтаѓы елдермен сауда – экономикалыќ
жєне инвестициялыќ ыќпалдастыќты дамыту. Б±л ... ... ... ... ... жєне Арменияѓа аударып
отыр. М±ндай болуы кµбінесе геополитикалыќ (геосаяси) жаѓдайѓа
байланысты болып отыр. Саяси аспектілер (этникалыќ фактор,
каспийдегі ... ... - ... кµп ... ... ќарым – ќатынастыњ пайда болуына
жєне екі жаќты сауда – экономикалыќ ќатынастардыњ
єлсіреуіне аз да болса єсерін тигізеді. Тµртіншіден,
Иранныњ Орта Азия жєне ... ... ... ... ... Т‰ркия елдерімен жаќсы, тыѓыз ќарым-ќатынас орнатуѓа
м‰дделілігімен де сипатталады. Аныќраќ ... ... ... ... ... келіспеушіліктерге тікелей
байланысты. Бесіншіден, Иранныњ сыртќы саясатыныњ сипаты оныњ
ќоршаѓан мемлекеттердіњ тура маѓынада «суниттік» болуына
байланысты да айќындалады. Б±л Тегеранныњ басќа ... саќ ... алып ... ... ... ... сияќты кейбір к‰штер белсенді
антишиизммен ерекшеленеді. Ал Иран дєст‰рлі т‰рде хазарейттерді
жаќтайды. Алтыншыдан, Иран аймаќтаѓы Пакистан, Сауд Аравия
сияќты елдердіњ ыќпалыныњ µсіп келе ... ... ... олардыњ аймаќтаѓы рµлі к‰шейіп кетпеуі
баѓытында да єрекет етеді. Жетіншіден, Иран Каспий
энергорисурстарын дамытуѓа µте ‰лкен кµњіл бµледі,
ескере кететіні аймаќќа бєсекелес ... ... ... ... ... ... к‰ш
жеткізетін µз энергетикалыќ ж‰йесініњ ќ±рамдас бµлігі
ретінде ќарады. Ал сегізіншіден, Орталыќ Азия мен к‰нгей
Кавказ елдерін Иран ... ... ... жєне ... ... ... жєне кењейтуге болатын сахына
ретінде ќарастырады. [24]
Ресеймен ќарым-ќатынасын Иран кµбіне АЌШ пен Батысќа
ќарама-ќарсы сипатта пайдалануѓа тырысады. Каспий
аймаѓындаѓы ... ... ... саясатыныњ
прагматикалыќ ныќ негізі бар: Иран Ресейді жалѓыз ѓана
єскери техника мен технология кµзі деп ќарастырады, себебі б±л
мєселеде ... ... ... ... жабылѓан. Сонымен
ќатар, Ресейдіњ ±заќ уаќыттан бері ќалыптасќан аймаќтаѓы
ыќпалы Иранѓа ќолайлы. Б±дан басќа, Иранныњ географиялыќ
жаѓынан Орта Азия жєне к‰нген Кавказ ... ... ... ... ... Ресеймен ќатынасты
б±рынѓысынанда ныѓайтуѓа итермелейді. Яѓни жоѓарыда
аталѓан екі аймаќтыњ бірінде ‰лкен даѓдарыс ... ... ... ... ... даусыз. Иранныњ Ресейге
баѓдарланѓаны Тажікстандаѓы ішкі саяси шиеленістерді
реттеу кезін де аныќ кµрініс берді.
Тегеранныњ пікірінше, Иранныњ солт‰стік шекарасында
т±раќсыздыќтыњ ... ... ... ... ... ... ... м‰мкін милитаризациялануы жєне Иранды
алањдатып отырѓан ењ басты мєселе де ... ... ... ... єскери кемелер жеткізуі,
Астрахандаѓы єскери-тењіздін инфроќ±рылымныњ кењейтілуі,
сонымен ќатар, «Бейбітшілік ‰шін серіктестік» атты НАТО
баѓдарламасы негізінде аймаќта єскери маневрлер ж‰ргізуі
(єскери ... ... ... ... ішкі ... ќарамай, Иран Орта Азия жєне к‰нгей Кавказ
елдеріне инвестиция тартуѓа єрекет етіп отыр. Осылайша,
Иранныњ ќаражатына Т‰ркменстаннан Мешхедке дейінгі темір ... ... ... ењ кµп талќыланып отырѓан ењ
µзетті мєселелердіњ бірі Ирандаѓы ядорлыќ баѓдарламасы
кµптеген сараптамалыќ єдебиеттер кенінен ... ... ... ... ... ... м‰мкіндігі туралы
хабар, осыдан 7 жыл б±рын Оњт‰стік Азия мен таяу шыѓыстаѓы
геосаяси жаѓдайды ... ... жєне ... ядролыќ
ќаруды таратпау туралы келісімніњ даѓдарысќа ±шырауына себеп
болѓан. ‡ндістан мен Пєкістанныњ ядролыќ ... ... ... кµп ... ... ... ... (мєселелі)
ел» деп атап отырѓан «проблемалы елдерді» ењ басты жасаумен АЌШ
Иранныњ ... ... ... ... субъективті
ќµзќарастарын араластырып отыр. Ќаншалыќты дегенмен де
Иран б±л іс-єрекетімен шын мєнінде кµптеген елдерге
мєселелер туѓызып отыр, соныњ ішінде Иранѓа ќару-жараќ
жаѓынан ... ... отыр деп ... ... де.
АЌШ-ќа ќараѓанда, Иранныњ ракеталары µз радиусымен Ресейде
де жанайды, себебі шекералас мемлекеттер. ... ... да ... ... сауда-эконоимкалыќ
ќатынастарды, оныњ ‰стіне шекаралас мемлекетте
жаппай ќ±ру ќ±ралыныњ пайда болуына м‰дделі болмаушы еді.
¤з ісін «маќсатым байлыќ емес, ал ... ... де ... ... ... беру еді деп ... ядролыќ ќ±руыныњ єкесі» ханныњ жасырын
ядролыќ технологияларды Иран мен Ливияѓа сатуына
байланысты «сот ісі» кµрсеткендей, ядролыќ
державалардыњ ЖЌЌ (жаппай ќ±ру ќаруы) тараптауѓа
деген ... ... аз ... кµрсетті. Б±л Ресейдіњ
м‰дделеріне соќќы беріп, елге ќауіп тµндіреді.
Біраќ Иранды ... ... ... не ... ... ... Иранныњ ыќпалды саяси ќайраткерлерініњ бірі
А.А.Хашеми - Рафсанджани Иранныњ Ирак елі ... ... яѓни ... ... ... жылы
былай деген еді: «Біз µзімізді химиялыќ, бактириологиялыќ жєне
ридиологиялыќ (ядролыќ ќару деп есептеуге болады) ќарулармен
ќамтуымыз керек». Оныњ былай деп ... ... ... Иранѓа шабуылы кезіндегі АЌШ-тыњ Иракќа кµмегі жєне
екіншісін єлемдегі ешбір елдіњ химиялыќ ќару ќолдануда
айптамауы болатын. Ал енді осы мєселені ... ... ... ... ... ... ... кірісуі,
Б¦¦-ныњ санкциясына да, Еуропаныњ аса ірі елдері Германия
мен Францияныњ ќарсы болуына да ќарамастан Иракќа соѓыс ашуы
Иранныњ біраз саќ ... ... ... Дж.Буштыњ NBC-ке
берген с±хбатында айтќанындай «Иран мєселесініњ» єскери жолмен
«шешу» м‰мкіндігі жєне м±ндей жаѓдайда ... Б¦¦ да, ... ... де ... ... ... да таяу ... басты, оныншы АЌШ-њ єкімшілігінде «єлемдік
з±лымдыќ осы» ретінде белгілі Иран ... ... ... ... ... ... – бір жолы болып табылады.
Осылайша Иракќа ќарсы аграссиялыќ ... ЖЌЌ ... ... оны ... итермелейді. [25]
Б‰гінгі тањда Иранныњ ядролыќ жоспары жайлы ќалыптасќан
ойлардыњ, жоѓарда аталѓаннан басќы да бірќатар ањыздар
пайда болѓан. Оныњ бєрі де ... ... ... ... ... бірнешеуін ќарастырайыќ:
Иран єлемдегі газ кµлемі бойынша 2- орындаѓы, ал м±най кµлемі
бойынша 5-орындаѓы ел болып табылады, сондыќтан да Иран ... ... еш ... жоќ. ... оныњ ... ... баѓдарламасыныњ б‰ркеніші ѓана.
Б±л µте д±рыс аргумент болар еді, егер м±ны АЌШ ... ... ... ... ... µзініњ
«Бейбітшілік ‰шін атом» (1950 жылдыњ соњы – 1960 жылдыњ
басы) атты баѓдарламасы жатыр. Революцияѓа дейінгі ... ... ... ... ... 1979 жылѓа
дейінгі Иран американдыќ єріптестігі алѓан. Шах 1994 жылы
салынып бітуі керек 23 ядролыќ реакторы бар АЭС-ті
АЌШ-пен ќосылып ... ... ... б±л ... ... ... ... та кµтере алмайды.
Иранныњ ењ негізгі кіріс кµзі м±най екені белгілі. 1970
жылдыњ бас ... ... ... ќоры 17 ... т ... сайын 200 млн тонна м±най µндірілетін болѓандыќтан, м±най
ќоры 2040-2045 ... ... деп ... 1974 ... ... ... ... м±най баѓасы 1971
жылѓымен салыстырѓанда 2 есеге µсіп кетті. Б±л ... ... 2 ... салдары болды: м±найдан елге кіріс кµзі
айтарлыќтай кµбейді, дегенмен Иран ЖЭС µндіретін
электроэнергияныњ µзіндік ќ±ны жоѓарылап кетті.
Жаѓдайдыњ ... ... алуы ... ±лттыќ ядролыќ баѓдарламаны
ж‰зеге асыруѓа бел буынына итермеледі.
ИИР ... ... ... Иран ... бір жылда 932,9 млн. баррель м±най
ж±мсайды екен. Егер 2020 жылѓа Иран 7000 МВт ќуаты бар ядролыќ
реактор т±рѓыза алса, 190 млн. ... ... жыл ... болады. ¦заќ уаќыттыњ жоспар бойынша,
м±найдыњ сµзсіз таусылмауына байланысты. Атом
электростанциялары ИИР-дыњ келешектен энергетикалыќ
ќауіпсіздігін ќамтамасыз ... ... ... ... ... ‰немдеу арќылы сыртќа шыѓарылатын
м±найдан кµбірек кіріс табуына ќажет. АЌШ-тыњ Иранѓа
жариялаѓан сауда байкотын ескере ... ... ... ... емес ... ... сену ќиын.
Осылайша м±найды экспорттау ИИР-њ ењ басты кіріс кµзі болып
ќала береді. [26]
Иранныњ ядролыќ ќаруды жасауѓа ядролыќ технологияларѓа ... ... ... жатыр.
Жоѓарыда айтылѓандай Иран ядролыќ баѓдарламасыныњ бастауында
АЌШ болѓан. Ќазір ядролыќ ќару ... ... ... ... ... ол ж±мыстар шах уаќытысында АЌШ пен
басќа да батыс елдерініњ кµмегімен ќ±рылѓан зерттеу
зертханаларында, институттарында, орталыќтарында
ж‰ргізіліп жатыр.
Жекелеп айтар ... 1968ж ... 5 ... ... ... ... ... – зерттеу
орталыѓына (ТЯЃЗ0) жеткізіп берген АЌШ-тыњ µзі болатын.
Онда жанармай ретінде 93% байытылѓан уран ќолданылды. Б±дан
басќа, батыс елдерініњ кµмегімен ж‰ргізілген ... ... ... ... баѓытта болѓан деуге де
болады. 1987ж ИАЃО-ныњ негізін салушы ... ... ... ... ќолданылѓан ураннан плутоний
µндірген М.Саимидіњ «Иранныњ ядролыќ баѓдарламасы» атты
ењбегінде Иран ... тек ќана атом ... ... ѓана
ќолдануы м‰мкін еді. Сол уаќытта Иранѓа демеушілік жасап жатќан
АЌШ-тыњ ТЯЃЗО-да болып жатќан ... ... ... м‰мкін
емес еді.
Иранѓа ядролыќ ќару кµрші елдерді ќорќыту, Израильді жою,
халыќаралыќ террористік ±йымдармен ќарымќатынасын одан
жаќсарту жєне таяу шыѓыстаѓы аймаќтыќ толыќ ... ... ... ... ... к‰нжардыњ айтарлыќтай бµлігі тек
жариялылыќ сипатта болса да, Иран ... ... де ... ќару ... ... не
істейтінімен сыншыларды даѓдарлысќа салды. Не дегенмен де,
Иранныњ аймаќтыќ агрессор елге айналу м‰мкіндігі µте аз,
себебі АЌШ пен ... ... ... да жол бере ... Иранныњ саяси, діни, єскери элитасыныњ ішінде, оѓан ќоса
Ислам Тµњкерісініњ к‰зетшілер корпусы (ИТКК)-ныњ ќ±рамындаѓы
жоѓары дєрежелілердіњ ішінде б±зыќ ниеттілер м‰лдем жоќ деп
айтуѓа ... ... б±л ... ... Иран кез келген
аятолланыњ немесе ИТКК-ныњ ќ±рамындаѓы фанатиктердіњ тілімен
Израильге ядролыќ ... ... ... ... беріп жіберуі м‰мкін дегенде
білдірмейді. Себебі, ИИР-сы єрќашанда ішкі-сыртќы
саясатындаѓы мањызды шешімдерді ... келу ... ... келтірілген аргументке байланысты, мына
АЌШ газеттерінде кењ тараѓан ИТКК басшысы Р.Сафавидіњ мынадай
сµздерін келтірсем: «Біз ... ... ... ... ... ќатынасына ќарсы т±ра аламыз ба?
Немесе µркениет диалогы арќылы американыњ тµндіріп т±рѓан
ќаупін жояламыз ба? Єлде химиялыќ немесе ядролыќ ќару
таратпау ... ... ќол ќою ... ... ... ќала ... ба?». ... енді басында ќойылѓан «Иран атом бомбасы болады ма, єлде
жоќ па?» деген с±раќќа оралатын болсаќ. Б±л с±раќќа жауапты біз
тек, Иранныњ ќандай ... ... ... ... ... таба аламыз. Иранѓа 1-сабаќ 1980-1988жж Иран-Ирак
соѓысы болѓан еді. Сол уаќытта Иран химиялыќ ќарумен
ќаруланѓан жєне ... ... ... ... µзі ... ... еді. Б±л ... тістеріне дейін
ќаруланѓан ±лттыќ єскерден гµрі жаппай ќ±ру ќ±ралы (ЖЌЌ)
тоќтаушы жєне тиімдірек екеніне кµзін жеткізген болатын.
ИИР-ныњ б‰гінгі (не ... ... ... ... ... µте ... єсер еткен себеп АЌШ-њ Иракќа
ашќан соѓысы болатын.
Ресей зерттеушісі В.И.Сажинніњ айтуынша Ирактыњ тєжірибесін
ескере отырып, «табалдырыќтаѓы елдер», яѓни атом ... ... ... ... б±л ... т‰рткі болѓан
µз-µздерін саќтап ќалуѓа тырысу. Басќаша айтќанда, ЖЌЌ
тараптауѓа деген ќаѓаз ж‰зіндегі (формалды) себеппен
басталѓан Иракќа ќарсы соѓыс, керісінше ядролыќ баѓдарламасын
дамытуѓа деген ... ... ... ... ... Федеративті
Республикасыныњ ѓалымы Х.Мюллердіњ ќорытындылауынша «Иранныњ
ядролыќ ќаруѓа талпынысыныњ ењ басты себебі, ¦лттыќ
ќауіпсіздік объективті ќарайтын болсаќ, шынында да
мемлекет ±лттыќ ќауіпсіздігінде ... ... ... т±р. Атом ... ќол ... деген к‰шті
ќ±шыныс б±л елге кµмек берілмегенге дейін, ењ алдымен
американдыќтар µз ... ... ... ... ... ... єрекеттері
тоќтамайтыны айќын. Б±л жайлы АЌШ-тыњ ыќпалды т±лѓалары µз
хабарламаларында айтќан болатын (соныњ ішінде президентте)
кіші Дж.Буштыњ командасыныњ µкілдері, Д. Рамсфельд, ... ... ... 1990 ... ... жања ж‰зжылдыѓы» атты жоба
республикашылдардыњ негізгі саясатыныњ
баѓытын айќындаѓан: сондыќтан, егер ... ... ... сайланѓанда таяу шыѓыстаѓы АЌШ-тыњ
ќатањ саясаты тоќтар да дегенге сену к‰лкілі болар еді.
Б±лай болмауына, меніњ ойымша, 3 себеп ... Таяу ... АЌШ ... ... ... отырып ќалыптасады. Б±рын б±л баѓыт еврей ±йымдарымен
тыѓыз ќатынастаѓы демократияшылдарѓа тєн болса, ќазіргі тањда
республикашылдар да ... ... ... ... ... Бірќатар зерттеушілердіњ баѓалауынша «Американдыќ жања
ж‰зжылдыќ» жобасында ењ басты ... ... µсіп келе ... ... ... ... жєне АЌШ оныњ µсіп кетпеуіне ќалай кедергі келтіретіні
жайы айтылѓан: Ал таяу шыѓыс осы маќсатты ж‰зеге ... ... ... бола ... Б±л ... ... µте мањызды рµл ойнайтыны 1990
жылдарыныњ µзінде белгілі болды. ЌХР-ныњ жылдам µсіп келе
жатќан экономикасы энерготасушыларда жетіспеушілік сезініп
отыр. Ќазіргі тањда ... ... ... ... ... ... таяу ... (бірінші орында Иран, Оман,
Иемен) алады екен. «International energy Out look» - ... ... 2020 ... ... б±л ... 91% ... м‰мкін. Б±л Ќытай экономикасы толыѓымен дерлік сол
энерготасушыларѓа баѓынышты, басќа сµзбен айтќанда
энерготасушыларды баќылайтын елдерге баѓынышты болуы
м‰мкін Ќытай, єрине, ... мен ... ... ќарым-
ќатынастар орнату арќылы, кµмірсутекті сол елдерден алуѓа
тырысады. ... б±л оныњ ... ... ... [15;14 ... Таяу ... ... – АЌШ-тыњ µзініњ де энергетикалыќ
ќауіпсіздігін ќамтамасыз ететін мањызды ќайнар кµз,
сондыќтан да б±л АЌШ-ты аймаќтыњ ж±мыстарына белсенді
аралысуына итермелеп отыр.
Єрине, Иран басшылыѓы ... ... ... ... жєне оѓан
жауап ќайтару керек екенін т‰сініп отыр. 1987ж Иранныњ рухани
басшысы аятолла Хамейни сол кездегі ел президенті А. ... ИТКК ... ... ... ... хатында, егер
±лттыќ м‰дде ќажет етсе, мешітті де б±зуѓа ... ... еді. Иран ... ядролыќ ќаруѓа байланысты
позициясындаѓы ењ басты ќозѓаушы фактор рµлін де осы
±лттыќ ќауіпсіздік мєселесі болып отыр. [27]
Иранныњ ядролыќ ќаруы БОЛАДЫ! Ќаншалыќты дегенмен, ... ... ... ... ... Таяу ... ќалыптасќан геосаяси жаѓдай µзгергенге дейін
саќтанып ќалады.
ЕО, Ресей жєне АЌШ-њ Иранѓа жасаѓан ќысымы тиімді болады ма
деген µз алдына бір с±раќты ... ... (ЖЌЌ ... ... ... ... ќауіпсіздік кењесініњ
ќызметшісі), Д.Фейт (ќорѓаныс министрініњ
орынбасары), Дж.Болтон сияќты адамдар кірген кіші
Буштыњ єкімшілігіњ айтуынша, ењ басты мєселе ядролыќ
ќарудыњ µзі ... оныњ ... ... ќолына
т‰суінде. Сондыќтан єскери арсеналында бірнеше ж‰здей
ядролыќ ќаруы бар Израильге ешќандай ќысым кµрсетілмейді.
Б±л жаѓдай ядролыќ ќару тараптау туралы ... ... ... ете ... [10; 13 ... атомдыќ ќаруды жасауына ќолайлы жол бермеуге болады?
Б±л с±раќты µзгертіп «Иранды ядролыќ ќару жасауѓа итермелеп
отырѓан к‰шті ќалай ... ... деп ... ... ... атап ... ... ядролыќ ќаруѓа
талпынысыныњ себептері АЌШ. Сондыќтан да «Иранда
ядролыќ ќару болады ма, болмайды ма?» деген с±раќќа
иран-американ ќатынастарынан іздеу керек.
ИИР-сы ядролыќ ќаруды ... Таяу ... пен ... ... ќарудан аймаќ ќ±рылѓан жаѓдайда ѓана бас тартады. Б±л
‰шін Израиль, ... ... ... ... µздерініњ
ядролыќ потенциалдарын жою керек. Ал м±ндай жаѓдай тек
ќана араб –израиль немесе ‰нді – ... ... ѓана ... Ал ... µзі ... аралыќта
бола ќоймайды. [10; 32 б.]
Жоѓарыда аталѓандарды ескере отырып, «Иран мєселесін» ... ... ... ...... Б±л оќиѓаныњ дамуыныњ ењ оптималды жолы, яѓни
аймаќтаѓы барлыќ ... жєне АЌШ, ... ... ... ... ќауіпсіздік ж‰йесін ќ±ру.
М±нда ќаѓаз ж‰зінде болса да АЌШ пен Иран ... ... не ... Иран ... ... ... Б±л ... ИИР-ныњ ядролыќ ќаруѓа
деген талпынысы жоѓалатын еді.
2 – сценарий. АЌШ пен ИИР-ныњ µзара ... келе ... ... ... ... Иранѓа халыќаралыќ ядролыќ
баѓдарламаныњ тоќтатылуын талап еткен ќысым жалѓаса береді,
не Иран µзініњ баѓдарламасын уаќытша тоќтата т±рады, біраќ
керек болѓан жаѓдайда ќайта кіруі ...... Б±л ... ... АЌШ ... ... ... инфроќ±рылымыныњ объектілеріне соќќы береді, яѓни
мєселеніњ єскери жолмен шешуі. Єкери ... ... ... тактиканы ќолдануы да м‰мкін. Мєселені б±л жолмен
шешу Иранныњ ќайтарѓан жауап ... ... не ... ... ... ... беруіне «Хезболла»
сияќты Иранмен тыѓыз ќатынастаѓы ±йымдардыњ белсенділігін
арттыруы м‰мкін.
Жалпы 3 сценарийде де шешуші рµлді ойнап отырѓан АЌШ. Оныњ
келешектегі іс-єрекетіне єлемдегі ... ... ... ... жєне Иранныњ ядролыќ баѓдарламасыныњ
болашаѓы байланысты. Иран – ядролыќ ќаруды таратпау
туралы келісімге (ЯЌТК) м‰ше ел. Егер Иран ядролыќ ќару
жасайтын болса, б±л ЯЌТК мен ... ... ... ... ... ... ... сыртќы саясатыныњ
салдарлары, АЌШ, ЕО жєне Ресей біріге отырып,
аймаќтыќ ќауіпсіздігін ќамтамасыз ететін ... шыѓу ... ... ... ... бар, ... к‰шті талап етеді. [3; 2 б.]
Иранныњ ќазіргі стратегиясы Иранныњ оныњ жаћандыќ жєне аймаќтыќ
м±най ... ... ... ... ... ... ... ќатысты саясаты б±л
стратегиялыќ тапсырманыњ ќ±рамдас бµлігі болып
табылады.Иран басшылыѓы Каспий ќорын иелену ‰шін
мемлекеттіњ басќару жєне ... ... ... ... ... ... ісі ... болатынын т‰сінеді
.Дегенмен, б±л салаѓа жеке инвесторлады тарту да
ќарастырылуда.Ирандаѓы бірінші м±най ќор биржасыныњ
кењсе ‰рдісі іске ќосылды.Б±л жеке компанияларѓа м±най
келісіміне ... ... ... жєне ... ашыќ
єрі трансперентті етеді, сонымен ќатар мемлекеттіњ м±най
ішінде жойылуына єкеледі.Б‰л тапсырманы шешу ќазір Иранда
соѓылып жатќан концерндерге тапсырылады деп болжануда. Б±л
білестікке Иран жєне ... ... ... жетекші
ретінде кіреді.Кµмірсутек шидкізаты,соныњ ќатарында Каспиийге
бєсекелестік таластыњ к‰шеюі жєне єлем экономика- сыныњ
жаћандану жаѓдайында Ирандыќ м±най саясатыныњ б±л
аймаќта жай іске асып ... ... ... ... ... ... ... ќалыптастыпудаѓы АЌШ саясаты Тегеран
маневр м‰мкіндігін шектеп отыр.Американдыќтардан ќолдау
тапќан м‰най жобалары , бєрінен б±рын жаќында ... Баку ... ... жобасы Иран оќшаулануын
кµздеді.Иранмен ж‰зеге асырылатын м±най саясатында ќосымша
кедергілер жер ќойнауын игеру маќсатында Каспий т‰бін
игеру кезінде болуы м‰мкін.Иран µзініњ ...... ... ... болѓан Єзербайжан , Т‰ркменістан
елдерімен жер даулары бар.Ресей ,Єзербайжан жєне
Ќазаќстпнмен ертерек келісіп, ќарулануѓа ... ... ... Соныњ негізінде олар бірігіп пайдалануда су
ќалыњдыѓы мен тењіз бетін саќтау ... су ... ... ... ... ќол ... Иран Каспийдіњ 20 % -ќ бµлігін
ала алатындай су т‰бін бµлудіњ тиімді жолын іздестіруде.Ол
µз кµршілерімен келіссµдер ж‰ргізу арќылы б±л ... ... ... да ... шешім ќабылдауѓа тырысып жатыр.Тегеранныњ
Єзербайжан жєне Т‰ркменстанмен келіссµздер барысында к‰н
тєртібіне жоѓарыда аталѓан даулы жерлерді каспийжаѓалыќ
басќа елдердіњ ірі м±най компанияларына ... беру ... ... ... Єзербайжан жєне Т‰ркменстан арасындаѓы кез
келген принцпті келісімге ќол жеткізу тек бар жаќтыњ
м‰дделерін ескере отырып ,консенсус негізінде ѓана
ж‰зеге ... ... ... ... Ашхабад
келіссµздерінде аќырѓы кезде байќалып отырѓан
белсенділікке ќарамай, єрбір жаќ µздерініњ ±лттыќ
м‰дделеріне ќатысты с±раќтарды шешуде ќиыншылыќтарѓа
кезікті. Соѓан ќарамастан жер ќойнауын ... ... ... су т‰бін шекараларѓа бµлу с±раѓыныњ
шкшілуіндеИранныњ Каспийге ќатысты м±най саясатыныњ болашаѓы
т±р.Ол жаќын жылдар арасында жедел экономикалыќ µсуге ќосымша
импульс алуы ... ... ... ... стратегияны орындау ж‰йелілігіне
байланысты.Себебі Каспийдіњ ирандыќ м±най ќорын тиімді
игеруде м±най саласымен ќатысты басќа да салалары алѓа
басды.Жања ... ... ... жєне ... ... кеме ... ... µндіруші, м±най химиялыќ жєне баќа да µнеркєсіп салалары
ќосымша дамиды.ИРИ-ныњ жања президенті М.Ахмадинежаданыњ ±стап
отырѓан экономикалыќ курсы тек ќана біржаќты ... ... ѓана ... ... ... ... м±най µндіруші салаларын м±найдолларларѓа
тєуелділігінен босатуѓа,µз иелігіндегі м±най µндіруші
µнеркєсіптерді дамытуѓа кµп кµњіл бµліп ... [14; ... ... Иран ... ... ... ќ±латылуынан кейін
Ирактыњ уаќытша басќару кењесін кейіннен мемлекет
‰кіметінде мойындаѓан аймаќтаѓы ењ алѓашќы ел еді.
Бір ... жыл ... ... ... ќатынастарыныњ
интенсификациясы жолында кµп нєрсе жасады. Жоѓары
дєрежеде µзара ресми іс-сапарлары жасалды, соныњ
арќасында екі ел арасындаѓы экономикалыќ ќатынастар
белсенді бола т‰сті. ... бір ... ... ... ... ... бойлап, екі
теміржол тармаѓын салуѓа келісім жасалды. 2004 жылдыњ соњынан
бастап Иран-Ирак м±най ќ±быры салына бастады. М±най тартќыш
станциялары ... ... ... ... 4000 ... ... ... Ирактыњ Сулеймания
провинциясында Иранныњ коммерциялыќ жєне экспорттыќ
банктері ашылды. Екі ел арасындаѓы сауда-саттыќ бірден µсіп
кетті, тіпті кейбір жерлерде екі есе µсіп кетті. ... ... ... б±л ... ... шектеліп
ќалмады. Иран радикалдары тарапынан єсіресе зор ќолдау
тапќан Иран революциялыќ жолын насихаттаушы Хомейнидіњ
жаќтасы Муктада ас-Садр Ирак шейіттеріне ќолдау
кµрсетті. Муктада ас-Садр: «Ирактыњ ... ... ... ... ... мен ... ... жауымыз
деймін» дейді. Б±л Тегеран саясатымен толыќ сєйкес келеді.
Ирак ... ... ... ... кµтерілісініњ арќасында кµрші шейіттік Иран т±руы
єбден м‰мкін. Тегеранѓа ќарсы АЌШ ... ... ... ... ... ... ... шейіттік баѓыттаѓы
ќарулы кµтерілістерде белсенді т‰рде ќатысуы оныњ Ирак
басшылыѓыныњ бір ... ... ... келетіндіктен.
Ал Тегеран оны жања Иранныњ билік ќ±рылымында кµргісі
келмейтіндігі аныќ. Иран ас-Садрды µзініњ маќсатындаѓы
ќ±ралы ретінде ѓана пайдаланады. ... ... ... ... белгі тастап отыр. [49] Иракта балды кім
басќаратындыѓын, Ирак алањындаѓы ... ... ... кім ... ... ... Ирак ... кµптеген рычагтары бар. Тєжірибені ойыншыѓа тєн
ќасиет ретінде Тегеран АЌШ-Ирак баѓытындаѓы кµп ... ойвн ... ... 2004 ... ... ... бастаѓан Ирактыњ шейіттері мен АЌШ єскерлері
арасындаѓы шиеленістер АЌШ єкімшілігін Иракќа ќатысты
маќсаттарына жету жолын ... ... ... ... ќателіктерін Таяу жєне
Орта Шыѓыстаѓы белсенді ойыншы, яѓни ... Иран ... емес еді. ... мен Ирак ... ... ... Иран шейіттері ќалпына келтіре алады.
Біраќ м±нда бір с±раќ: Ол кµпір АЌШ ... ... ... ... ... іс ... елдіњ орнына
келі процесі ќаѓазѓа жазылып, т‰рлі конференциялар мен
кездесулерде жарияланѓандай жењіл жєне тез µтпейтінін
кµрсетіп отыр. АЌШ пен Батыс державалардыњ талќандалѓан
±лтшыл Германия мен ... ... ... ... ... ... бар ... еді. Біраќ Ауѓанстан
жаѓдайы антитеррористі коалицияныњ батыстыќ ќатысушылары
барлыќ жаѓдайда ескере бермейтін µзіндік жеке ерекшеліктерімен
санасуды талап етеді. Шынымен де, 2004 жылдыњ 21 ... ... жања 1383 ... ... шыѓыс м±сылман
еліне ІІІ-мыњжылдыќтаѓы батыс µлшемімен ќарауѓа болмайды.
Дєл осы кезде болашаќ Ауѓанстанныњ ќ±рылысында Иранныњ
µзіндік µкілдері орын ... ... туып т±р. ... ... тіл, дін, мєдениет, селт пен сананыњ
жаќындыѓы Ауѓанстанды модернизациялау мен ќалпына
келтіруде Ауѓан халќына ... ... ... ... ... негізін ќ±райды. Сонымен ќатар,
µзі де м±сылманныњ к‰нтізбесі бойынша 14 ѓасырда µмір
с‰ретін Иранѓа кез келген жањашылдыќќаи жиреніш пен
ќарсылыќ кµрсететін ауѓандыќтарды 21 ... де ... ... ол
м‰лдем керек емес. Олар ауѓан халќына Ауѓанстанда 14
ѓасырда орнатып, ±лттыќ жєне діни салт сана негізінде
ќалыпты жања µмірді ќалпына келтіруіне толыќќанды ... ... бар. Біз м±ны ... та, ... та
2004 жылдыњ жазындаѓы Ауѓанстандаѓы жаѓдай елдіњ бµлінгенін
кµрсетіп отыр.
2.3. Иран-Ќазаќстан ќатынастары
Иранныњ Ќазаќстан Республикасындаѓы м‰ддесі Тегеранныњ µз
экономикасы мен ... ... ... ... ... Иран ... ... мєселелері:
- кµлікті жєне коммуникативті корридорыныњ дамуы;
- Касий мањы зонасындаѓы серіктестік;
- аймаќтыќ келімпеушіліктерді, єсіресе, Ауѓанстандаѓы,
реттеу.[39;6б.]
Иран Орта Азияда, ... ... ... к‰ш ... ... ... аймаќтаѓы рµлініњ ±лѓаюы
м‰мкін.
Сонымен бірге, б±л кезењде Иранды Каспий Орталыќ Азия
аймаѓындаѓы АЌШ орналасу єрекетері мазасыздандырады.
Иранѓа Ќазаќстан Республикасы м±най ... кµп, ... ... терминалына шыѓатын жолы жоќ республика ретінде
ќызыќты.
Сондыќтан Иранѓа м±най тасымалдаудыњ Иран маршрутына ќысќа,
ењбек к‰ші аз кететін, шыѓыны аз, тез ... ... ... ... ќадауы керек. Иран
басшылыѓыныњ пікірінше, б±л Иран экономикасыныњ
дамуына жєне оныњ геосаяси к‰шеюіне µнімді ќадам болушы
еді.
«Каспий мєселесін» шешу арќылы Батыс ... ... кµзі ... – б±л баѓытта Иранныњ кµп к‰ш
ж±мсауы м‰мкін.
Каспий тењізініњ ќ±ќыќтыќ дењгейінде Иран мен ... ... ... [42; 12 ... ... шешуден Иран конфликтті тез шешуді ќалайды,
Ауѓанстандаѓы Пєкістан рµлі мен єсерін азайтќысы ... ... ... ќызыѓушылыќтыњ балансын саќтай отырып
ќалпына келтіруге баѓытталѓан Ќазаќстан Республикасыныњ
бастамасына Иранныњ кµп мєн беретінін кµрсетеді.
Кавказ, Каспий тењізініњ зонасы, Орталыќ Азия ... ... ... ...... ... ИРИ жетекші рµл
атќаратынына ешкім к‰мєн келтіре алмайды. Иран бірдей
уаќытта ‡нді м±хиттыњ Персия, Омон ... ... ... ... ... ... ел бола
отырып, мањызды єскери – стратегиялыќ жаѓдайѓа ие. Аймаќтыњ
б‰кіл жаралы ... ... ... болды. Аймаќтыњ жеке
бµліктерініњ ішкі мєселелері, этникалыќ немесе діни, єскери не
экономикалыќ, есіртке саудасы мен басќындар ... ... ... ќайсысы болсын
тек ИИР-діњ ќатысуымен ѓана нєтижелі шешім алады. Иранныњ
кµмірсутектік табиѓи ќазбалардыњ ќайнар кµзі ретінде ... ... ... ... ... ... жоѓары
дєрежелі ќ±ндылыќтарѓа ие екендігін ескерту артыќ болар
еді. Иранныњ ... ішкі ... ќоры 90 ... Б±л оны ... ењ ірі ... µндіруші елдерініњ
біріне айналдырады. Б‰кіл м±най шыѓу орнына жоѓары µнімділік
жєне табыстыњ µз ... ... тєн. Иран ... арасында м±най µндіру кµлемі бойынша екінші
орында келеді. Иран ... ... газ ... ... єлемде
екінші орын алады. Ќазіргі уаќытта оныњ барланѓан жєне
зерттелген єзір ќорлары 21 триллион литр ... ... 141 єлем ... асып ... ... єлемдегі ењ кµп санды армениялардыњ біріне ие (800
мыњ адамѓа жуыќ) 70 млн-дыќ Иран объективті т‰рде ішкі
болсын, не ... ... ... ... Батыс-Азия
аймаќтыќ саясаттыњ шешуші факторы болып табылады.
Аќпанда 25 жылдыќ юбилейін тойлаѓан ИИР-діњ ... ... ...... ... оныњ ... шеткі радикализмнен прагматикалыќ бірќалыпты
исламизмге біртіндеп µтуі болады.
ИИР-діњ ќазіргі басќарып ... ... ... (саяси
ориетацияѓа байланысты емес не либералдар, не
роксерваторлар, не неоконсерваторлар болсын) µз
ќоѓамыныњ ќазіргі єлемдік єлеуметтік экономикалыќ ... ... мен ... т‰сіну, ішкі жєне сыртќы
саяси векторларын ‰йлестіруі ќабілеті жиі-жиі.
Біраќ соњѓы кезекте Иран идеологтары мен ... шын ... мен ... ... ж‰зеге асыру єдісі туралы сµз ќозѓалады.
Б±л, єрине, Иран радикалды ... ... ... ... Реза Пехлеви 40жыл б±рын µмірге айналдыра бастаѓан
аймаќтыќ бір±тасылыќ идеясынан бас тартады деген сµз емес.
Керісінше, б‰кілєлемдік Ислам тµњкерісініњ ќияли идеясы
парсы-шейттердіњ аймаќтыќ ... ... ие ... ... ... ... ењ алдымен, Ќиыр жєне таяу
Шыѓыста. Сондай-аќ б±л идеяныњ діни ќ±рамы ±лтшылдыќпен
біте ќоймасты. Біртіндеп Тегеран мемлекеттік саясатындаѓы
праматизм идеологиялыќ ... ... ... ењ ... ... саласында басым т‰сті. Б±л тек Ислам
тµњкерісі идеясыныњ к‰штеу экспортынан жєне ... ... ... ... ... ... ... ИИР ішкі саясатын т‰зетуде де
кµрінеді. [34; 16 б.]
Иран Ќазаќстан Республикасы ‰шін, ењ алдымен, оныњ ... ... ... ... болатын
тасымалдамбалы мемлекет ретінде ќызыѓушылыќ танытады.
М±най тасымалдау баѓытын тањдау ќазіргі сєтте Ќазаќстан
Республикасы ‰шін Ќашаѓандаѓы м±най ќорыныњ ашылуын
растауда єсіресе актуалды ... ... ... ... ... ішіндегі ењ тиімді ќ±быр Ќазаќстан
– Т‰ркіменстан – Иран – Персия шыѓанаѓы ќ±бырыныњ ќ±рылысы
(Персия шыѓанаѓына дейін 1650км, оныњ 200км – ... ... ... ... ... ... ... уаќытта м±най тасымалдау маршруттын тањдауда Ќазаќстан
орналастыру схемасы бойынша Иранѓа тоќтатылып ќалѓан
жеткізу ж±мыстарын жалѓастыруда м‰делі (SWAP)
Ќазаќстанныњ Иранѓа ќатысты м‰дделері Каспий тењізініњ
мєртебесі ... ... ... ... Ќазаќстан ‰шін Ресейдіњ Ќазаќстанмен,
Єзірбайжанмен келісілген келісім-шарттарѓа Иранныњ
ќосылуы мањызды. Б±л жаѓдайда болашаќта Каспийге ќатысты
ќ±жатќа ќол ... ... ... ... Б±л шыѓу ... ... кµлемініњ ±лѓаюымен. Ќазаќстан мен
Иран арасында сауданыњ белсенділігімен тікелей байланысты.
АЌШ-ты ќосќандаѓы батыс елдерініњ біртіндеп µзгеріп келе жатќан
ќатынастарыныњ жиегінде Иран жєне ол ... ... ... ... екі ел ... ... ... Иракпен
арадаѓы сауда-экономикалыќ бірлестікті біртіндеп дамыту
сєтінен айрылып ќалмау ... ... ... ... ... химия, м±най
химиясы, маќта µнімдерініњ саудасын дамытуда ‰лкен; кењ
м‰мкіндіктер ... ... ... ... ... ... б±л ел Ќазаќстанныњ ењ мањызды
экономикалыќ серіктестерініњ бірі болып ќалуы м‰мкін.
[50]
Ќазаќстан Республикасы ... ... єсер ... ... Иранѓа ќызыѓушылыќ танытады. Б±нымен
ќоса µзініњ «ауѓанѓа» ќатысты ж‰ргізуде Ќазаќстан Иран
басќармасын шаѓымдауы м‰мкін – б±л с±раќта Ќазаќстан
Республикасыныњ бастамасын ... ... жєне ... ... ... кµрсетіп т±рѓандай, Иранныњ экономикалыќ
±станымыныњ к‰шеюі, батыс жєне ... ... ... ашыќ ... ішкі ... ... ... ќоѓамыныњ либерализациялануы, Иран – американ ќатысуын
жєне Каспий с±раѓын шешудегі жылжымалар, ... ... µз ... ... ... ... µзініњ
геосаяси єсерін к‰шейту м‰мкіндігін береді.
Аймаќтаѓы Иранныњ орныныњ кењеюі геосаяси жаѓдайдыњ µзгеруіне,
ќарам-ќайшылыќтыњ ... ... ... ... ... Орталыќ Азияда іске асуына єкеліп соѓуы м‰мкін.
Сондыќтан келешек жаѓдайда, Ресей, ... ... ... – Азия аймаѓында, соныњ ішінде
Ќазаќстанда Ирандыќ фактор ... жєне ... ... ... ... ќорытынды, ќазіргі кезде Ќазаќстан Республикасына
µзініњ ішкі саяси курсын ќалпына келтіруде Ирандыќ факторды
есепке алу ќажет. [50]
ИИР Конституциясында: ... ... Иран ... не ... ‰стемдік етумен келіспеуге, б‰кіл салада
тєуелсіздікті саќтауѓа, шекаралыќ т±тастыќќа, б‰кіл
м±сылман ќ±ќыѓын ќорѓауѓа, мемлекеттер алдында ... ... ... ... оый жоќ ... бейбіт
ќарым-ќатынасќа негізделегн.
Ќортынды
¤зініњ табиѓи ресурстарѓа бай болуыныњ жєне µте тиімді
стратегиялыќ жаѓдайда болуыныњ арќасында Иран
импералистік ірі ... ... ... ... ... ... ... монополистік капиталдыњ
енуіне жєне Иранѓа алдыњѓы ќатарлы империалистік елдердіњ
ыќпалыныњ к‰шеюуіне ол елдердіњэкспан-иран билеуші
топтарыныњ м‰дделері мен ... ... ... де ... ... ... соѓыстыѓ аяќталуымен Таяу жєне Орта Шыѓыс
елдеріндегі империлистік мемлекеттердіњ ыќпал ету тєртібі
µзгерді. Германия, Италия, ... ... ... ... алды. Англияныњ рµлі де біраз єлсіреп
ќалды. Б±л тек ќана соѓыстыњ нєтижесінде емес, сонымен
бірге Британ ... ... ... ету ... ... алуыныњ нєтижесінде
де болды. Дєл осы уаќытта ќуатты ѓылыми-техникалыќ жєне
экономикалыќ потенциалы бар АЌШ аймаќтаѓы µз рµлін
к‰шейте ... ... ... ... ... ... елдерііњ Каспий
аймаѓынан єлемдік рыногќа шыѓатын газ жєне м±най
ќ±бырларын Иран территориясы арќылы ж‰ргізу туралы
±сынысын ќабылдамай тастауы жєне экономика ... ... ... етіп ... ... ... шет ... инвесторларды
ж±мылдыруѓа кедергісін келтіріп отырѓан Вашингтонныњ саясаты
Иран ‰шін ауыр тиіп отыр.
Сондыќтан да, кµптеген ... ... µз ... 1 ... кем ... ... жаѓдайдыњ нашарлауындаѓы ењ
басты себепкер ретінде кµруі тањќалдырарлыќ жаѓдай емес.
ХХ ѓ. 50 жылдардыњ басынан бастап АЌШ жєне басќа батыс ... ... ... экономикалыќ м‰ддеден басќа, иранды
империалистік єскери блокќа тартуды да кµздеді.
Сонымен ХХ ѓ. аяѓы мен ХХI ѓ. ... ... ... ... мєсєлелерді сараптай келке
тµмендегідей ќорытынды жасауѓа болады:
I. ИИР-ныњ жєне кейбір елдердіњ М±найды бопсалау (шантаж) ќ±ралы
ретінде, яѓни осы арќылы ... ... жєне ... жету ‰шін ќолдануы.
II. 1990ж. жања рухани басшы аятолла ... ... ... айыптап, м±найды Израильѓа, АЌШ-ќа ќарсы
ќолдануѓа шаќырады. Оныњ ... осы ... ... ... ... ... ... шелегіне оњай
лаќтырып жіберуге болады».
III. Б‰гінгі к‰ні ИРИ ‰шін аса ќауіпті ел ретінде Афганистан
болып отыр. Иранныњ кµ бµлігін алып алѓан ... ... ... жауы ... ашыќ айтќан.
Иран-шейттердіњ орталыѓы, Талибан ќозѓалысыныњ
м‰шелері – суниттер, олар шейттерді м±сылман ретінде
санамайды жєне оларды µздері басып алѓан ... ... кзде ... ... ... ... ... міне дєл осы жаѓдай Иран мен Талибандыќтар
арасындаѓы келіспеушіліктіњ себебі.
Б‰гінде Парсы шыѓанаѓындаѓы иранныњ оппоненті Сауд Арабиясы.
Екі елдіњ келіспеушілігі келесі мєселелерге байланысты:
біріншіден, Иран ... ... ... ішінде бірінші
орынѓа ‰міткер жєне ол екінші реттік баѓынушылыќ орынѓа Сауд
Аравиясын ыѓыстырады. Екіншіден, ИРИ Парсы шыѓанаѓындаѓы
Лидерлікке ... ... кеі ел ... ... шешу ... ... ... бар.
IV. Шыѓанаќтаѓы ќауіпсіздік проблемалары туралы сµз болѓанда
ИРИ-діњ Изриальмен ќарым-ќатынастарын ... ... ... жаѓадаѓы болмаса да шыѓанаќ аумаѓында
єсері мол мемлекет болып табылады. Иран 1950ж. Израильмен
де-факто дењгейінде ќатынас ќ±рѓан бізге белгілі. Б±л ... де ... ... ... ... ... саласындаѓы ыќпалдастыќќа кењ байланыстар
орнатуѓа септігін тигізді. Б±л жаѓдай Иранныњ µзі ішінде,
ислам єлеміде толыѓымен ќарсылыќ ... Осы ... ... ... ... бірі болды.
Жања режимніњ бірінші актісі Тегерандаѓы Израиль µкілеттігін
жабу мен барлыќ ... ... ... ... ... шыѓарылуы болды.
Б±л Таяу жєне Орта Шыѓыстаѓы, сонымен ќоса Шыѓанаќ аймаѓындаѓы
жаѓдайды ушыќтырды. Алайда прогмативті ирандыќтар мен еврейлер
шешілмейтін келіспеушіліктер мен пропагандалыќ ... ... ... ... ... жєне ... жаќсартып алѓан. Тель-Авив ирандыќ м±найды
алса, Тегеран американ жєне израилдыќ µндірістен ќару мен
єскери ... ... ... б±л ... бір ... ... ... арќылы ж‰рген, біраќ
факт-факт болып ќала береді, екі ... ... ... ... ... Исламдыќ Иран Республикасыныњ
саясаты бірнеше стратегиялыќ м‰дделерімен аныќталады.
Біріншіден, аймаќтаѓы мемлекеттермен ќарым-ќатынасты
реттењ, яѓни АЌШ жасап отырѓан халыќаралыќ оќшауланудан
(изоляциядан) шыѓуѓа баѓытталѓан ортаќ саясат ... ... ... ... ... ќамтамасыз ету. Б±л мєселені Тегеранда
орта азиялыќ мемлекеттерде т±раќтылыќ пен ... ... де ... мєселе деп ќарастырады.
‡шіншіден, аймаќтаѓы елдермен сауда – экономикалыќ
жєне инвестициялыќ ыќпалдастыќты дамыту. Б±л салада Тегеран
негізгі назарын т‰ркменістан, ... жєне ... ... ... болуы кµбінесе геополитикалыќ (геосаяси) жаѓдайѓа
байланысты болып отыр. Саяси аспектілер (этникалыќ фактор,
каспийдегі м‰дделерініњ ќарама - ќарсылыѓы) кµп жаѓдайда
Азербайжанмен д‰рдіараз ќарым – ... ... ... екі ... ...... ќатынастардыњ
єлсіреуіне аз да болса єсерін тигізеді. Тµртіншіден,
Иранныњ Орта Азия жєне к‰нгей Кавказ ... ... ... ... ... жаќсы, тыѓыз ќарым-ќатынас орнатуѓа
м‰дделілігімен де сипатталады. Аныќраќ ... ... ... ... ... ... тікелей
байланысты. Бесіншіден, Иранныњ сыртќы саясатыныњ сипаты оныњ
ќоршаѓан мемлекеттердіњ тура маѓынада «суниттік» болуына
байланысты да айќындалады. Б±л Тегеранныњ ... ... саќ ... алып ... ... алсаќ,
Ауѓаныстанда «Талибан» сияќты кейбір к‰штер белсенді
антишиизммен ерекшеленеді. Ал Иран дєст‰рлі т‰рде хазарейттерді
жаќтайды. Алтыншыдан, Иран аймаќтаѓы Пакистан, Сауд ... ... ... µсіп келе ... ... сондыќтан олардыњ аймаќтаѓы рµлі к‰шейіп кетпеуі
баѓытында да єрекет етеді. Жетіншіден, Иран Каспий
энергорисурстарын дамытуѓа µте ‰лкен кµњіл бµледі,
ескере ... ... ... ... ... µз
ішіндегі т±раќсыздыќты (дисбалансты) жоюѓа к‰ш
жеткізетін µз энергетикалыќ ж‰йесініњ ќ±рамдас бµлігі
ретінде ќарады. Ал сегізіншіден, Орталыќ Азия мен к‰нгей
Кавказ елдерін Иран ... ... ... жєне ... ... ... жєне ... болатын сахына
ретінде ќарастырады.
V. КСРО ыдыраѓаннан кейін Таяу Шыѓыста жања геосаяси фактордыњ
пайда болѓаны белгілі. М±ндай негізгі фактор м±най болды.
Парсы шыѓанаѓыныњ ... жєне ... ... ... ењ басты м±наймен газ кен
орындары орналасќан. 90-жылдардыњ соњындаѓы есептеулер
бойынша кµмірсутек ќоры 90 млд. барральге (13 млд. ... ... ќоры да ... – 21 ... ... ... ... єлемде 2-орында) єлемдегі µндірілетін ќара
алтынныњ 5,5% жєне экспортталатын м±найдыњ 7,9%. Иран
Исламдыќ Республикасыныњ ‰лесіне келеді. Иранныњ жалпы
эспортыныњ 80,8% ... ... жєне елге ... барлыќ
ќаржыныњ 90-90% м±найды экспорттаудан келеді. Жылдар
бойы Иран Исламдыќ Республикасы (ИИР) ... 10-25 ... ... ... Сондыќтан да Иран аймаќтаѓы ќауіпсіздік
пен т±раќтылыќты саќтап ќалуѓа деген ынтасы табиѓи жаѓдай.
Себебі, ешќандай ќауіп ќатер, ќысым жоќ ... ... ... кезде ѓана м±найды ‰здіксіз µндіруге, єлемдік
рыногќа тасымалдауѓа болады. Шыѓанаќта µндірілетін м±найдыњ
(ол б±л ... ... 1/3 ... ... Иран мен ... тар ... ... арќылы тасымалданады. Сондыќтан
Тегеран Сауд Аравиясы, Кувейт, бРЭ, Бахрейн жєне басќа да осы
аймаќтыњ елдерімен, сонымен ... АЌШ, ... ... ќарым-ќатынастарѓа ‰лкен кµњіл бµледі.
Соњѓы кездерде Парсы шыѓанаѓындаѓы аймаќќа жєне Таяу жєне ... ... µз ... ... ... тырысып жатыр.
Осылайша тоќсаныншы жылдардыњ басында РФ Шыѓанаќтыњ барлыќ
барлыќ ... ... ... ... ... ќаржыѓа байланысты мєселелерін сол елдермен
байланыстырды. РФ геосаяси жаѓынан Шыѓанаќќа жаќын
орналасќандыќтан ондаѓы болып жатќан оќиѓалар: т±раќсыздыќ
пен ... ... т±р ма, єлде ... ... жол салынып
жатыр ма – м±ныњ бєрі Ресей ‰шін мањызды.
VI. ... ... ... ењ кµп талќыланып отырѓан ењ
µзетті мєселелердіњ бірі Ирандаѓы ядорлыќ баѓдарламасы
АЌШ Иранныњ ядролыќ баѓдарламасын зерттеуде µзініњ субъективті
ќµзќарастарын араластырып отыр. ... ... де ... ... шын ... ... ... мєселелер
туѓызып отыр, соныњ ішінде Иранѓа ќару-жараќ жаѓынан ќолдау
кµрсетіп отыр деп ... ... де. ... ќараѓанда,
Иранныњ ракеталары µз радиусымен Ресейде де жанайды, себебі
шекералас мемлекеттер. Объективті жаѓынан ... да ... ... ... оныњ ... ... жаппай ќ±ру ќ±ралыныњ пайда болуына м‰дделі емес.
VII. Берілген контекстте Иранныњ Каспийѓа ќатысты саясаты б±л
стратегиялыќ тапсырманыњ ќ±рамдас бµлігі болып табылады.Иран
басшылыѓы ... ... ... ... мемлекеттіњ басќару жєне
баќылау ќызметін кедергі келтірмейтіндей м±най µнеркєсібін
жартылай жекешелендіру ісі т‰рткі болатынын т‰сінеді
.Дегенмен, б±л салаѓа жеке инвесторлады тарту ... ... ... ќор ... ... іске ... жеке ... м±най
келісіміне ќатысуѓа м‰мкіндік туѓызады жєне ж‰йені ашыќ єрі
трансперентті етеді, сонымен ќатар мемлекеттіњ м±най ішінде
жойылуына єкеледі.Б‰л тапсырманы шешу ќазір ... ... ... ... деп ... Б±л ... жєне ... елдерініњ компаниялары жетекші ретінде
кіреді.Кµмірсутек шидкізаты,соныњ ќатарында Каспиийге
бєсекелестік таластыњ к‰шеюі жєне єлем экономика- ... ... ... м±най саясатыныњ б±л аймаќта
жай іске асып жатпаѓандыѓы белгілі .Иранныњ Каспий
жаѓалауындаѓы елдерден ... ... ... АЌШ ... ... ... ... отыр.Американдыќтардан ќолдау
тапќан м‰най жобалары , бєрінен б±рын жаќында іске
ќосылѓан Баку ... ... ... Иран оќшаулануын
кµздеді.Иранмен ж‰зеге асырылатын м±най саясатында ќосымша
кедергілер жер ќойнауын игеру маќсатында ... ... ... ... ... ... ... – КСРО ќ±лаѓаннан
кейін пайда болѓан Єзербайжан , Т‰ркменістан елдерімен ... ... ... жєне ... ... ... жањартылѓан орта жолаќты алды. Соныњ
негізінде олар бірігіп пайдалануда су ќалыњдыѓы мен тењіз
бетін саќтау жаѓында су т‰бін шекараѓа бµлу туралы
келісімге ќол ... Иран ... 20 % -ќ ... ... су т‰бін бµлудіњ тиімді жолын іздестіруде.Ол µз
кµршілерімен келіссµдер ж‰ргізу арќылы б±л с±раќќа ќатысты екі
жаќќа да тиімді шешім ќабылдауѓа ... ... ... ... « ... ... доска». М., 1999г.
Л.С. Васильев. «История востока» М., 1998г.
Ислам в современной политике стран Востока. Москва 1986г.
Родригес
Ибрашев Ж.О. ... ... ... и ... Алматы 1998г.
Акимбеков С. М. «Афганский узел и проблемы безопасности
центральной ... ... ... А. ... ... М., ... Э.А. «Геополитика» М., 1995г.
Ушаков В. «Персидский залив», «Амбициозные планы Тегерана»
1999г.
«Дипломатический словарь» М., 1986г.
Происки английского и американского ... в ... 1959 ... ... ... Российская дипломатия»
Воскресенский Г.А. «Новые тенденции в политических и социальных
процессах на востоке» М., 1991г.
Агаев С.Л. «Иран между прошлым и будущим» - М., ... ... ... ... - М., 1994г.
«История Ирана» - М.,Изд. МГУ 1977г.
Мирский Г.И. «Армия и политика в странах Азии и Африки» М.,
1970г.
Жильцов С.С., Зонн И.С., ... А.М. ... ... М., ... Е.Н. ... ... распада колониальной системы» М.,
1982г.
Токаев К.К. «Актуальные проблемы внешней политики Казахстана»
Астана 1998г.
Денчев К. «Нефтегазовый фактор в международных отношениях»
Полития 1999г.
«Исламская ... и ... ... ... ... С.Л. ... внешняя политика и проблемы независимости М.,
1971г.
Феномен йсламской демократии // Континент 2003г.
Воскресенский А.О. ... ... ... ... проблемы международных отношений. М.,2002.
Кожирова С.Б. Внешняя политика Стран Востока с 1945 по ... 2001 ... ... в ... Континент 2003. 2-15 июля.
Е. Пастухов «Иранский вопрос». Континент 2003. 2-15 июля.
«Иран всегда нуждал ... ... ... 23 ... ... о ... о ... между Исламской Республикой Иран
и Республикой Казахстан от ... ... о ... и ... между Республикой
Казахстан и Исламской Республикой Иран //сборник актоа
Президента РК// ... 1992 ... ... дело ... ... 5-18 ... 2001 г.
Декларация о принципах и взаимоотношении 1998 г.
Женевская ... о ... ... 1958 ... организации и право- М. 1999 г.
К. Токаев «Под стягом независимости». ... ... ... Санаи «Место и роль Ирана в Центральной Азии». Москва, Филин
1997 г.
Договор РСФСР и ... о ... море от 26 ... 1921 ... ... по ... вопросу.
Вестник Квспия- 1998.-4.С.19-24.
Caspian Basin.- 1996-1-10.
Кейхан (Третий взгляд).- 1998- 5 мая - С.21.
М. Лаумилин «Казахстан в ... ... ... ... ... ... 2000 ... Правда.24 декабря 1999 г.
Егемен Ќазаќстан. 2 аќпан 1999.
Нефтепровод Казахстан – Иран. Казахстанска правда 20 ... ... пока не ... Казахстанская правда 10 мая, 2001
г.
www.kisi.kz
www.government.kz
www.khabar.kz
www.continent.kz
www.euronews.com

Пән: Халықаралық қатынастар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі Халықаралық қатынастардағы Иран Факторы (ХХІ ғ. басы).58 бет
Халықаралық қатынастардағы аймақтық қауіпсіздік мәселелеріндегі орта шығыс103 бет
Қазақстан-АҚШ қарым-қатынасының дамуы7 бет
Қазақстандағы дін және мемлекет қатынастары10 бет
ХХ ғ. аяғы және ХХІ ғ. басындағы жаңа геосаясат және иран ұстанымы60 бет
Су тіршілік көзі5 бет
Ғаламдастыру және адамгершілік тәрбиесі3 бет
1978-1979 жылдардағы Иран революциясы. Хомейни ролі41 бет
50-70 жылдардағы Ирандағы саяси оқиғалар9 бет
III – VII ғасырлардағы иран21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь