Аңшылық иттердің шығу тегі және жіктелуі

1.Кіріспе
2.Негізгі бөлім
2.1 Тазылар
2.2 Төбеттер
3.Әдебиеттер тізімі
Аңшы иттер — терісі мен еті үшін ауланатын жануарларды ұстауға баулынған ит тұқымдары. Оларға: тазы, иір құйрық аңшы иттер, іншіл иттер т. б. жатады.Тазылар аңды қуып жүріп ұстайды. Олар сағатына 90 км шапшаңдықпен жүгіреді. Тазыларды қоян мен түлкіге, ұсақ тұяқтыларға, кейде қасқырға да салады. Кейде ұсақ құстарды қалың шөп, бұта арасынан үркітіп, аңшыға жәрдем береді. Итті ауланатын аң-құсқа қарай таңдап алған жөн. Оны күшік кезінен үйретіп, баулу керек.Иттің бабы, күйі, сезгіштігі жоғалмау үшін ашық алаңға, бос жерлерге серуен жасаған абзал. Ересек итті тәулігіне екі рет, ал күшікті 2 айға дейін 5-6 рет тамақтандыру қажет. Аңшы иттерді таңдап алу үшін шығу тегі белгілі, шежіре куәлігі бар ит тұқымы ұсынылады
Құмай тазылардың тұқымы, түріҚұмай тазылардың тұқымы, түрі Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген. Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара түсті тазы бейнесінде бейнеленген."Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ даласына ислам дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді",— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки Орталық Азия мен Кавказға, Таяу Шығыс пен Иран арқылы таралған. Қазіргі салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын тек, тұрқы сәл ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге ұқсайды.
1.Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков.
2.Гусев В.Г., Популярный охотминимум, М., 1977.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігіСемей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университетіСӨЖТақырыбы:Аңшылық иттердің шығу тегі және жіктелуі  Орындаған: Қанапьянова А.ЖТексерген: ... В.М ... ... ... ... ... ... иттер  --  терісі мен еті үшін ауланатын жануарларды ұстауға баулынған ит тұқымдары. Оларға: ... иір ... аңшы ... іншіл иттер т. б. жатады.                          ... аңды қуып ... ... Олар ... 90 км ... ... ... қоян мен түлкіге, ұсақ тұяқтыларға, кейде қасқырға да салады. Кейде ұсақ құстарды қалың шөп, бұта арасынан үркітіп, аңшыға жәрдем береді. Итті ... ... ... ... ... жөн. Оны ... кезінен үйретіп, баулу керек.                                       ... ... ... ... ... үшін ашық ... бос ... серуен жасаған абзал. Ересек итті тәулігіне екі рет, ал күшікті 2 айға дейін 5-6 рет ... ... Аңшы ... ... алу үшін шығу тегі ... шежіре куәлігі бар ит тұқымы ұсыныладыҚұмай тазылардың тұқымы, түріҚұмай тазылардың тұқымы, түрі Тазы қазақ даласына сақ ... ... деп ... ... ... ... жылдар бұрын болса керек. Кейбір тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы ... ... ... ... да ... ... да ... ба деп болжам жасауға да болады. Дегенмен ... ... ... ... мың жыл ... перғауындар заманында өмір сүрген. Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара түсті тазы бейнесінде бейнеленген.                                                                                     ... ... түп ... ... салюкиі, ол қазақ даласына ислам дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді", --  деген нұсқаны ұсынады. ... ... ... Азия мен ... Таяу ... пен Иран ... ... Қазіргі салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын тек, тұрқы сәл ұзын, бойы сәл ... ... ... мен ... өте ... ... олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай тарихы бар ол ... ... құм ... ... ... ... қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да ... ... ... ... итін ... "тазы" атауының мәні парсының "таза, алғыр, жүйрік" деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім тазы - таза - таза ... ... ... ... ... ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін деп жорамалдайтындар да бар. ... ... мен ... ... Орталық Азияға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне сай ... ... ... ... ...                                         ... ... кездегі зерттеулер Орта Азияда таралған тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының ... ... және ... (әредік Өзбекстан жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі үсақтау ... Тазы итті Орта ... көз ... кең ... ... ... ... жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде шыққан ат ... аң ... ... мен ... ... және ... күн көрісі үшін қызмет еткен тұқым деп есептейді.                                                                                                                                    ... ... VII-VIII ... ... ... дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде ... ... ... ... ... ... ... екі түрлі көзқарас бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ ... ... ... жерінде Орта Азия тазысының өзіндік бір тармағы көбірек таралған. Оның бойында ... және ... ... ... ... ... ... жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп ... ... бойы ... ... ... ... ... тазы бітімі кішкене, қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр ... ... ... ал ... жүндісі суықтау солтүстік аймақта таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда болуына септігін тигізген.                                                ... ... ... тазы ... онан да ... дәлірек айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің көнепарсы тіл інен ту ын д ау ы ... ... оның ... перғау ын иті - салюки - парсы тазысы ауған тазысы және ... (сақ) ... ... ... ...                                ... ... ... ... тазы және ... құлақ тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден ... ... ... ... ... ... ... екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн ... ал ... ... ... құлағының жүні үзын, шашақ тәрізді болады. Ал бұған қоса "дүрек" (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан ... ... ... ... денесі кесек, қасқырды алатын батыл тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы ... аяқ ... қиып ...                                                                                                                                              Тазы - ... ғана бойы бар ... ит, жүні ... оның есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ, иесіне шын ... ... ... ал өзге иттерге өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл, әрі ... ... ... Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл, жүйрік, әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, ... ... ... түлкі сияқты үсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын шығару деген ... ...                                                                                            ... тұқымына қарай қазақтар кумай, кумай тазы, таза қандылығы мен түгіне қарай; құны, құны тазы, будандасқан болса; дурегей, дурегей тазы, қайын, ... ... деп ... ... соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар жалғыз жарым да екеулеп немесе тобымен жүріп, "ұтылап" аң ... ал ... ... аушы ... де тізе ... қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз, сүйықтау келеді. Ал ... ... ... таулы, орманды өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді.Қазақ жерінде ... ... ... түрі ... ... таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - ... ... ... ... әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен Aтыpay бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең ... ... ... тазыларына келер болсақ, олар табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. бұлар Ертіс бойында ... Ал орыс ... ... ... ... тазылар қазақжерінің оңтүстік пен солтүстік батыс өңірлерінде көптеп таралған. Сібір ... ... ... ғана ... батысқа дейін жеткен таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары арасында үш ай ... ... ... ... ... онан кейін Орал бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын лайкаға ұқсас самоед тазысы ... ... осы ... ... ...                                                                                                   ... ... тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс, түрікмен деген түрлері ұшырасқан. ... ... тау ... және дала ... деп ... Шоқтығының биіктігі 80-85 см аралығында.                                                                                         Ал ... ең ... деп ... ... ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, ... ... ... ... ... берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды ... ... Ол өз ... көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады. Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның ... ... ... үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ. ... ... ... ... ... ... британ әскерилері алып келген, 1907 ж.-дан тіптен көптеп келіп тазының түрлі линияларын Еуропада дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл ... 1809 ж. ... ... 1813 ж. ... жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі Балукыстаннан апарған тазы Шотландияда, солтүстіктен ... ... онан әрі ... ... ... ... линияны дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған тазысы мен араб ... ... ... I960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған дау әлі бір ... ... жоқ. Бір тобы (Waters ... ... салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен Месопотамия, парсы жерінде табылған ... 4 мың жыл ... ит ... ... ... ... алға ... Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген ... Оған қоса ... иығы мен ... ... басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады. Ауған жеріне жеткен салюки биік ... ... ... жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа жота, құйрығына ... түк ... ... ... 6 ... ... бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі: күңгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті ... ... ... ... қою жүндес.                                                                       ... ... ... кең ... тазы ... ... өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы ... ... ... ... ... ... ... қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен ... ... ғана ... тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. "Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс ... ... ... ала ... ... ... ... соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті",- дейді кинолог ... ... ... болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы ... аңға ... ... ... Осы ... дер кезінде көтеріліп, Оңтүстік Қазақстан облысы, Түркістан ауданы, Бәйдібек ауданы, тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу ... ... ... ... тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұры болады. Көк тазылар өте ... ... ... ... ... мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ... ... ... ... қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір Қазақстанда таза тұқымды тазылардың саны ... ... ғана ... мен ... қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң ... орыс ... ... кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз ... I ... ... ... ... қызы ... кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған. Олар аң қаққыш, әрі ... ... ... суыт ... шыдамды жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж. басыбайлылықты жойғанға дейін ... ... ... ... ... ... алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) ... ... ... ... иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі.Тазы бітімінің стато-динамикалық негізі.Тазы бітімінің стато-динамикалық негізі Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын болуы, оның ... ... ... Оған қоса ... аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны, ал құрсағы жіңішке болып қазақтар "қаншырдай" қатқан деп атайтын іші жотасына қарай ... ... ... ... өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысыньщ адымы ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған ... ... аңды ... ... ...                           ... жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаң- қаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының, сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл- қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре ... тура ... ... ... ... ауыз омыртқасы қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде ... ... ... Арқа ... он үш, ... ... өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген. Оған ұштасқан он үш жүп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп иіліп тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте ... ... ... ... бар болғаны сегіз (!) ғана өскін байқалады. Қабырғаның ұзындығынан көкірек қуысының терең дігібірден- бір ... ... ... ... ... жағынан биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы ... ... ... ... ... де, бел ... жоғары қарай томпайып кетеді.                                                                                                ... ... ең ... ... болып саналатын құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұл шық еттің омыртқалы басы ал ... ... ... ...                                                                                       Төс ... ... шеміршек арқылы байланысқан, пішіні төрт қырлы сегіз сегменттен тұрады. Оның дөңгелек жиектігі тұтқасы мен семсерше ... ... ... кішілеу және жалпақ болып келеді.                                                                                         Итте ... қыры буын ... ... ... ... ... ... шыққан оған сіңір еттер берік отырған. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген, ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл ... ... бас ... ... ... Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана ... ... (кән дек ... ол өте ... Ал жіл іншік сүйектері жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ... ... ұзын ... ... ... төртіншісінің) ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан ізі жерге басылмайды. ... ұзын ... ... еті ... асықты жілік бұлшық етін жауып жатады және екінші және шеткі бақайларға бекиді.                                                           ... ... мен саны өте ... ... тек ... алға ... тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға итермелейтін міндеті бар. Сонымен бірге, әсіресе, тазыда ... арқа және ... ... еті, мықынды бүгетін, құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері, төс бұлшықтары жақсы дамығандығы шапшаң қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық ... ... ... ... ... ... түрде көп. Итте өкше бұлшық еті болмайды, тек тобық сүйегінің ... ... ... ... ... басталады.                                                                             ... ... ми ... мен бет ... ... ... яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыр- шақшадан түрады, орталары ... толы ... Итте сүт тісі 28, ... 42 тіс ... ол ... ... жатады. Түрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер ... ... ... ... ... бір ғана тісшесі бар көлемі кішілеу тісті "ит тіс" дейді. ... ... ... ... міндетін атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір- бірімен жымдасып тұрады, яғни ... ... тіс ... 1/3 ... дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер бір-бірімен беттесіп келеді.                                                                                                 Аң ... ... ... жоны ... ... ... етті нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа қарай ... ... ... ... ... ... ... Ондай кейіпті қазақтар арыстанның ұрғашысының құрсағына теңеп, "қаншырдай қатқан" құрсақ деп есептейді.                                                                                                               ... мен ... ... ... ... ... ... суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата ... Ит ... ... ... ... жануарларға қарағанда көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға аралығында ... ... ... жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу тістерінің қатарына ... ... ... ерні алға ... озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи ... оның ... ... ... жауып тұратын "қақпақ" тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып тастайды. Саятта итті ... ... ... ... ... ... пен кеуде екі қуыс арасындағы көк ет тыныс алуда қосалқы міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі ... ... ал азу ... доғал, әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы үстіңгі тіс қатары ... ... ... жағы ... ... 1/3-ін ... тұрса жақсылықтың нышаны дейді. Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола ...                                                                                                                                                ... үш ... ... ... ... май шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан түгі жылтырап тұрады, суықта дене ... ... ... ... ... ... сондықтан.                                                                                                                   ... ... ... деп ... ... ... миы мен сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір ... ... ... ... ... қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу, сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің ... он литр суға ... бір ... ... ... де сезе ... дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 ... ... ... аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш адамда 5x5 см. Иттер "танауымен" ұйықтайды,яғни ұйықтап жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты ... ... ол ... ... іске ... ... Иттің бұл қабілеті тазыда иіс пен із "сезу" үрдісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті ... ... ... ... көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар.                                                                                                                 ... көз ... ... ... мен көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек ... ... ... ... жоғары, қараңғыда дажақсы көреді, өң-түстіжақсы ажырата алатындығы белгілі болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп ... Ал есту ... ... ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап ажырата алады екен (адамда бұл көрсеткіш 16-18 мың ... ... ... ... үрсу ... агрессив әрекетін, қарсыласуын арттыра түседі. Танауындағы "мұрты" мен "сақалы" түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы міндетінде.                                                                                    ... ... ... мен ... ... ... ішінде, тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ... ... ... яки ... ... щсайды. Мұндағы көпірдің екі жағындағы таянышы алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның арасындағы параболикалық торланған конструкция ... ... ... ... ... Ал, бас, мойын және құйрық, құймышақ көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберісі ролінде. Жотадағы еттер мен сіңір, құрсақ, төс ... ет, ... ... тері ... ... және ... кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді.                        ... ... ... өте ... болғандықтан, жүгірген кезде артқы аяғы денесінің "жалғасы" тәрізді үйлесе қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) ... ... ... ... екі аяғы ... ... ізі бір ... бойына түседі. Сирақтарының дүрыс бітпеуі мен олардың өзара пропорциясы, сәйкеспеген мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да, тазы ... ... мен ... ... ... ...                                                  Тазы ... шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлы нүктесімен байланыста болады: қазан толмас ... ... ... (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа ... Яғни ... ... ... тазы ... дәл ... ... нүктесі түседі де тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол ... ... әрі үзақ ... мүшелердің шаршамауын қамтамасыз етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3 ... ... ... түседі.                                                                            ... ... ... ... ауырлық нүктесі алға кетеді, жүгірген кезде аяқтарын "кісе басып" алады, яки ... аяғы ... ... ... басып отырады. Мұндайда ит артқы аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген кезде баяулап, шабандап қалады. ... ... ... ... ... алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді "қайшылай" қимылдайды. ... ... күші алға ... ... ... сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе, ол ... тән ... ... ... ... ... тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты ... етті ит ... ... ... ... ... ... қарай секіреді, жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің ... ... ... ... ... ... кең иық, бұлшық етке толы ұзын сан, сәл ғана ... ... ... ... арқа мен ... ... ... икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле жүгіруіне - "ұшуына" жоғарыдағы етпен, сүйекпен ... ... ... ... ... артқы аяқтың секіретін еттері араласады. Қартайған немесе болдырған ... ... яғни бір ... алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады. Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады.                                                      ... қолы ... ... аяғына жанынан қарағанда ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен ортан ... ... ... алға сәл ғана ... ... түзу бітіс деп санайды (Жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес). Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда тіп-тік ... ... ... жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы ... ... ізі ... алшақ талтақ, немесе шалыс басса, аяғының басы екі жағын ақсиып ... ... ... болса ол жақсылықтың нысаны емес. Ал құрықтың түбінің төменгі тұсы ... ... ... ... ... дөп ... ... ол иттің қозғалысы аяқ алысын жақсы деп жатады қазақтар. ... аяқ ... ... ит ... ... ... ... немесе маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа жүгіре алмайды.                  ... ... ... бұлшық еттері барлығы жұмыс жасайтындықтан оңай шаршайды да жерге бір қырынан жата кетіп дем алады. Бұлайша ... ... ... ... ... күш ... ал жанбасымен шоқиып отырған иттің бұлшық еттері де ... дем ... ... ... ... кен ... ... оны шоқитып отырғызу немесе қырынан жатқызуға көп көңіл бөледі.Төбет тарихы                                                                                        ... ... ... ... ... ... Адамзат серігі ретінде танылып, тарих таразысын бірге тербеген тіршілік иелері - таңғажайып жануарлар туралы мәліметтер көп сақталған. Біз әрқашан қиял ... ... ... ... ... қасымыздан табылып, көмек көрсететін ғажайып тіршілік иелерін: самұрық, ... ... мен ... ... ... алып ... мен мемлекеттерді сақтап қалған бөрілерді еске аламыз... Біз оларды тарих сырларын жинаған ... ... жаңа ... ... қазбалар арасындағы шиыршықтардан іздейміз, лохнес құбылысын анықтауға ... ... ... ... ... ... көру ... кейде пирамида жұмбақтарына үңілсек, кейде тіптен жұлдызды ... ... көз ... ХХI ғасырдың Қазақстанда өткізіліп жатқан көрмелерінің бірінде Марко Поло ... ... ... ... ... қарапайым қарғы бау тағылған алып та маңғаз итті ұстап тұрған ақсақалдың алдына барып ... ... ... да қалады. Итті бастан-аяқ қараған күйі жануардың алдына жүгіне отыра кете, өзіне таңдана қараған жүздеген адамның көзінше аузынан ... ... ... ... адамға тән сезіммен сөйлей бастады. -Бұл... бұл  -  нағыз Төбет емес пе?  -  ... ... ... ... - Нақ өзі ме? ... ... сақшысы болған айтулы ит пе?! Бұл сөздер маңындағыларға өткен дәуірден ескен желдің лебіндей әсер етті. Жастар асқан қызығушылықпен ірі ... итті ... ... қарай бастады. Иттің иесі француздың шаттанған себебін аса түсіне қоймаған күйі, өзі де иті де ... да ... ... қала ... ... ... келу мақсаты да айқын. Ол сұрыптау тәжірибесі бойынша алынып, базар бағамын төмендеткен төбет иттерден нағыз Төбеттің ерекшелігі мен ... ... ... қарт ... ... назарына аңыздағы кентаврларға барабар тіршілік иесін ұсынып тұрғанынан бейхабар ... ... ол өз ... ... алар ... мен ықылым замандардан белгілі санаулы табиғат таңғажайыптарының бірі екеніне кәміл сенімді.Төбет иттердің шығу тегі ... ... ... б.э.б. 1121 жылдардан басталады. Қазақы төбет ит қаңқалары Шығыс Еуропадан Қиыр Шығысқа дейінгі мұздақ дәуірі ... ... ... ... ... ... дәстүрлі түрде жылқы малымен тығыз байланысты. Марко Поло ХІІІ ғасырдағы қазақтар туралы жазбаларында ойға сыймайтын алып ... ... ... ... жайында былай деп жазып кеткен: . Шағатай ұлысынан саяхатшы қасқыр алатын бұл иттерді хан сарайынан кезіктірген. ... ... ... екі ... ... Ит саны 10 мың бас ... болған. Қасқыр алар иттердің хан сарайында осынша мән беріліп, арнайы өсірілуі еріккеннің ермегі ... ... ... ... өмір талабы еді.                                                                                                                                                        ... ... ... таза ... ... аз ... Егер де Алматы облысындағы тасқа қашалған ит суреттеріне негізделген деректерге сүйенсек, онда бұл иттердің осы ... өмір ... ... ... 4 мың жылдан астам деп қарап, қазіргі Төбеттің  -  бүкіл қазақ халқы ... ... ... ... ... асыл тұқымның шынайы ұрпағы екенін батыл айтуға болады. Олай болса, француздың  тағданысына төмендегідей дәлел айтуға ... ...  -  ... өмір тарихының құнды жәдігері, отырықшы мәдениет тұсында жоғалып кету қаупі төнген алып ... ... өзін ... ... ... қызмет еткен шынайы перзент. Енді бұл иттердің көшпенділер өмірінен салынған бір де бір суреттен бой көрсетпеуі жөнінде сұрақ ... ...  деп ... ... ...  -  жеті қазынаның бірі, дала көшпенділерінің ... ... ... сақтауға тырысқан. Ал құпия тек аманат ретінде ғана беріледі емес пе? Төбет  -  адам ... ... жай ... ... ... ... көрік, ұлтқа тән ортаның көрсеткіші емес, сайын даланың ғасырлар көшімен жалғасқан ... ... ... ... ... ... ... күш, кие. Кие мен қасиет деген ұғымды жарқыратып көрсете ... ... ... ... қастерлейтін көшпенділер бұл дәстүрге әркез берік. Иә, ол адам жанындағы суреттерде жоқ... Бірақ түйсік көзімен қарасаңыз асыл текті Төбеттің көшпенділер ... ... тау ... жапандағы жазықтар мен шөлейтті шаңдақтар арасынан бірқалыпты маңғаз күйінде өз міндетін атқарған ... ... ... болып жүргенін көресіз. Ірі денелі арлан төбеттің маңайдағының бәрі алақандағыдай айқын көрінер төбе басынан көсемге тән ... көз ... ... ... ... қата қалған суретін көз алдыңызға елестетіңіз."Төбе иті"  -  қиырды шалған қырағы күзетші.  атауының шығуы да осыған байланысты ... ... Төрт ... - көшпенділердің басты байлығы. Бұл байлыққа көз тіккен ... жау  -  дала ... ... Қасқырды жалаң қолмен алған ерлер болса да, кейде көшпенділердің жауынгерлік қабілеттері, орын ауыстырып отыруы мен ... ... ... ... ... ... шабуылынан қорғап қала алмайтын тұстар да кездесетін. Айтпай келетін апат  -  қасқырларға қайыспай, қаймықпай қарсы тұратын тосқауыл тек ... осы ... ие ... ғана еді. ... ... ... ... тамақтандыратын ағаш ит аяқтарды жасатқанда ішкі өңіріне қасқыр ... ... ... Бұл ... ... ... иісі мен ... иісін де қатар алып, өз қасиетін ұштай түсуіне баулиды. Бүгінгі күнде қазақстандық малшылардың миллиондаған шығынға ... ... ... бірі  -  ... ит - құсқа жем болуы. Жергілікті орындарда қасқырды ату бағасын 10 - нан 40 долларға дейін бағалайды. ... ... да көрі ... әдіс, мықты қорғаныш Төбет ит ұстау қажеттігін көлденең тартуда.                                                                                                                                           ... ... ... ... ...  -  байыптылық пен қырағылық таныта білген Төбеттер. Көш тоқтаған мезетте қырат басынан табылатын алапат күш иесі ... ... өз ... ... ... ... тоқтап, ұмытыла бастағанда табиғаттың бірегей туындысы Төбет те ... ... ... тұманына кіріп адасқандай күй кешті. Адамдардың қат - қабат тағдырымен Төбеттің аңызға ... ... ... байланысы бар еді.  сияқты Төбет иттер ... да ... ... ... ... Біреулері алыптың аңызын бүгінгі күннің шындығына айналдырғысы келсе, енді бірі күнкөріс қажеттілігінің сұраныс көзіне ... ... ... ... Ең өкініштісі, қасқыр иісімен малданбаған, өзге қанмен қосылған, кейде ... ... құр ірі ... итті  деп ... бәсекелесінің иті  айтып айыптай отырып, өзінің осы ... ... ... ... жарнамасын жүргізіп, тұқым көбейтіп - сату ісін жалғастыруда. Бұл  -  таза ... ... ... ғана ... ... берілер қасиеттердің түп - тамырына балта шабу. Сосын сатып алушылар тарапынан қасқыр иісін сезгеннен ауланың түкпіріне тығылатын ит пен ақталмаған баға мен уәде ... ... дау ... ... ... Таза қанды Төбет қасқырдан тайынбайды. Екі жасар Төбеттің төрт қасқырмен бір мезетте алысқан айқасы туралы да ... бар. ... күш пен ... кез - ... ... ... бермейтіні анық. Қасқыр алатын итті өсірушілер пір ... ... ... ...  -  ... туралы аңыздар осылай қалыптасқан еді. Өткен ғасыр соңында топтастыра ... ... ... ...  ... енгізді. Бұл тұқым (ОАО), сонымен бірге түркімен алабайлары  -  ... ... ... ... ... Нағыз қазақы Төбет үшін Батыс мамандары он мыңдаған евро беруге дайын. Бірақ  табиғатта саусақпен санарлық деңгейде бой ... Бір отар ... ... бір ... ... Оның  ... үнін ... соң жанкешті болмаса қасқырлар бата қоймайды. Олар өзін жеңер күштің мысын сөзіне қояр қабілетке ие. Үйірлі қасқырдың өзі бір Төбетпен ... ... ... ... тағыға туа біткен түйсікпен сезінеді.   Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы тұқымнан оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан ... жер ... ... ... ... ... ... ғылым. Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит ... ... ... және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық (тарихи дамудың ... деп ... ... және көп ... ... ... ... теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының ескерткіштерінде ... ... 3400 жыл ... деректерде ұзын сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың ... ... ... ... (ат пен ... ... ... бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға үйретілген). Тазының шыққан жері ... ... ... аса ... болғанымен қазір адамзаттың көбі Солтүстік Африка мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді. ... ... ... ... аймағында оған жақын тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі ... ... ... ит ... азу тісі 8) және ... дол ... иті. Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі ... түсі ... ... ... олар ну ... мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне "туысқаны" деп ... ... Ніл ... ... қолға үйретілген тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб ... ары ... Кіші Азия мен ... ... онан ... ... ... делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып ...                                                                                                                   ... ... арийлермен келген тазы тұқымды иттер кеңінен таралып, аңшылық пен күн ... ... ... ... ... ... теңізі жағалуына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірекбатыс Африкадан көне Испания (Иберия) жері ... ... ... жетіп, солардың атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі ... ... ... таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі көптеген ит ... ... қарт ... кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда ... ... ие ... ... ... таза ... тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға пайдалану кеңінен етек алған.Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың дін тарату жорығы кезеңінде ... ... ... ... ... Дін ... тазы да бірге келді деуінің себебі ислам діні ... ... ... ... ... Гималай тауларына дейінгі аралықта (батыста Испания жерінедейін) арабытазыға ұқсас ... ... Орта ... қатал табиғатына үйлесу үшін тазыларды ғұндардың итінің ... ... ұзын ... ... салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге келді. Оның құйырығы мен ... ... ... ... ... еді және оның ... болған және таралған аймағы тарихи кезеңіне қарай бұл тұқымды "турік-татар тазысы" деп атауға болады дейді. Батысқа қарай ... ... ... ... ... ... ... тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен күңгей шығыс Еуропада тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының пайда болуына негіз ... ... емес ... тазы ... ... ... келеді. Атақты Марко Поло моңғол императорларында аушы құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана жазады. Монах ... ... ... ... иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді. Махмұд Қашғаридің "Диуани лұғат ат-түрік" сөздігінде (ХІғ.) "тайған" ... ... оған ... ... ит" ... ... ... (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238- бет). ... осы ... ... ... ... деп атайды, ал, өзге түркілерде тазыны "тазы", "тази" деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - ... ... ... ... - қаншық, бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді1.Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: ... 2007. - 208 бет, ... Б. ... Қ.М. Исабеков.2. Гусев В.Г., Популярный охотминимум, М., 1977.  
        
      

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ жылқысының көне замандардағы тарихы397 бет
Аңшы иттер тұқымдары. Тазы иттер6 бет
Овчаркалардың биологиялық ерекшелігі27 бет
"Шымбұлақ" тау шаңғысы курортында демалушыларды тегін сақтандыру жүйесі енгізіледі16 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
1916 жылғы ұлт – азаттық көтерілістің шығу себептері18 бет
Access-тегі мәліметтер базасы19 бет
AVR тегінденгі микроконтроллерларды пайдалану ерекшеліктері4 бет
Excel программасын іске қосу және одан шығу10 бет
«геосаясат» терминінің шығу тарихы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь