Синьхай революциясы және оның Қытай тарихындағы орны

Жоспар

Кіріспе

1 .Тарау. Синьхай революциясы және оның Қытай тарихындағы орны
1.1 Учан көтерілісінің басталуы 9.23
1.2 Маньчжур монархиясы билігінің жойылуы 23.31

2.Тарау. Сунь Ятсеннің Үш Ұлттық Принциптік бағдарламасының
тарихи маңызы 32.46

З.Тарау. Қытай Республикасының жариялануы.
3.1 Нанкин (Астана) үкіметінің құрылуы және оның президенті
СуньЯтсен 47.75
3.2 Уақытша Конституция 75.91

Қорытынды 92.96

Пайдаланылған эдебиеттер тізімі 97.98
Кіріспе
Әлемдік тарихта Қытай көрнекті орын алады. Өзінің белсенді шығармашылық енбегі мен Қытай халқы адамзат мәдениетіне үлкен үлес қосқан ел. Қытай көптеген жылдар бойы өзінің мәдени экономикалық, саяси және әскери орны жағынан Шығыс Азиядағы жетекші ел болып келеді. Жаңа заман кезеңінде Қытай капиталистік мемлекеттердің отарлық экспансиясының обьектісіне айналды және Тынық мұхитындағы империялистік қақтығыстардың біріккен орталығы болды. Англия, АҚШ Франция, Жапония және тағы басқа капиталистік державалар Қытайды кұлдыратып, оны жартылай колонияға айналдырды. Бірақ Қытай халкы жат жерлік елдердің басқыншылық езгісімен келіспеді. Жүздеген жылдар бойы шікі жаулар мен сыртқы реакцияға қарсы үздіксіз күрестер жүргізді.
Өткен кездегі соғыстар халық пен халықты іштей қырқыстырып, ел мен елді күндестей аңдыстырып қойғаны сонша, бір халық бір халық туралы, бір ел енді бір ел туралы жақсылық ойлаудан айрылып қала жаздады .Ал, ортақ жер бетінде, асапан астында бірге тіршілік кешіп отырған адам баласы ретінде бір - біріне мейіріммен қарау, бір-бірін түсінуге тырысу кезіккен мәселені сөзбен шешуге ұмтылу сияқты саналы да, таза адами қасиеттер енді-енді ғана ырыққа келе жатқандай. Әрине, бүтіндей солай болып кетті деу артығырақ болады. Өйткені, дәл осы кездің өзінде болып жаткан орынсыз кантөгістер де қаншама. Дегенмен, бүгінгі әлемде жалпы адами саналылықтың басым тұрғаны ақиқат. Қытай халқында "Бәрінен де түсінісу жасасын ! " деген аталы сөз бар. Сол айтқандай бүкіл адамзат, әр ел бір бірін білуден, түсіне жүруден ұтпаса, ұтылмайды. Міне, осындай адами саналылықтың нәтижесінде, ондаған жыл тарс бекітулі жатқан Кеңес Одағы мен Қытай шекарасы ашылды.
"Синьхай" ескі Қытай жыл санағы бойынша 1911жылдың 30-шы қаңтарынан 1912жылдың 17ақпанына дейін созылды.
Одан көп ұзамай Кеңес Одағы ыдырап, Қазақстан Республикасы өз тәуелсіздігін алды да, Қытай мен көршілік қатынасқа шықты.
Қытай Халық Республикасы- Азия құрлығындағы ең ірі мемлекет, сондай ақ, жан саны мен жер көлемі жағынан да бүгінгі өркендеу үстіндегі мәдениеті мен экономикасы тұрғысынан да дүниедегі іргелі елдер қатарынан орын алып отыр.
Қытай халқы жоғарғы рухты үлгі мен және кеңес елінің қарулы тәжірибиесімен өз елінде тәуелсіздік пен демакратиялық құрылыс орнату үшін жасаған күресі үлкен халықаралық маңызға ие. Европа - Америкалық империалистер қолдаған Қытай реакциясы ұлт-азаттық және революция-демократиялық қозғалысқа қарсы күрес жүргізгенімен, Қытайдың демократиялық күштерін жоя алмады. Жиырма жыл бойы Қытай халқын қанаған Чан-Кай Ши ережесі жойылды. Қытай халқы американдық империялистерінің Қытайды американдық монополия отарына айалдыру пиғылын жойды. Америка Құрама Штаттары интервенциясын үзді. Қытай халқының батыл күресіне әлем елдері таңдана да қызыға қарады.
Қытай халқының ұлы жеңісі-оның бүкіл тарихи дамуындағы заңды нәтижесі.
XX ғасырдың алғашқы он жылдығы Қытай өмірінде маңызды оқиғаларға толы болды. Ол революциялық толқын белгісі мен көрініп соңында Қытайдағы монархиялық құрылысты жоюмен аяқталды. Қытайдағы революциялық қозғалыстар орыс-жапон соғысы және Ресейдегі 1905жылғы революциядан кейін кең қанат жайып, жиіледі.
Қытайдың саяси өміріне 1905жылғы орыс революциясының әсері көп болды, әсіресе Сунь Ятсеннің ұйымдастырушылық қасиетінің шыңдалуына айтарлықтай маңызы болды.
В.И.Лениннің сипаттағанындай "Азияның ояну кезеңі" деген кезең басталды. Азияның барлық елдерінде ірі революциялық күрестер жүріп жатты: 1908-1909 жылдары Түркияда, 1905-1911 жылдары Ирандағы революция, 1905-08 жылдары Үндістандағы ұлттық революциялық қозғалыс және тағы басқалары.
Қытайдағы ұлттық сана - сезімнің, патриотизмнің өсуі елдегі революциялық идея-халықтың басым көпшілігінің мақсатына айналды.
1644жылдан бастап Қытайдағы билік маньчжур аристократиясының қолына көшті. Маньчжур армиясы елге Ли-Цзчен басқарған шаруалар көтерілісін басу үшін Қытай феодалдарының шақыруымен келді. Пекинді басып алып, бұған дейін Қытайда билік еткен Мин династиясын тақтан тайдырды және Қытайда маньчжурлық Цинь династиясының билікке келгенін жариялады. Көп жылдық Қытай халқының қарсыласуын басып жаншып, елдің бүкіл территориясын өз қолдарына жұмылдырды. Бірақ, бүкіл маньчжур билігі тұрған кезең бойы Қытай халқының антиманьчжурлық күресі тоқтамады.
Қытайға капиталистік державалардың енуі елде 1840 жылы бірінші және 1856 жылы екінші "Апиын" соғыстары болуына әкелді, нәтижесінде, маньчжурлар шетелдіктерге Қытайдың барлық теңіз кедендерін өнеркәсіп орындарын және тағы басқа шикізат көздерін беруге мәжбүр болды. Қытайдың барлық теңіз кезеңдері шетелдіктер қолына көшті. Шетел тауарлары Қытайдың ең алшақ орналасқан аудандарына дейін еркін кіре алды. Шетел державалары маньчжур үкіметінің билікте түрғанын өздеріне пайдалы деп санап оларға елдегі шаруалар көтерілістерін басу үшін көмек беріп отырды.
Елдегі ұлттық өнеркәсіптің дамуына феодалдық езгі мен шетел капиталистердің үстемдігі кедергі келтірді. ХХ ғасыр басында Қытай толықтай жартылай отарға айналды. Империялистік мемлекеттер Қытайда күннен- күнге өздеріне пайдалы келіссөздер жүргізді.
Қытай буржуазиясы кампрадорлық және ұлттық деп екіге бөлінді. Кампрадорлар әлемдік және ұлттық нарық арасындағы делдалдар, олар импортталатын тауарлар жөнінде шетелдік банктердің тапсырмаларын орандауы шетелдік капиталға Қытайдан шикізат алуға көмек етті.
Ұлттық буржуазия- көпестер, помешиктер чиновниктерді және шаруалар ауқатты бөлігінен қалды. Олар ішкі алым-салықтардан әбден қорлық көрді. Сондықтан империялистік мемлекеттер мен маньчжур монархиясы қолдағы феодалдық қатынастарға қарсы шықты.
Қытай халқының көпшілігін құраған шаруалар қатал эксплуататцияға ұшырады. Қытай помещиктері жерді монополиялы түрде иеленді. Жері жоқ және жері аз шаруалар олардан жерді арендаға алуға мәжбүр болды. Аренда үшін талап шаруалар үшін өте қиын болды. Арендалық төлем пайданың жетпіс пайызына құрады.
Ұлттық капитализм дамуына кедергі болған маньчжур-Қытай феодалдық реакциясы мен империялизмнің өрістеуі, Қытайдың империялистік державаларға бағынуы және Цинь династиясының күннен -күнге шетел үкіметтері мен монополиясының шырмауына айналуы, халықтың жағдайының нашарлауы мінекей, 1911-1913 жылдардағы революцияның басталуына себеп болған негізгі мэселелер.
Революция алдында бірнеше мақсаттар тұрды: империялизмнің Қытайдағы үстемдігін жою, феодалдық билікті жою, маньчжур монархиясын құлатып, буржуазиялық республика орнату. Жоспарда бірінші орында Цинь династиясы феодалдарының саяси үстемдігін жою тұрды.
XIX ғасыр аяғында-ақ елде революциялық лагерь қалыптаса бастады. Оған ұлттық және ұсақ буржуазия, жұмысшылар, шаруалар және қала кедейшілігі кірді.
Осы уақытта саяси күрес аренесына Сунь Ятсен келді. Қытай халқының даңқты ұлы, елдегі алғашқы буржуазиялық революционерлер ұйымын Қытайдың Жаңару одағының негізін қалаушы, Біріккен Одақ - бірінші бүкілқытайлық буржуазия - революциялық партияны құрушы және оның басшысы, Синьхай революциясының көсемі, Уақытша Қытай республикасының президенті Сунь Ятсен (1866-1925) өзінің маньчжур самодержавиясы мен және Қытайдың феодал милитаристері- кампродорлар мен жүргізген қажырлы күресі мен Қытай халқы және әлем қоғамы алдында үлкен беделге ие болды. Оның тарихтағы енбегінің мәні, Сунь Ятсеннің ашықтан-ашық империялизммен феодалдық реакцияға қарсы күрес көтеруінде және өз еліндегі коммунистік партиядан барлық ұлттық күштерді осы жаулар мен күресуге жұмылдыру ұсынысын қабылдаған Азиядағы алғашқы буржуазиялық саяси қайраткер болуында.
Сунь Ятсен басқарған Синьхай революциясы Қытай халқының демократиялық тарихы мен ұлт-азаттық күресі жолындағы маңызды кезең. Синьхай революциясы тақырыбының маңыздылығы бірнеше мәселер төңірегінде топтасады:
- империялизм және Қытай ұлты арасындағы қарама қайшылық
- маньчжурлар және ханьдықтар арасындағы қарама қайшылық
- революцияның сипаты жайлы
- революциядағы буржуазияның рөлі
- саяси ұйымдар
- революциядағы буржуазия және аруалар
- Нанкин уақытша үкіметінің сипаты жайлы
- Революция тарихының зерттелуі
Революция барысында Қытай революционерлерінің ерен ерлігінің арқасында, көп ғасырлық Цин монархиясының үстемдігі жойылды, елде қанаушылық жойылды, Қытай республикасы жарияланды, конституция қабылданып президент сайланды. Міне, сондықтан да революцияның тарихта алар орны зор.
Синьхай революциясының әр түрлі аспектілерін зерттеген кеңестік Қытайтанушы тарихшылардың қатарында С.Л. Тихвенский, Г.В.Ефимов, Е.А.Белов, Л.А.Березный, Л.Н.Борох, А.А.Болохова, Ю.М.Гарушанц, А.М.Григорьев, В.И.Данилов, Л.П.Делюсин, Д.Н.Зильберг, Н.Б.Зубков, Н.М.Калюжная, Е.Ф.Каволев, Ю.В.Чудадеев және тағы басқалары бар.
Сондай-ақ "Қытайдағы Синьхай революциясы", "Сунь Ятсеннің таңдамалы шығармалары " және тағы басқа еңбектер қытай тілінен орыс тіліне аударылып шығарылды.
Қытай тарихшылары да Синьхай революциясының тарихын зерттеп, оның прогрессивті жағын мойындады. Олардың ішінде У.Юйчжан, Ли Данян, Ся Дуньюан, Ли Гохоу, Ван Цзепин, Чжан Кайюан және тағы басқалар.
Сонымен қатар, Синьхай революциясының зерттелуінде В.И. Ленин естеліктері мен Мао Цзэ-дун еңбектері маңызды орын алады.
Менің осы тақырыпты таңдауыма себеп болған 267 жыл бойы Қытайда үстемдік еткен феодалдық маньчжур монархиясына қарсы қытай халқының үздіксіз жүргізілген көтерілістерінің ішіндегі ең алғашқы жетістікке жеткен Синьхай революциясының тарихын, оның көсемі Сунь Ятсеннің көтерілісті жүргізу саясатын терең оқып білу.
Жұмысты жазу барысында негізгі қолданылған дерек көздерінің ең негізгісі болып- Қазақстан Ғылым Академиясының кітапханасы мен Пушкин атындағы Ұлттық кітапханада сақталған кеңестік қытайтанушы ғалымдардың еңбектері, В. И. Ленин еңбектері, қытай тілінен орыс тіліне аударылған еңбектер революционер - демократ, Қытайдың ірі саяси қайраткері Сунь Ятсеннің мақалалары, сөйлеген сөздері, лекциялары және тағы басқа саяси, философиялық, экономикалық сипаттағы жұмыстарының орыс тіліне аударылған жиынтығы, сондай-ақ қазақстандық қытайтанушылардың баспасөз бетеріне жариялаған мақалалары.
Осындай әдебиеттерді пайдалана отырып адамзат мәдениетіне үлкен үлес қосқан, бүгінгі күні қарқынды дамыған, әлемдегі алпауыт мемлекеттердің ішіндегі Қытайдың жаңа заман кезеңіндегі Синьхай революциясының тарихы туралы диполом жұмысы болмақ.
Жұмыс Кіріспеден, негігі үш тараудан және қорытынды мен пайданылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
        
        Жоспар Кіріспе
1 -Тарау. Синьхай революциясы және оның Қытай ... ... Учан ... ... ... ... монархиясы билігінің жойылуы 23-31
2-Тарау. Сунь Ятсеннің Үш Ұлттық Принциптік бағдарламасының
тарихи маңызы 32-46
З-Тарау. Қытай Республикасының ... ... ... ... ... және оның ... 47-75
2. Уақытша Конституция 75-91
Қорытынды 92-96
Пайдаланылған ... ... ... ... Қытай көрнекті орын алады. Өзінің белсенді шығармашылық
енбегі мен Қытай халқы адамзат мәдениетіне үлкен үлес ... ел. ... ... бойы өзінің мәдени экономикалық, саяси және әскери орны
жағынан Шығыс Азиядағы жетекші ел болып келеді. Жаңа заман ... ... ... отарлық экспансиясының обьектісіне айналды және
Тынық мұхитындағы империялистік қақтығыстардың біріккен орталығы ... АҚШ ... ... және тағы ... ... державалар
Қытайды кұлдыратып, оны жартылай колонияға айналдырды. Бірақ Қытай халкы
жат жерлік елдердің басқыншылық езгісімен келіспеді. Жүздеген ... ... ... мен сыртқы реакцияға қарсы үздіксіз күрестер жүргізді.
Өткен ... ... ... пен ... ... қырқыстырып, ел мен елді
күндестей аңдыстырып қойғаны сонша, бір халық бір халық туралы, бір ел енді
бір ел ... ... ... ... қала ... .Ал, ... ... асапан астында бірге тіршілік кешіп отырған адам ... ... - ... мейіріммен қарау, бір-бірін түсінуге тырысу кезіккен мәселені
сөзбен шешуге ұмтылу сияқты саналы да, таза адами қасиеттер енді-енді ғана
ырыққа келе ... ... ... ... болып кетті деу артығырақ
болады. Өйткені, дәл осы кездің өзінде ... ... ... ... ... ... ... әлемде жалпы адами саналылықтың басым ... ... ... ... де түсінісу жасасын ! " деген аталы ... Сол ... ... ... әр ел бір ... білуден, түсіне жүруден
ұтпаса, ұтылмайды. Міне, осындай адами саналылықтың нәтижесінде, ондаған
жыл тарс бекітулі жатқан Кеңес Одағы мен ... ... ... ескі ... жыл ... ... ... 30-шы қаңтарынан
1912жылдың 17ақпанына дейін созылды.
Одан көп ұзамай Кеңес Одағы ыдырап, Қазақстан Республикасы өз ... да, ... мен ... ... ... ... ... Азия құрлығындағы ең ірі мемлекет, сондай ақ,
жан саны мен жер көлемі ... да ... ... үстіндегі мәдениеті мен
экономикасы тұрғысынан да дүниедегі іргелі елдер қатарынан орын алып отыр.
Қытай халқы ... ... үлгі мен және ... елінің қарулы
тәжірибиесімен өз елінде тәуелсіздік пен демакратиялық құрылыс орнату үшін
жасаған күресі үлкен ... ... ие. ... - Америкалық
империалистер қолдаған ... ... ... және ... ... ... күрес жүргізгенімен, Қытайдың демократиялық
күштерін жоя алмады. ... жыл бойы ... ... ... ... Ши
ережесі жойылды. Қытай халқы американдық империялистерінің ... ... ... ... ... ... ... Құрама
Штаттары интервенциясын үзді. Қытай халқының батыл ... әлем ... да ... қарады.
Қытай халқының ұлы жеңісі-оның бүкіл тарихи дамуындағы заңды нәтижесі.
XX ... ... он ... ... ... маңызды оқиғаларға толы
болды. Ол революциялық толқын белгісі мен көрініп ... ... ... ... ... ... революциялық қозғалыстар
орыс-жапон соғысы және Ресейдегі 1905жылғы ... ... кең ... ... ... ... ... орыс революциясының әсері көп болды,
әсіресе Сунь Ятсеннің ұйымдастырушылық қасиетінің шыңдалуына ... ... ... "Азияның ояну кезеңі" деген кезең басталды.
Азияның барлық елдерінде ірі революциялық күрестер жүріп жатты: 1908-1909
жылдары Түркияда, ... ... ... ... 1905-08 ... ... революциялық қозғалыс және тағы басқалары.
Қытайдағы ұлттық сана - сезімнің, ... өсуі ... ... ... ... мақсатына айналды.
1644жылдан бастап Қытайдағы билік маньчжур ... ... ... ... елге ... ... ... көтерілісін басу
үшін Қытай феодалдарының шақыруымен келді. Пекинді басып алып, бұған дейін
Қытайда билік ... Мин ... ... ... және ... Цинь династиясының билікке келгенін жариялады. Көп жылдық Қытай
халқының қарсыласуын басып жаншып, елдің бүкіл ... өз ... ... ... ... ... ... кезең бойы Қытай халқының
антиманьчжурлық күресі тоқтамады.
Қытайға капиталистік ... енуі елде 1840 жылы ... және ... ... "Апиын" соғыстары болуына әкелді, нәтижесінде, маньчжурлар
шетелдіктерге Қытайдың барлық ... ... ... ... және
тағы басқа шикізат көздерін беруге мәжбүр болды. Қытайдың барлық ... ... ... ... ... ... Қытайдың ең алшақ
орналасқан аудандарына дейін еркін кіре алды. Шетел ... ... ... ... ... ... деп санап оларға елдегі
шаруалар көтерілістерін басу үшін көмек беріп отырды.
Елдегі ұлттық ... ... ... езгі мен ... үстемдігі кедергі келтірді. ХХ ғасыр басында Қытай толықтай
жартылай отарға айналды. Империялистік мемлекеттер Қытайда күннен- күнге
өздеріне пайдалы келіссөздер ... ... ... және ... деп ... ... әлемдік және ұлттық нарық арасындағы ... ... ... ... шетелдік банктердің тапсырмаларын орандауы
шетелдік капиталға Қытайдан шикізат алуға көмек етті.
Ұлттық буржуазия- көпестер, ... ... және ... бөлігінен қалды. Олар ішкі алым-салықтардан әбден қорлық көрді.
Сондықтан империялистік мемлекеттер мен ... ... ... қатынастарға қарсы шықты.
Қытай халқының көпшілігін құраған шаруалар қатал эксплуататцияға
ұшырады. Қытай помещиктері жерді ... ... ... Жері жоқ және
жері аз шаруалар олардан жерді арендаға алуға мәжбүр болды. Аренда ... ... үшін өте қиын ... ... ... пайданың жетпіс
пайызына құрады.
Ұлттық капитализм дамуына кедергі болған маньчжур-Қытай феодалдық
реакциясы мен империялизмнің ... ... ... ... және Цинь династиясының күннен -күнге ... ... ... ... ... ... жағдайының нашарлауы мінекей,
1911-1913 жылдардағы ... ... ... ... ... алдында бірнеше мақсаттар тұрды: империялизмнің ... жою, ... ... жою, ... ... ... республика орнату. Жоспарда бірінші орында Цинь династиясы
феодалдарының саяси үстемдігін жою тұрды.
XIX ғасыр аяғында-ақ елде революциялық ... ... ... ... және ұсақ ... жұмысшылар, шаруалар және қала кедейшілігі
кірді.
Осы уақытта саяси күрес аренесына Сунь Ятсен келді. Қытай ... ... ... ... ... ... ұйымын Қытайдың Жаңару
одағының негізін қалаушы, Біріккен Одақ - бірінші бүкілқытайлық буржуазия -
революциялық партияны құрушы және оның ... ... ... ... Қытай республикасының президенті Сунь Ятсен ... ... ... мен және ... ... милитаристері-
кампродорлар мен жүргізген қажырлы күресі мен Қытай халқы және әлем қоғамы
алдында үлкен ... ие ... Оның ... ... ... ... ... империялизммен феодалдық реакцияға қарсы күрес
көтеруінде және өз еліндегі коммунистік ... ... ... ... ... мен ... жұмылдыру ұсынысын қабылдаған Азиядағы алғашқы
буржуазиялық саяси қайраткер болуында.
Сунь Ятсен басқарған Синьхай ... ... ... демократиялық
тарихы мен ұлт-азаттық күресі жолындағы маңызды кезең. Синьхай революциясы
тақырыбының маңыздылығы ... ... ... ... ... және Қытай ұлты арасындағы қарама қайшылық
* маньчжурлар және ханьдықтар арасындағы қарама ... ... ... ... революциядағы буржуазияның рөлі
* саяси ұйымдар
* революциядағы буржуазия және аруалар
* Нанкин уақытша үкіметінің сипаты жайлы
* Революция тарихының зерттелуі
Революция барысында ... ... ерен ... ... ғасырлық Цин монархиясының үстемдігі жойылды, елде қанаушылық жойылды,
Қытай республикасы жарияланды, конституция қабылданып ... ... ... да ... тарихта алар орны зор.
Синьхай революциясының әр ... ... ... ... ... қатарында С.Л. Тихвенский, Г.В.Ефимов, Е.А.Белов,
Л.А.Березный, Л.Н.Борох, А.А.Болохова, ... ... ... Д.Н.Зильберг, Н.Б.Зубков, ... ... және тағы ... ... ... ... революциясы", "Сунь Ятсеннің таңдамалы
шығармалары " және тағы басқа еңбектер қытай тілінен орыс тіліне аударылып
шығарылды.
Қытай ... да ... ... ... зерттеп, оның
прогрессивті жағын мойындады. Олардың ішінде У.Юйчжан, Ли Данян, ... Ли ... Ван ... Чжан ... және тағы ... ... ... революциясының зерттелуінде В.И. Ленин естеліктері
мен Мао Цзэ-дун еңбектері маңызды орын алады.
Менің осы тақырыпты таңдауыма себеп болған 267 жыл бойы ... ... ... ... ... ... ... халқының үздіксіз
жүргізілген көтерілістерінің ішіндегі ең алғашқы жетістікке жеткен Синьхай
революциясының тарихын, оның ... Сунь ... ... ... ... оқып білу.
Жұмысты жазу барысында негізгі қолданылған дерек көздерінің ең негізгісі
болып- Қазақстан Ғылым Академиясының кітапханасы мен Пушкин атындағы ... ... ... ... ... еңбектері, В. И.
Ленин еңбектері, қытай тілінен орыс тіліне аударылған еңбектер революционер
- ... ... ірі ... қайраткері Сунь Ятсеннің мақалалары,
сөйлеген ... ... және тағы ... саяси, философиялық,
экономикалық сипаттағы жұмыстарының орыс тіліне аударылған жиынтығы, ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттерді пайдалана отырып адамзат мәдениетіне үлкен ... ... күні ... ... ... ... мемлекеттердің
ішіндегі Қытайдың жаңа заман кезеңіндегі Синьхай революциясының ... ... ... ... ... ... үш ... және қорытынды мен пайданылған
әдебиеттер тізімінен тұрады.
I ... ... ... және оның Қытай тарихында орны.
1.1. Учан көтерілісінің басталуы.
XX ғасыр басына ... ... ... соң ... империалистік
державалардың жартылай колониясына айналу процесі аяқталды.
"1912 жылы капиталистік державалар шетел саудасы ... ... ... 48 ... ... ашты. Тек 47 кеденде 1910 жылы 35,6 млн таәлге
тең тауар жиналды. 1910 жылы ... ... ... тауарлардың жалпы
құны 476 млн. таәлге тең, ал ... ... ... құны 394 млн. таәлге
тең келді. Осы 1910 жылы Қытайдың кеден орындарында ... етіп ... саны ... ... бұлардың барлығы басшы қызметіндегілер еді
" /1/
Цин ... ... ... ... 1911 ... 139 млн. ... ... Қытайда айтарлықтай шетелдік
тікелей капитал қорларының көлемі өсті. (1902 жылы 503 млн.доллардан-1914
жылы 1085 ... ... ... ... 1910 жылы ... 141 868 шетелдік 3239 шетелдік
фирма болған.
ХХғасыр басында шетел миссионерлерінің қызметі жақсы ... ... ... мың жарымға жуық католиктік және бес мың протестандық
миссионерлер ... ... ... ... саны 1911 ... ... екі
есе өсті, әрбір 200 адамға орташа есеппен бір христиан дініндегі қытайлық
келді.
Империялистік державалар ... ... ... әскери күштерін
ұстады.
Ұлттық капитализмнің дамуына кедергі болған маньчжур-қытай феодалдарының
реакциясы Қытай территориясын ... ... ... ... цин
монархиясының капитуляндық саясаты, революциясының басталуына ... ... ... ... ... революция алдында мынандай міндеттер
тұрды:
феодализді ... ... ... етуші державалардың билік етуін
жою, империядағы ... ұлты мен ... ... ... ... ... елде тәуелсіз буржуазиялық республика құру.
Жоспарда бірінші қытай халқының барлық қатерінің себепкері ... ... ... жою ... жылы ... қарсаңында Қытайдағы жағдай В.И. Ленин сөздеріне
сәйкес келді: "1905 жылғы орыс ... және ... ... ... оятты. Жүз мыңдаған орта ғасырда қалып қалған халықтардың жаңа
өмірге деген, өз құқұықтарына деген, ... ... ... ... ... ... Сычуан және Учан көтерілісіне дейін
Қытайдағы антиманьчжурлық лагерге ... ... аз ... ... ... ... ... феодалдық үстемдік пен империялық
агрессияға қарсы стихиялық көтерілістері 1901 жылғы империялистердің ... ... ... ... соң елде ұсақ ... көтерілістер
жиіледі, бұл-
* Біріккен одақ басқарған Қытай ұлттық буржуазиясының революция-
демократиялық қозғалысы.
* Буржуазия- помещиктік либералды- конституциялық қозғалыс
* Цин ... ... ... ... ... хандық емес халықтардың,
яғни, монғол, ұйғыр және тағы басқалардың ұлт азаттық қозғалыстары.
Контрреволюция лагеріне кірген маньчжур қатарында-үстем тап ... ... ... ... ... ... ... - бюрократиялық және феодалдық-әскери адамдары, ірі помещиктері
мен компрадорлар.
Контрреволюциялық лагерь ... ... ... әскери,
қаржылай көмек алып отырды, ал бұл революция нәтижесіне айтарлықтай маңызын
тигізді.
Маньчжур режимінің күйреуі, Қытайдағы ... ... ... ... ... және Цин ... өсіп келе жатқан
революциялық толқынмен күресінің ... ... ... ... ... ... өз іштеріндегі қайшылық Синьхай
революциясына бастау салған Учан көтерілісіне қолайлы кезең болды.
Ханькоудағы орыс концессиясы полицияның (тексерісінде) ... ... 9 ... ... ... боған граната
жарылысы болған соң онда шетелдіктерге қорғау құқы берілген прокламация
табылды. Бұл ... ... ... ... достық
қатынаста болатындығы, шетелдіктерді қорғап, қарыздарды ... ... ... ... және де онда ... ... мойындалмайтындығы, Цин династиясын жақтайтын державалар ... ... мен ... ... ... қару-жарақ
конфискелетіндігі айтылған.
Учан көтерілісі басталысымен маньчжур наместнигі Жуй Чэн Ханькоудағы
ағылшын консулынан көмек ... ... 1901 ... " қабылданған протокол"
бойынша шетел державалары Қытайдағы көтеріліске қарулы күш көрсетпейтіндігі
айтылған./4/
Сондықтан бұл сұрақ консулдар корпусында ... ... ... ... ... ... күшке қарсы болды. Осылайша Пекиннен бұйрық
алған консулдар ... ... екі ... да ... ... ... ... Цин үкіметіне жақтас болды. 1911 жылдың өзінде Қытайда 19
мың адамы бар 51 шетелдік әскери кеме ... ... ... ... ... тауарларына байкот жарияланды,
әсіресе Қытай студенттері арасында кең қанат жайды. Әртүрлі газет-журналдар
шығарылды. Сунь Ятсеннің Цин ... ... ... ... " ... кітабі тарады.
1905 жылы Сунь Ятсен Қытайдың жаңару қоғамын құрады. Бұл революцияляқ
ұйым ірі елдердің ... ... ... ... кең ... бар ірі ұйым ... табылады. Мұның аты ... деп ... ... негізгі пункттері:
1 .Өкіметті құлату., 2.Басқарудың ... ... ... ... орнату., 4.Жерге деген құқықтардың теңестірілуі., 5.
Қытай мен ... ... ... ... кірген әрбір адам ант қабылдайтын болған. 1907 жылы ... ... ... осы ... айтылды және Сунь Ятсен өзінің
әйгілі үш ұлттық принціпін ... ... ... әл - ... халық билігі;
Бағдарламада өкімет басын билеп тұрған династияны құлату, феодализмге
қарсы күрес тағы басқа мәселелерді алға қойды.
Сунь Ятсеннің бұл ... ... өте ... қодап
бағалады.
Цин династиясы мен монархиялық құрылысқа қарсы шешуші күрес 1911 жылы
Кантонда ... ... Син ... 28 ... ... генерал-
губернаторының үйін өртеумен басталды. Бірақ, көтеріліс ... ... ... ... ... күш берді.Учан қаласы күрес орталығына айналды.
Тунмынхой басшылығы қарулы күресті 1911 ... ... ... ... ... Осы ... күрестің жандануына Цин үкіметінің 1911
жылғы 9 мамырда шығарған барлық темір ... ... ... себеп болды.(бұл шешімге үкімет шетел мемлекеттерімен ... ... ... ... ... ... болмау үшін жасалған
және Қытай буржуазиялық позициясын әлсіретіп, шетел банктерінен жаңа қарыз
алу үшін жасалды. 20 мамырда Цин ... мен ... ... ... ... ... консорциумы арасында Қытайға Хугуан қарызыр беру туралы
келісімге келеді, яғни, 5% жылдық ставкамен 6 ... бұл ақша ... ... үшін ... болды/
Кейінгі жылдары Қытай буржуазиясы темір жолдарды өз күшімен салуды
көздеген еді, бұл бір ... ... ... ... ... екінші
жағынан ұлттық сана-сезімнің тануына көмектесер еді. Осы антинационалды акт
Қытай буржуазиясының шыдамының шегі ... ... алу ... үкімет шешіміне барлық қалаларда наразылық
митингілер жүргізілді, Сычуан қаласында көтеріліс болды, ... ол ... ... 10-шы ... ... ... ... Осы Учан
көтерілісі 1911-1913 ... ... ... ... (бұл ... ... Хуан Син оңтүстікте болды, Сунь Ятсен Америкада болды).
Көтеріліс басшысы полковник Ли ... ... ... өте ... ... ... ... қалаларына ауысты (14 ... ... ... ... ... етіп тағайындады, бірақ қу Юань
Шикай денсаулығына сүйеніп бұл лауазымнан бас тартады).
Бұл күндері ... ... ... салған салымдарын алып елден қаша
бастайды, банктер жабылады, революция зор қарқын ала бастады. ... ... ... ... шаруалар, жер өңдеушілер басып алды,
елдің бәрі " ... ... " /7/ ... ... ... ... ... жазады.
20 қазанда Хуан Син басқарған уақытша революциялық үкімет құрылады.
Бұл уақытша революциялық үкіметке Шанхай қаласы да ... Осы 1911 ... ... ... тән ... ... күштердің
елдің оңтүстігіне шоғырлануы болды. ¥лттық өнеркәсіптердің негізгі орталығы
осы оңтүстіктегі Шанхай Ханькоу, Кантон және Нанкин қалаларында ... ... ... ... көбі ... арендаға алып жұмыс істеген. Бұл аудандарда феодалдық эксплуатация
әсіресе ауыр жүрді. Революцияның негізгі ... ... ... шаруалары болды. Кейін бұған либералды монархиялық буржуазия
қосылды (Осы ... ... ... түске боялды). Почта және
байланыс министері Шэн Сюань-Хуай 22 қазандағы ... ... ... ... жол ... ... ... жауапты адамды
жұмыстан шығарды. Цин империясы үкіметінің революционерлерді қарумен ... ... ... ... ... ... ... өзені бассейніндегі барлық қарулы
күштердің қолбасшысы етіп Юан Шикайды тағайындады. Юан ... өз ... ... ... бас ... ... ... барлық
әскери мерекелік жыйын туралы айтып отыратын бірнеше офицер бар ... ... ... ... ... ... Юан Шикайға үлкен үміт
артады. Қарашада Юан ... ... ... ... ... ... ... күрес ашуға асықпайды, себебі уақыт өте державалар
солтүстікті қолдап, революциялық лагерь күйрейді деп ойлайды.
Революцияның бірінші күндерінде ақ державалар өз ... ... ... ... Ханькоуға конторадмирал Кавасима бастаған
жапон десанттары жіберілді, тағы неміс және ағылшын корабльдері, тағы ... ( ... ... ... қолайлы уақыт іздеп
армияларын қоныстандырды). Белгілі ... ... ... өз ... ... ... ... жасады, бұл жоспар Ресеймен бірігіп
жүзеге асырылуы керек болды. Танака Қытайға императорды қолдау үшін әскери
отряд жібереді, бірақ іс ... ... ... саяси тұрақтылық орнығуына
қарсы еді. Бірақ олар революцияны жеңуде Юан Шикайдың күшіне ... ... ... солтүстік арасында достық келісімге келді. Юан
Шикай мен Ли Юан-Хун арасында келіссөз жүргізілді. (6 ... ... ... Чунь ... ... ... де (Гуань Сюй әйелі) жесірі формальді
түрде Лун Ю империтрица болады, бірақ билік Юан Шикай қолына ... ... ... ... арасындағы бейбітшілік туралы
конференция болады. Осы кезде Сунь ... ... ... ... ... алып елге тез ... Уақытын жібермей Сунь туған еліне
Европа арқылы ... ... ... ... арадағы қатынасты шешу
үшін Сунь Ятсен Лондондағы, Париждегі министрлердің Цин үкіметіне ақшалай
көмек көрсетпейтіндігіне көндіреді.
24 желтоқсанда көп ... ... ... Сунь Ятсен Шанхайға
оралады.
1911жылдың аяғында Қытайдағы саяси жағдай әртүрлі қоғам өкілдері ... ... ... ... ондаған газеттер шығып жатты,
митинг, демонстрациялар ... ... ... ... ... бас тартып жатты. Бір жағынан ... ... ... 20 ... алты держава өкілдері келіссөздер жүргізді, бір
келісімге келулерін талап етті.
Осы ... ... ... ... 29 ... Сунь ... ... етіп сайлайды.
Юан Шикай биліктің қолдан тайып бара жатқанын сезіп 1912 жылы 2 ... ... ... деп ... ... ... Сунь
Ятсенге толықтай сенбеді, ол тым бөтен болды.
Сунь Ятсен өзінің президенттік қызметін абайлап ептеп жүргізді. Ол ... ... ... ... сөзінде: "Мен мемлекеттің негізі халықта
деп ... . Әр ... ... ... ... монғол, магометан,
тибеттіктер, бір мемлекет астында өмір сүрген . Осы халықтар бір халық
болып бірігуін -мен ... ... деп ... "./8/
Сунь Ятсен тәуелсіз, күшті мемлекет ... ... сол ... ... ... ... сұрады. Ал империалистік державалар Қытайда
саяси және экономикалық ... ... ... деп ... Ятсен жаңа заң шығарды. Бірақ ол елдің әлеуметтік-экономикалық
негізіне ешбір ... ... ... жасамады.
1912 жылы 28 қаңтарда Юан Шикайдың саясаты бойынша 47 Манчжур армиясының
генералдары династиядан бас ... Юан ... ... ... ... және ... көрсетті.
Бұл уақытта Қытайда Жапон әскерлері қарулы шабуыл жасауға дайындалуда деген
сыбыс естіліп жатты.
Сунь Ятсен: "Егер мен президент ... ... ... ... ел ... қалар "-деп шегінуді шешті. 14 ақпанда Сунь Ятсеннің
Ұлттық жиын алдында елді біріктіру ... ... ... ... ... ... Юан ... ұсынады. 16 ақпанда Ұлттық
жиында Юан Шикай президент болады. Астана Пекиннен Нанкинге ауыстырылуды
ұйғарды. Наурыздың ... ... ... ... делегация келді.Ол
делегациямен Юань Шикай ақылдасу керек еді. ... ... ... әр түрлі өрттер мен әскерилердің бас ... ... Бұл Юань ... ұйымдастыруымен болған істер делінеді. Юань Шикай:
"Жергілікті жерлердегі жағдайларға байланысты Пекинді тастай ... жылы 10 ... ... жиын Нанкинде республиканың уақытша
конституциясын қабылдады. Ол бойынша ... екі ... ... ... 21 ... толған сол жерде екі жыл тұрған 500 рублі тең ... ... 2 сом ... ... ... ... құқылы болды.
Жер-жерлерде көтерілістер, қарсылықтар ... ... ... Шикай мен Тан Шаон) жұмысшылар мен шаруалар көтерілістерін
басып тастап, көтерілісшілерді өлім жазасына бұйырды.
1913 жылы "Ақ ... ... ... біріккен адамдар Юянь Шикай бастаған
феодалдарға қарсы ұзақ уақт бойы ... ... бұл ... өз ... ... күшін елдің экономикасын
көтеруге жұмылдырды. Оның ойынша, династия құлатудағы негізгі ... деп ... енді ... ... ... күші ел жағдайын көтеруге
жұмсалу керек деп ... ... ол ... жол ... көп көңіл
бөлді. Ендігі кезекте Сунь Ятсеннің алдында бір жаңа партия ашу жоспары
тұрды.
Тамыздың 25-ші ... жаңа ... - ... ... жиыны
болды./13/
Гоминдань құрамына Тунмынхой өкілдері мен либералдық-буржуазиялық ұйымдар
кірді.
1912жылғы Гоминдань ... және ... ... ... ... орталықтандыру жүйесін
ұйымдастыру.
2.Жергілікті басқару органдарын қолдау, халық ішінде жекеше өзін- өзі
басқару ұйымдарына қолдау көрсету.
3.Теңдік, өркениет, елдің біріккен мықты елге ... ... ... ұлт өкілдеріне достық қарым-қатынас орнату.
Жаңа партия өз бағдарламасында революция аяқталды, ұлт-азаттық ... деп ... ... ғана көрсетті, жерге деген теңдік құқы туралы ештеңе
айтылмады./14/. Юань Шикай 1912 жылы заң ... ... ... ... ... ... енгізеді. Гоминдандықтарды қудалау басталды.
(Юань Шикай өз ... ... ... деп ... демократтардың
күштерінің біржола күйреуі үшін Юань Шикайға ақша керек болды. Ол үшін Юань
Шикай Хугуан қарызын ... алу ... ... ... ... Осы ... ... Сунь Ятсен мен Юань Шикай арасында күрес
басталады.
Юань Шикай үкіметі империалисттерге бағынып отырды, айтқандарын жасап,
террор жолына ... ... 21-ші ... ... лидері Сун Цзяо Жэнді
өлтірті./15/
Осы кезде банкттер консорциумы құрамы ... АҚШ ... ... ... ауысқан еді. Ол 18-ші ... ... ... бас тартып, Қытайға 21 -ші наурызда қарыз беруде қатыспайтынын
жариялайды./16/
АҚШ Қытайды ... деп ... Бұл Юань ... ... ... ... банктер консорциумынан шыққанына қарамастан қарыз беру туралы екі ... ... Юань ... және оның артында тұрған солтүстік Қытайдың
буржуазиясы 5% пайыз ставкамен 25млн. ф.ст. ... ... Жаңа ... қарызы
Қытай демократиясына қарсы бағытталды./17/
Сунь Ятсен өз еркімен бас ... ... ... ... ... ... ... ашуға шақырады. 1913жылдың 11 -ші
мамырында ... ... ... басталады. Бірақ екі жақтың күші тең
емес еді. Юань Шикай жақтастары 28 мың адамға жетсе, Сунь Ятсен ... ... мың адам ... еді. Юань ... ақша да, ... болды, оны Европа
қолдады, екінші революция басып тасталды, Сунь Ятсен Жапонияға барып Юань
Шикайдың президенттік лауазымнан кетуіне бар ... ... жыл Сунь ... ... ... ... ... құрады. Оған
сенімді адамдар ғана кіреді, қазанның 6-да сайлау болады. Бұл сайлауда Юань
Шикай жеңеді, тұрақты ... ... ... ... 1914 жылы ... ... режимдегі жаңа конституция құрады. Бұл конституцияға
халық қарсылық білдірді.
1911-13 ... ... ... алдындағы негізгі міндетті шешпеді. Ол
шаруаларға Тунмынхой уәде еткен жерлерді бермеді, елдегі империализм
билігін ... ... ... отар ... қалды. Ол тек монархияны
құлатып, Цинь династиясының билігін жойды.
Учан көтерілісі ... мен ... ... ... ... ... Сан - ... революционерлер шығарған үш ұлттық принцптің
текстін алды. (Бұл кезде Сунь Ятсен АҚШ-та еді).
Бұл ... ... ... революциялық армияның бас қолбасшысы шетел
державаларының өкілдерін Қытаймен достық қарым- қатынаста болып, екі ... ... ... ... ... ... ... әкелген маньчжур демократиясын
құлатып, елде федеративті- республикалық үкімет құруға шақырған. Бұл ... ... ... жол ашады, ал соңында Сунь Ятсен мынадай пунктер
көрсетті:
1. ... ... ... ... ... ол үшін төленетін проценті,
және не үшін алынғаны анық көрсетілген ішкі қарыздарды ғана мойындайды.
2. ... ... үшін ... Цин ... ... ... ... Революциялық үкімет шетел державаларына Цин үкіметіне қарыз берген өз
кредиторларына революциялық үкіметтің мойындауы үшін ... ... ... ... ... ... ... державларынан елшілерді, миссионерлерді
және тағы басқаларды өз өмірлері мен ... ... үшін ... ... және барлық кінәлілер әскери сот алдында ... ... ... ... ... ... осы ... шешуге көмектескен шетел
державасының өкілдеріне Қытайда өз ... ... соң ... ... ... ... феодалдық-республикалық формадағы үкімет құрылған соң орталық
үкімет шетел державаларымен жаңа сауда келісімдерін жасап, олармен ... ... ... ... ... ... ... принцип жергілікті билік өкілдеріне арналды және ... ... ... Учан көтерілісінің сәтті болуы
революцияның ... ... ... мен ... кең ... және Сунь ... деген ірі елдердің қоғамдық пікірі жақсаруына
әкелді.
Европа, Америка, Жапон ... Сунь ... ... ... жеке ... " ... ... жариялады "Тан"
деген француз газетінің 1911 жылғы 31 желтоқсандағы номерінде. " Сунь Ятсен
христиан дінін ... және ... ... ... Джорж ізін жалғастырушы,
оның бағдарламасына жерді нацианализациалау " ... ... 1911 жылы ... ... ... ... Пекинде ағылшын, француз тілдерінде шығатын француз
журналы "Журналь де ... ... ... және оның ... ... деген мақала жарияланды. Онда Сунь Ятсен " өзіне нық сенген, әскери
католик " ретінде жариялады," ал Қытайдағы ... ... ... ... триумфы ретінде бағаланды. Ағылшындық "Дейли-Кроникл "Сунь
Ятсеннің Лондондағы маньчжур миссиасынан босатылған соң 1897 жылы ... ... ... ... соң ... дипломатиялық корпус нұсқауымен маньчжур
князь-регенті Чунь мен жесір императрица Цыси маньчжур монархиясын құтқару
үшін Юань Шикайды шақырады.
Чаныпадағы ағылшан ... ... ... ... бұйрығы бойынша
Кеденнен түскен пайдадан үміттенген рееволюциянердің басын алуын болдырмау
үшін революциянерлерді кеденнен түскен пайданың барлығын ... және ... ... ... ... ... хабар
етті. Осы себеп ... ... ... ... ... өз ... алды. Чаншадан соң Ханы, ... ... ... ... ... барлық кеденнен түскен пайда
ағылшындық " Гонког-Шанхай '/20/ банкіне түсті.
Дипломатиялық корпус шешімінен үш банк " ... ... ... " Орыс ... " ... ... түскен пайданы бөлу туралы ... ... банк ... ... Қарыз төлемдерінен артылған
ақшаны шетелдіктер Цин ... ... ... ал ол ... ... үшін ... мақала 1911 жылы 2-ші қаңтарда Пекинде ағышын ... ... ... ньюс " және 21-ші қарашада Жапонияда ағылшын тілінде
шығарылатын " ... ... ... ... шықты./21/ Сунь Ятсеннің
өзі ақпарат көздерін революцияның ісін қорғау үшін қолданды.
Революция барысы туралы ... ... ... пресса
органдарында қарсылық тудырды. Ағылшын капиталы органы- Шанхай ... ... ... ... ньюс " 1911 жыл 14-ші ... " ... в ... "Монархистерге мықты жеңіске жетсе ғана жақсы болар еді ...
"делінген./22/ Учандағы көтерілістің сәтті аяқталуының ... Сунь ... ... ... ... ... Денвер қаласында болатын.
Қытайдағы достарыннан 1911 жылы ... ... ... ... телеграмма
да көтерілістің женгендігі және қос одақтастық одан әрі ... ... үшін Сунь ... жедел түрде келу керек екендігі
айтылған.
Сунь Ятсен ... ... ... ... ... ... Цин ... қаржылай көмек бермеуін сұрап кездеспекші
болды, бірақ, Нокс Сунь Ятсенді қабылдамады. Сол ... Сунь ... ... ... ... сәттіз болды. Олар тек моралдық
қолдау көрсетеміз деп уәде беріп ... ... жылы ... ... ... ... революциясының зерттелуінің
жағдайы туралы, Қытай ғалымдарының 1911-13 жылдардағы революция тарихын
зерттеуге деген ... ... туып ... дерек келтірілген
шолу жарияланды.
Шолу авторлары Синьхай революциясын зерттеуде екі кезеңді бөлім көрсетті.
Бірінші кезеңде (1949-1964) зерттеу жұмыстарының көтерілуі, 1956 жылы ... ... 90 жыл ... атап өту мен 1961 ... революция 50
жылдығына арналған конференциямен байланысты болды. 1949-64 жылдар ішінде
Қытай Халық Республикасында Синьхай революциясы ... ... ... ... және материалдар жинағы, 500 мақала шықты.
Екінші кезеңнін басталуы Гуаньжаудағы ... ... және ... " ... ғылыми конференциялық өткізілуі және 1981 ... " ... ... 70 ... " ... ... байланысты.
1979 жылы Синьхай революциясын зертеуде жеткен жетістік, шығарылған
жұмыстың екі есе ... 1964 ... ... ... өсуі,
зерттеушілер ортасының кеңеюі және шетел ғалымдарымен байланыстың кеңеюі.
Жоғарыда айтылған мақалада әлі күнге дейін ... ... ... - ғалымдарының арасында пікірталас жүріп жатқан 7 ... ... мен ... ұлты арасындағы қайшылық.
1960 жылдардағы Қытай тарихшылары арсындағы пікірталас барысында Синьхай
революциясы қарсаңындағы Қытайдағы ... ... ... ... айтылған болатын. Олардың көбі империализммен Қытай ұлты
арасындағы қайшылық. Қытайдың жаңа бүкіл кезеңінгі ... ... ... есептеді.
Бірақ, ихтуан (1900-1901) көтерілісінен кейін империалық державалар Цинь
династиасын қару ... ... ... " ... " ... жүргізе
бастады. Сондықтан Синьхай революциясы" қарсаңында негізгі қоғам қайшылық
халық пен Синь ... ... ... ( Ся ... Ли ... ... халқы
мен феодалдық заман арасында қайшылық болды ( Ли Гоцюань) ... бір ... ... ... кейін Қытайдағы империялистік
агрессияның кейбір түрінің өзгеруіне қарамастан, империялистік державалар
экспансиясы экономикалық, ... және ... ... күш ала ... ... мен империялизм арасында қарсылық адам әрі күрделенді дегенге сайды.
Синьхай революциясы Қытайды ... ... ... ... үшін ... мәні ... ... болған (Ху Шэньу, Цзинь Чжунцзи, Ван
Цзепин).
Сол ... ... ... мен Цинь үкіметі арасында қарсылық ... ... ... ... (Ли ... Феодализм мен халық
арасында қайшылық империялизм мен Қытай халқы арасында қарсылықтың шығу
формасы болды. (Ван Цзепин)
Тарихшының ... ... ... ... ... негізгі қоғамдық
қайшылық Қытай халқы мен өзара біріккен ... мен ... ... ... сондықтан, революциялық қозғалыс бір уақытта
антиимпериялистік және антифеодалдық мазмұнда болды. (Ван ... ... ... 60- ... ... ... қолдандылды, онда негізгі екі қоғамдық қайшылық Қытай ұлты ... ... және ... ... мен ... ... көрсетілді.
(Цзинь Джунзци, Ху Шенву, Чтанюань)/24/
2. Манчьжур монархиясының жойылуы. ... ... ... ... ... жылдың өзінде Қытай Халық
Республикасында ... ... ... деп ... мен ... деп ... арасында пікір талас жүрді. Қытай
Халық Республикасының қазіргі замандық тарихнамасында көпшілік қолданылған
көзқарас жартылай феодалды жартылай елде өтіп жатқан буржуазиялық революция
антифеодалдық, ... ... деп ... ... Лю ... ... ... болған пікірталаста Синьхай
революциясын буржуазиялық демократиялық ... ... деп және ... себеп көрсетті.
1. Қытайдағы капитализмнің дамуымен, онда ненің күші ... және ... ... ... ... ретіндегі буржуазия, ұсақ буржуазия, және буржуазиялық
интелегенция өз тобының және өз кезеңінің талаптарын көрсетті.
3. ... ... анық ... ... жасай алады.
4. Буржуазия басшылығындағы шаруалар революцияның негізгі күш рөлін
атқарды.
3. ... мен ... ... ... мен хандықтар арасындағы қайшылықты қарастыруда Қытай
революционерлерінің "Маньчжур мен ... ... ... қуғындауды"
"елдегі ұлттық революция" революция ретінде бағалауын Қытай ... ... ... ... ... ... ... алмағандығын және әр түрлі ... ол топ ... ... ... ... Синьхай революциясы кезеңіндегі буржуазия
көтерген антиманьчжурлық ... Лю ... ... ... ... ... бағынды, буржуазия жағында қызмет етті.
"Маньчжурларды қуғындау " ұранының мазмұны, ... мен хань ... ... ... тым алыс, ол өзіне феодалдық деспотизіміне
қарсы күрес талаптарын енгізді. (Ли Сань және тағы ... ... ... " ... жаңа ... ... ұлт азаттық қозғалысы
басталуын куәләді, делінген пікірлер де ... ... ... ұран ... Қытайдаы ұлттық капитализмі дамуы жолындағы ең үлкен
кедергі-Цин монархиясын құлату және сол кезеңдегі ... ... ... ... ... мемлекет құру. Осыдан маньчжурда қуғындалу"
ұранының прогрессивті және революциялық түрде екенін ... ... ... ... ... ... осы ... революция
дайындайды және барасында қолдану нәтижесі туып қарама-қарсы пікір
орналған. ... ... ... ... ... оған қысқа ұлттық түстің тән болуында, оның ең негізгі екі жауы
империализм және феодализм мен күресті бағаламауы, Самат пен ... ... ... ... ... ... барысында
жеткен демократияның көлемін төмендетуі. Антиманьчжурлық күрес ұранының
насихатталуы Синьхай ... ... ... әсер ... бір тарихшылар пікіріне сүйенсек "маньчжурды-қуғындау" ұраны тек
феодалдық үстемдік пен елдегі ... ... ғана ... емес ... ... ... Қытайдағы оның отарлық езгініне қарсы бағытта
болды. XX ғасырдың басында бұл ... алға ... ... ... ұлттық
сана сезімін жоғарлағанын білдіреді. Антимонархиялық ұран негізінде өзіне
феодализм, империализм және феодалдық деспотиямен күресті біріктірді. Оның
жеңіске жете ... ... ... ... ... түсіндіруге
болады.
4.Революциядағы буржуазия рөлі.
Синьхай кезеңіне дейінгі ұлттық буржуазия ... ... туып ... ... ... ... тудырады, кейбір батыс және Тайвань ғалымдарының
ойынша, ол ... ... ... тым жас ... ... күшті топтың
сезімі бар Цзяньси және Чженцзем провинциясындағы буржуазияны да тым жоғары
бағалауға да ... ... ол ... өз ... тап ... ... ... айтылды. Қытай Халық Республикасының тарихшылары
Цзяньси- Чжецзяй, Ухан, Гуандун провинция ... ... ... ... яғни "ХХ ... ... ... буржуазиясы елінің
қоғамдық, саяси өмірінде бағалауға болмайтындай күш ... ... ... ... ... туралы мәселе қозғалды. Ертеде Қытай
Халық Республикасында оны үш бөлікке бөлді: ... орта және ... ... мен оның ... қоғамдығы орнына қарай осылай бөлді.
Жоғарғы ... ... ... ... ... арасындағы
шыққандарды, компрадорлар мен ірі саудагерлерді жатқызды. Буржуазияның ... ... ... ретінде контрреволюционерлер ретінде санаған
реформаторлар мен констилист- монархисттер. Орташа және ... ... ... ... ... кіші ... иелерін, қолөнер
иелері мен ұсақ саудаларды жатқызды. ... ... ... ... ... кезде кейбір тарихшылар ұлттық буржуазияны
капитал көлеміне ... ... ... ... ... мәселе көтерді.
Таль Чуансян мен Сюй Динсин мысалы ретінде мынадай фактілерді көрсетті;
капиталисттік өндіріліске біраз капитал ... ... ... ... оның ... ... буржуазияның жоғарғы бөлігіне жатқызылды. Ол
кезде революцияны бұрын тек орта және кіші бөлік ... ғана ... ... қатар жоғарғы топтың кейбір өкілдері де қолдады, тіпті
революцияға қатысты.Кейбір жұмыстарда ... ... ... Шанхай
буржуазияның Учан буржуазияның қатысуы жоғары бағаланды.
5.Саяси ұйымдар.
Біріккен одақтың сипаты жайлы мәселе ... ... бір ... ... сұрақ ретінде қалады. Біріккен одақ буржуазияның саяси
партиясы болды ма, деген мәселе бойынша, ол тек бір ғана ... ... ... ма әлде ... тан ... ... ма деген сұрақ ... ... одақ ... ... ... ... ... сонымен бірге ұйымдық жағынан байланысы жоқ буржуазия мен ұсақ
буржуазияның ... ... ... ... тобы ... ... топтың, буржуазиялық және ұсақ буржуазиялық
интеллигенциясының саяси басшылығындағы одақ ... Ал, ... одақ өз ... ... тап өкілдерінен құралған революцияның
партия болып, антиимпериалисттік күрес мәселесінде "халық билігі" ... ... ... ... ... ... бұл көзқарасты
бірінші рет 60 жылдары У ... және Го Можо ... ... бұл кейбір Қытай
тарихшылары тарапынан қолдау тапты.
Тағы бір пікір бойынша Одақ тек бір топтың буржуазиясының партиясы. Бұл
Одақ ... ... ... ... және ұсақ ... құралған топ, әртүрлі саяси топтар және сол ... оң ... ... ... ... - ... фракциясы. Одақтың
ыдырауының қайнар көзі осы бөліністе болды.
6. Революциядағы буржуазия және шаруалар.
Синьхай революциясы кезінде бұл екеуінің ... ... ... Қытай тарихшыларының алдындағы ең басты мәселе болып және ол туралы
қызу пікірталастар жүрді. Бұл пікірталас ... ... ... ... (Хойдан) мен " жаңа армия " рөлі талқыланды.
Тарихшылардың бір бөлігінің ойынша революция кезеңінде буржуазия ... ... одақ ... ... ( Шао ... Осы ... ... басқалары шаруашылық стихиялық күресі буржуазиялық революционерлер
тарапынан саяси қолдау ... ... ... революция
бостандығын айтады.
Басқа көзқарас жақтастарының ойынша, Синьхай революциясы жылдарында
буржуазия мен шаруа арасында одақ құрудың ... ... да, іс ... одақ ... ... ... ... көлемі революция
кезінде Тайпиндер көтерілісі мен ихэтуан қозғалысы көлемінен алыс болды;
Қытайдан Батыс Еуропаға ұқсас ... ... ... алыста болды.
Осының барлығы революцияның жеңілуіне ... ... ... ... мен ... ... ... саяси негізі туралы мәселе
талқыланды.
Басқалардың пікірінше ... ... ... мен ... ... ... саяси негізі жоқтығын айтады. Буржуазиялық революционерлер
"жерге деген құқықтарының теңестірілер" бағдарламасын алға ... ... ... нәтижесінде шаруалардың ең оңай талаптары да орындалмады.
Буржуазияда және шаруаларда да ... ... жүйе ... ... ... мәдени түрде қатысуын талап ... ... ... бұл ... ... ... ... революция кезіндегі буржуазия мен шаруа ... ... ... ... ... мәселе мен қатар құпия ... мен ... рөлі ... сұрақ қозғалды. Құпия одақтардың ... ... орын ... ... жаңа ... мен ... ... Қытай революционерлері
сүйенген буржуазиялық революцияның негізгі қозғаушы күші болды дейді/28/
7.Уақытша Нанкин үкіметінің сипаты.
Бастапқы кезеңде ... ... ... ... ... ... қалыптасқан пікір: уақыт Нанкин үкіметі өзінің құрамы
жағынан ... оған ... ... ... ... кірді. Осыған қарсы У Юйчжяй пікір бойынша, ... ... ... ірі азаматтық және әскери чиновниктер кірсе
де, бұл үкімет негізінде буржуазиялық ... ... ... ... ... үкіметін буржуазиялық республикалық деп жазып жүр. Бұл
мақаланы рецензиялаған ... ... ... ... ... ... ... ретінде тарихшылар алдында кездесті марксизм
классиктері еңбектеріндегі ... өз ... ... ... Ал ... қате ... олар, 1911-1913 жылғы
буржуазиялық революцияны пролетарлық революция категоряларымен бағалауды
көрсетті. Оның ... ... ... ... ... көп, ... ... аз болып қалды.
Соңында авторлар, Қытайдағы XX- ғасырдың басындағы ерекше, ... ... ... қоғамды ашу керектігін, ортақ заңдылықтардың пайда
болуы, капитализмнің дамуы және оның ... ... ... ... ... ұлт ... көтеріліс қозғалысының формалары, Синьхай
революциясындағы тематикалық мәселерді кеңейту, яғни ... ... ... ... экономикалық жағдайы туып мәселелерді
кеңейтуге алға тартты.
П-тарау. Сунь Ятсеннің "Үш Ұлттық принципі"
Сунь ... 1905 жылы ... ... да ірі ұйымдарын біріктірген Қытайдың
жаңару қоғамын құрады. Ол ... ... ... ... ... орнату, жерге деген құқықтың теңестірілуі және тағы ... ... ... бөлімнен тұратын бағдарламасы бар ұйым болды.
Бұл ұйым "Тунмынхой" деген атақ алды ... ... ... ашылу
салтанатында Сунь Ятсен өзінің "үш ұлттық принципін" жариялады. Яғни,
1. Национализм принципі.
2. Халық ... ... ... ... ... ... принцип дегеніміз не? " Үш ұлттық принцип ... - ... ... ... Ал ... дегеніміз не?. Принцип бұл -идея,
сенім, күш. Әдетте, ... да бір ... ... ... идея
туындайды, содан кейін идея негізінде сенім туындап, ол ... ... ... соң ... ... анықталады. Үш ұлттық принципті біз неге
мемлекетті құтқаратын принцип деп атаймыз? Өйткені, үш ... ... ... ... ... әкеледі, сонымен қатар әлемде өз
орнына сәйкес саяси және экономикалық теңдікке жеткізеді. Сондықтан біз ... ... ... ... ... ... Осы ... Қытайдың
жағдайы оны құтқаруға дейін нашар ма ... ... ... Егер ... ... ... десек, біз үш ұлттық принципке сенуіміз керек. Бұл
принципке деген ұғым сенім Қытайды құтқара ... күш ... ... жылы 21-ші ... Сунь Ятсеннің Үш ұлттық принцип және Қытай
болашағы туралы сөйлеген сөзі:/2/ ... ! ... ... жай ғана ... деп ... болмайды, менің ойымша мұнда
терең мағына жатыр. Біз ... "Мин бао ... бір жыл ... жиналып отырмыз. Бұл журнал үш ұлттық принципті уағыздайды,
яғни, национализм, халық билігі және халықтың әл-ауқаты.
Национализм ... ... ... ... бала өз ата-анасын
жақсы таниды және бөтен адамды ... ... ... Сол ... " де түсіндіруге болады. Ол әрбір адамның қанында болады.
Маньчжурдың ... ... ... 260 жыл ... да, кез ... ... кездестірсе ешқашан қытайлықпен шатыстырмайды. Национализмнің
түбірі осында. Бірақ, бір ... ... ... ... ... приципі өз елімізден әрбір басқа ұлттың қуғындалуын көздемейді,
тек өз елімізді басқа ... ... алып ... ... ... ... өз мемлекетіміз бар тек қана билікті өз қолымызға алғанда
ғана айта аламыз, кері ... ... ... да Қытай мемлекеті болмайды:
ондай болса ойланайықшы: Біздің ... ... ... ... ... жоқ халық болып қалдық. Жер жүзінде қазір милиардтан астам адам
тұрады, ... ... біз ... - төрт жүз миллионбыз, яғни жер шары
халықтың төрттен біріміз. Біз ең ... , ең ... және ... ... бола тұра ... Отансыз қалуымыз қалай? 200мыңдық халқы бар
африкалық ел . ... ... онда ... ... үш ... ... ... бірнеше миллиондық адамы бар ... ... ... ... Штатының басып алуына қарсы бірнеше жыл
қарсыласып күресті. Сонда біз, хандықтар Отаны жоқ, өз ... ... ... болуды қоғамды ұнатамыз ба?/4/ Біздің ата-бабамыз мемлекетіміз
құларда маньчжурға қарсы аянбай ... ... қан ... Біз ... сырттай бағынғанымен жан дүниеміз бағынбады және оған қарсы
көтерілістер бастағанымыз аз болмады. Біздің маньчжурлықтарға ... ... ұйым жоқ. Егер біз ... ... біз маньчжурды
жеңеміз./5/ Ұлттық революцияның мақсаты кейбіреулер ... ... ұлт ... жою емес, бұл үлкен қателік, ұлттық ... ... ... ... ... ... ... билігі принціпіне келетін болсақ, ол саяси ... ... ... ... бойы ... ... ... билеп келді.
Ерікті, тең құқылы азаматтар өз елінде мұндай режимнің үстемдік етуін
қаламайды. ... ... ... үшін бір ғана ұлттың революциясы
жеткіліксіз.
,,Мин императоры Тайцзу ... ... ... ... еске ... ... революция ол кезде аяқталған, ал елді
басқару жүйесі Хань, Тан немесе Сун динялари кезіндегіге ұқсас ... ... ... ... қайта шетелдіктердің басқыншылық жасау себебін саяси
құрылыстан іздеу керек. Сондықтан да, саяси революция біз үшін өте ... ... ... ... ұзақ ... пен ... қажет етеді.
Саяси революция ұлттық революция мен ... ... ... ... құлату Ұлттық революцияға да, саяси ... да ... ... - ұлттыққа жатса, монархияны құлату- ... ... ... революция нәтижесінде демократиялық-канституциялық режим
қалыптасты. Бұл ... айта ... жай, ... ... ... саяси режимде
монархиялық хандық болса да революция керек ... еді. Ұлы ... және орыс ... да ... тек ... мәселеге
байланысты емес саяси түрде шешілді. Францияда демократиялық ... ... ... ... ... осы ... Қытай үшін де
бұл құрылыс қолайлы болар ... ... әл - ... ... ... Бұл өте ... ... мәселеге біздің алдымызда болашақта кездеседі. Көбі бұл сұраққа
аса мән бермейді.Еуропа мен Америка елдерінде ... ... ... ... ал Қытайда ол жаңадан пайда болып келеді, бірақ бұл сүрақ
біздің алдымызда болашақта кездеседі. Егер біз бұл ... ... ... ... жаңа революция басталады.
Ұлттық және саяси революция жасай отырып біз ... ... ... ... және ... революцияны болашаққа
қалдыруымыз керек.
Осы халықтың әл- ауқаты ... ... ... ... ... Бұл
приціп XX ғасырдың бірінші жартысында кең қанат жая бастады. Бұған дейін
өркениеттің ... ... ... ... ... ие ... ... сайын адам өз күшін аз пайдаланады, және табиғат күшін
көбірек қолданады. Электр күші адам ... мың есе көп ... ... адам далада, егінде қанша тер төгіп енбек еткенімен өзінің жанұясына
әрең жеткізген, ал қазіргі заманғы ауыл шаруашылықтың ... бір ғана ... адам жеп ... егін алған. Қазір ауылшаруашылық пен өнеркәсіп
продуктыны шығаруды ойламайды, оны тым көп шығарудан қорқады, ... көп ... ... тауарды басқа елдерге сәтті өткізу үшін саудаға
бөледі. Осы жағынан қарасақ Еуропа, ... ... ... ... өте
жақсы сияқты көрінеді, ал шындығында бәрі біз ойлағандай ... ... ... ... бұрынғыға қарағанда мың есе байыған, бірақ халық
кедейлігі мың есе ... бай мен ... ... ... ... болса да жол мен іздеген әлеуметанушылар халықтың әл-ауқаты
принципін уағыздайды. "Біздің ... ... ... бейбітшілік
орнату. Халық маньчжурлар диктатурасына қарсы болғандықтан, біз ұлттық
революцияға жақтаспыз және ... ... ... ... біз ... революцияға жақтаспыз. Егер біз ... ... қол ... біз ... алғашқы жоспарларымызды
іске асырамыз. Үш мақсаттың да ... ... ... ... ... ... кейін біз болашақ Қытай республикасының
Конституциясын жасауымыз керек.
Бұл ... ... ... өз ... ... ... жөніндегі сұрақты
қарстыруға жіберген еді. Бірақ, Сунь Ятсен халықты "Конституцияны ... ... деп ... Ол әртүрлі мемлекеттің конституциясы мен
танысты және ең жақсы деп - ... ... ... ... ... негізінде билікті үшке бөлді-атқарушы, заң , сот бұлардың
барлығы ... ... ... Бұл ... ... 600-700 ... Кейіннен француз Монтескье, ағылшын жүйесін негізге ала отыра
өзінің жаңа жобасын ойлап, тапты? Монтескье теориясы өз ... ... ... ... Бұл ... ол ... ең жақсысы
деп саналды. Дегенмен, уақыт өтер ... ... дами ... оның
байлығы арта түсті және конституция бұл заманға сай келмеді.
Сунь Ятсен ... ... ... ... жаңа ... ... ... Яғни, биліктің бес тармағын атап көрсетті:
1 .Атқарушы ... 2. Заң ... ... ... 4. экзаменационды
5 .Бақылаушы билік(контрольдық) Сондай-ақ, Сунь Ятсен мемлекттік басқарудың
кестесін салып көрсетті: "Нацонализм-ұлттың өмір ... мен ... ... ... ... Бүгін Қытай бұл байлықты ... алды ... ... осы ... ... және ... жеткізу..."
Токиода шығарылған "Минь Бао" газетіндегі ... ... ... шықандар былай деді: "Маньчжурларға Мин династиясы ... ... ақ ... ... және азаматтық шендер берілген ... Мин ... ... - тек династия ауысуы, биліктің бір
династиядан екінші династияға ауысуы- мемлекеттің құлауын білдірмейді"
делінді.
Шетелдегі Қытай ... ... ... ... ұйымдар мен партиялар
бар, мысалы, Хунмэн-Хуэй(Союз братства Хун) және ... ... ... басқалары.бұлардың басында сақсаты Цин империасын құлатып, ... ... ... ... ... кейін монархиялық идеялар кең
қанат жаюына байланысты ... ... Цин ... ... кетті.
Үш ұлттың принципке негізделіп жасалған саяси бағдарламасы Қытайды
құтқарудың бірде-бір жолы ... Бұл ... ... ... ... ... ... Ұлттандыру принциптің 2 жағы бар:
Бүкіл Қытайдың ұлттық азат етілуі, Қытай территориясындағы барлық ұлттың
теңестірілуі.
Бірінші жағы ... ... ... ... - қытай ұлтын әлемдегі
ерікті және тәуелсіз ұлттқа айналдыру Синхай революциясына ... ... ... ... ішінде билеуші орында тұрды, ол ұлы ... елді өз ... ... ... ... принципі
маньчжурдың қорлау саясаты мен ... ... ... ... 1911 жылы ... ... маньчжур саматымен болған ұлттық
қозғалыс барысында, олардың халықта ... ... ... ... ... қытайды қолдарында рұхтауда, енді мәселе елді
бөлшемектеу туралы емес, оны бірігіп ... ... Бұл ... өзінің
ұлттық тәуесіздігі мен еркіндігін жоғалтып алу ... ... ... де ... ауыз жаласуда. Осындай жағдай Қытайдың
саяси және экономикалық-өмірін құлдыруға әкеледі.
Қытай ұлтының азаттығы үшін Гоминдан мүшелері олар арқа ... ... ... ... ... Нацизм принципі баршаға
ортақ-империалисттік агрессиядан азат етілу мағынасын бергендіктен, бәрі
бірігіп ... ... ... адамға бұл прициптің орындалуы-Қытай
экономикасының дамуына ... ... ұлы ... ... құтқаруды білдіреді. ... бұл ... ... және ... көмегіне сүйенген ішкі, шетел
капиталистерінен құтқаруды білдіреді. Осылайша, ұлттық азаттық ... ... ... ... ... ... ... басын
көпшілігіне күресті ары қарай жалғастыру үшін өзінің ұйымдарын мықтап және
кеңейтуге мүмкіндік береді.
Национализм принциптің ... ... ... отырып, біз ұлттық
күшінің өсуіне әсер ететін ұлттық ұйымдарға көмек көрсетеміз.
Екінші жағы. Жоғарыда айтылғандай ... ... ... ... ... ... ... азғындық саясатының үстем етуі аяқталған
революциядан кейін, елдің барша ұлттары теңдік негізінде бірігуге мүмкіндік
бар еді. Міне ... ... ... ... ... ... орай ... үкіметі самодержавалық режимдегі-милитаристтер қолында
болды. Бұл ескі қытайдың имприалистік тенденциасының ... ... ... ... ... ... ғана ... рухы жоғалмайды.
Халықтың билігі принципі.
Халықтың билігі жайлы айтпас бұрын біз, халық дегеніміз не екенін анықтап
алуымыз ... ... деп ... біріккен немесе ұйымдасқан тобын
айтады. Ал, билік дегеніміз-күш, жігер. Күшті мемлекетті ... ... ... деп атаған. "Халық билігі", "халық" және "билік" сөздерінен
құралған, бұл халықтың ... ... ... ... ... ... көзін
табуда бізге кезеңдерді анализ ... ... ... кезең-бұл
адамзаттың жануарлар мен күресу кезеңі, бұл кезде ... ... жоқ, тек ... ... екінші кезең-адамның табиғатпен күресу кезеңі, бұл теократия
болған кезең; ... ... - ... ... мемлекеттің мемлекетпен,
ұлттың ұлтпен күрескен кезеңі яғни автократио болған кезең; төртінші ... ... өз ... ... ... мемлекеттің ішкі күресі кезеңі.
Цинь династиясы мен халық арасындағы ... ... өте ... ... ... кезеңінде эр провинцияның ... ... ... ... басшысы және одан төмен уездер басшылары мен
чиновниктер ... ... ... ... ... мен байлынысы өте
әлсіз болды. Бұл ... тек, ... ... төлегенде ғана жанданып отырды.
Осының нәтижесінде Қытай ... ... ... өте баяу ... ... кім ... болады бэрі біледі, салықты бэрібір төлеу керек
болған соң, ол ... ... да ... деп ... ... ... алым жинап
отырды, ал олар қалай өмір сүреді ... ... ... ... үшырады.
Қытай халқы еркіндік үшін күресті. Халық арасында еркіндік идеясын
насихаттаушылар, ... ... ... ... Осы ... жайлы
Қытайдың көне халқы былай деп жырлаған: С восходом солнца я работаю,
42
С заходом солнца я отдыхаю.
Я капаю колодец, чтобы ... пашу ... ... мне дело до ... ... ... еркіндіктен туған. Шетелдерде болған ... ... ... ... ғана Қытай халқы еркіндік құнының бағалы екенін
түсінеміз деп ойлады. Шетелдегі революция еркіндік үшін күрес ... ... Тек ... жүз ... ... кейін барып, күшті қозғалыс
пайда болды және ... ... ... алып, демократияға қолы жетеді.
Француз революциясының үраны: "еркідік, теңдік және ... ... ... ... үраны "нацонализм, халық билігі және халықтың әл-
ауқаты".
"Халық ... бұл ... ... ... Сунь ... айтуы
бойынша "халық билігі"-Франциядағы теңдік үранына сэйкес келетін біздің
революциялық партия үраны...1* "Теңдік" сөзі еркіндік сөзімен қатар жүреді.
Сунь ... өз ... ... еш жерде жоқ, тіпті, ... да, ... ... ... еш ... ... жоқ дейді. Сонымен қатар,
теңсіздіктің графигін көрсетеді:
"Мырзалар, мына ... ... ... ... ... ... тап ... төменгілерді қатал және эділетсіз басқарғанын
көресіздер, ал ... ... ... ... ... Сондықтан, әділетсіздікті жою үшін, революциялық толқулар пайда
болды. Алғашында революцияның мақсаты- қолдан жасалған ... ... ... ... ... ... түрғандардан бастап төменге қарй көрсетілген.
Осындай теңсіздік ... ... ... ... ... күрестері, нәтижелері және Қытайға өнегелік мэні жайлы Сунь Ятсен
өз сөзінде толықтай мәлімет ... ... ... ... ... формальді түрде он сегіз провинцияға
бөлінді" сонымен қатар, Қытай құрамына үш солдтүстік-шығыс провинция ... ... ... 22 провинцияны құрайды. Жэхэ, Суйюань, Цинхай және
Монғолия, Тибетте Қытай құрамына қосылады. Бұл территориялар 260жыл ... ... қол ... ... ... ... ... Мин
динатиясы кезінде бүрын провинциялар бүтіндей болды.
Халық билігінің идеясы Европа мен АҚШ-тан алынған. Сондықтан революция
ісінде соңғы ... біз ... мен ... көп ... ... жүз ... Европа мен Америка мәдениеті прогресс үстінде және
өркениеттіңі барлық салаларында Қытаймен салыстырғанда әлде қайда ... ... ... ... мен Америка елдерінде бұл сланың жанданып дамуы
өте қарқынды. Қытайда ... мың жыл ... ... қаруландыруда садақ,
найза, қылыш қолданды.
1900жылғы Европа-Америка басқыншылығын қарсы көтеріп ихэуандықтар үлкен
қылышпен сегіз државаның біріккн эскерімен ... ... ... қаруымен қылышпен шайқасты.Ихэтуандар қозғалысы Қытайлықтардың жаңа
европалық-американдық мәдениетке деген ... ... ... мәдениет қытай мәдениетінен артық екеніне сенбеді және
қытай мәдениеті жоғары ... ... ... Олар ... мен ... ... қылышынан анағүрлым жақсы екендігіне
көнгісі келмеді. Міне,сондықтан,ихэтуандар ... ... ... көтерілді."20
Халықтың билігі принципі . Бұл принцип гоминдан пікірінше халыққа тікелей
және жанама құқық беру деген сөз, бү_л дегеніміз, ... ... ... ғана ... ... ... органдарына референдум арқылы да сайлана
алуы, халық билігі формаларын ... ... ... ... ... билік қызметінің
5 бөлігі туралы оқытуы енеді: заңдық, соттық, орындайшылық, экзаменациондық
және контролдық. Бұл ... ... ... кемшіліктерден қүтқарып
қана қоймайды, сонымен қатар, сайлау жүйесіндегі қарсылықтарды да жояды ... ... ... әл-ауқаты приципі"- ұлы бірігу принципі (Датун). Халықтың ... ... ... күні ... ... ... ... сүрақ болып
тұр,- деп бастады Сунь Ятсен өзінің 1924 жылғы ... ... ... ... әл-ауқаты мэселесі барлық елдерде ... ... ... ... өсуімен қатр пайда болды.
Сунь Ятсен халықөтың әл-ауқаты принципін жүзеге асыру әдістерін гоминдань
бағдарламасында анықтап көрсеткен ... ... бұл ... ... екі ... ... көрсеттг.жерге деген құқықтың теңестірілуі
және капиталдың шектелуі. Осы екі эдіс ... ... ... ... ... ... ... деп саналды.
Басқа мемлекеттерде талаппен капитал дамуының дәрежесінің әр түрлігіне
байланысты халықтың әл-ауқаты мэселесі оларда басқаша болды. Қытайдың ... ... ... ... ... ... халықтың әл-ауқаты
мэселесін шешуде АҚШ пен Европа тэжірбиелеріне сүйену керек деп ойлады ... ... ... ... ... дамуы тежеледі",-дей келе
Сунь Ятсен - өзінің бір баяндамасын тамқтану мәселесіне арнады. Халықтың әл-
ауқаты принципінің ... ... - ... ... ... негізі - халық, ал халыққа тамақтану аудай қажет" деп ежелде
айтқандай тамақтану ... өте ... ... ... ... ... елдердің саясаткерлері бұл
мәселеге көңіл аударған жоқ. Тек, Европалық соғыс мәселелерін зерттей келе
Германия жеңілісінің нәтижесінің ... ... ... Германия Қандай
соғыс кезі болсын әрдайым жеңіп жүрді, Бірақ ... ... осы ... ... ... ... порттарын одақ эскерлері жауып тастады, Германияның
ішіндегі азық-түлік таусылып, халық пен ... ... ... деген Сунь Ятсен Ақш, Ресей және тағы басқалары державаларының
тамақтану мэселелері туралы мысалы ретінде баяндады. Және ... ... егу, егін ... әр жылы бір ... әр түрлі егін түрлерін егу
туралы, оған кері ... ... ... ... туралы, күріштің түп
тамырына дейін сорып алатын теміргіштерге қарсы күш ... ... ... ... ... мэселелерін шешудің тағы бір жағы киім
туралы көрсетті. Елде ... ... ... ... ... ... байланысты киім тігу, осыларды жүзеге асыру арқылы Сунь Ятсен
халықты жұмыспен қамту және ... ... ... ... ... ... тарау Қытай Республиксының жариялануы
1911. жылы 25 желтоқсанда Сунь ... ... ... Оны ... ... қарсы алды. 1911 жылы 29 желтоқсанда 17 революциялық
провинция өкілдері Нанкинде ... ... ... ... ... ... етіп Сунь ... сайлады.
1912. жылдың бірінші қаңтарында Нанкинде Сунь Ятсен президент тағына
отыруы салтты түрде өтті.
Ант қабылдау мен бір ... ... ... ... ... ... Декларацияда Сунь Ятсен өз үкіметінің ішкі және
сырты саясатының ... ... атап ... Ішкі ... байланысты
Сун Ятсен өз алдына ел терреториясын және онда түрып жатқан ... ... ... барлық әскери күштерді басқаруды орталықтандыру, елдің
салық және ... ... ... көздеді.
Сунь Ятсеннің революциялық үкіметінің алдында түрған ... ... Юань ... мен ... ... ... жою
туралы келісімге келу болды. Тағы бір маңызды міндет, шетел державаларының
республикалық үкіметті ... Осы ... ... қолындағы теңіз
кеденінен түсетін ағшалай ... алу ... ... Сунь ... ішкі қаржы базасы болмады.
Республикалық Уақытша Нанкин үкіметінін министрлерінің көпшілігі либерал-
конституционалистер (министр юстиции У Тинфан, ... ... ... ... ... министрі Чжан Цзянь) немесе Цинь үкіметі кезіндегі ірі
чиновниктер ... ... ... Чжен ... ішкі ... министрі Чжен
Децюань, әскери теңіз министрі Хуан Чжуньин).1
Сунь Ятсеннің жағдайы өте ... ... 1914 жылы ... ... ... ... ... нәтижесінде , ол ешпір мэселені шешпеді.
1912 жылы 5 қаңтарда " ... ... ... ... " жарйяланды. Онда Сунь Ятсен шетел державаларына Қытай
Республиксын мойындауы ұсынды.Жолдаудың кіріспесінде Қытайдағы
жаңадан ... ... ... ... ... еркіндігін
білдіретіндігі және Қытайда екі жүз алпыс жеті жыл бойы билеген маньчжур
абсалютизмі ... ... ... қарым- қатынас жүргізу үшін ... ... ... ... үкіметі мен ... ... ғана ... Ал,революция басталған
соң
жасалған келісөздер мойындалмайды.
2. Сонымен ... ... ... ... алған ішкі
қарыздардың революцияға ... ... ... соң ... қарыздар мойындалмайды.
3. Революцияға деиінгі шетел мемлекеттері мен немесе жеке шетелдік
азаматтардан ... ... ... мен ... Республика аумағындағы барлық шктел азаматтардың өмірі мен
мүлкін қорғауға Республика міндеттеледі.
5. ... ... ... ... ... күш ... ... келе жолдауда Қытай Республикасының президенті, Қытай
әлем халықтарының тең мүшесі ... ... ... ... Текст
барлық Қытайдағы шетел дипломатиялық миссиялары мен газет редакцияларына
таратылды.
Жолдау текстінде Сунь ... мен ... ... ... Цинь ... ... болмауы үшін барлығын жасандағын
көреміз.
Сунь Ятсеннің 1912 жылғы он ... ... ... ... ... министрі Ван Чунхуиға республикалық үкіметті мойындауын сүрап жлдаған
хаты сияқты бұл ... ... да ... ... державалары Юань Шикайды қаржы жағынан қамтамасыз етіп отырды.
Ағылшындарға ... ... ... Сунь ... жолдауын суық қрсы
алды. " Пекин деиле ньюс " Сунь Ятсенді қаралап жазған ... ... " ... " 1912 ... 21 қаңтардағы басылымында Сунь Ятсен
туралы " Қытайдағы ағуал нашарлады... Доктор Сунь ... Юань ... өз ... ... ойы бар деп күмәндәнады, деп ... ... ... ... ... ... ... державалары билікте маньчжурлық режимді
сақтау керектігін түсініп, Қытай ... ... ... ... кандитатурасын қолдады. Учан көтерілісінен соң Юан Шикайды премьер-
министр етіп тағайындау идеясын ... ... ... үхынған еді.Бұл
инициативаны кейін Англия,Франция,Германия да ... және ... ... " ... ... қоюды тапсырған еді.1911жылы желтоқсан
айының басында Юань ... төрт ... ... ... ... күресу үшін Солтүстіктің барлық әскери күштерін
біріктіру ... үш ... лиян ... ... ... екі ... да соғысты тоқтатуды талап етті.
Империалистік державалар өздерінің ... ... және ... ,екі ... ... ... ... қарсы
көрініс табады деп қауіптенді.
1912 жылдың көктемінде шетел державалары ... Сунь ... мен ... ... империалистерден ұлттық тәуелсіздікті қоғауларына
күннен күнге теріс көзбен қарап, қарсы пікір қалыптаса бастады.
Революциялық ... ... ... ... Сунь ... шетелдер
державаларының өкілдеріне өз үкіметіне қолдау сүрап өтініш білдірді. Бірақ,
бұл өтініш ... ... ... ... ... ... ешбір ақша
болмады, революциянерлер өздерін державалар оларды республика ретінде
мойындасымен шетел ... ... ... ... ... деп ... жылы Сунь ... мен Нанкинде кездескен журналист Мак-Комик сол
кездегі жас республмканың қандай қйын жағдайда ... ... ... ... ... Мак-Комик,-... менімен республиканы қалайда шетелдер
мойындау керек екендігі туралы сөз қозғады... " "Біздің республика ... өмір ... ... ... ... ... шекарасына дейін созылып
жатқан 15 провинциямыз бар. Біз үкімет құрдық, бірақ, ол заңсыз. Ары қарай
бұлай ... ... ... ... ... ... ... бізді мойындамау
себебін білмейді және шетел ... ... ... Сіз білесіз,
барлық жерде халық арасында шетелдіктерге деген қарсылық кездеседі және ол
күшейіп кетуі ... Біз ... ... ... ... көтерілген халыққа
айтар жауабымыз жоқ. Іс жүзінде барлығы... ... ... ... ... бізді қағаз жүзінде қаламайды. Сіздер бізді моындауларыңыз
керек!... "3
Ал, Нанкин үкіметінің қаржылық жағдайы туралы Мак-Комик былай деп ... ... ... ... ... дей ... ... қаржы
көздері болмады, Қытайдығы теңіз кеденінен ... ... ... ... болды және одагн келген пайданың бэрі Қытайдың шетел
мемлекеттеріне деген қарызын төлеумен кетті. Ал, ішкі ... ... ... ... ... болды, сонымен қатар темір
жолдармен өндіріс орындарынан түскен ... да ... ... ... ... ... республикалық Нанкин үкіметін сақтап қалуға тырысуы туралы,
сол себепті шетелден қарыз алу эрекеті туралы 1912 жылы ... ... ... Дж. Блэндтің " Недавные событие и нынешняя политика в
Китае " ... ... ... көрініс тапқан; төрт державалық
51
банктерінің концерциумы басынан-ақ, Юань Шикайды қолдағандықтан, Сунь Ятсен
1912 жылы "Мицубиси" ... ... ... ... Нанкин үкіметіне
Жапониядан 10 млн. таәл қарызды, бұл компанияға есесіне Нианцз өзен арқылы
жүзу қүқын беру арқылы алмақ ... ... мен ... ... ... ... ... банктер консорциумы мүшелері Англияның иницативасы
бойынша Жапония мен Ресейді осы ү_йымға кіру туралы арнайы шақыру берді.
Сунь ... ... ... ... іскерлердің үсынған ұсақ бірнеше
қарыздарын алуына тура ... ... ... ірілері "Чжаошанцзюй "
компаниясы 10 млн. иен компанияга иелік ету ... ... ... 12 млн иен , ... ... ... басқару бөлу
мақсатында және 3 млн. юань ... ... ... жол ... ... ... болды.
Осы қарыздарды беру арқылы Жапон капиталисттері Англия иелігіндегі ... ... ... ... ... келді. Сонымен
қатар, Қытайлықтар теңіз жолдарына иелік ету, көмір, темір рудасы, ... ... жол ... өз ... алу мақсатында осы қарыздарды
берді. ( Бұл уақытта Жапон үкіметі Қытайда монархияның сақталуы үшін ... ... ... Сунь ... ... осы теріс пиғылын ... ... мен ... ... ету ... осы ... алуға
тура келген.
Империалистік державалар Сунь Ятсен қысымын ... ... ... Юань ... ... ... ... баспасөз ұйымдарын да Юань Шикай пайдасы үшін Сунь Ятсенге және
оның жақтастарына қарсы ... ... ... ... ... ... ... көре бастады. Тіпті оның бүрынғы
жақтастарында оның уақытша президент тағын Юань ... ... ... Шикайды шетел державалары қолдап ол республиканың түрақтылығын сақтап,
елді біріктіреді, деп Сунь ... ... ... ... ... ... үкімет сүрауларына қарамағанда
Ресейдің большевистік партиясы және оның көсемі В.И. Ленин ... ... Сунь ... ... ... ... ... басылымында Синьхай революциясы қарсаңында
Қытайдағы революцияның қозғалыс туралы жүйесі мақалалар ... 1911 жылы ... ... қос одақ ... ... ... ... режиміне қарсы сөздерін қолдаумен жазды. Сонымен
қатар бұл басылымда мынадай журналистер ... ... ... ... С.М. Нахимсон "Новый успех
социализма," М.М. ...... ... ... ... ... болыневик публицистер де қарастырды Н.Н
Батурин, М.С. Ольминский, Н.М. ... ... ... 1912 жылғы ақпандағы басылымның бірінде
Шиндай өлең жолдары келтірілді: " Приветствую ... ... ... твой ... " За права и свободу ! " Страна бесправия, тепер из
края в край Ты ... ... ... ... жылы қаңтардың 6-сы бүкіл Ресейлік ... ... ... ... ... ... В.И. ... "Қтай революциясы
туралы" былай делінді: "Конференция, в виду ... ... ... ... газет, пропагандируюших в ... ... от ... ... ... движением в нем
пограничных с Россией областей, констатирует мировое значения ... ... ... , несущей освобаждение Азии и подрывающей
господства ... ... ... революционеров-
республиканцев Китая, свидетельствует о глубоком воодушевлений и полной
симпатии, с ... ... ... за ... ... ... в ... и
клеймит поведения русского либерализма, подержевающего политу захватов
царизма "
Синхай революциясы ... ... ... ... мен ... жолындағы маңызды ... ... ... ... ... арқасында, көпғасырлық цин монархиясының
үстемдігі жайылып республикалық режим орнады. Бірақ, Синьхай революциясы
билікке Қытай ... жаңа ... ... алмады.
Синьхай революциясының әртүрлі аспектілерін зерттеген советтік Қытай
тарихшылары: Е.А.Белов, Л.А.Березный,
Л.Н.Борох,А.А.Волохова,Ю.М.Горущянц,А.М.Григорьев,
В.И.Данилов,Л.П.Делюсин,Г-В.Ефимов,Д.Н.Зильберг,Н.Б.Зубков,Н.М.Калю
жная,Е.Ф.Ковалев,А.С.Кастяева,А.Г.Крымов,В-Н.Кучунов,Л.С.Кнезаджян,А.
В.Меликсетов,О.Е.Епошнин,С.Н.Микиторов,Л.Н.Новиков,Е.Ю.Стабурова,Г.
Д.Сухарчук,С.Л.Тихвински,Ю.В.Чудодеев және тағы басқалары.
Сондай-ақ, революцияның мынандай қүжаттары орыс ... ... ... ... ... Ятсеннің таңдамалы
шығармалары ".Совет кезкңінің тарихшылары өздерінің мақалаларында,
кітаптарында және ... ... ... ұлтшылдығын өрістеткен,Синьхай ... ... ... буржуазиялық-революоциянерлік күрестің аңызды бөлігі
болып табылды және " ұлтшылдық" лозунгісі Цин монархиясын құлатуға әкелген
орасон зор роль ... деп ... ... ... ... осы ... ... ұлтшылдығының үлы державалық , хандық шовинизміне тән
реакциялық жақтарын да қарастырды.10
Қытай ... ... ... да 60-шы жылдарының басында Қытайдағы
антиманьчжурлық күрестің прогрессивтік жағын ... ... ... ... ... ... ... көрініс тауыпдытайлықтардың маньчжурлықтарға қарсы күресі
ретінде болып ... ... ... —тарихшысы Уюичжан,(кезінде Синьхай
революциясына қатысушыларының бірі ... өз ... ... ... Сунь ... ... ... болды*~және "
халықтың басым көпшілігінің революция жағында болуы тек, олардың Цин
үкіметіне қарсы ... еді, ... ... ... ... ... және ... болды. Қытайдың барлық провинциясында кең етек ... ... ... ... ... ... ... маньчжур
аристократының қолында болды. Оларды халық жек көрді.12-
Уюичжан,Синьхай революциясының үлы жетістіктерінің бірі монархиялық
құрылысты ... деп атап ... Оның ... ... бұл жеңіске Қытай
халқының барлық өкілдері қуанды,ал буржуазия және ұсақ буржуа ... ... ... ... жылдарының басында кейбір Қытай тарихшылары Цин династиясының
прогрессивтік жағы ... көп ... ... ... ... ... күресін "сол кезеңдегі топтық күрес қатарындағы жел айдаған толқын
ретінде бағалады.Синьхай ... ... ... ... ... болды.
"Синхай революциясы империялизмге ... ... ... ... ... ... ... пен феодалдық күштерінің өзі
емес, Қытай халқы мен ... ... ... ... болды.
Жалпы Қытай тарихшыларының басым көпшілігі Фудань Университеті мен Шанхай
педагикалық Университетінің оқытушыларының бірігіп жазған, ағылшын ... ... Лю ... ... ... ... ... империалисттердің тәуелсіздігінен босату болды деп түсіндіріледі және
Синьхай революциясы 1894 жылы ... ... 1898 жылы ... ... жылы ... ... бағалайды. Бүнда авторлар империалистік агрессорлармен Қытай ұлты
арасындағы қайшылықтың ... ... ... жерде біз Қытай тарихшылары арасында көзқарастың бірлігі жоқтығын,
көреміз.
1975 жылы Американ Қытайтанушысы Уинстон ... 1911 ... ... туралы Синьхай революциясына қатысты. Қытай Халық ... ... ... ... ... ... Автор
алпысыншы жылдың басында Қытай Халық ... ... ... ... ... ... пікірталастың
өрістеген кезеңі болатыны туралы айтады және ол пікірталастар барысында
"солшылдар" революцияда ұлттық ... ... ... ... ... революцияның антиманьчжурлық бағытта болғанын айтады. Бұл кітап
кіріспесінде Альберт Фейерверкер,Синьхай ... ... ... ... ... түсінуде байланыстың аздығын жазады.16
Синьхай революциясының ... ... ... да ... аз ... ... ... Мэри Райттың" Китай в
революци. Первая фаза.1900-1913гг." деген Вентворстағы ғылыми конференция
негізінде құралған ... ... ... қарсаңындағы Қытай
национализмінің үш жағын атап көрсетеді, яғни, антиимпериялизм сол заманғы
ұлттық ... ... ... ету және ... ... ... ету. Осы ... ішінде антиманьчжурлық жағы ... ... ... деп ... ... ... М.К. Бержердің Райт көзқарасынан айырмашылығы, ол
революция буржуазиялық түрде болды дейді. Ол ... ... ... ... ... ... болғандықтан және ол топ ретінде толық
күш ... ... ... ал ... күш ... ... шэньси,провинциялдық кеңес
56
комитетінің мүшелерінде болды.Бержер пікірінше Юань ... ... ... ... ... ... ... революция келе алды.
Синьхай революциясының тарихы туралы ағылшын тіліндегі
американдық-қытайтанушы Э.Родс(Гуандун провинциясындағы
революциялық қозғалыстың ... ... ... (1911 ... ... мен ... провинциясындағы реформаторлық жәнеғ
революциялық қозғалыстар туралы);М.Гастер (1911 жылдың қарсаңындағы Қытай
интелегенциясының саяси ... ... ... ( ... ... ... ... әрсері туралы) және тағы
басқа еңбектерін атап көрсетуге болады.
Осылайша біз тарихшыларымыздың ... жаңа ... ... тарихы туралы зерттеудің көптігі және шетел тарихшыларының
бұл революцияның ... ... ... ... көреміз.
1911 жылы 10 қазанда кешке Қытай " жаңа ... ... ... ... ... ірі ... және өнеркәсіп қаласы Учанда 267 жыл
бойы Қытайды билеген маньчжур өктемдігіне қарсы көтерілісті бастады. Келесі
күннің таңында маньчжурлар-Хубэй және ... ... ... Чэн, ... ... басшысы Чжан Бао және тағы басқа жоғары ... ... ... Хубэй провинциясының жергілікті буржуазия және
либералдық помещиктердің революциялық ... ... ... ... жаңа жыл санақ енгізілді.(1644 жылы Қытайға
маньчжурлардың ... ... ... ... ... " Сары ... туған күннен бастап). Сонымен қатар, алдын ала ... ... ... Онда маньчжурлық Цин династиясының
қылмыстары туралы, елдің барлық провинциясына, барлық ... ... , ... ... шығуды өтіну туралы және
57
империялистік державаға Цин үкіметін қолдамауды өтіну туралы жазылған.
Революцияның ... ел ... ... ... ... байланысты болды. Учандағы "жаңа армияның солдаттары мен унтер-
офицерлерінің басым көпшілігі ү_сақ буржуазия интелегенциясынан шыққан.
Олар революционерлердің үгіттеуімен Цин ... ... ... көзі ... ... ... жауынгерлердің көбі өздеріне қарсы " жаңа
армия" унтер-офицер екенін білді.
Бұл туралы олар ... ... және ... ... ... ... ... өздерінің аздықтарына байланысты ешқандай
шаралар қолдана алмады.
Учандағы әскери үкімет қытай ... мен ... ... ... деген ынтаға сүйеніп, Цин әскеріне қарсы мықты қорғаныс құрып
қойды.
Учан көтерілісі туралы ... Цин ... ... ... да ... ... көпшілігі бүрынғыдай өмір ... ... ... ... ... басқарған Қытай буржуазиялық революционерлері
1906 жылдан бастап оңтүстік провинциясында бірінен соң бірі жалғасқан
көтерілістер ... ... ... ... ... ... ... көбеюіне қарсы , коррупция мен жергілікті басшылардың
үстемдігіне қарсы елде стихиялық антиүкіметтік көтерілістер мен ... ... ... деген оң көзқарас тудыра бастады.
1911 жылғы жаздағы Пекинің шетелдік банктер консорциумына тамір ... ... ... мен ... арасында кедергігі үшырады.
58
Бүкілхалықтық қарсылыққа кез болған маньчжур үкіметі елді билей алмады.
1911жылы 18 қазанда Учан көтерілісін басқа ... ... ... елшісі былай деп ... " ... ... ... ... ... ... мүддесін қорғаған революционерлер жағында...Қытай
халқы ұлтшылдар пайдасына ақша жинап,Ханькоудағы ... ... ... ... ... тек ауқатты қытай көпестері қатысқан жоқ,
сонымен қатар,өздерінің ауыр еңбегімен тапқан ... ... ... Цин ... қарсы күресіне көмектесу үшін жинады.1^
1911 жылы қазан - желтоқсан ... ... ... эр ... эр түрлі уақытта және эр түрлі жағдайда асты.
1911 жылы 29 ... ... ... ... ... 16 жыл ... ... Қытайдың үлы революционер-демократы
доктор Сунь
Ятсенді Қытай Респупликасының ... ... етіп ... ... ... үкімет құруды тапсырады.
Бұл үкімет буржуазиялық-демократиялық ... ... ... мен ... жарияланды,
эйелдерге сайлау қүқы берілді, барлығына бірдей ... ... ... ... мен ... ... Сунь Ятсеннің өз елін тек
демократиялық қүқық пен қамтамасыз етуді ғана ойламай, оның материялдық
жағдайын жақсартуға ... ... ... ... ... және әскери билікті маньчжурлар мен
жергілікті ел арасында жүрген ,елдегі билікті басып ... ... ... Шикай қолына тапсырды.
Қытай буржуазиясы мен ... ... тез ... ... ... пен Юань Шикай басқарған елдің орталығы мен
59
азаматтық соғыстан қорыққан Сунь ... ... ... биліктен
құлату орнына өзінің президенттік тағын Юань Шикайға беруге мәжбүр болды.
1912 жылы 12 ... ... ескі жыл ... ... ... ... алты күн ... Цин династиясының билеуі ... Юань ... " Цин ... ... ... ... "
жасады,яғни, император отбасы мен маньчжур аристократтарына деген арнайы
жеңілдіктер: император Пекин жанындағы ... ... ... иесі ... ол ... ... Пекиндегі қысқы сарайында түруға рүқсат етілді,жыл
сайын қазынадан республика 4 млн. күміс ... үшін ... ... ... ... тарапынан қытайға келген әрбір
шетелдік монархқа көрсеткендей құрмет көрсетілді,императорда ... ... ... ... ... ол ... үкіметтен басқа да
жеңілдіктер алған./Ғ
Қытай буржуазиялық өкілдерінің Нанкин ... ... ... парламенттік жолмен Юань Шикай мен оның артында түрған феодалдық-
кампрадорлық күштің билігін шектеуге деген Солтүстік ... және ... ... өкілдері эрекетінен ештеңе шықпады. ... ірі ... ... ... Юань Шикай билікті өз қалауымен
басқаруға кірісті, буржуазиялық парламенттік оппозиция өкілдерін жойды,
1913 жылы ... ... ... ... " ... ... ... атауға ие болған Щығыс Қытай провинциясының буржуазиялық және ұсақ
буржуазияның радикалды күштерінің көтерілген қозғалыстарын басып жаншыды.
Елде Юань ... ... ... ... ... ... және ... күштердің қатал
әскери диктатурасы ... ... үшін ... ... ... ... ... Оны шешудің революциялық жолы тек, ¥лы Октябрь
социялистік революциясына келіп тірелді.
Синьхай революциясының билікке Қытай ... ... ... ... ... Цин ... қарулы жолмен құлатуды көздеген Сунь Ятсен
басқарған революциялық ... ... ... ... келе алмауын
Қытайдағы капиталистік қатынастың пайда болуы мен Қытай ... ... ... тауар-ақша және қолөнердің Қытайда орта ғасырларда
жоғары қарқынды дамуына қарамастан, капиталистік қатынас елде тек, ... 70-90 ... ... бұл ... Қытайдың батыс державасына
эсіресе Англия, Франция елдері үшін зорлық пен " ашуының " ... ... ... пен ... идеология қотықтаған көп ғасырлық
Қытайлық ... ... ... ... рет 1840-42 ... соғысында британдық экспедициялық күштерінің пушкасымен және
1856-60 жылдардағы екінші (апиын) ... ... ... күшімен бұзылды. 1853 жылы "Қытай және ... ... ... Дейли трибюнда " жарияланған мақалада К.Маркс
былай деп жазды: ... ... была ... ... ... старого
Китая. Когда же этой изоляции при содействии Англии был ... ... ... должно было наступить также ... ... ... ... ... в ... ... гробу
мумии, лишь только к ней получит доступ свежи воздух " ... ... ... өнеркэсібі дамыған капиталистік ... ... ... ... әсер ... ... ... және антифеодалдық шаруалар көтерілісінің ішкі себептері,
"Малый мечь","Триада" тағы ... ... ... антиманьчжурдық
жасырын қоғамдардың көптеген көтерілістері, Цинь империясының хандық
емес ... ... ... күрестер), манчжур — қытай феодалының үстем тап өкілдері
XIX ғасыр 60-90 жылдары "өзін өзі ... ... ... ... ... артиллерия,тез ататын автомат, тағы ... ... ... ... сол ... ... ... үлгілерін алу, сонымен
қатар қазіргі заманғы машина өндірісі мен байланыс құралдарын, армия мен
флот мүқтаждықтарын қанағаттандыратын басқа да құрал-жабдық түрлерін
Батыс елдерінен алу. ... ... ... ... ... ... феодалдық қатынастар ... көп ... жаңа ... ... ... ... болмау үшін олардың
мүддесін қорғайтын заңдар шығарды. Қытайға Батыс техникасымен қатар,
XX ... ... ... ... идеялары да ене бастады.
В.И.Ленин былай деді "Қытайлықтар өздерінің азаттық идеяларын Европа
және Америка елдерінен алды" деген1?
"Өзін-өзі дамыту ... ... ... ... ... ... феодал-ң көрнекті мүшелері таипин эскерлерінің шаруалар
көтерілісін басуда және басқа да ... ... ... ... ... күшейген дэстүрлі Қытай қү_рал-жабдықтырына қарағанда қазіргі
заманғы машина ... мен ... ... ... ... көзі жеткендіктен өз мүдделері үшін, өз болашағының ауқатты
болуы үшін капиталистік кәсіпкерлікке ақша сала ... ... ... жеке ... қолөнершілер капиталында салды. Осылайша Қытай
қоғамында капиталистік құрылыс орнады. XIX ... ... ... шетел
капиталына жататын жеңіл және қалалық коммуналды өнеркәсіп орындары мен
қазіргі заманғы ... ... ... ... бастады. Шетел капиталистері
цин үкіметінен осындай өнеркәсіп ... ... үшін ... ... ... ... ете бастады. Империал-н державаға тэуелді Қытайдың
жағдайы 1901 жылы соңғы ... ... ... ... ... Бұл ... цин ... мен державасының 1899-1900
жылдары солтүстік
62
Қытайдағы антиимпериалистік, антиүкіметтік ихэтуань көтерерілін басуға
бағытталған сегіз (8) ... ... ... кейін бекітілді.
Қытай буржуазиясының тап ретінде қалыптасуы XIX ғасыр 70-90 ... ... XX ... ... он жылдығына дейін бұл процесс толық
аяқталып болмады. Бү_л жас, ... ... және ... ... ... ... аз, тіпті ... ... және ... ... ... ... ... саяси
жағынан жетілген бөлігін эмигранттық буржуазия құрады.
Оған кезінде елден эмиграцияға кеткен және Англия, Франция; ... ... ... ... отарлық иеліктерінде ... ... ... Азия ... ... цин ... державасының отарлық экспансиясынан Қытайдың ұлттың мүддесін
қорғай ... ... ... өз ... туған жерінде капиталистік
кәсіпкерлік ашуға үмтылған ... ... ... ... ... - ... деп ... Ежелгі Қытайдың дэстүрі
бойынша олар өз еліне келгенде жер алып, кәсіп құрып жер шаруашылықтарымен
айналысып, туған-туыстарына көмектесетін болып және олар ... ... ... и земля",мСтарший брат" және тағы басқа
ұйымдарға белсеңді араласқан. Қытай буржуазиясының ... ... ұсақ ... ... сауда және транспорт
компаниясының басшылары, жеңіл өнеркәсіп орындарының, фабрика, экспорттық
шикізат, өңдеу орындарының және ішкі ... ... үшін ... орындарының басшылары құрады!
Өнеркәсіп орындарының кәсіпкер басшыларында шаруа - ... ... ... ... ... ... жер учаскесі болды. Буржуазияның
бұл ... көбі орта ... ... оқымыстылар бөлігінен
шыққан және Қытайдың Шығыс, Оңтүстік, Орталқ ... ... ... ... күрестің
63
дэстүрлері өздеріне тым күшті әсер етіп жатқанын ... және де ... ... провинциялары 70-90жылдары ашылған шетел миссионерлерінің
қызметіне деген бүкіл халықтық қарсылықтарда өз әсерін білдірді.
Антимиссионерлік күресті христиан уағыздарында арнайы феодалдық ... ... ... ... ... ... ... бұл бөлігінің ... ... ... ... ... да ... буржуазия өкілдерінен 1895-1898 жылдары реформа үшін болған қозғалыс
идеологтары Кан Ювей және Лян Цичао сияқты өздері реформалаған конфуциалдық
идеяны жаңа қоғамдық ... цин ... Цзай ... ... ... реформаларын түсіндіру үшін өз күштерін салған көрнекті идеологтар
шыққан.
"Өзін-өзі жетілдіру саясатының " ... ... бірі ... интеллгенциясының келуі болды. Олардың біраз бөлігі шетелден
оқудан қайтқан ... ... ... осы ... құрылған оқу орындарын
бітірген мамандар еді. XX ғасыр басында цин үкіметі ... ... ... ... ... әсіресе шэньси және ұсақ буржуазия
өкілдерінен шыққан жастарды Жапонияға оқуға жібере бастады. Бұл ... ... жас ... ... ... ... қатар цин монархиясына қарсы революциялық күрес ... ... ... айналды.
XX ғасырдың алғашқы он жылдығы өнеркәсіптің дамуымен көрінді. ... ... ... ... ұлттық текстилді өнекәсіп тез қарқынмен
дамыды, сонымен қатар жеңіл өнеркэсіртің басқа да түрлері дами ... , ... ... ... темекі, сіріңке) бірақ қытайдың ұлттық
буржуазиясының сол зщамнғы өнеркэсібіне салған капитал көлемі 40 жылда ... ... 140-150 млн. ... ақшасын құрады^
64
Қытайдың әлемдік нарыққа бүкіл ел көлемінде ескі ... ... ... қатар өзінің негізгі позициясын сақтады. Қытай
қоғамы ү_заққа созылған өтпелі кезеңді басынан өткерді.1
Е.А.Белов бұл ... ... ... ... цинскую
монархию, оказавшуюся неспособной реагировать на изменения, происходившие в
базисе, ... у ... теже ... которые представляли физическое и
структурное превосходство старых, традиционных ... ... ... ... и ... ( как это ... последуюшая
история) переходный период ",-деп сипаттама берді.2^
Синьхай революциясының сәтсіздіктеріне байланысты өзінің сыншыл бағасын
1912 жылы ... (цин ... ... 3 ай ... кейін)
Ханькоудағы Ресей елшілігіндегі Ресей секретары А.Вознесенский мен ... ... ... Син ... Ол Сунь Ятсен жақтастарының бірі
болды және Нанкиндегі уақытша революциялық үкіметінің ... ... ... , ... ... ... бүкіл эскерін басқару
қызметтерінде болды.
"Революцияның басталуымен ... ... Хуан ... және үкіметтің нағыз құрамына, армия мен әкімшілікке, жаңа
құрылысқа тэн емес ... ... жау ... ... ... ... ... Батыстың үлы идеясын Қытайдың өміріне қолдануға
тырысқан Қытайдың жас буынының күштері жүзеге ... Елде ескі ... ... аз қалғанын білгенде... және маньчжур эскерлерінің қандай да
болса ... мен ... ... ... ... алмағанын білгенде
империяның ірі саноаниктері біріккен соң бірі республика жағына ... Өз ... ... ... көбейе түсті.Бүндай сановниктердің
көпшілігі... менің ойымша тек бір ғана ... ... ... ... ... жерін жоғалтып алмау мақсатында... Өкінішке орай жағдай ешкім
ойламаған ... ... ... тек
65
мемлекеттік ұйымдарын ғана емес, жаңа режимнің енгізілілуі, жаңа идеяның
енуі,Қытайдың бүкіл экімшілік басқару өмірі чиновниктер қолында болды" &
Жаңа ... ... ... мен пролетарияттық жеткілікті
жэрежеде жетіле қоймуы, феодалдар тобының күштілігі мен феодалдық
конфуциялық ... ... " ... ... ... дайындығына, және қытайлықтардың
қоғамдық топқа жататынына байланыссыз барлығының Цин монархиясының құлауына
қарсы ... ... әсер ... революциясындағы қытай буржуазиясының ... ... ... ... түрінде көрініс тапты. Революция
қарсаңындағы буржуазиялық ... ... ... Цин ... және ... маньчжурдың
түстемдігі туралы қатал сын жазылды.
1905 жылы тамыздағы Сунь Ятсен құрған ... ... ... ... ... да осы) ... алғашқы
мэселе былай көрініс тапты: "Смыть 260- летний позор подчинение ... нашу ... ... 4000- ... историю, и обеспечить счастье и
процветание 400 миллионам человек "І.ь
Ұлттандыру мэселесі- маньчжурлерден ... ... жаңа ... ... ... иеленді. Революцияның ұлттық мақсатын анықтай
отыра, Біріккен Одақ декларациясында былай делінді: " Біз ... ... ... ... ... шығыстың варварлық тайпаларынан
шыққандар". Мин династиясы ... олар ... ... ... ... жасап түрған.
Кейіннен Қытайдағы қарбалас жағдайды пайдаланып, ел ішіне кіріп, Қытай
мемлекетін жойып ... ... алды және ... яғни ... құлы етіп ... Миллиондаған қарсы білдіруші адамдарды ... ... 260 жыл бойы біз ... жоқ ... өмір сүрудеміз. ... ... мен ... ... ... таусылды"-1?'
Басқа революциялық ұйым - " прогресстің біріккен одағы" - 1907 ... өз ... да ... ... ... ... шақырды
және маньчжурдың Қытайдағы жаулап аоғандағы жауыздықтары туралы, цинь
экімшілігінің эділетсіздік әрекеттері ... ... ... ... " ... ... киім киіп тамақ ішіп отыр, кейде бү_л да
оларға жеткіліксіз болып біздің ар-намысымызға тиіп қорлайды... ... ... күні түні ... етіп ... ... ... ... заңсыз соттап, олардың өмірін бекерге құртады "гі деп
жазады.
Декларацияда цинь ... ... ... ... ... ... " ... шетелдіктерлің айтқанын ... ... құлы ... ал ... ... құлы ... ... жерлерімізді бүгін бір шетелдіктерге берсе, ертең ... ... пен ... арасындағы келіспеушілікте маньчжурлықтар
халықтың жағында бір сөз сөйлемейді керісінше, ол өз ... ... ... үшін ... ... олар ... ... теміржолдарды береді, шикізат көздері мен кеденді солардың ... ... ... тек ... ... тағын
сақтауға көмектесуді сүррайды... маньчжурлер өздерінің өмір ... үшін ғана ... ... ... ... ... ... жақсы ниетпен келген жоқ, егер біз маньчжурларды жойып, елде ... ... ... ... қорлық жасай алмайды "Ч
1911 жылы 12 қазанда цинь үкіметіне қарсы учан гарнизонының жеңісті
көтерілісінен соң ... ... ... ... ... үкімет " бүкіл
елге жолдауында "Цинь империясының барлық провинциясының халқын маньчжурлер
империясын құлатуға шақырды және ... ... ... ... ... ... естеріне салды; Қытай
халқының ұлттық салт- дэстүрлерін таптағаны, цинь ... ... ... ... ... ... ... елінің табиғи байлықтары мен
теміржол құрылысы және тағы басқа ... ... ... ... ... эрқайсымыздың өміріміз бен мүлкімізге эр күні қауіп ... ... ... ... ... азат ... хань ... атын көтерейік " - деп жолдауда көрсетілді^
Журнал "Миньбао"- біріккен одақ органы- Қытай халқының 260 ... ... ... ... ... ... ... жаулауы, Қытай патриоттары тарапынан көрсетілген Цинь
императорына қытай паттриоттары тарапынан көрсеткен цин империясына ... ... ... ... және ... да ... ... туралы мақалаларды,өткен көтерілістерді маньчжурларға
қарсы оқырмандарды ұлттық сезімге тэрбиелеуді көздеді. Көптеген материалдар
Қытай революционерлеріне Цин режимі мен күрескен ... ... ... Сю ... және тағы ... ... маңызын түсінуде кейбіреулер басқаша түсінеді. "
Революцияның мақсаты маньчжурларды ұлт ретінде жою емес біз ... ... жек ... тиіс ... тек ... зиян ... ғана"-
деп Сунь Ятсен "миньбаоның бір жылдық салтанатты мерекесіне жиналған жиында
айтты.- Бұл өте үлкен қате...Егер ... ... ... ... келтірмесе біздің олардан кек алуымыздың қажеті жоқ".^
Сун Ятсеннің жақтастары Чжан Тайань национализм идеясын түсінуде бірінші
орынға ... кек ... ... " Минбаодағы"," Кек алудың заңдылығы
жайлы " деген мақаласын Чжан Тайянь мынадай сөздермен басталады: ... ... мэні кек ... ... ... эділеттілік" мақаласында да ол" қорлағаны үшін
жануарлар да кек ... адам кек ... ... ... қан, ... бұл
туралы конфуций идеясы да айтады, бұл жерде біз ұлттық кек алу жөнінде
айтамыз."*'
Чжан Тайян ... ұлт және ... ... шовинистік түрде
көрінді...
Қытай революционерлерінің ұлттық көзқарастары ... ... ... ... ... ... күшті әсері негізінде
қалыптасты.
Цин империясының құлағанынан кейін Сунь Ятсен ... жиын ... " үш ... принціпіне " жаңа түсінік берді: "он интерпретировал
принцип " ... как " ... ... ... ... от
посягательства иностранцев ",принцип" народовластие" как " искоренение
такого зла, как монополия кучки ... в ... ", и ... ... как ... кучки капиталистов с целью предоставить
всему народу свободу в области производства "? ... бұл ... ... ең ... ... да ... жарияланғаннан кейін буржуазияның ұлттандыру принципі
ханьдық емес халықтарды ассимиляцияға ... ... өз ... құрамына зорлықпен эр кезеңде кіргізген
монғол, тибет, үйғыр және тағы ... емес ... ... Республика сы құрамында сақталуын қамтамасыз
етуге бағытталды.
1912 жылы пайда болған Қытайдағы буржуазиялық ... ... ... " ... халықтың ассимиляциясы " немесе ' расалар
ассимиляциясы " ... үран ... ... 1912 жылы ... ... революциялық біріккен одағының бағдарламасы өзінің тоғыз пунктінің
екінші пункінде "расалар ассимилизациясын жүзеге асыруды " ... ... ... ... ... ... бағдарламасындағы 11 пунктінің 3-ші пунктінде "ұлттарды
ассимилизациялау және бір бүтіндей мәдениет құру " деп ... Юань ... ... құрылған парламенттік Прогрессивтік партия, өзінің үш
принциптік жарғысының ішінде "улттандыруды жүргізуді " ... ... ... ... ... ... ... асыруға тырысты".* "Қытай социолистік ... ... ... етті".2Сунь Цзяожэн инициятивасы бойынша 1912
жылы тамызында құрылған, ... Сунь ... Хуан Син және тағы ... ... ... ... одақ ... ¥лттық
партиясы(Гоминьдан), өзінің 5 ... ... 3-ші ... ... ... " талап етуді алға қойды."*
В.И.Лениннің 1912 жылғы маусымдағы "Демократия и ... в ... ... мақаласында Синьхай революциясы қарсаңындағы Қытай қоғамындағы
негізгі қайшылықтарды былай деп көрсетті:
"Объективное ... ... ... ставят на очередь дня в жизни чуть не полумилиардного народа лишь
один определенной, ... ... вид ... ... и этой
эксплуатации, именно феодализм ... ... ... ... были ... все вместе и каждый порознь с богдыханом, как
главой системы ".^2
Бірақ, Синьхай революциясы барысында ... ... ... күшіне
Қытай буржуазиясы өз жауын анық тани алмады, халыққа (шаруаға ... ... ашып ... және ... ... да ... ... алға қоя алмады оның барлық көңілі жатжерлік ... ... ... Тек Қытай революциялық демократияның өкілі Сунь
Ятсеннің бағдарламасында біз халықтың ... ... ... ... ... ... оның "жерге деген қүқығын теңестірілуі" талабы ... ... және ол ... ... ... ... қолдау
таппады.
"Нацонализм" үраны антифеодалдық күрес түрінде де ... ... ... ... ... күрестің айырмашылығы бүкіл жаңа
тарихында кезеңінде оның кенеттен антиманьчжурлық кейіпке енуі еді. ... ... ... лотос" таипин, няньцзюн, ихэтуан., және тағы ... ... ... ... ... ... революциясының барысы мен дайындығы кезінде
антиимпериялистік талаптарды анық ... ... ... ... ... сол жерде қақалып қалған шетел эскерінің елден
кетуі және 1901 жылы ... ... ... жэбірлеу шарттарының
жайылуы сол сияқты ... да ... анық ... ... дейіңгі және революция ... ... ... ... ... қарсы
шықпауға және шетелдік державаларды , егер олар Циндіктерді қолдамаған
жағдайда, бүрын келіспеген ... ... ... ... көреміз.
Сунь Ятсен қандай жолмен болса да ... ... Цин ... шығуын іске асырмауға тырсты. Ол 1860-1900 жылдары шетелдіктердің
көмегімен ғана ... өз ... ... деп ... ... Оңтүстік пен Солтүстік арасындағы келіссөзге Юань ... ... және ... ... ... ... теңіз кедендерін уақытша
республикалық Нанкин үкіметіне Орталық және Шығыс Қытайдың ... ... ... ... бір ... беруі революционерлер тарапынан
антиимпериялистік көтеріліс жасауы көрінбеді.
Әртүрлі бағыттағы жекелеген ... ... ... ... ... ... ... державаларының
71
Қытайдағы үрлық саясаты, олардың елдегі табиғи байлықтары үшін халықтың
егемендік ... ... ... темір жол құрылысы және тағы басқа саясаттары
туралы талқылаулар кездесіп жатты, бірақ бұның бэрі үшін ... ... ... ... ... ... ... түралмаған Цин династиясы
болды.
Сол уақытта маньчжурлар монархиясын құлату Синьхай революциясы ... ... ... ... де жүрді.
Қытай буржуазиялық революционерлік бағдарламасында антифеодалдық және
антиимпериалистік талаптардың жоқтығы Бірккен одақ ... ... ... ... және Қытай революционерлерінің ... жоқ ... ... ... ... Оның декларациясында
дайындалып жатқан одақ революционерлерінің Қытайдың Монғолдарға қарсы
күресі мен ... ... ... ... ... ... көрсетілді Декларацияда, - өткен кезеңдердегі
төнкерістерден айырмашылығы, ол мемлекеттік ... ... ... және де ... әл-ауқатын өзгертуі тиіс".
Бұл өзгерістердің бағдарламасы көп түрлі, бірақ, оның мәнін ... ... ... ... теңдік, братство" *.
Сунь Ятсен маңындағы Қытай революционерлерінің демократиялық прогрессивті
бөліктері және олар басқарған Қытайдың жаңару одағы (1884 -1905), Қытайдың
революциялық ... ... ( ... ) тек қана ... талап қойылуының
аздығын түсінді.
Қытайдың жаңару одағының жарлығында ... ... ... ... ... ... қуу, ... жаңа қоғам құруы,
республика құру және ... ... ... ... ... екеуі
әлеуметтік және жалпы демократиялық түрде болды.
В.И.Ленин Сунь Ятсеннің революциялық қарсаңында алға қойған "үш ... ... ... ... оны ... ... ... өңдеу үшін, Юань Шикай және кейін оны ауыстарған
милитаристермен Қытайдың революциялық күштері арасындағы күрес 1925-1927
жылдары революцияға ... ... ... ... ... Сунь ... ... Қытай революционерлері мен Солтүстік милитаристер
арасында қақтығыс жүрді.
Синьхай революциясы 1908 жылы ... ... ... ... қашу ... ... дәлелдеуі.
В.И.Ленин 1911 жылғы революция жеңісін өте ... ... ... ... жойған, Қытай демократиясының жеңісі ретінде көрді-
?1'
73
1912 жылғы қаңтардағы Сунь Ятсеннің уақытша ... ... ... жыл ... ... ... құрылуының басынан ақ мен
президенттік тақтың қандай маңызды екенін ... күні түні ... ... артқан үмітін ақтау туралы ой мазалайды. ... бір апта ... жоқ, ... ... билігіміз ондған
провинцияларда жарияланды. Бүндай жеңістің тез қарқын алуы тарихта болған
емес. Белгілі бір уақытқа елде ... ... ... ... ... құру жұмысы ешбір уақыттың тоқталуын қаламайды, азаматтар
маған уақытша үкімет күру міндетін тапсырды. Мен ... жеке ... ... есеп бере отырып, мүндай жоғарғы тақты соған сай адам алса
деп ойлаймын, мен, Вэнь бү_л ... ... ... ... ... мен ... аяғына ддейін жеткізудің қажеттілігін біле түра, Отаныма қызмет
етуге, мен, Вэнь, одан бас тарта ... ... ... ... ... ... мені ... талабын орындауға, Республика құрып,
халықтың әл-ауқатын жақсартуға барлық ... ... ... ... мен ашық жүрекпен және анық шешіммен республика
азаматтарына айта аламын.
Мемлекеттің түп тамыры-халықта. Бір ... ... ... және ... ... ... бұл халықтың бірігіп бір бүтін
болуы үшін біріктіру - біздің ұлттық бірлік деп айтамын.
Ухань бірінші болып ... үшін ... ... ақ, ... ... соң бірі ... жариялады. Басқаша ... ... әр ... ... Цинь ... ... тоқтатты және басқа провинциялармен одақ қү_рды. Монғолия және
тибет халықтарының қалауы да осы. Бірлікте жұмыс істеу, ... ... ... территориялық бірлік деп атайтын орталық орган құрудағы
барлық кедергілерді жою деген сөз.
Көтеріліске шығу туралы жер ... ... ... ... қажырлы,
батыр әкерлеріміз ондаған провинциялардың территориясын ... ... ... ... ... ортақ бір құрылымы болмағанымен, ... ... бір ... Ал, енді осындай мақсат бірлігінен бірігіп
жұмыс ... көшу біз үшін қиын ба? Бү_л ... ... біз ... ... жетеміз.
Біздің территория өте үлкен және әрбір провинцияларға өзіне тэн салттары
мен дэстүрлері бар. Егер бүрын елді Цин ... ... ... ... ... жүргізсе, енді әрбір провинция одаққа кіре отырып өз
билігін орнатуға мүмкіншілік алады. Бү_дан былай ... ... ... үкімет пен провинциялар арасындағы байланыстың дүрыстығы негізінде
жүзеге асуы тиіс.
Осы байланыстардың негізгі принциптері туралы келісім ... ... ... ... біз елде ... ... бірлік
орнатамыз.
Елді маньчжуриялық Цин династиясы билеп тұрғанда , конституцияны дайындау
үшін деген сылтау саясатымен елді қаржылай ... ... ... және тағы ... ... ... ... нашарлатты.Енді
мемлекеттік қажеттіліктер үшін ... ... ... ... ... ... тарапынан алынуы тиіс .Бү_л міндетті орындасақ біз
қаржылық әкімшілік бірлікке жетеміз.
Біздің саяси және экімшілік қызметтеріміздің ... ... ... Осы
бағытты үстана отырып, біз қателіктер жасаудан аулақ боламыз деп айта
аламыз.
Біз жариялаған революциялық ... ... елге ... ... мәні ... ... түсінікті, бүрын да көтерілістеріміз
бірінен соң бірі ... ... ... де ... ... де
түсінікті
75
еді. Сегізінші айдың басталуымен (Қытайдың ай каленьдарында сегізінші ай
Синьхай жылында 1910жылы 22-ші ... 22-ші ... ... ... ... ... елде эділеттілік күні шығады және бү_л барлық дос
мемлекеттер тарапынан ... Егер ... ... үшін ортақ бағыт
алса, олардың пірессасымен қоғамы бізге ыстық көңіл білдіреді. Біздің көрші
еліміздің эрдайым ... ... ... ... ие бола ... Уақытша
үкімет жариялаған соң біз өзімізге өркениетті мемлекеттің барлық қызметін
аламыз. Маньчжурияның Цин династиясы басқарған кездегі Қытай ... ... кезі ... Біз бейбітшілікті сақтау принципін сақтаймыз және
басқа мемлекеттермен достық қарым-қатынаста боламыз. Осы бағытты ... біз ... ... ... ... ... ... көп болмағандықтан, оның алдында ішкі және
сыртқы ... ... ... түр, және мен, ... осы ... ... адамдар туралы ойлаймын... Революциялық рухты сақтай отырып біз
барлық елдерде Қытай республикасының негізін ... ... ... ... ... міндеттері аяғына дейін ... және ... ... ... таза ... ... менің республикам азаматтар мен
кездесуім де мен ашық ниетпен ... ... 400 млн. ... ... ... Конституция
Сунь Ятсен болашақ Қытай республикасының ... ... ... ... ... Яғни,биліктің бес тармағын атап
көрсетті:
1 .Атқарушы билік 2. Заң ... ... ... 4. экзаменационды
5 .Бақылаушы билік(контрольдық)
76
Сондай-ақ, Сунь Ятсен мемлекттік басқарудың кестесін салып ... ... Заң шығ. ... Сот ... ... ... ... палата
Басқа Ағарту ... Ішкі ... ... ... ... ... ... істер ... ... ... ... ... ... тікелей халық билігі
төмендегідей іске асады
Сайлау ... ... ... қүқы ... ... ... жиынға әр уезден бір
Заң швғару иници-сы құқы
77
адам саиланады
Атқару билігін президент, заң билігін-парламент, сот билігін судья ... ... ал ... және контрольды билікке жеке тәуелсіз орган
құру керек.
Экзамендік жүйе ... ... ... ... ... ... Ал, Англия
негізінде бұл жүйені Қытайдан алған. Сондықтан, Қытайдың
экзамендік ... ең көне және ең ... жүйе ... ... екі ... және ... палатаның атқарушы
өкілдері жүзеге асырады.
Бұл схемада көрсетілгендей бес билік тармағынан бөлек ... ... ... асатын уездік өзін-өзі басқару бейнеленген. Халықтың тікелей
билігі төрт құқықтан түрады: сайлану қүқұғы атқару орындарына отыру қүқы,
заң ... ... және ... ... ... ... тағайындау жүйесінде де Англия мен ... ... ... ... Сунь ... "үш ұлттық принцип" туралы сөйлеген сөздерінен үзінді
келтірсек, ол әр принципке жекелей анықтама берген.
Революцияның Қытайдың орталық және ... ... ... ... ... оның ... бірккен одақ мүшелері арасында
республикалық үкіметтің ары ... ... және ... болашақтағы
қоғамдық құрылысы мэселесі туралы әртүрлі ... ... ... төрт ... үранының ішіндегі екеуі-маньчжурлықтарды қудалау
және "республика орнату " орындалды деп ... ... ... ... ... ... ... ұлттық егемендігін алуы және жерге деген
қүқықтың теңестірілуі орындалмады. Нанкинде республикалық үкімет құрылғннан
кейін және ... ... ... ... Сунь ... ... шығу басталды, ... ... ... ұлттық
революциядан кейін
78
әлеуметтік революция жасау керек. Бұл ... ... ... ... ... ... және халықтың басым көпшіліктерінің
жағдайын ... Одақ ... ... әлементтер және ірі,
компрадорлық буржуазия өкілдеріСунь Ятсенге және оның ... ... ... ... мен ... ... ... қарсы шықты. Қытайдың жекелеген провинцияларында
Бірккен Одақтың мүшелері, Ху ... Чэнь ... және тағы ... Қытай
шаруларының антифеодалдық революциялық көтерілістерін, жұмысшы таптың
демократия және өз өмірлерінің ... ... үшін ... ... ... ... одақтағы жақтастары азйды. Олар империалистік державалар
мен ішкі реакциялық күштердің қысымына көнуге мәжбүр ... Юань ... ... ... қамтамассыз ету үшін және Цин ... ... үшін Сунь ... ... ... Юань Шикай пайдасына бас
тартты.
1912 жылы 12-ші ақпанда маньчжур императоры Пу И ... ... ... оның Юань Шикайға соңғы бүырығында уақытша республикалық үкіметті
құру міндеті тапсырылды. 14-ші ақпанда ... ... бір ... ... бас тартуын қабылдап, 15-ші ақпанда тағы да бір ... ... ... республикасының уақытша президенті етіп сайлады.
Солтүстік Қытайдағы ірі жер иеленуші Юань ... ... ... ... ... шықты. Шаньдунь провинциясының болашақ губернаторы
бола түра, ол империалистік державалар алдында ... ... ... ... ... ... ие ... жылы юань Шикай
астаналық Чжили ... ... орын ... ... қызметінің бұл кезеңі Қытай армиясы үшін қару-жараққа
тапсырыс беретін ... ... ... бвйланыс жасалуымен
суреттеледі. Сонымен қатар, Юань Шикай ... ... ... фирмаларымен байланыста болды. 1909 жылы Юань Шикай
барлық лауамызым орындарына шығарылып, өз туған жеріне қуылды.
Оны жас император Пу И экесі, ... ... Цзай Тян ... ... Цун, қуды (1898 жылы Юань Шикай жесір императрица Цысиға Цзай Тянның
оны биліктен тайдыру туралы жоспарын айтып ... ... 1911 жылы ... ... белес алып түрған кезінде
маньчжурлар Юань Шикай көмегін сүрауға мәжбүр болды. Ол ... және ... ... ... кейін бүкіл қарулы күштер қолбасшысы,
одан кейін премьер-министр болды. 1911 жылы 16-шы қарашада ол жаңа ... ... ... ... ... ... мен күресті
басқарды. Осы кезде Юань Шикай Оңтүстіктегі республикалықтардың жекелеген
топтарымен құпия ... ... ... ... жүре және империалистік державаларға сүйене Юань ... ... ... ... ... ие ... Юань ... бере отырып Сунь Ятсеннің ойлаған ойы,
Оңтүстік және ... ... ... мен помещиктердің өкілі
республикандықтар болашақ парламентте көпшілік орынды иеленіп, осылайша
Солтүстіктің феодалдық, ... ... ... ... Юань Шикайды өз
қолдарында ұстап, оның саясатын бағыттап отырамыз деп үміттенген.
1921 жылы 28-ші тамызда РСФСР ... ... ... ... ... ... Сунь ... "Қысқа уақыттық президенттік қызметімді мен Юань
Шикайға тапсырдым , себебі, менің толықтай сенген, Қытайдың ішкі ... ... ... ... достарым мені, Юань Шикайдың ... ... ... елді ... ... ... ... сендірді. Енді менің достарым менің отставкамның үлкен
саяси қате ... ... ... ... орнына Москваға Колчак немесе Юденич, немесе ... ... ... ... ... ... өте жоғары
байыптылықпен кірісті және Оңтүстіктердің саяси топтарымен ... ... ... ... Ол ... ... өз ... құрамына кіргізді. Біріккен Одаққа
топтасқан Сунь Ятсеннің бүрынғы жақтастары маньчжур ьилігін
құлатқаннан кейін, күрестің ... жолы мен, ... ... Шика й ... ... ... жоспарлады. Феодалдық тэртіппен шетел империализміне қарсы
жү_мысшылар мен шаруалардың революцияның ... жас ... мен оған ... ... помещиктерді қорқытты. Бұл кезде
Сунь Ятсен Қытайдың мемлекеттігін демократизациялау және қоғамның құрылысы,
жұмысшы таптардың жағдайын ... ... ... ... ... қате баға беру Сунь ... өз қызметін саясат
саласынан Қытайдың экономикалық даму ... ... ... ... бірі болды. Ол елдегі темір жол құрылысының керемет он жылдық
жоспарын жасады. 1912 жылы қү_ркүйекте Юань Шикай Сунь Ятсенді өз ... ... үшін ... ... ... бюросының бас директоры етіп
тағайындады. Бұл жоспардың жүзеге аспайтынын білген Юань ... ... бұл ... ... оның ... ... аулақтатқанына
қуанды.
Сунь Ятсен Біріккен Одақты қайта ұйымдастыру мэселесімен, 1912 жылы
құркүйекте өтетін парламент сайлауына ... ... ... ... бұл ... көп ... бөлді, себебі олардың партиясы парламентке
түрақты конституция мен жауапты бірпартиялық кабинет құру үшін ... ие ... Осы ... Юань ... ... ... ... республикандықтар жаңа партияны ұйымдастыруды негігі
мақсат көрді.
1912 жылы 25 тамызда жаңа партияның алғашқы съці пекиде ... Бұл ... ... партия) деген атақ алды. Съезде мынадай бағдарламалар
көрсетілді; "саяси бірігудің ... ... ... тағы ... ... партияның ішкі саясатының бағыты, "Қытайдың басқа ұлттар
арасындағы теңдігі", "халықаралық қатынаста көмекке ие ... ... ... ... ... және ... ... завод
тағы басқа қажеттіліктерге олардан карыз алу мәселелеріне арналды.
Синьхай ... ... және ... ... ... революциялық қозғалыстардың көрнекті қатысушысы Хэ Сяннин өз
естеліктерінде, 1961 жылы революцияның 50жылдығында, Біріккен одақты қайта
ұйымдастырып, ұлттық ... ... ... оның ... ... ... ... помещиктер реакцианды Шэньши әлементтері енді.
Олдардың юарлығы Сунь Ятсеннің "үш ұлттық принципіне" қарсы болды. ... өз ... ашық айту үшін өз ... ... ... ... ... көзқарастарымыз мынадай: сыртқы саясат мэселесінде ... ... ... ... ... тең емес ... қарсы
күресу; ал ішкі саясат мэселесінде -капиталды шектеу, жерге деген ... ... ... ол ... ... өз ... қарсы
шықпау керек дегендерге, Сунь Ятсен ызалықпен: "Егер біз державалармен
күрескіиіз келмесе, егер біз ... ... ... революция
қиыншылықтарынан өтудің не қажеті бар ... ... Суь ... бұл
көзқарастары 1912-1913жылдардағы оның қызметінде дами алмады.
Сунь Ятсен президенттіктен кеткенімен шетелдік державаларының қоғамдық
пікірлері мен үкіметке, эсіресе, ... ... ... ... ... ... ... сүрауды жалғастыра берді. 1912
жылы 24 қ^ркүйекте Нью-Йорктік "Сан" газетінде "Америка Құрама Штатындағы
Қытайдың ... ... ... Сунь ... ... Қытайды мойындап, жас республикаға қарыз беруді сүрады. Сунь
Ятсеннің бұл сұранысына да капиталистік әлем жауап бермеді.
1913 жылы ақпан-наурызда сол ... ... жол ... ... бас
директоры қызметінде жүрген Сунь Ятсен Жапонияға барды, бұл жолы да оның
Қытай Республикасын моцындап, Қытайға қарыз беру ... ... ... ... ... ... отырған В.И.Ленин, 1912 жылы ... ... " ... ... ... ... әлі ... Қытай Республикасын мойындамағанына қарсылық білдірген ... ... ... ... ... ... қатарындағы,
өркениетті Европа Қытайдың жаңаруына көңіл бөлмейді.400 млн. ... қол ... ... ... деген қызығушылықтары оянды. Жер
шарының бір бөлігі, Былайша ... ... ... ... шықты.
Өркениетті Европаның Бүнымен жұмысы жоқ. Әлі күнге дейін, ... ... ... ... ... жоқ!"3'
1912 жылы сәуірде сөйлеген сөзінде Сунь Ятсен : "Қытайда бэрі шетелдік
қарыз туралы эңгімеден обадан қорқандай қорқады. ... ... ... ... ... ғана қорқынышты деуге болады. Егер қарыз
өндірістік мақсатта ... ол ... ... Сунь ... ... шетелден қарыз алу ... ... ... дамуына
көмектесетініне сендірді және Америка материгінің дамуы Аргентина, Жапония
гүлденуі осы ... ... ... ... ... ... жерде өнеркәсіп дамыған жоқ, бэрі жұмыспен қамтылған жоқ
қой. Мысалы: Гуанчжау ... ... жыл ... бұл ... ... ... 300 мың адам ... Олар басқалар үшін жұмысшы малға айналады.
Егер біз ... ... ... ... ... ... жұмыс іздеудің қажеті болмайтын еді және өндіріс елде ... ... жылы 12 ... ... ... ... құралдарының
жиналған жмынында, Сунь Ятсен өзінің темір жол құрылысы жайлы жоспарын
айтты. Онда 6 млрд. ... ... ... ... алып және оны ... ... төлеу туралы, сол алған қарызға 100 мың км теміржол құрылысын он
жылда салып біту жоспары ... ... Сунь ... өз ... ... ... ретінде Юань Шикаймен
оның артындағы реацияшылдардың іс- эрекеті жайлы да ойлады.
1912 жылы 31 ... ... ... сөзінде Сунь Ятсен астананы
Пекиннен елдің басқа бір жеріне ауытыруды ... ... Ол ... бұл ... ... ... өздерінің елшілік кварталы бар
екендігін және онда олар ... ... ... әр ... пайдалы шешімге қару көмегімен қол қоюға көндіру ... ... ... ... айтады. Сунь Ятсен ашықтан-ашық , астана
маньчжурмен ... ... ... өзділігінің иелігі санайтын
Пекинде болуы мүмкін емес деп ... ... ... ... ... ... ауыстыруды мен үсынамын,"- деп өз сөзін аяқтады/'-5'
Сунь Ятсен Қытай Республикасының президенттігіне кеткеннен соң ... ... ... және ... ... ... арналған
жоспарын халыққа насихаттауға көп көңіл бөлді.
Сунь Ятсен мынадай ... ... сөз ... пен ... ... ... мемлекеттік бақылау.
2.Теміржолдар мен ірі кәсіпорындарды национализациялау,елуге келген
азаматтардың ... ... ... ... ... жүйесін құру және елде социалистік революция жасау керек деген
пікір айтты.
1912 жылдың көктемінен бастап Юань Шикай шетелдік банктер консорциумымен
оған 60 млн. ф.ст. ... беру ... ... ... ... ... беру үшін консорциум қатал ... ... Ол ... елдегі теңіз салығынан жиналған табыстың бэрін беру ... ... ... консорциумымен келіссөздер жүргізіп жүргенін білген
Сунь Ятсен мен оның жақтастары қарыз алудың қатал ... ... ... ... ... Юань ... консорциумымен келісімі жайлы
мақалалар ... 1912 жылы 5-ші ... ... ... ... Сунь ... ... қарызды экономикалық емс саяси мақсат үшін
алудың қажеті жоқтығын және шетел қарызын ... ... ... халыққа
толықтай мәлімет беруін талап етті.
1912 жылдың аяғында консорциумның өз ... ... ... ... ... державалар арасында Қытай үкіметін қаржыландыру
және ... ... ... ... ... Осы ... 1913 жылдың 18-ші наурызында АҚШ президенті Вильсон, Америка
Құрама Штаттарының үкіметі американдық банкирлердің консорциум құрамында
қалуын ... ... АҚШ ... өз ... іс ... ... ... мен Сунь Ятсенді ұнататын В.И.Ленин осы ... ... жылы 22ші ... ... ... ... ... ірі
жеңісі" деп аталатын мақала жарияланды: "¥лы Қытай Республикасы ... ... ... ... ... ... және ол қаржының
жоқтығынан қйындық көріп отыр. Алты "үлы" державалар өркениетті ... іс ... ... ... ... Қытай қарызына байланысты
банктер консорциумын құрды!
85
Қытайдағы революция Европалық буржуазия арасында Қытайды тонаушылыққа
әкелген ойға ... Алты ... ... ... Франция,
Ресей, Германия, Жапония, АҚШ) республиканы жою үшін, Қытайды құлдыратуға
тырысты.
Жас республиканың ірі ... ол осы ... ... еді ... ... Штатының президенті,өз үкіметінің консорциумды
жақтамайтындығын айтты... Енді американдық ... ... ... ... ... Юань ... ,бес ... консорциумынан 125 млн. доллар қарыз алды. Енді ол қарыздан бас
тартуды жақтаған ұлттық партия ... ... ашық ... саясатына
көшті.
Консорциумнан американдық банктердің ... Юань ... ... ... ... ... ... Американ дипломаттары белсенді түрде Юань Шикайдың барлық іс
әрекетін қолдап отырды және оның ... ... ... ... ... ... шетел банктерінің консорциумы қолдауына қарсы, Сунь
Ятсен, өзінің сыртқы саяси қызметінде 1913 жылы Жапонияның іскерлері
арасынан қолдау іздеді. 1913 ... ... ... Жапонияға
сапарында Сунь Ятсен ... ... ... компанияларымен ), нәтижесінде Токиода
"Қытай өндірістік қоғамы" құрылып, оның ... ... Сунь ... сайланды.
1913 жылы 20 наурызда Юань Шикайдың құпия бұйрығымен Сунь Ятсеннің
Біріккен одақтағы бүрынғы ... және ... ... ... басшысы
Сун Изяожэнді атып кетті. Сунь Ятсен Шанхайға келісімен Юань Шикайға қарсы
қарулы ... ... ... ... Бірақ, Хуан Син ... ... ... ... оны ... Юянь ... шетел державасының қаржылай
көмегіне сүйеніп жан-жақтан азаматтық соғысқа ... ... ... өзі ... ... ... Хуан ... шенінен айырды. Ли
Лецзюнь,Бо Вэньвэй , Ху Ханьмин ... ... ... алып ... жылы ... Сюнь ... мен бір Ли ... Шанхайда
антиюаныликайлық қарулы көтерілісті ұйымдастырды. Бұл ... ... ... ... ... Юань ... ... көтерілістер Цзянсу (14
шілдеде бү_л провинция Юань Шикай үкіметінен бөлініп, тәуелсіздік алды),
Гуандун,Ужғыцзян және ... ... ... революция күші Юань күшіне
төтеп бере алмады. Юань Шикайды ... ... ... ... империялизмді жақтады.
1913 жылы шілде-қыркүйек айлары арасында өз қолында ірі ... күші ... ... ... ... басып тастады.
Шетел державасының қолдауына сүйенген Юань Шикай парламенті өзін он жылға
Қытай Республикғасының президенті етіп "сайлауға" зорлықпен көндірді. 1913
жылы 10 ... Учан ... екі ... ... мемлекеттік
басшысы лауазымына көшумен бірге салтанатты түрде жиын өткізді. Бұл жиынға
барлық ... ... ... Бұл Юань ... котрреволюциялық
үкіметін шетел державасының заңды мойындауын білдірді.
1913 жылы қарашада ұлттық партия мүшелерінің 438-н депутаттық мандатынан
айырды, ал ... өзін ... деп ... 1914 жылы оған ... ... сол ... 1-ші мамырында жаңа конституция қабылдады.
Бұл конституция 1912 жылы 10-шы ... ... ... ... Юань ... ... ... берілді. Сунь Ятсен, Хуан Син және тағы
басқа ұлттық партия өкілдері
87
қуғындаулардан ... ... ... Сунь ... ... Тайвань арқылы
қашып кетті.
Қытайдағы революциялық қозғалыс Юань Шикай жағына топтасқан империализм,
феодализмді - компрадорлар ... және ... ... мен ... ... жылы 28 ... Юань ... он жыл мерзімге президенттікке отырды
және қүпия түрде Қытайда ... ... ... ... таққа
өзін дайындады.
Оның жоспарын Англия мен АҚШ қолдады. Юань Шикайдың жақын кеңесшілері
Джон Гопкинс ... ... ... ... Джон ... және
Лондондық "Таймстың" арнайы корреспонденті Моррисон болды.
Юань Шикай республикандықтарға қарсы Ұлттық партияға қарсы
репрессияны, билеудің монархиялық жүйесін ... ... ... ... ... ... либералды
помещиктері және Қытай интелегенсиясы тарапынан қарсылық тудырды. Оңтүстік
және Шығыс Қытайдың эр ... ... Юань ... ... ... ... көтерілістер болып тұрды.
Жапонияда эмиграцияда болған Сунь Ятсен Юань ... ... ... ... ... бастады. Ол ұлттық партияның Юань Шикаймен
күресінде жеңілуінің басты себебі, парламенттік ... ... ... бас ... ... ... және оның мүшелері
арасындағы тэртіптің жоқтығы. Сондықтан, жаңа партия ... ... ... ... құра ... оны өте ... етіп ... саяси эмигранттарынан жиналған оңтүстік және орталық Қытайдың
сегіз провинцияларының республикандықтарының жиынында 1914 жылы 8 ... ... 160 адам ... жаңа ... Оның ... етіп Сунь ... сайлады (цзунпи). Партияға кірген
әрбір адам ант қабылдады яғни, революцияны қайта ... ... ... халықтың әл-ауқаты принциптерін іске асыру, "бес билік конституциясын"
құру ... заң, ... ... және ... ... билікті түзеу, халықтың өмірін жақсарту, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... деклорациясында Сунь Ятсен Қытайда Юань
Шикай монархиясына қарсы "үшінші революцияны" тездету керектігін ... ... ... ... ... Юань ... ... қарсы
бағытталған , халықты көтеріліске шақырған "Республика" журналын шығара
бастады.
1914 жылы 15 ... ... ... ... ... онда ... ешбір талапсыз және конфенсациясыз Германия "жалдаған" Цзячжоу
территориясына қосу және болашақта бү_л территорияны ... ... ... ... Жауа ала ... ... 23 ... Германияға
соғыс жариялады. Жапон феодалы Шаньдун жартыаралына келді, Цзиндао қамалын
алды. Шаньдунь жартыаралына сүйене жапон үкіметі , державаларының европалық
әскери ... бар ... ... ... 1915 жылы 18 ... ... ... барлық Германияға жатқан, иеліктерді жапонияға беру ,
Оңтүстік Маньчжуриямен ішкі Монғолияға ... ... ... ... саяси,әскери және экономикалық мекемелері үшін
шақыру,жапондықтарға ... ... ... және тағы ... ... ... ... Шикай басында Англия мен Америка ... ... ... ... ... ... бағындыруы жайлы мәселеге қарсы шығамын деп
ойлады,бірақ ол Жапониямен жеке өзі ... ... ... көрді.Юань
Шикайдың жапон талаптарын қабылдаған кун ... ... ... тарихына "ұлттық ары тапталған күн"деген атаумен
енді.*-2-
Англия Жапониямен одақтық қатынасты бүзудан сақтанды. Ағылшын үкіметінің
жазған өтінішіне қарасақ, онда ... ... ... туралы жоспарына
қарсы емес ,тек жапон экспансиясы Британия жоспарына ... ... ... ... ... ... Штаттары да аздаған қарсылықтар мен шектелді.1915жылы
15наурызда АҚШ-тың мемлекеттік секретары Брайн Вашингтондағы жопон елшісіне
нота ... ... ... ... ... келісіміне байланысты,олар Жапонияның
Шаньдунь,Оңтүстік Маньчжурия және ішкі Манғолияға байланысты талаптарына
қарсы шығуына негіз бола ... да, ... ... Жапонияның территориялық
жақындығы осы аудандар мен арнайы ... ... ашық ... ... Юань ... мен ... ұлтты 21 талапты орындауға
келісімін алғаннан соң, Сунь Ятсеннің Жапондық саяси топтарымен байланысы
үзілді. ... ... ... ... ... үкіметі тарапынан
көрсетілген репрессияға қарамастан, Юань Шикай мен Жапон милитаристері
арасындағы келісімге қарсы ... ... ... ... ... белсенді қатысушысы Хэ Сянин өзінің естелігінде, Сунь Ятсеннің
тапсырысы мен Жапониядағы Қытай студенттерінің жиындарында 21 талапқа қарсы
баяндамалар жасағанын ... ... ... Сунь ... ... ... ... конгресі
мүшелерінің тобы мен кездесуінде ... ... бұл ... ... Қытацдың өз егемендігін беруі дегенді білдіреді. ... ... ... ... ... ... ... Қытай мен осы талаптарды орындауға байланысты ... ... ... ... мен ... өз
биліктерін Маньчжурия және тағы басқа Қытай аудандарында қолдана бастады.
Жапон ... ... ... құрлмен-ақ жеңуге болатындығын
түсінді."^
Жапон милитариміне қарсы түрған ,Сунь Ятсен Жапон Халқы мен ... ... ... ... ... ... белгісін қойған емес.
Ол американдық конгрес мүшелерін Жапон халқына олардың үкіметінің Қытайға
байланысты ... ... ... ... ... және Қытай
халқы мен Жапон халқының демократиялық әлементтерінің 21 талапты жоюға
көмектесетін байланысты нығайтуға ... ... ... Қытайдың ішінде Юань Шикайдың Жапон милитаристерінің үятты
талаптарын ... ... ... қозғалыстар кең қанат жайды. 1913
жылдың мамыр айының ортасында Ханькоуда ірі қозғалыстар болды. Бұл толқулар
Қытай эскері мен ... ... ... ... нәтижесінде басылып
тасталды. 1915 жылдың 22 мамырында Шанхайдағы ... ... ... Шикай үкіметіне қарсы шықты, Жапония мен келісілген ұлтты талапты
орындауда бас тартуға шақырды және бұл қате ... ... ең ... ... ... ... Лу ... жауапқа талап етті.
Осы кезеңде Щаньдунь провинциясында да үкіметке қарсы толқулар ... ... ... ... Шикай үкіметі елді күлдырауға апаруда,
сондықтан халық өзі атанып қорғау үшін қолға қару алу керек" делінген.
"21 талапты " қабылдап, Қытайда ... ... ... Юань ... қарсы ең ірі алғашқы қарулы түрде қарсы шығу 1915 жылдың
желтоқсанның ... ... ... ... ... ... одаққа
жақтас болған генерал Цай Энің басшылығымен болған
91
көтеріліс Республиканы қорғау соғысы деп аталды. Юнянь провинциясы Пекин
үкіметінен ... деп ... етек ... ... толқулар 1916 жылы 22 наурызда Юань
Шикайды монархиялық құрылыстан ... ... бас ... мәжбүр етті,
нәтижесінде Юань Шикай президенттік қызметіне кетіп, сол ... ... ... ... ... ... жаңа ... халықаралық маңызы бар ірі
тарихи оқиға болды.
Қытай халқы Азия ... ... ... болып екі мың жылдан артық
өмір сүрген феодалды- монархиялық абсолютті режимді жойды және Республика
жариялады.
Бұл үлы ... ... ... ... ... Қытайды құрудың алғашқы
қадамы болды. Бұл қадамды жасамай алға жылжу мүмкін емес еді. ... ... ... бойы Цинь ... ... ... қарсы күресті,
бү_л 1911 жылы жеңіс пен ... ... ... ... ... ... ... халықтың қатысуы дәрежесіне байланысты-халықтық революция болды.
1911 жылғы революция жетістігі революциялық халықтың жетістігі. Тунмунхой
( ... лига ) егер оны ... ... ... шаруалар мен ұсақ
интелегенциялық-офицерлерден тү_рған Жаңа армия қолдамаса және шаруалар мен
қалалық кедейлер, студенттерден құралған халықтық ерікті ... ... ... ... революциясы "Одақтық лига" уэде еткен жерді шаруаларға жер ... ... ... теңестірілуі міндетін орындамады. Қытай жартылай
феодалды ел болып қалды. Ол ... ... ... жоя ... ... отар ел ... қалды. Осы мағынада революция жеңіліске
ұшырады.
1911 жылғы революция елдегі ... ... түп ... ... ... ... жылдардан бастап өздерінің шаруалар ұйымын
құру туралы жұмыстарын бастай отыра, ... ... ... отырып жасады.
91
Революцияның сабақ болатын мэселесі, ол Қытайдың ұлттық буржуазиясымен
ұсақ буржуазиясының саяси әлсіздігін көрсетті.
Бүрынғы ... ... бірі У ... сол ... еске ала ... ... ... революционерлер революция жеңіске жетті деп
шетелге оқуға кетті немесе үйлеріне ... ... ... ... енді біреулері Юань ... ... ... ... ... Тек, Сунь Ятсен ғана
өзінің аздаған ғана жолдастарының тобымен Одақөтық лига жеңілісінен сабақ
алып, күресті ... ... ... ... сипаттай отырып былай деген: "Қарңыздар,
1911 жылғы революция императорды құлатты. Бұл ... емес пе? ... ... тек ... билікті құлатқанында, бірақта Қытай әлі
бүрынғысынша империялизмен феодализм билігінде қалып қойды, ал революцияның
антифеодалдық және ... ... ... қалды".2
Синьхай революциясы үлы Қытай халқының революциялық күреске оянуында
негігі рөл ... ... ... Азия халықтарының ішіндегі алғашқы
болып республика жариялады, прогрессивті мәні бар буржуазиялық ... ... ... республика идеясы Қытай халқын санасына
терең енді.
Бү_л революция басқа да Шығыстың елдеріне ... ... ... РСДРП-ның
Прага конференциясы Синьхай революциясы туралы арнайы резолюция қабылдады,
мүнда Азияға азаттық әкелген және Европалфық буржуазия ... ... ... ... ... ... мэні туралы айтылды.
Қытай революциясының басты жаулары болды Жапония, Батыстың империялистік
державалары. Сонымен қатар, оның ... ... ... Ресейдің
революционерлерінің пролитариаты сол кездің өзінде ақ ... ... ... ... өзінің оң көзқарасын білдіргшен.
92
1917 жылы Ресейде ... ... ... ... Қазан
революциясының азаттық әсерін бүкіл әлем ... Бү_л ... және ... ... соң Сунь ... саяси көзқарастары
өзгерді. Ол революцияның жеңісті аяқталуы үшін бүкіл халықты жұмылдыруы
керек екндігін түсінді. ¥лы ... - ... өз ... былай деп
жазды:"Мен Қытайдың еркіндікпен кеңдікке жетуі үшін ... ... ... жыл ... Осы ... ... тәжірибие негізінде, мен бұл
мақсатқа жету үшін ... ... ... ... ... ... ... бізге өздерімен тең санаған халық пен бірігіп күресу керек екендігін
түсіндім".3
1924 жылы Сунь ... ... ... прициптеріне жаңа түсінік еңгізді,
яғни оларда кезеңнің жаңа ... ... ... Олар үш негізгі
саяси құрылымнан ... ... мен одақ ... қытайдың коммунистік
партиясымен одақ құру, жұмысшылар мен ... ... Бү_л үш ... ... үш ... ... дамуының жалғасы болды.
Ресейдің болыпевисттік "Звезда" газеті 1911-13 ... ... ... ... Өздерінің жедел хаттарында, мақалаларын Қытай халқына
деген терң достық ... ... ... ... ... 1912 ... ... мынандай өлең жолдары жазылды:"4
"... Ты встал, борясь за труд,
И поднял ты главу, огромный самобытный,
И вот сыны твои милионами идут,
Чтобы ... тот гнет ... вот идет ... ... ... ... ... лава,-За труд
свободный свой борясь,- идет она И за ... и за ... ... өз ... ... халқының революциялық күресінің әлемдік маңызы
туралы айтады "Бұл ... ... ... азаттығына әкелді. Ресей
пролетариаты Қытайдың революционер-республикандықтардың ... ... ... ... өзі ... жұмыстың ары қарай дамуының кірпішін қалап кетті.
Қытайдың үзақ жылдар бойғы күресінің нәтижесінде ол еркіндік пен ... Бұл ... Сунь ... ... дай ... ... ... Одағы
тарапынан қолдау тапты - 1925-27 жылдардағы ұлттық революция кезінде, Жапон
агрессиясына қарсы күрес кезінде, ... ... ... ... ... ... 1949 жылы бірінші қазанда Пекиннің орталық
алаңында салтанатты түрде Қытай Халық ... ... ... ... ... ... Қытай халқы коммунистік ... ... ... құру ... ... ... ... Китайского революционера М.; 1986,68-6.
1. Бұл да сонда. 70-6.
2. З.В.И. Ленин. Полн. собр. соч. Т.23. 146-6.
3. Синьхайская революция в Китае. ... ст. М,; 1962, ... Бұл да ... ... Г. ... ... по ... и новейшей истории Китая М,; 1951, 178б.
6. Бұл дасонда. 21-6.
7. Е.А. Белов. ... ... г.г в ... М,;1958 ... 9.Бұл ... ... Сунь ... Избранные произведение М,;1985 25-6.
10. 11.Г.В. Ефимов. Буржуазная революция в Китае и Сунь Ятсен ... ... 1974 ... ... ... ... ІЗ.С.Л. Тихвинский Китай и всемирная история. М,;1988 112-6.
13. Бұл да сонда. 105-6.
14. Бұл да сонда 131-6.
15.Г.В.Ефимов. Революция 1911-1913 г.гВ Китае М,;1959 ... ... ... г.г Сб. ст. М,;1962 ... ... ... мысль В Китае М,; 1988,125-6.
18. Синьхайская революция 1911- ... в ... ... ... ... сонда 56-6.
20. Чудодеев Ю.В. Накануне революции 1911г. В Китае. Конституционное
движение либеральной буржуазно- помещичьей оппозицией М,; 1966,
185-6.
21.Е.Л.БеловРеволюция ... г.г в ... М,; ... ... О.Е. ... ... ... начала хх века: истоки и
особенности. -Государство и общества в Китае. М,; 1978, 56-6.Бұл да сонда.
64-6.
Бұл да сонда. ... ... Отец ... ... о Сунь ... М,; ... да сонда.62-б.
26. Нүсіпхан Айтан. Қытайдың қилы саясаты // Егемен Қазақстан. 1993 ж.
13 қазан.
27. 29.Л. П. ... Спор о ... Из ... общественно-
политической мысли Китая вначале 20 годов. Из.2е, исп. и доп. ... ... ... ... Китая исоциолизма М,; 1984.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 85 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Отаншылдық мұраты – жасампаздық6 бет
Әдеби эстетикалық ой-пікірлердің тууы.Әдебиет теориясының методологиясы.Қазіргі әдебиет теориясындағы ғылыми ағымдар.Әдебиеттанудағы эстетика мен теория8 бет
18 ғасырдағы ерте буржуазиялық мемлекеттер(еуропа), Британдық Үндістан(18-19 ғғ.)5 бет
1912-1913жж синьхай төңкерісінің екінші кезеңі38 бет
Ұлы Француз революциясы және оның тарихнаманың дамуына ықпалы45 бет
1917 ж. Қазан революциясы және Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы7 бет
1978-1979 жылдардағы Иран революциясы. Хомейни ролі41 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
Адамзат даму тарихындағы мүмкіндігі шектеулі мүгедек балалардың әлеуметтік мәдени статусы30 бет
Адамзат дамуының тарихындағы этнопедагогикалық идеялар10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь