Тазымен із кесу, аң қағу

1. Аңшы құралы
2. Із туралы
3. Аңға шығатын мезгіл
4. Тазымен аң қағу
5. Қасқыр алу тазы үшін ең қиын шаруа
Аңшы құралы құсбегі құралынан сәл өзгешелеу, Киетін киімі саятшы киіміндей қимылдап-қозғалуға икемді әрі жеңіл болғаны дұрыс. Тазысын ерткен аңшы далада көп жортып, күні бойы қимылдап, жан-жақты шолып, жіті көп бақылайтындықтан күн сәулесі қарға шағылысып көзін шаршатады. Сонан кәзін қорғайтын "көзқарықтық" немесе "көзілдірік" деп аталатын құрал тағады. Оны адамның екі шықшытын басып тұратындай етіп кәдімгі көзілдірік пішінінде кесіп алған тері, ұзындығы бір қарыс, ені үш елі былғары, қара түсті қалың матадан екі көзге келетін ортасын ойық етіп жасайды. "Кезілдірікті" аңшы көзіне тағып, екі ұшына тағылған баумен бір-біріне байлайды.
Оны қарда мал бағып жүрген қосшы (жылқышы) мен қойшылар жиі киген. Аталған аспап күн сәулесі қарға шағылысып, көзі жасаурап, қышып ауруынан қазақ "көздің қарығуы" (орысша оны "снежная слепота" атайды) деп аталатын сырқаттан сақтайды. Қар жиі жауатын өңірдің малының көзі де қарығып ауыратындықтан тіптен малдың көзіне де киізден, былғарыдан істеп байлаған. Тазы итін көзқарығудан сақтау үшін көзінің шарасын айыалдыра кәдімгі ошақтың қара күйесін жағып қояды.
Бірақ қыста даладаұүзақ жүрген кезде тағатын нағыз көзілдірік жылқы терісінен жасалады, дейді белгілі шебер Д.Шоқпарұлы. Оған жылқының иленбеген шикі терісін жібітіп, түгін жидітіп алған соң, көзді жауып тұратын тұсын сопақшалап, кәзілдірік пішінінде пішіп алады да, көздің тұсынан көлденең тілік тіліп, тері тобарсыған (шала кепкен) кезде тіліктердің арасындағы жолақты көлбеу бағытқа бұрып, тері көңге айналғанша көлеңкеде кептіріп қояды. Оған шүберектен ызылған бау немесе биязы жарғақтан тілінген бүлдірге таққан.
Тазы ерткен аңшы қолына аңды ұрып алатын құрал - сабы ұзын дойыр қамшы немесе қайын сойыл, шоқпар алады. Түлкіге шықса қолына түлкі соғатын ұзын құрық алады. Бастысы, тазыны жетектеп байлап алатын шылбыр да артық етпейді. Тазыны үйреткенде оны қажет кезін дежекіп, ұрып та алатын ұзындығы бір құлаштай шыбыртқы аңшының қолынан түспейді. Ал саятта тазының жүрегін жалғап, аузын қимылдататын ет, тамақ салып алып жүретін көлемі үлкендеу "жемқалта" жанынан тастамайды.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігіШәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетіСӨЖТақырыбы: Тазымен із кесу, аң қағуОрындаған: Нурсеитова аТексерген: Туманбаев В.Мсемей 2015Жоспар:* Аңшы ... Із ... Аңға ... мезгіл* Тазымен аң қағу* Қасқыр алу тазы үшін ең қиын ... ... ... ... сәл ... ... киімі саятшы киіміндей қимылдап-қозғалуға икемді әрі жеңіл болғаны дұрыс. Тазысын ерткен аңшы далада көп ... күні бойы ... ... ... жіті көп ... күн сәулесі қарға шағылысып көзін шаршатады. Сонан кәзін қорғайтын "көзқарықтық" немесе "көзілдірік" деп аталатын құрал тағады. Оны ... екі ... ... тұратындай етіп кәдімгі көзілдірік пішінінде кесіп алған ... ... бір ... ені үш елі ... қара ... қалың матадан екі көзге келетін ортасын ойық етіп жасайды. ... аңшы ... ... екі ұшына тағылған баумен бір-біріне байлайды.Оны қарда мал бағып жүрген қосшы ... мен ... жиі ... ... аспап күн сәулесі қарға шағылысып, көзі жасаурап, қышып ауруынан қазақ "көздің қарығуы" (орысша оны "снежная слепота" ... деп ... ... ... Қар жиі жауатын өңірдің малының көзі де қарығып ауыратындықтан тіптен малдың көзіне де киізден, былғарыдан істеп байлаған. Тазы итін ... ... үшін ... шарасын айыалдыра кәдімгі ошақтың қара күйесін жағып қояды.Бірақ ... ... ... ... ... нағыз көзілдірік жылқы терісінен жасалады, дейді белгілі шебер Д.Шоқпарұлы. Оған жылқының иленбеген шикі ... ... ... ... ... соң, көзді жауып тұратын тұсын сопақшалап, кәзілдірік пішінінде пішіп алады да, көздің тұсынан көлденең тілік тіліп, тері ... ... ... кезде тіліктердің арасындағы жолақты көлбеу бағытқа бұрып, тері көңге айналғанша көлеңкеде кептіріп қояды. Оған шүберектен ызылған бау немесе биязы ... ... ... ... ... аңшы қолына аңды ұрып алатын құрал - сабы ұзын дойыр қамшы немесе қайын сойыл, ... ... ... ... ... ... ... ұзын құрық алады. Бастысы, тазыны жетектеп байлап алатын ... да ... ... ... үйреткенде оны қажет кезін дежекіп, ұрып та алатын ұзындығы бір құлаштай шыбыртқы аңшының қолынан түспейді. Ал ... ... ... ... ... қимылдататын ет, тамақ салып алып жүретін көлемі үлкендеу ... ... ... да саят аты ... ұзақ жүріске төзімді атты таңдайды. Ердің айылын ... ... ... гөрі ... қияда, ойда көп жүретін болғандықтан, аттың ер-тұрманы толық ... ... ... ... айыл ... ... Ердің қасынан сусын құйылған теріден жасалған жанторсығы, жаз жамылғысын, қыс ішігін қанжығадан тастамаған.Аңшының ажырамас атрибуты - пышақ бірнеше мәрте суарып ... ... ... ... ... ... аз. Тек ... суырылып түсіп қалмауы үшін пышақтың дүміне орнатылған шығырығымен қынға бекітілген ... ... ... Оған қоса ... ... шығару, пұшпағын алуға қолайлы түрлі өткір кездік, бәкі қоса алып жүреді.Аң-құсты үркітуге адам аяғы бара алмайтын жерге ... ... ... ... көлемі адамның алақанындай, екі ұшына тағылған баулы зақпымен тас атады.Бұған қоса аңшы аң үркітетін аспаптар - шың, кепшік, ... ... ... ... ... ... және ... байлайтын белқанжыға, шәңгек алып шығады.Аңшы олжасын белқанжығаға іліп, аттың қанжығасына байлаған. Оған көбіне ... ... ... ұсақ олжаларын іледі. Оны арқанның немесе қамшының ... ... етіп ... жуан ... ұшын ... ... немесе темір шығырық тағып жасайды. Өрімнің бас жағына да шығырық тағылып, оған ілгек бекітіледі. Ол ... кісе ... ... ... байланады. Таспаның ұшындағы шығыршықтардан таспаның өзін өткізіп, тұзақтап алып, оған түз тағысын сирағынан қыстырып ... ... ... ... ... ... ірі аңдарға қақпан құрғанда шынжырдың бір басына шәңгек байлап қоятын. Оны тармақтала өскен бұтақтары бар қатты ағаштан немесе еліктің ... ... ... ... Қақпанды сүйреп кеткен кезде шәңгекжерді сызып, із қалдырып отырады. Соны бағдар етіп тазысын қосып ... ... ... Кейде шәңгектің ілмектері ағаштың түбіріне ілініп те қалады.Шәңгекті құсбегі балапанды ұядан ... биік ... ... ... пайдаланады. Шәңгек байланған арқанды жоғары лақтырып, кері тартып көреді, егер шәңгектің ілгегі ағаш, бұта түбірі, ... ... т.б. ... ... көзі ... сол жіптің көмегімен тырмысып жоғары өрмелейді.Аңшылар саятта көбіне тазымен жүрген кезде топ-тобымен шыққан ... кең ... ... қуып ... сан ... шуыл ... ... қолданады. Оның жиі қолданылатын түрі - сақпан. Оның тұтқасынан ұстап ... ... ... ... ... ... тістері бар айналып тұрған екі қақпақты тетік. Тағы бір түрі - тұтқасынан ұстап сілкігенде ... ... ... сартылдаған дыбыс шығарады.Шеңбері ағаштан дөңгеленте иіліп, шанағына түгінен тазартылған ешкінің немесе түйенің шылғи терісін ... ... ... ну ... ... аңдарды үркітуге көбіне оңтайлы деп есептеген.Беті дөңес, дөңгелек келген металл ағаш ... ... ... ... ... ... ... беріп, қыр көрсететін дауылпазды қолданады.--------------------------------------------------------------------------------Із туралыЖер бетіне жұққан, жабысқан, қарға, балшыққа, топыраққа, құмға ... ... ... - ... ... ізі.Аңның жынысын, жасын, салмағын іздің мөрі, желісіне, аяқ алысына қарай аңның жаралы ма, сау ма, қалай қарай, не үшін ... бара ... әлде бір ... ... жүр ме немесе жем аулап қайтып келе ме және т.б. қарекетін ажыратуға болады. Іздің ескі немесе жаңасын анықтағанда ауа ... ... мен ... ... шықты әуелі ескереді. Егер көлеңкелеу жердегі із болса қатарынан осындай із таңбасын түсіріп, салыстырып қарайды. Ізді кескенде үстін басып ... ізді ... ... Қара ... із ... аңшы үшін ең қиын ... ... дейін сақталатын және тез өшетін іздер де болады. Дымқыл топырақтағы, су жағасындағы қайраңдағы іздер ұзақ сақталады. Сусыған құмға ... ... жел ... ғана жатуы мүмкін. Қара жерге қатты топыраққа түскен ... ұзақ ... оны ... ... оңай. Қиыршық құм аралас жерлерде ешқандай белгі таңбалар жоқ, шұқанақ тектес іздерді күн шығып немесе батып бара жатқан кезде оңай ... ... Боз ... түскен із ап-айқын түседі, қара күзде, жер қыртысы қатқан кез де аңның ізінен жерге терең таңба түспейді, тіпті ат тұяғының ... де ... ... ... қана ... ... ... жүргенде аң түяғымен немесе табанымен қарды ысырып, іздің бетінен түбіне дейін сызат қалдырып отырады. Оны ысырма жол деп ... Ал енді бір ... ... қайта көтергенде, ол қар үстімен сүйретіліп, тағы сызық ... ол ... жол деп ... Аң ... ... отырғанда ысырма жол әр уақытта тереңдеу, тікелеу келеді де, сүйретпе жол жайылыңқы, тайыздау келеді. Қар өте ... ... олар ... ... із ... ... қосылып кетеді және оны "қар кешу" деп атайды. Үгілме қар тым қалың болса, онда із бен ... ... ... ... ... ... сүрлеуге айналады. Егер қар қалыңырақ (20-35 см) болса, оған түскен із сопақша шұңқыр түрде болады.Із мөрінде тұяқтың ұшы ... ... ... ... ... жатады. Ал табан шұңқырлары мен ойықтарының ашаланған жағы аңның беталыс бағытына қарама-қарсы болады. Іздің бағытын ... із ... ... анықтау оңай: сүйретпе жол ысырма жолға қарағанда тікелеу әрі таяздау келеді. Аң аяғын көтергенде, тұяққа немесе ... ... ... ... қар ... ... ала шығады. Ол түйіршіктер екпінмен ылғи алға қарай түсіп отырады. Соған қарап та ... ... ... ... отырғанын анықтауға болады.Сусыма, қиыршық қардағы жаңа ізді ескі ізден ажыратып алу да оңай ... ... қар құм ... ... тез ... да, ... ешбір бедер қалдырмай, оның орны ойылып-ойылып қалады. Кейбір әккі ... ескі із бен жаңа ... ... алға не кейін жүргенін айыра береді. Жаңа ізге түссе жаны қалмай, ... ... де, ... ... ... ... бір бүйірінен көлденең кесіп, аңның ізіне түсіп қуып келген із шиырға, сүрдекке, жолға шықса аңшы ізді тастай салып, аңның қашқан ... ... де, ... ... сыртынан орағытады. Ал шиырдан суырылып шыққан соны жердегі өзі қуған ізді көлденең ... ... ... "із ... деп ... ... із алыстан орап кеткені байқалса, аңшы аңның баратын жерін, өтетін жерін мөлшерлейді де, қуған ізді ... ... сол өзі ... ... ... ізді тағы ... тар, әрі ... ғана түлкі ізі бірінен соң бірі қондырылған ноқат тәрізді, адымының ұзындығы 23-28 см-дей, алдыңғы аяғының таңбасы 4x5, артқы аяғының ... 3x3,5 см ... ... ... ... қарай созылыңқы түлкі ізі таңбасында тырнағы бар төрт бақай және өкше ізі ажыратылады. ... ... ... ... қимыл-әрекетінен, аяқ басып, адым алуынан, секіріп қарғу қимылынан оның өзі күшіктүлкі ме, ересек түлкі ме, кәрі түлкі ме, жас түлкі ме, ... па, ... ба ... де ... ... ... үлкен-кішілігі, үшкілі-доғалы, тік не сыпырып басқандығы, дөңгелек не сопақтау түсуі және жортуының ұзақ-қысқалығы, ... бәрі ... ... ... ... ... қабылданады. Отырған орнынан сол түлкінің аңынан қағылған, қағылмағанын байқайды.Жем тауып жеп әбден дәніккен түлкі ешқайда бұрылмай тура тартады. Су ... ... ... ... ... ... аулайтын әдет болса, олардан қалған белгі - құстың қауырсыны, жүн, қан-жын тамған дақтар байқалады.Қуғыншы келе жатқанын сезген ... ... ... ... ... ізі ... ... болғаны, өз жолын кесіп өткен сол ізге өз ізін соғады да, сол ізге аяғын аудармай басып, өзі ... ... ... ... кері ... қашады. Аңшы оны байқап өзі қуған түлкінің ізін тауып, қайта қуғанша, ... ұзап ... із ... ені өте ... ... ... ізі ... кейін бірі мұқият қондырылған, қосарланған екі ноқат тізбегі сияқты әсер қалдырады. Адымының ұзындығы 23-28 см, жеке із таңбасының ... ... ... 4x5 см, ... ... 3x3,5 см ... ізіне ұқсайтын шибөрінің іздері Сырдария өзенінің жағалауларында кездескен дейді із ... ... ... Шиебөрі ізінің қасқыр ізінен айырмашылығы оның із таңбасы ... есе ... әрі ... ... ... табаны бүйір бақайынікінен сәл үлкендеу болады.Түлкінің із тастауындағы бір қулығы - ... бара ... ... кері ... өзі ... өткен ізді дәлме-дәл басып келген бойдағы ізін артқа қарай жағалап, ізін суытып кетеді. Ал ... ... енді екі із ... ... Бірі - ... бара ... із, оны өзі қуып келеді, екіншісі - ... ... ... із. ... ... өзі ... ізден адаспауы шарт. Сол тәртіп бойынша аңшы өз ізін қуа береді. Сол қуған күйі түлкінің қайта қайтқан жеріне барғанда бір-ақ ... ... иек ... ... ... ... ... бабына келген тазы оны 3-4 жүз қадам жерге дейін қуып жетіп ұстайды. Әккі тазылар білдірмей, түлкіге мейлінше жақындап келуге ... із ... ... бақайының табақ еті қатты, тырнағы қайратты, әрі жуантық келетіндіктен ... ізі ... ... ... сәл ... ... ... бақайларының таңбасы алдыңғы бақайларының өкше тұсына жақын жатады. Алдыңғы аяғының өкшесі ішіне қарай ... ... ал ... ... өкшелері сыртына қарай сәл қисайған болады. Қасқыр көп бұлтақтамай бір аяғының ізін екінші аяғымен басып, түзу ... ... Мұны ... ... ізі атайды. Ал жараланған қасқырдың тұяқтарының ұшы қар бетіне сызылып, сүйретіліп түсетіндіктен, оны сүйретпе із атайды. Ал алдыңғы аяғы ... ... екі сау ... ... ағаш ... ортасына жаралысын асып, "зембілдей" отырып алып кетуге әрекеттенетіндіктен ол ізі мен мұндалап "ақсақ із" ... ізі ... түзу ... ... ... ... ... аяғының ізінің үстіне дәл басып отырады.Ал иттің ізі ... ... ... өзгешелігі бар: иттің ізі айқын емес, көмескілеу болып түседі, пошымы қасқырдыкіндей сүйірлеу емес, жалпақтау, ... ... ... ... ... өкше тұсынан жоғары асып, алдыңғы аяқ өкшесінің сыртқы жағы сәл ішке ... ... ... аяқтың өкшесі сыртқа қарай бейімдеу тұрады. Сондай-ақ жолда тіміскілеп жүретіндектен ... ... Ал ... жан ... бұрылмай тура (тік) жүретіндіктен ізі (траекториясы) "түзу" болады. Қасқыр ізі таңбасының ұзындығы 9-13 см болса, иттің ... ... ... 5-10 см ден аспайды. Қасқыр иттен (иттің бақай табанының ... ... гөрі ауыр ... ізі ... ... мөрі ... түседі. Тырнағы келе жатқан бағытына қарай, тіке, түзу ... ... ... ізі ... ал ... сәл сопақшалау келеді. Қасқырдың да, иттің де ал-дыңғы аяғының таңбасы артқы аяғыныкінен ... ... ... ... ... ... ... кезде жасырып, санын, тобын білдірмеуге әрекеттенетіндігі табиғи құбылыс. Қасқыр бірінің ізін бірі ... бір ғана ... ... ... ... әсер ... ... ізі қосарлана бір аяғының ізін екінші аяғы дәл ... ... аяқ не ... ... ізін ... басады, не соның қасына түседі. Топты қаншық қасқыр бастап, ең соңынан арланы жүреді. Ит жүгірген кезде ізі қасқырдыкіндей емес, сәл ... ... ... жол бойы ... ... ... тоғай, тау, ор, шұңқыр тәрізді кедергілерден өткенде бөлініп жүруге тура келеді. Әккі қырағы аңшылар мұндайда қасқырдың ұяластары ... тобы ... ... ... ... ... қояды. Қасқырдың ең бір ерекшелігі апанының маңындағы ... ... мен ... әсте ... Ал ... ... апанын бұзса ашынып, тура шабуылдайды.Жазда күн ысып, бөлтіріктер қатайып оларға су тасып үлгере алмайтындай халге түскенде ... ... ... шөптесін жерге әкеліп, бөлтірігін тығады. Ондайда бірнеше бөлтірігін желкесінен тістеп бірнеше рет ... ... ... ... қарынын алып, соған бөлтіріктерін салып бір-ақ рет көтеріп алып ... Ал ... ... келген соң тура келмей кемінде үш мәрте айналып жүріп, айналада қауіп жоқ екендігіне көзі жеткен соң ғана кіреді. Бөрі мен ... ізін ... ... ... ... ол ... тазыны әкеліп салып бөлтірікті тірідей алдырады. Бөлтіріктің терісі біркелкі қарақоңыр, жүні майда түбітті келеді және қазақтар оны ... ... ... ... ... ... тазы күшікке үйірсек етіп жұп құрса, ізге жақсы түседі. ... із ... ... ... ... ... із таңбасына тұмсығын тығып жүреді.Тазының ізшілдігі сонша, іздің ішінен қоянның ізін ажыратып, қуып ... және оның ... ... ... де, су қатқанда да мұздың үстімен жүгіріп, қамыс, қоғаны өзі "сүзіп" шығатыны да кездеседі. ... ... ... төрт ... ... ... байқалады, ортадағы екі тұяқ алға қарай озыңқы, ал сыртқы тұяғы ішкі тұяғынан сәл артқа қарай қалыс ... ... ... ... аяқ ізі ... әрі анық ... түседі. Қар бетіндегі қоян ізінде алдыңғы екі аяқ ізі бір сызықта "қатарласып", ал ... екі аяқ ізі ... ... ... ... түседі. Кәрілеу қоянның ізі жайыла түссе, жастауынікі тұяғы өткір, саусақ сүйектері тік келетіндіктен тік, ... ... ... түседі.Қоян жүгірген кезде әрдайым із тастап, бір жерде бірнеше рет қайталай айналып, бір ... екі ... ... екі ... ... уақытта жалт беріп, қарғып кетіп, із желісін үзіп, адастырып ... ... ... қоян ... алдыңғы аяғының алдына тастап, төрт тармақты із жасап жүгіреді, бұл төрт ... ... ... ... ізі де, ... ... аяғының ізі болады. "Төрт тармақтың" арасы 40-60 см болады да, ал ... ... ... қоян 2-2,5 ... ... ... Қоянның жеке аяғының қарға түскен таңбасында бақайының тырнағы анық көрінбейді, өйткені қоян тырнағы ... ... ... ... да, ... ... Қоян із таңбасындағы шұңқыр ұзындығы 7-8 см, ені 3-3,5 см келеді.Қарақұйрық ... ... ... ... ... ... ... үшкір келеді, батыңқы түспейді. Қатқыл жерлерде көмескі болады, өйткені тұяқтың таңбасы түгел түспей, тек ... ... ... қана ... Тұяқ ... ... ... см. Алдыңғы тұяқ артқы тұяғынан сәл үлкендеу келеді. Қарақұйрық ... ... төрт ... тең ... "төрттік" белгі қалдырады. Сонда артқы аяғының ізі алдыңғысынан ілгері түсіп отырады. Секірген кезде төрттік таңбасы ылғи ... ... ... ... сопақша келген трапецияға ұқсайды.--------------------------------------------------------------------------------Аңға шығатын мезгілАңшылықта аңшылар төрт маусымда көзсіздікпен аң алдыра бермейді. "Үйрек ұшып қаз ... ... көл, ... ... ... аңы ... өрген даласында" аң аулаудың маусымы таңдалады. Ондайда терісі үшін ауланатын аңдарды жабағы жүнін тастап, жаңа жүні жетілген, түбіті толған мезгілде ... ... ... ... ... түлейді, терісінің сапасы бұзылып жұқарады, етінен арылатындықтан әрі күшіктеп-балалайтындықтан, ұя ... ... әсте ... үшін ... ... ... соңынан бастап аулайды. Бұл кезде аң-құс тойынып жетілген кезі ... Ал қаз бен ... құс ... ... және ... ... аулайды. Басқа уақытта балапан басып, оларды мәпелеп ... ... обал ... ... тоғайды сағалап, күндіз иенге шығады. Тазымен таңертең ерте немесе кешке қарай аң ... ... ... ... ... аң-құсты жөн-жосықсыз аулауға жол бермейді: егер "ұядағы бөлтірікті өлтірсең ұлып ... ... ... ... бұғының бұзауын, аққу киелі деп оған мүлде ... ... ... ... жұмыртқасына немесе жас балапанға тисе, олар қарғайды деп тыйым еткен. Ондайда, ... ... ... атым бар, бір ... етім бар, әкең ... кеткенде, шешең өліп жетім қал!" деп қарғайды. Ал жұмыртқаны жарған баланың беті шұбар, секпіл болып кетеді деп балаларға тыйым ... аң ... ... аң ... қазақ сейіл серуен, серілігінің бір белгісі. Тазымен аңға шығу үшін қар ... аяз ... күту шарт ... ... аң ... тазы ... ... соң саятты бастап кетеді. Сондықтан тазы саяты қарасонарда басталады. Сонарға шығарда тазының тұяқтарын тазалап, артық өскені болса тырнағын кесіп ... ... ... ... ... ... ... еркін қимыл-қозғалысына бөгет жасайды. Тағы бір бөгет болатын нәрсе - тазының сабалақ жүні ... оны ... алып ... ... ... ат ... жеке дара және тобымен жүріп алуан тәсілмен аңға қосқан. Оның ішінде кең ... ... аңға ... Алатын аңын аңшы үркітіп, дауылдатып, түрлі тәсілмен алаңқайға шығарған соң тазысын қосады да аңның артынан түскен тазыға жолынан көлденең шауып ... ізін ... ... ... ... ... тудырады. Ит иесі барда еш нәрседен қорқа қоймайды. Қар жаңа жауғанда із шалып, иіс алып ... ... ... ізін бірден сезеді.Тазылардың ерекшелігі мен түр-тегіне, сипатына қарай кең далада қоян, түлкі, кейде ... мен ... ... ... ... ... батылдығымен, күштілігімен, ерекшеленсе, екінші біреуі жүйріктігімен ерекшеленіп, аңын қуып жетіп ұстайды. Енді бірі ізге бір ... ... ... ... ... ... ... Қасқыр қууға арнайы дайындалған иттер тобын да ... ... ... ... бір-бірінен шамамен екі-үш жүз метр қашықтықта дөңгелене жүріп даланы, тоғайды азан-қазанын шығара жүріп қашқан аңға бір-бірлеп тазыны қосып ... ... ... ... аңды: "Ит иесі үшін алады, құс тамағы үшін алады" дейді. Аңға шыққанда аңшының баспалап жасаған қимыл-қозғалысын жіті бақылап, аса сақтықпен, ... ... ... ... ... аңшы байқамаған жердің тасасы мен ұңғыл-шұңғылды сүзіп онда тығылып қалған аңды іздейді. Аңшылардың оң-солына, алды-артына түсіп отырып, маңайын еркін шолып ... Атты ... ... ... тазы ... ... ... аң көзге түскенше қапталдай жортып отырады.Сонарда ізге түскен кезде желге қарсы кеткен аңның ізіне түсу дұрыс деп саналады. ... ... қоса ... иісі де тазы үшін ... ... ... сай әрекет етеді. Күннің көзі қатты түсе ... түс ... ... өздері де ауқаттанып, тазысын біраз уақыт бойы тынықтырып алады да күн ... ... соң әрі ... ... ... аңды түрліше тәсілмен аулайды. Кәнігі тазы түлкіні мойнынан алып, әп-сәтте бұрап тастайды, кейде ыңғайына қарай тұмсығынан, құлағынан, тіпті, ... ... кезі де ... ... мұны ... ... тазылар жасайды. Әккілері түлкінің тұмсығын қапсыра ұстап жерге бірақ алып ұрады. Қоянды көбінесе қуып жетіп, кез ... ... ... ... ... да ... Тазы ... қуып жеткен бойда бірден бас салмай, қайта-қайта шабынан тартып, ызаландырып, иесінің жақындауын күтеді. Иесі ... ... ... ... ... ... ... алқымынан не желкесінен ала түсіп, ұмар-жұмар арпалыса кететін көрінеді. Сондай-ақ ... ... қуып ... бойда артқы аяғының тірсек сіңірін қиюға әрекеттенеді. Мұндайда иесі дер кезінде көмекке келмесе, құдды "сырттандар" туралы ертегідегідей, қасқыр тазыны жазым етуі ... ... ... ... аңшы ... аттан түсіп, аш бөріні сапысымен жайратып салады.Күтімі келіскен, бабы үйлескен, денесі ірі тазы өте адуын мінезді, қатал ... ... сай ол аңды ... ... мытып лақтырып тастайды. Ал үлкен қасқырды өкшелей қуып, артынан келіп көкжелкесінен қапсыра ұстап жабысып алады да ... ... мен аңшы ... ... ... ... шалымдылығы мен өжеттілігі, ептілігі мен айлакерлігіне қарай қарсыласқан аңның айбары мен күшіне қарай күресте белдескен палуанша ... ... ... ... есті ... Құмай тазы қасқырмен алысқанда өз денесіне дақ түсірмей, арлан көкжалды алқымынан алып, қозғалтпай ... ... ... ... ... ... ... шығудың реті болмағандықтан жаяу немесе жеке дара саят құрады. Олар көбіне тазы мен аушы құсты саятқа бірге, қатар алып ... ... Тазы итті ... ... пайдаланған. Тұрғыға шығып тұрған аңшыға бірнеше тазы (кемінде 4-5 тазы), аңды үркітіп, айдап беретін "қағушы" ... ... Бұл аңшы үшін де өте ... ... аса иісшіл, қырағы тазы жолындағы аңды дәл тауып үркітіп отырып, бүркіттің ... ... ... Тазы қуып келе ... ... ... оған келіп түседі. Ал, тазы қуып келе жатқан кезде түлкі ... ... яғни ... ... қарап ақсиып айбар шегіп, қарсы әрекетке көше алмайды. Алдына қарай ғана бағыттап жан ... ... бара ... ... ... ... ... бүркіт еш қиындықсыз, жер соқпай, тура келіп бүріп ... ... ... ... тазы ... түре іліп ... ... аңды мүлт жібермей ұстайды. Алматыдан шығысқа қарай 150 шақырымда жатқан атақты құсбегілер шоғырланған Сөгеті (Нұра) ауылындағы ... ... ... ... ... атты ... Ақжелкен атты бүркітпен бірге аң алуға баулынған. Мұндай аң алудың классикалық үлгісінің қиындықтары да жоқ емес. Бұрынырақта Дауылқара атты ... ... атты ... ... тату етіп ... аңға ... кезде қапелімде бір-бірін жазым еткен көрінеді.Алматы облысы, Райымбек ауданы, Жылысайда Мұқаев Жолдас деген аңшы орманшының Ұшар деген ... ... ... ... ... ... ... отыра олжасын иесі келгенше жібермей айналдырады екен. Иесі келіп мылтықпен атады немесе үзеңгімен ұрып соғып алады ... ... ... Ұланындағы Жанұзақ ауылының Көрпебайдағы аңшы тазысы жылына 4 қасқыр алған бұрын соңғы алғыр тазының соңғы ... деп ... ... кәнігі аңшы Мұхамед Исабеков.Өте алғыр тазылар қарақұйрықты да қуып жетіп, шабынан алады. Ал, таутеке, тауешкі, қабандарды ... ... да ... ... ... ... аңшы ... да аз емес. Қоңыр аңдарға - елік, қарақұйрық, ирен, бөкен, киік сияқты аңдарды аулағанда қаумалап ... ... ... қуу ... қолданады. 1865 ж. Л.Мейер атты автордың жазуына ... ... ... ... ... ... ... қазақтар қоңыр аң атайтын киік тектестерді де жетіп ұстайтын.Ал ілбіс, сілеусіндерге көптеген тазыны тобымен салады. Олар үйреткен ... ... ... ... қаумалап ортаға алу, бірі соңынан кезектесіп "ұтылап қуу" тәрізді амалдармен аңды ... ... ... қуу" ... ... ... келе алмайтын тек жүйріктігімен, жансебілдігімен қашып құтылуға әрекеттенетін қоңыр аңдарға жиі қолданады. Оның мәні мынада бір тазы топ аңды ... бір ... ... қуып ... екіншісі иек артпа ұрымтал жерден ары қарай қуады да үшіншісіне дейін қуып апарады. Ол онан әрі қуып, келесісіне ... ... ... ... дымы ... аң қаша алмай болдырған кезде бірнешеуін қатарынан тырп еткізбей ұстап алады.Қоян тазыға оңайлықпен ұстата қоймайтын, артынан өкшелей қуып келгенде жалт ... ... кілт ... ... ... ... әдеті бар. Тазыны оңай шаршататын, алдап кететін қоянды тарпа бас салу үшін тазыға үлкен тәжірибе ... ... ... ... қабанды да тазымен алдырған. Ал суырды алғанда оның ініне де ... ... ... ... Ну ... ... құстардың артынан кіріп кеткен тазыға белгі беріп, атын атап шақырады.Қырғыздың тайғандары екі-үш мың метрлік биікте аң аулауға бейімделген әрі ізге ... ұзақ ... ... Бұлар мәлін, борсық, тауешкі сияқты аңдарды қуып жетіп ұстайды. Қазақ тазысы осы аталған тайғанның ... ... із ... ... бірдей тоғысқан әмбебап сипатқа ие аңшы ит.Егер тазы соның бәріне шыдап иесімен жүре алса, оны үйге ... ... қоя ... ... ... керек. Олай етпеген жүйрік тазылардың өзі көп жағдайда жүріске шыдамай, аң ... ... ... Тіпті кейбіреуі аңшылық күннің ертеңіне-ақ кіртіңдеп керенау тартады. Сондықтан оны дамылдатып отыру қажет.Бірден алдырмай, айлакерлік жасап, ... інге ... ... ... ... тазы ... ... қуып қоймай, іннің ішіне "сүңгитіндері" де бар. Ал тазы іннің аузын тырналап, ашуға булығып, арпалысқандығы байқалса аңшы көмекке ... Егер ін тар ... аңшы ... ... ... ұшын ... айырлап ашып, інге бойлатып, түлкіге жеткен белгі бергенде, ... ... ... ... бұрайды. Мұндайда түлкі терісіне ілінген талдың айыры теріні қысып қалады да, ширықтырылып бұралады. ... ... ін ... әрі тал, ағаш аз өңір ... ... ... ... Ұзын құрықтың ұшын пышақпен жарып, іннің түбіне дейін ... ... ... да, еппен ыспалап қайыра тартып, терісінен "ораған" аңды алып ... Бұл әдіс ... ... ... ... ... деп ... Бұрау салумен суыр, түлкі, қоян қатарлы аңдарды алуға болады. Ал мәлін мен қарсақ інге кіріп кетсе оған бұрау салу ... ... ... олар өте айлакер адамды немесе тазыны жарақаттауы кәдік.Егер ін терең ... ... (ыс) ... Оған ... тері ... ... ... бетеге, жусан, қурайды жағып, ащы түтінін інге қарай желпіп отырады. Түтін ... ... ... ... ... бітті деген кезде оның аузын қымтап бекітеді де, сүт пісірім уақыт өткенде ашады. Ондайда ... ... ... тар ... ... тосып, ұзын құйрығын жұмарлай бүктеп, кері қарап жатып алады да түтінді мұрнына дарытпауға тырысады. ... ... інге ... ... ... ... мәліндей, інге кіруге дағдыланған өжет иттерді немесе ағылшынның фокстер тұқымды итін жібереді.Саятта тазыларды ... ... ... болмайды, дара шауып мерт болады деп жетектеп алады. Ізге түсіп аттың cap желісіне ... ... ... ... ... баяу ... артынан қуады. Қасқыр сасқанда бытырай қашатындықтан бірінің соңынан аңшы ... де, ... ... қоя береді. Тазылар шабуылға көшеді.Қасқырдың бір ерекшелігі, оның жансебілдігі қаншама шоқпар, сойылмен ұрғанымен оның терісін сыпырған кезде ... бір де ... жер ... Тек оның өте осал ... жері ... ... ... оны өлтіру үшін аңшы қасқырдың тұмсығын көздейді.Терісі үшін алынатын аңды беталды ұрғылап, арқа жүнін бүлдірмей, көбіне талмау жері - ... ... ... ұруға машықтанады.Тазының ұстаған олжасынан тартқызбайды, әсіресе ішек-қарынынан бермейді. Өйткені ішек-қарынында құрт болса, ... ... ... сақтанады. Тазыға тамақты реті келсе, тек шала пісіріп беру оңды дейді.А.Слудский дерегі бойынша, бір ... ... тазы 30-50 ... ... болған. Сол кездегі (1937 жж.) статистика бойынша Қазақстанда шамамен 4 мыңнан астам тазы текті ит болған және ... ... бір ... отыз мыңдай теріні ресми түрде аң терілерін дайындау мекемесіне өткізген. Ақтөбенің бір ауданындағы аңшы тазымен бір маусымда 16 түлкі, 79 қоян ... ... ... ... ... ... Е.Атабергенов үш ай ішінде екі тазы, бір бүркітімен 115 түлкі, 3 қасқыр, төрт ... ... ... ... ... ... Жылысай ауылындағы аңшы Ж.Мұқаевтың Ұшар атты ақ тазысы қасқырды қуып ... ... ... қиып ... иесі ... оны ... ұстап тұратын әдісі болған.Панфиловшы-соғыс ардагері, атақты аңшы, бірінші топтағы мүгедек Исабеков Бәйетбай өзінің Ұшар, Желтабан атты қос ... ... ... ... екі бас ... қоян ... сол кезде көрген замандастары сағына еске алады. Сыр жақта, дәлірек айтсақ, Жаңақорғанның Келінтөбе ауылындағы аңшы ... ... атты кек ... ... тазысына бір қыста 47 шиебөрі алдырған.Алматы облысы ... ... ... ... ... ... бір ... тазысына 47 түлкі ілдірген. Ұшар деп атаған бұл тазы Жалаңаш өңірінде атағы шыққан Д.Ермегияев ақсақалдың сонау Арқадан алып ... ... ... екен.Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Асысаға ауылының тұрғыны А.Шалипов Ұшар атты көк қасқа тазысына Шу өңірінде егін орағы ... ... ... ... деседі аңшы ізбасарлары.Аңшылықта, саятта қазақтар олжаны тепе-тең бөліседі. Еттерін көрші-қолаңға ... ... ... ... тазы үшін ең бір қиын ... мен ит өш. ... ... білген ит үріп, тағатсызданып тоқтамайды. Себебі иттің қасқырдан күші аз, оған жеке-дара ... ... ... ит қасқырларға шабуылдағыш келеді. Көбінде "ұялас" бөрібасар, төбеттер қасқырға батыл шабады. Жеке иттерді қасқырлар қора шетінде бірі ... бірі ... ... ... ... ... шаншып жүре береді. Қасқыр иттен өктем келеді. Сол үшін арнайы азулы төбеттер мен қасқыр алатын, күшті тазыларды ... ... ... Аңшы екі, үш ... ... аң ұстауға үйретіп, баулып, аңға қосқанда, күш беріп арқаландырып отырады. Қасқырға ... ... ... дем ... ұстаған кезде иттерге көмек етеді.Ит неге қасқырды батыл ала алмайды деген турасында қазақта мынадай аңыз бар: Ежелгі Баласағұн қаласына ... ... бір ... ... түс ... Түсінде ол күн шығар тұстан бір тік құлақты қара ит шығып, сілекейі шұбыра, оны қуып келе жатса керек. Бай ... ... ... ... түсін жорытыпты сонда балгер: "Тақсыр, балаңызды жегелі қасқырдың сырттаны жолға шығыпты. Оның қаншығы сіздің балаңыздың жүрегіне жерікекен. Бай оған ... одан да ... аты ... ... ... ... баланың түсін жорытқанда ол да әлгі балгер айтқанды айтады. Сонда бай балгерге: "Менің баламды өлімнен құтқарудың қандай жолы бар, егер соны ... бар ... ... дейді амалсыздан. Балгер: "Бір құтқарса сіздің балаңызды осыдан төрт күндік жерде бір кедейдің сырттан иті бар, ... ... сол ... ... ... тез ... аттандырыңыз",- депті. Бай сөзге келместен баласын сәйгүлікке мінгізіп, асығыс ... үш күн ... аты да өзі де ... ... алдынан қасқыр шығып қуып, иттің даусынан қашады, ... ... ... тағы ... алдыңғы жақтан әлгі ит тағы үреді. Біраздан кейін иттің үруі басылғанда қасқыр қайта қуып, ... ... ... ... аттың құйрығынан тістеп, төрт тағандап тартқанда, ат еріксіз тоқтаған екен. Осы кезде ит үріп, алдарынан ақсарбас төбет жүгіріп шығады. Итті ... ... атты ... ... ... тапжылмай тұра қалады. Арлан төбет бір-біріне жақындай келе, бір ... ... ... Ит ... оқыс даусынан артына бұрылғанда қасқыр атылып сары төбетті желкесінен басып қалады. Осы ... ... иесі де ... "Қап, ... ... жасадың, енді иттерге қасқыр қожалық ететін болды",- деп, беліндегі кездігімен қасқырдың қарнын жарып жіберген екен. Сол жерде иттің сырттаны да, ... ... да мерт ... Міне содан бері итті бұрын тістеп басып қалған қасқыр тегі ит ... ... ... ... Ал ит ... тек иесі ... ғана сес көрсете алады деседі. Аңыздың сорабы ... көбі ... ... ... ... ... болмаса, жүрегі дауаламайтындығын меңзесе керек.Тазыдан басқа дүрегей иттер де аңшыға серік болады. Аңшы ит ... ... ... ... ... ... ... біліп, иесіне белгі береді. Түнде аңшы жалғыз жатқанда аңшыны қорғап, асырайды  
        
      

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Есірткілік пен есірткі бизнесінің алдын алу мен жолын кесудегі ішкі істер органдарының қызметін ұйымдастыру77 бет
Композициялық материалдар. Ыстыққа төзімді болаттар мен қорытпалар. Кесу аспабына арналған болаттар. Өлшеу аспабына арналған болаттар12 бет
Аңшы иттер тұқымдары. Тазы иттер6 бет
5-7 сынып оқушыларына технология сабақтарында ағашты өңдеудің әдістемесі69 бет
Алакөл қорығы8 бет
Біліктерді дайындаудың технологиясы5 бет
Бұрғылау қашаулары1 бет
Жер жұмыстарына арналған машиналар туралы жалпы мағлұматтар4 бет
Кітап басу27 бет
Машина жасау технологиясы72 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь