Сталиндік репрессия және қазақ зиялылары

Жоспары:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.6

I Тоталитарлық жүйенің мәні, мақсаты қойылған қоғамға міндеттері
1.1. Тотолитарлық жүйенің мәні қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7.19
1.2. Тоталитарлық жүйенің мақсаты мен міндеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ..19.22
1.3. Тотолитарлық қуғын . сүргін тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22.27

II Ұлт зиялыларының қоғамдағы орны
2.1. Оқу ағарту ісімен мәдениетте ұлт зиялыларының алған орны ... ... 28.37
2.2. Қазақ зиялыларынң тағдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..38.47
2.3. Қалыптасқан қоғамдық . саяси өмірге деген ұлт зиялыларынң көз.
қарастарымен ізденістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .47.64

ІІІ Ұлт зиялылары Сталиндік Голощекиндік саясатта
3.1. Ұлт зиялыларының Сталиндік саясатқа күресі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 65.67
3.2. Голощекин және қазақ қасіреті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 67.75

IV Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...76.77

V Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 78.79
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі: Тарихта «ақтаңдағы» басым 20-50 жылдардағы жүргізілген қуғындау науқаны соңғы кездерде ғана әділ бағасын алып, Сталинизм саясатының мәні ашылып көрсетілуде.
20 - шы жылдары тотолитарлық жүйе билік орнағаннан кейін қоғам өмірінде орын алған бұрмалаушылықтар мен қысаң саясаттың салдары халықтың рухани саласына қайғы – қасірет әкелді. 20 – шы жылдардың аяғында тарихта «Социализмнің» «Сталиндік моделі» деген атпен белгілі тарихи кезең басталып, бұл тоталитарлық қуғын - сүргінді бастап берді.
И. В. Сталиннің үкімет басына келуі саяси террорды өршіте түсті. Ал, 30-шы жылдардың басы мен аяғында жүргізілген саяси қуғын – сүргін ұлттық интелегенция қатарын ойсыратып жіберді. Қазақ зиялыларының алды болған, қазақ елінің тәуелсіздігі жолында күрескен Алаш зиялылары Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, Ж. Ақбаев, М. Дулатов, М. Жұмабаев, С. Сәдуақасов сынды азаматтар «Ұлтшылдар» деген жаламен қуғын – сүргін құрбанына айналды. Сталиндік солақай саясат қазақ қоғамын идеологиялық қыспаққа алып, халық санасын бір уыста ұстауға тырысты.
«Ұлтшылдық» деген термин патша үкіметі кезінде қалыптасты. Академик М. Қозыбаев бұл жөнінде: «Патша үкіметі ұлтшылдықты оппозияция есебінде таныды, оның тамырына балта шабуды саясатқа арна етті. Кенес үкіметі сол империялық саясатты шын мәнінде жалғады, өйткені ол да аз ұлттар тым – тырақай бөлініп, бөлшектеніп кетеді деп түсінді. Оларды ашс алақанында, жұмсақ жұдырығында ұстаудың жолы Бонопартизм деп түсінген И. Сталин ұлттардың ойшыл, жасампаз топтарын тұқырту деп білді», деп жазған еді. (0) Сталиннің тікелей қолдауымен жүріп өткен бұл қуғын – сүргін сол кезде ұлттық сананы енді ғана қалыптастырып келе жатқан халқымыздың өзіндік психологиялық мінез - құлқын қатты жасытты. 80 – ші жылдардың соңында тарихшы Р. Сүлейменов бұл жайында былай деп жазған еді: «30 – шы, 50-ші жылдардағы репрессияның табы бүгінгі күнімізден де сезілетіні шындық. Жөнсіз, жосықсыз қудалау біздің интеллегенцияны зәразап қылғандығы сонша үрейдің өзі мұра сияқтанып, бір ұрпақтан екінешіге жалғасып келеді.»
негізгі мәселесі қазақ ұлтынан шыққан бір туар азаматтарымыздың қазақ еліне, ұлтына, республикаға қосқан үлесіне тоқталу.
Жұмыстың методологиясы мақсатымен міндеттері. Еліміздің тарихында орын алатын ұлт зиялыларының 20-50 –ші жылдардағы партиялық мемлекеттік және қоғамдық қызметін жаңаша тарихи методология арқылы қарастыру.
Жұмыстың басты мақсаты Қазақстанда өткен ғасырдың 20 -50 - ші жылдарында ғылым мен мәдениет салаларында «Буржуазиялық ұлтшылдыққа» қарсы жүргізілген саяси науқан тарихын тұтас бір мәселе ретінде кешінді түрде зерттеу болып табылады. Осы басты мақсатты жүзеге асыру үшін мыңадай нақтылы міндеттер қойылды.
ХХ ғасырдың басындағы зиялы қауым өкілдеріне қарсы жүргізілген Сталин саясатының негізгі ұстанымдарын ашып көрсету:
- ХХ ғ 20-50 жылдарындағы қазақстандағы тотолитаризм мен авторитаризмнің саяси мәнін ашып, осыған байланысты құжаттарды талдау:
Қазақстандағы орын алған саяси қуғын – сүргін тарихын кезеңдерге бөліп көрсету және қазақ қоғамына тигізген зардаптарын ашып көрсету.
Жұмыстың жаңашылдығы Нақты деректер негізінде ХХ ғасырдың 20-50 жылдарындағы Қазақстанда тотолитаризмнің әміршіл-әкімшіл жүйесінің мәнін ашып көрсету, ұлтшылдыққа қарсы жүргізілген науқан барысын қазіргі заман талабына сай және тарихи шындықпен объективті тұрғыдан жан – жақты талданды. Оның зардаптары айқындалды. Баспа сөз материалдарындағы Сталиндік террор және Голощекиндик Генецит саясаты айқындалып көрсетілді. Ұлт зиялыларының тоталитаризмға қарсы көзқарастары айқындалды. Қазақ ұлттық интелегентциясының ХХ ғасырдың 20-50 жылдарындағы қуғын-сүргін тарихы нақты тарихи деректер негізінде зерделеніп отыр.
Қазақ елінің тәуелсіздікке қол жеткізуі әкімшіл-әміршіл жүйе ықпалымен калыптасқан тарих ғылымын қайта қарап, төл тарихымызда бұрындары бұрмаланып келген мәселелерді жаңа қырынан ашып көрсетуге мүмкіндік туғызды. Бұл жөнінде президентіміз Н. Назарбаев былай деп қадап айтқан болатын: «...өткенімізді тұтас күйінде ешқандай боямасыз, қоспасыз, қаз-қалпында қабылдағанымыз ләзім. Ал өткен жылдар шежіресі үнемі әрі бұрмалаусыз зерделеп отырудың жөні бөлек. Мұның өзі өткендегі тәжірибенін жақсысынан үйрену үшін, ескі қателіктерді қаулата бермес үшін, жаманнан жирену үшін кажет |1|.
Ел боламын десең алдымен тарихынды таны деген Президентіміз Н. Ә. Назарбаев: «Біздің тарихта біз ұялатын, не жасыратын тұстар жоқ, біздің тарих тәуелсіздік жолында аянбай күрескен ел мен ер тарихы, біздің тарих бабаларымыздың қанына, аналардың жасына толы», - деп жазды |2|.
Бүгінде казақ халқының басынан кешірген қилы да, қиын тарихын қалт жібермей, келешек ұрпаққа жеткізу тарихшылардың басты міндеті - болып табылады. Кеңес үкіметі өзіне балама ретінде шыққан 1917 жылы құрылған Алаш Орда үкіметін ата жауы деп таныды. Алашшылар ұлтшылдықпен ұлтжандылық танытып, ұлт мүддесін қорғады. 1918 жылы 4 қарашадағы Колчак үкіметінің жарлығымен Алаш автономиясы таратылды деп жарияланды, яғни мойындалмады. Бірақ Алаш Орда үкіметі ұлт мүддесі үшін күресін тоқтатқан жоқ. Осының нәтижесінде Алаш Орда қызметкерлері тоталитарлық жүйенің қуғын-сүргініне айналды. Кеңес өкіметі кезінде қалыптаскан әкімішіл-әмірішіл жүйенің билігі, оның көптеген қырлары жете зерттеліп, көпшілік талқысына ұсыныла қойған жоқ. Тарихта «ақтаңдағы» басым 20-50-ші жылдардағы жүргізілген қуғындау науқаны соңғы кездерде ғана әділ бағасын алып, сталинизм саясатының мәні ашылып көрсетілуде.
20-шы жылдары тоталитарлық жүйе билік орнаганнан кейін қоғам өмірінде орын алған бұрмалаушылықтар мен қысаң саясаттың салдары халықтың рухани санасына қайғы-қасірет әкелді. 20-шы жылдардың аяғында тарихта «социализмнің сталиндік моделі» деген атпен белгілі тарихи кезең басталып, бұл тоталитарлық қуғын-сүргінді
есебінде жазаланды. Осылайша, әр халықты ұлт ететін қасиетінен еріксіз ажыратып, жасанды идеологиямен әрекет ететін жүйемен алмастырыдды.
Казақстан тарихында 20-50-ші жылдар өте күрделі, кайшылыққа толы кезең болып табылады. 1930 - 1933 жылдары Сталиннің жебеті Ф.И.Голощекиннің геноцид саясаты қазақ ұлтының құрып кетуіне дейін алып келді, себебі Голощекиндік геноцид саясатынан қазақ ұлтының 2 млн 340 мың адамы көз жұмды.
Осы жылдардың түйісу аралығында біздің еліміздін экономика саласында және коғамдық саяси өмірінде жаппай орныққан «қысым көрсету» саясаты ұзақ уақыт бойы өктемдік етті. Бұл саясаттың, әсіресе, ауыл шаруашылығы саласындағы зардаптары айрықша ауыр болды. Үкімет тарапынан көрсетілген күштеу, зорлық-зомбылық әдістері жүзеге асырылып, сан мыңдаған адамдарға саяси айыптар тағу негізінде қуғындау орын алды. 100 мыңнан астам адам «кеңес өкіметіне жат, қас» адамдар деген саяси айыптармен түрмеге жабылды, атылды, лагерьге айдалды.
«Ұлтшылдықпен» күресу келе-келе кеңес мемлекетінің айнымас белгілерінің біріне айналды. Казақ халкының жендеті атанған Ф.Голощекин, Қазақстанға «шылдықты, шілдікті» әкеліп, зобалаңды жандандыра түсті. Казақ зиялыларын жік-жікке бөліп, олардың өзара бір-бірімен күрес жүргізуіне жағдай жасап отырды. «Жікшілдік» пен «ұлтшылдыққа» қарсы айыптау ашық түрде сипат алды. Әсіресе осы екі ұранмен айыптау 1925-1933 жылдары қатты ұшықты.
Бұл қуғын-сүргін 40-50-ші жылдары да жалғасын тапты. Осы жылдары социализм принциптері барынша бұрмаланып, еліміздің дамуында күрделі мәселелер туғызды.
Саяси қуғын-сүргінді жасаушылар 40-50-ші жылдары «буржуазияшыл» терминіне «космополитшылдықты» әкеліп қосып берді. «Космополитшылдық» буржуазияның букіл дүние жүзіне үстемдік жүргізуге тырысқан агрессиялық саясатының көрінісі ретінде танылды.
1937-38-шы жылдары қуғыннан «аман» қалған зиялылар 40-50-ші жылдары сталиндік жүйенің тырнағына ілікті. 1937 жылы басталған жаппай тұтқындау 1953 жылдың наурызына дейін толастамады. Ұлы Отан соғысы кезінде де жазықсыз жапа шеккендер де болды.
Ғылым саласындағы қазақтың көрнекті өкілдері Е. Бекмаханов, Х.Бекхожин, Е.Исмайылов, Қ.Сәтбаев, Ә.Марғұлан, М.Әуезов, Б.Сүлейменов және тағы басқалар саяси түрде айыпталды. Нақтырақ айтқанда, зиялыларымыз «буржуазияшыл-ұлтшылдар» «космополит-шылдар» ретінде айыпталып, қызметтен қуылды, түрмеге қамалды.
Сталиннің тікелей қолдауымен жүріп өткен бұл қуғын-сүргін сол кезде ұлттық сананы енді ғана қалыптастырып келе жатқан халқымыздың өзіндік психологиялық мінез-құлқын қатты жасытты. 80-ші жылдардың соңында тарихшы Р.Сүлейменов бұл жайында былай деп жазған еді: «30-шы, 50-ші жылдардағы репрессияның табы бүгінгі күнімізден де сезілетіні шындық. Жөнсіз, жосықсыз қудалау біздің интеллигенцияны зәрезап қылғандығы сонша үрейдің өзі мұра сияқтанып, бір ұрпақтан, екіншіге жалғасып келеді». Міне, сондықтан да тарихшылар алдында 20-50-ші жылдардағы қуғын-сүргін тарихын жан-жақты жаңа теориялық-тұғырнамалық және зерттеушілік көзқарас негізінде талдап көрсету міндеті тұр.
V. Пайдаланылған әдебиеттер тізбегі.
1. Н. Назарбаев Жадымызда жатталсын татулық дәйім сақталсын «Егемен Қазақсан». 1998 ж. 16 қаңтар.
2. «Қазақстан тарихы» № 3 2006 жыл.
3. М. Қозыбаев «Ақтаңдақтар ақиқаты». Алматы «Қазақ университеті» 1992 ж.
4. История Казахстана с древнейших времен до наших дней.
Алматы «Үш - Қиян» 2003 г. 584 ст.
5. Ауанасова А.М. Национальная интелегенция Туркистана по первой четверты ХХ века. Алматы «Қазақ университеті», 2001 г. 183 ст.
6. Қоңыратбаев О. Тұрар Рұсқұловтың қоғамдық –саяси және мемлекеттік қызметі. Тарих ғылымдары канд. Дис. Авторефераты. Алматы 1997 ж.
7. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы Алматы: «Санат» 1995 ж. 368 бет.
8. Омарбеков Т. Оңшыл ағымға күрес: мәні және қортындылары. Ақиқат 1995 ж № 11.
9. Земсков В.Н. «Социологическая следования» 1990 г. № 10-11.
10. Әбжанов Х. Әлпейсов Ә. Қазақ интелегенциясы мен мәдениеті туралы Алматы 1992 ж. 125 бет.
11. Әль – Фараби атындағы Қазақ Мемелекеттік Ұлттық Университеті тарихи зерттеу орталығы «Мұстафа Шоқай» Таңдамалы ІІ –том. Алматы «Қайнар» 1999 ж.
12. Политическая репрессия в Казахстане в 1937 -1938 гг. Алматы Қазақстан 1998 г. 306 ст.
13. Данагүл Махат «Қазақ зиялыларының қасіреті». Алматы 2001 ж.
14. Тілеуқулов Г., Тілеуқулова Г. « Из историй казахского педагогического института в Ташкенте». Алматы 2001 г.
15. Омарбеков Т. 20-30 жылдардағы Қазақстан қасіреті. Алматы «Санат» 1998 ж. 320 б.
16. Абуов Қ. Қазақстан тарихының ақтаңдақ беттерінен. Алматы: Қазақстан 1994 ж. 136 бет.
17. Нүрпейсов Қ. Мұстафа Шоқай Қазақстан мен Түркістанның 1917-1927 жылдардағы Қоғамдық саяси өмірі туралы. «Қазақ тарихы» 1997 ж.
18. Әлмаұлы Ж. Н. Төреқұлұлы Алматы: «Жеті жарғы» 1996 ж.
19. Омарбеков Т. ХХ ғ. Қазақстан тарихының өзекті мәселелері. Алматы Қаз ақпарат 2001 ж. 404 б.
20. Әлмашұлы Ж. Сұлтанбек Қожанұлы. Алматы: «Қазақстан», 1994 ж. 128 б.
21. Ауанасова А.М. Национальная интелегенция Казахстаня в первый годы сов. Власти (1917-1923г.г.). Автореферат дис. Канд. Наук. Бишкек, 1993 г.
22. Омарбеков Т. Пантюркизм тарихы және салдары. Ақиқат 1998 ж. №8.
23. Ахметов Қ. Қазқастан мәдениетінің қилы тағдыры. Алматы ғылым 2002 ж.
24. М. Қозыбаев. «Историяграфия Казахстана» уроки и истории, Алматы Рауан 1990 г.
25. Қозыбаев М. «Тарих зердесі» Алматы ғылым 1998 ж.
26. З. Қыстаубаев Нәубет Алматы «Жалын» 1990ж.
27. Гаухарбек Тілеухулов. Жазықсыз жазаланған тұлғалар.
Ташкент 2000 ж.
28. Шаданов М. Желтоқсан эпопеясы Алматы 2007ж.
29. Қазақстан тарихы №3. 2006 ж.
30. Талас Омарбеков «Үлкен террор» Қазақ тарихы. 1997 ж. № 2.
31. Казахстанская правда 1948 г. 17 сентября.
«Ұлтшылдықтың бағытын ұстанған кімдер». Қазақ тарихы. №3. 1993 ж.
32. М. Қозыбаев «Өркениет және ұлт» Алматы: Сөздік – Словарь. 2001 ж.
33. Сәбит Жолдасов. «Шежірелі Оңтүстік» ҚАЗақпарат Алматы 2002 ж.
34. Қойгелдиев М. «Ақтаңдақтар ақиқаты» Ақиқат 1995 ж. № 9.
35. Қуандықов Е. Сүрең алған сұрқия саясат. Алматы: «Санат»
1999 ж. 104 б.
36. Рысқұлов Т. Сталинге хат Қазақстандағы 1931-33 жылдардағы аштық жөнінде. «Егемен Қазақстан». 1997 ж.
37. Бейбіт Қойшыбаев «Жазықсыз жапа шеккендер» Алматы «Қазақстан» 1990 ж.
38. Талас Омарбеков. Зобалаң (күштеп ұжымдастыруға қарсылық). Алматы «Санат» 1994 ж.
        
        Тақырыптың зерттелу  деңгейі.  Тарихнамада ХХ ғасырдың 20-50
жылдарындағы ...... ... зерттеу 80-ші жылдардың соңына қарай
қолға алына ... ... ...... ... ... ... Компартияның идеологиялық органдарының тікелей басшылығымен
орындалғандықтан республикамыздағы қуғын – сүргін саясатының басты мақсат
міндеттерді анықтауда сол ... ... ... ... ... конференция және пленумдардың қарарларымен шешімдерінің
маңызы айтарлықтай болып табылады. (5)
1989 жылы Қазақстан Коммунистік ... ... ... 30 - ... 50 –ші ... ... пен өнер ісіне қатысты ... ... ... ... 20 – 50 –ші ... қуғынға ұшырағандарды
ақтау мәселесіне байланысты «ақтаңдақ» жылдарында жалған жала ... ... ... ... ... ... ... бастады. КСРО
ыдырап, оған одақтас болған республикалар егемендігін ... ... ... ... мүдде тұрғысынан жазуға талпыныс жасалып,
ғалымдар кеңес үкіметі орнағаннан ... ... ... ... көрсетуге тырысты. Әсіресе, кеңес билеушілерінің сорақы саясаты
соңғы кездерде жан – жақты, ... ... ... ... Сталинизм дәуірінде түскен қара дақтардың әсерінен ... ші ... ... 53 –ші ... ... ... Жеке басқа
табыну ұлт зиялыларын жаппай қуғын – ... ... ... мен ... жапа ... тағдыры туралы еңбектер.
«Ақтаңдақтар ақиқаты», «Жазықсыз жазаланған ... ... ашщы ... бет ... ашады.
Зерттеу жұмысының хронологиялық шеңбері: ХХ ... 20 – 50 ... ... ... жазу ... Оңтүстік Қазақстан Облысы
Мемлекеттік мұрағат қорларының құжаттары мен қол ... ... ... тізіміндегі әдебиеттер кеңінен қолданылды.
Жұмыстың практикалық мәні. Сталиндік репрессия , тоталитарлық жүйе,
қуғын – ... ... ... ... ... ... және ұлт
зиялылырының қоғамдағы орны спец курстарға оқу ... ... ... ... барысында қосымша материал ретінде
пайдаланылуға болады.
Жұмысқа ... әдіс ... ... ... даму,
кезеңдендіру объективті жағдайларға ... ... ... ... және т.б. әдіс ... қолданылды.
құрылымы. Жұмыс кіріспеден негізгі үш ... ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады. көлемі _79_ бет.
Сталиндік репрессия және ... ... ... ... ... мақсаты қойылған қоғамға міндеттері
1.1. ... ... ... ... жүйенің ... ... ... қуғын - ... Ұлт ... ... ... Оқу ... ісімен мәдениетте ұлт зиялыларының алған
орны........28-37
2.2. ... ... ... ...... өмірге деген ұлт зиялыларынң көз-
қарастарымен
ізденістері.................................................................
........47-64
ІІІ Ұлт зиялылары Сталиндік Голощекиндік ... Ұлт ... ... ... ... және ... ... ... өзектілігі: Тарихта «ақтаңдағы» басым 20-50 жылдардағы
жүргізілген қуғындау науқаны соңғы кездерде ғана әділ ... ... ... мәні ... ... - шы жылдары тотолитарлық жүйе билік ... ... ... орын ... ... мен ... саясаттың салдары халықтың
рухани саласына қайғы – ... ... 20 – шы ... ... тарихта
«Социализмнің» «Сталиндік моделі» деген атпен белгілі тарихи ... бұл ... ... - ... ... ... В. Сталиннің үкімет басына келуі саяси ... ... ... 30-шы ... басы мен аяғында жүргізілген саяси ... ... ... ... ... ... ... Қазақ зиялыларының
алды болған, қазақ елінің тәуелсіздігі ... ... Алаш ... Бөкейханов, А. Байтұрсынов, Ж. Ақбаев, М. Дулатов, М. Жұмабаев, ... ... ... ... ... ... ... – сүргін
құрбанына айналды. Сталиндік солақай ... ... ... ... алып, халық санасын бір уыста ұстауға ... ... ... ... ... кезінде қалыптасты. Академик
М. Қозыбаев бұл жөнінде: «Патша үкіметі ұлтшылдықты ... ... оның ... ... ... ... арна ... Кенес үкіметі
сол империялық саясатты шын ... ... ... ол да аз ... – тырақай бөлініп, бөлшектеніп кетеді деп түсінді. ... ... ... ... ұстаудың жолы Бонопартизм деп түсінген
И. Сталин ұлттардың ойшыл, жасампаз топтарын ... деп ... ... еді. (0) ... ... ... ... өткен бұл қуғын –
сүргін сол кезде ... ... енді ғана ... келе ... ... ... ... - құлқын қатты жасытты. 80 – ... ... ... Р. ... бұл ... былай деп жазған
еді: «30 – шы, 50-ші ... ... табы ... ... де
сезілетіні шындық. Жөнсіз, жосықсыз қудалау ... ... ... ... ... өзі мұра ... бір ... жалғасып келеді.»
негізгі мәселесі қазақ ұлтынан шыққан бір туар азаматтарымыздың
қазақ еліне, ұлтына, республикаға ... ... ... ... ... міндеттері. Еліміздің тарихында
орын алатын ұлт зиялыларының 20-50 –ші жылдардағы партиялық ... ... ... ... тарихи методология арқылы қарастыру.
Жұмыстың басты мақсаты Қазақстанда өткен ғасырдың 20 -50 - ... ... мен ... ... «Буржуазиялық ұлтшылдыққа» қарсы
жүргізілген саяси науқан ... ... бір ... ... ... ... болып табылады. Осы басты мақсатты жүзеге асыру ... ... ... қойылды.
ХХ ғасырдың басындағы зиялы қауым ... ... ... ... негізгі ұстанымдарын ашып көрсету:
- ХХ ғ 20-50 ... ... ... ... ... ... ашып, осыған байланысты құжаттарды
талдау:
Қазақстандағы орын ... ... ...... ... ... ... және қазақ қоғамына тигізген зардаптарын ашып көрсету.
Жұмыстың жаңашылдығы Нақты ... ... ХХ ... ... Қазақстанда тотолитаризмнің ... ... ашып ... ұлтшылдыққа қарсы жүргізілген науқан барысын қазіргі
заман талабына сай және ... ... ... ... жан ... ... Оның ... айқындалды. Баспа сөз материалдарындағы
Сталиндік террор және Голощекиндик Генецит саясаты айқындалып ... ... ... ... ... ... ... интелегентциясының ХХ ғасырдың 20-50 жылдарындағы ... ... ... ... ... зерделеніп отыр.
Қазақ елінің тәуелсіздікке қол жеткізуі әкімшіл-әміршіл жүйе ықпалымен
калыптасқан тарих ғылымын қайта қарап, төл тарихымызда ... ... ... жаңа қырынан ашып көрсетуге мүмкіндік туғызды. Бұл
жөнінде президентіміз Н. ... ... деп ... ... болатын:
«...өткенімізді тұтас күйінде ешқандай боямасыз, қоспасыз, ... ... Ал ... жылдар шежіресі үнемі әрі ... ... жөні ... ... өзі өткендегі тәжірибенін жақсысынан
үйрену үшін, ескі қателіктерді қаулата бермес ... ... ... ... ... боламын десең алдымен тарихынды таны ... ... Ә. ... ... ... біз ... не жасыратын тұстар жоқ,
біздің тарих тәуелсіздік жолында аянбай күрескен ел мен ер ... ... ... ... ... жасына толы», - деп
жазды |2|.
Бүгінде казақ халқының басынан кешірген қилы да, қиын тарихын ... ... ... жеткізу тарихшылардың басты міндеті - болып
табылады. ... ... ... ... ретінде шыққан 1917 жылы құрылған Алаш
Орда үкіметін ата жауы деп ... ... ... ... ұлт ... ... 1918 жылы 4 ... Колчак үкіметінің
жарлығымен Алаш автономиясы таратылды деп ... яғни ... Алаш Орда ... ұлт ... үшін күресін тоқтатқан жоқ. ... Алаш Орда ... ... ... ... ... өкіметі кезінде қалыптаскан әкімішіл-әмірішіл ... оның ... ... жете ... көпшілік талқысына ұсыныла
қойған жоқ. Тарихта «ақтаңдағы» басым ... ... ... ... соңғы кездерде ғана әділ бағасын алып, ... мәні ... ... ... ... жүйе ... орнаганнан кейін қоғам
өмірінде орын алған бұрмалаушылықтар мен қысаң саясаттың салдары халықтың
рухани ... ... ... 20-шы ... аяғында тарихта
«социализмнің сталиндік моделі» деген атпен ... ... ... ... ... қуғын-сүргінді
есебінде жазаланды. Осылайша, әр халықты ұлт ететін қасиетінен еріксіз
ажыратып, жасанды ... ... ... ... алмастырыдды.
Казақстан тарихында 20-50-ші жылдар өте күрделі, кайшылыққа ... ... ... 1930 - 1933 жылдары Сталиннің жебеті Ф.И.Голощекиннің
геноцид саясаты қазақ ұлтының құрып кетуіне ... алып ... ... ... саясатынан қазақ ұлтының 2 млн 340 мың ... ... ... ... ... ... еліміздін экономика
саласында және коғамдық саяси өмірінде жаппай ... ... ... ұзақ ... бойы ... етті. Бұл саясаттың, әсіресе, ауыл
шаруашылығы саласындағы зардаптары айрықша ауыр ... ... ... күштеу, зорлық-зомбылық әдістері жүзеге асырылып, сан мыңдаған
адамдарға саяси айыптар тағу негізінде қуғындау орын алды. 100 ... ... ... ... жат, қас» ... ... ... айыптармен түрмеге
жабылды, атылды, лагерьге айдалды.
«Ұлтшылдықпен» күресу келе-келе кеңес мемлекетінің ... ... ... ... ... ... атанған Ф.Голощекин, Қазақстанға
«шылдықты, шілдікті» әкеліп, зобалаңды жандандыра ... ... ... ... олардың өзара бір-бірімен күрес жүргізуіне жағдай жасап
отырды. «Жікшілдік» пен «ұлтшылдыққа» қарсы айыптау ашық түрде сипат ... осы екі ... ... ... ... ... ... қуғын-сүргін 40-50-ші жылдары да жалғасын тапты. Осы жылдары
социализм принциптері барынша ... ... ... ... туғызды.
Саяси қуғын-сүргінді жасаушылар 40-50-ші жылдары ... ... ... қосып берді. «Космополитшылдық» буржуазияның
букіл дүние жүзіне үстемдік жүргізуге тырысқан ... ... ... ... ... қуғыннан «аман» қалған зиялылар 40-50-ші жылдары
сталиндік жүйенің ... ... 1937 жылы ... жаппай тұтқындау
1953 жылдың наурызына дейін толастамады. Ұлы Отан ... ... ... жапа ... де болды.
Ғылым саласындағы қазақтың көрнекті өкілдері Е. Бекмаханов,
Х.Бекхожин, Е.Исмайылов, Қ.Сәтбаев, ... ... ... және
тағы басқалар саяси түрде айыпталды. Нақтырақ ... ... ... ... ... қызметтен
қуылды, түрмеге қамалды.
Сталиннің тікелей қолдауымен жүріп өткен бұл қуғын-сүргін сол кезде
ұлттық ... енді ғана ... келе ... ... ... ... қатты жасытты. 80-ші жылдардың соңында ... бұл ... ... деп ... еді: ... 50-ші ... табы бүгінгі күнімізден де сезілетіні шындық. Жөнсіз, жосықсыз
қудалау біздің интеллигенцияны зәрезап қылғандығы сонша ... өзі ... бір ... ... жалғасып келеді». Міне, сондықтан да
тарихшылар алдында 20-50-ші жылдардағы ... ... ... ... және ... ... негізінде талдап көрсету
міндеті тұр.
I. Тоталитарлық ... ... ... ... ... ... ... жүйенің мәні қалыптасуы
Тоталитарлық жүйенің қалыптасуы. Бұл ел ішіндегі үлкен бір ... ... ... жауы ... ... ... азаматтарымызды
құрбан етті. Қоғамымыздың бетке ұстар азаматтардың қаймағын алып кетті.
Жалпы Автолитаризм мен ... ... ... ... ... ... ... Ал тоталитаризм бұл әміршіл жүйе
бұл екеуі бірге әміршіл , әкімшіл жүйені іске асырды айта ... ... жүйе ... ... ... болса, әкімші жүйе ол бұйрықты
орындау. Яғни елге оның маңызды пайда барма жоқпа ол жағы ... ... ... ... ... Ауыл ... ұйымдастыру және
оның зардаптары 1932 – 1933 жылдардағы ашаршылық.
Әміршіл әкімшіл жүйенің нұсқауы мен Қазақстанның барлық ... ... ... ... ... жүргізілсе мал
өсіретін шаруашылықтарындада ол сондай ... ... деп ... ... ... ... ... қайтарымы өзінін көп
куттірген жоқ.
Ұжымдастыру мақсатымен ... ... ... ... бір ... сафхоз мал фермаларын құрамыз деп бір сызықтың бойына (бір көшенің
бойына) қаз-қатар етіп киіз ... ... ... бір ... ... келіп жем шөбі жоқ малдар қорада қырыла бастады . ... осы мал ... ... ... ... кезекте малы жоқ қазақтарда
аштықтың құрбаны болды. Бұл әміршіл әкімшіл жүйенің құрбандары еді. Бұл
қырғынғы ... ... ... ... үкіметіне жолдаған
хатында (қазақтардың бір ... яғни ... ... ... ... ... осы ... құрбандарының деп мәлімдеді. Бұл
астыртын отарлаудың мақсатында жүзеге асырғандықтан осы арқылы ... ... ... Қазақ халқы ашаршылықтан қырылып ... ... ... миллион тонналап астық сатып жатып. 1723 жылы ... ... ... ... ... бұл жолы соғыссыз аң ашаршылық
соғыстан көп қырғынға ұшырады. Дәл осы тұста Ф.И.Голощекиннің ... ... ... ... келуі қазақ халқына адам ... ... ... ... ... ... артқа
орап небір сумдық амал-айла, зымияндық әдіс ... ... ... ... ... ... Халық жауы деп жала ... ... ... қанын төкті.
Голощекиннің тікелей басшылығымен 1929-31, 1930 жылы – 82, 1931 жылы
– 80 жалған «контрреволюциялық ұйымдар» ашылып бұл ... ... ... ... ... ... қазақтың бетке ұстар азаматтары қамауға алында.
Кеңес қоғамы 30- шы жылдардың ... ... ... ... қара ... қаптап келе жатқан тұста әкімшіл - әміршіл басқару
жүйесі өзінің бойындағы ең бір ... ... ... бастады.
Соның салдарынан кеңес қоғамы аса ауырда зардапты қиыншылқтарға кездесті.
Одан Қазақстанда тыс ... ... ... ... ... оның ... Республикаға айналуы. Қазақ кеңес Социалистік
Республикасының конститутсиясын қабылдауды қажет етті. Осыған орай орталық
Атқару Комитеті ... ... ... жасаған заң жобасы 1937
жылы 9 ақпанда ... ... ... ... ... ... ... талқылағнан конституция жобасын 1937-ші жылы
наурыздың 21-26 ... ... ... кеңестерінің оныншы съезі
қарап бітті .
Конститутция барлық азаматтардың демократиялық құқықтарын, ... ... ... ... ... ... Қазақстанның одақ құрамына егеменді ел ретінде ерікті кіретіні жерінің
тұтастығымен бөлінбейтіндігі, Қазақ КСР азаматтарының КСРО азаматтары ... ... ... ... ... өз тілімен еркін
пайдаланып, ана тілінде, ... ... ... мен ... ... ... екені көрсетіледі.
Заң жүзінде осындай демократиялық еркіндікпен құқықтар мойындалған
мен, іс жүзінде конституциялық ... ... ... пен ... осы ... ... алғаны қазіргі күнднр де
белгілі болып отыр. Жергілікті партия, ... ... ... ... ... ... ... душар болды және адамды дәріптерді,
жергілікті кадрларды ... етек ... ... жала ... ... қолпаштау, жаппай сезіктену шет ел пайдасына шпиондық ... деп ... айып ... басқа жүгенсіздіктермен жөнсіздіктер тыйюсыз
етек алды.
Партия Кеңес қыметкерлері ... ... ... ... ұшырады. Сөйтіп қасыретті ... ... ... жылдан
басталды.Бұл жылы Халық жауы деген айып тағылып Л.И ... ... ... ... ... С.Қожанов, О.Жандосав,
С.Есқараев, Т.Жүргенов ақын – жазушылар С.Сейфулин, ... ... тағы ... ... ... өнердің көптеген
өкілдері ұсталды.
Сол жылы Қазақстан бойынша 105 мың адам ... ... ... ... ... ... ... арасында партия, кеңес органдарының
жергілікті жерлердегі ... ... аз ... жоқ. ... ... әйел ... ... құдаланып, олар да тұған жерінен
аластатылды. Осы жылдардағы зобалаң қазақ ... ... ... жара
салды, қара жамылған қайғыға дұшар етті.
Қазақстанда Кеңес үкіметінің орнауы 1917 жылдың ... 1918 ... ... ... асырылады. Бұған бірнеше объективтік жағдайлар
себеп болды. ... ... пен ... ... ... және ... ... еді, соның ішінде жұмысшы табының аздығы,
социалистік ... ... ... ... ... ... ... маңыздылығы шиелінісі.
1917 жылы Ресейде жағдайдың шиеленісуі және қоғамдық ... ... ... ... бөлінуі қазақ халқына әсер етпеуі мүмкін емес еді.
Ақпан төңкерісінен кейін ... ... ... даму ... ... ... Мысалы: Көлбай Тоғысовтың жетекшілігімен «Үш-жүз»,
С.Сейфулиннің «Жас қазақ», ... ... ... жастарының
одағы» және т.б. Айта кететін бір жайт осылардың ... ... ... ... ... және олардың әлеуметтік жағдайы мен саяси
көзқарастары казақ шаруасымен, саны жағынан аз жұмысшы ... ... ... ... ірі ... ... орыс жұ-
мысшылары мен шаруалар арқасында жеңіске жетті|3|.
Бейбіт түрде жаңа үкімет Акмола, Сырдария ... және ... ... В.И.Ленин және басқа да большевиктік басшылар Ресейде өз
ұлттардың зиялыларын Кеңес Өкіметімен бірге жұмыс ... және ... ... Түркістан, Башқұртстан, Татарстан ... ... ... ... қолдау етілді. Мәскеу Қазақстанда ұлттық
мемлекеттік құрылым даярлайтын орган ашуға барды және оған большевиктік
қайраткерлермен қоса ... ... ... ... ... ... Қазақстанда Азамат соғысын өте қысқа мерзімде
аяқталуына және Кеңестендіру саясатын үлкен қарқынымен жүргізді.
1919 жылы ... ... ... ... Кеңесі «тікелей
және жанама түрде Кеңес өкіметіне қарсы күрескен бүкіл қырғыз (қазақ)
халқына кешірім ... ... ... ... 1920 ... 26-шы ... (қазақ) Автономия республикасы құрылды. Астанасы -Орынбор. Орталық
Атқарушы комитет құрылып және оның басшысы С.Меңдешев тағайындалды.
Оңтүстік ... ... мен ... ... Түркістан АСКР
кұрамында болған) саяси жағдайы өте күрделі ... ... ... ... ... ... үшін 1919 жылдың күзіне ... ... ... Ресейден кесіліп калды.
XX ғасырдың 20-шы жалдарында ұлт зиялылардың алдында негізгі үлкен бір
мәселе тұрды. Ол ... ... ... ... ... ... ашық түрде
қарсылық көрсету ме, немесе болған іс болды деп жаңа үкімет ... ... ... ... ... ... ма? ... Төреқүлов, Тұрар
Рыскұлов, Санжар Асфандияров, Сұлтанбек ... және тағы ... ... ... екінші жолды таңдады. ... осы ... ... ... ... және ... соған жауапты екенін сезініп, елдің
амандығына, халықтың тоқтығына, соғыстың жоқтығына барынша көп үлес ... ... ... ... ... ... олар ... - этикасын,
өздерінің көзқарастарын әрдайым анық айта жүрді |4|.
1920 жылы V-ші ... ... ... ... ... құрылганын жариялады. Осымен бірқатар, мұсылман ... ... ... ... ... Республикасының» құрылғанын
жариялайды.
Алғашқыда «Түрік Республикасы» құру жоспары ... ... ... ... ... М.В.Фрунзе ақпанда Мәскеуден келеді де,
бүкіл Түрікомиссияның көңіл - күйі ... ... көз ... ... ... ... орыс пролетариятына сүйене отырып жұмыс жасау
және Түркістанда тек комунистік-кеңестік жүйе орнауы мүмкін» деп қорытты.
Т.Рысқүловтың «Түрік жобасы» ... ... ... ... ... басқа жұмысқа шақырды. Атқарушы билік орындарға ... ... ... және т.б. ... ... ... ... бойынша Большевиктік билік концепциясы ... ... ... ... және ... ... ... Тоталитарлық
жүйенің айқын көрінісі арқылы көрсетті.
Большевиктер партиясы өз мақсатына жету үшін ... ... ... ... ... ... еді, ... та стратегиялық жоспары билікті ... ... ойы да ... ... да, ... ... анық ... монизм доктринасының дамуында немесе қарапайым сөзбен ... ... ... ... ... ... оларды саяси сахнадан
ығыстырып шығару. Большевиктер кезінде Кадеттер ұйымдарын (конституциялық
демократтар), ... ... ... және т.б. ... ... Осындай жағдай ұлттық
партиялар мен ... ... ... ең ... деген «Алаш»
козғалысына да осы күн ... ... ... ... автономиясының кепілін
іздеу үшін Атаман Дутовпен де келісіп, ... ... де ... қадам жасады.
1918 жылы Мәскеуге В.И.Ленинмен кездесу жүргізу үшін ... және ... ... ... өкіл ... ... ... кездесулерді
Бөкейханов, Ғаббасовтар жалғастыра берді.
Кездесулерде үнемі бір ғана мәселе көтерілді - Аймақтық-ұлттық автономиясы
болды.
Бірақ та ... ... ... жәйттеріне большевиктер
басшыларымен түсінік таппады. Бұл түсінікті еді, өйткені қазақ зиялыларының
өкілдері Ресей ... ... ... ... ... ... болып құруды ұсыныс
етті |5|.
Ұлттық - мемлекеттің құрылуы қандай кезеңдерден ... ... ... ... ... РСФСР-дің ұлттар ісі жөніндегі ... 1918 жылы ... ... ... ... үшін ... жылы ... айында Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік
республикасы құрылды. 1924 жылы ... ... Орта Азия ... ... ... қазақтардың тарихи қоныстанған жерлері ҚАҚСР
құрамына енді.
1925 жылы тамыз айында Қазақ Өлкелік партия коммитетінің ... ... ... Ол Қазақстандағы «кіші қазан», «зорлап ұжымдастырудың»
негізгі жетекшісі ретінде танылды. Жергілікті халық ерекшеліктерін ... бұл ... ... зор ... ... мен ... негізін қалағаны белгілі. Ф.Голощекин қазақ оқығандары мен ... ... ... «оларды жұмысқа қосып, ... ала ... ... ... ... ... қарсы күресу керек» - деген бағыт ұстанды.
Ф.Голощекиннің осы бағытын ... ... ... ... ... Қ.Өтемісұлыыың мақалалары жарияланды |6|.
Ф. Голощекин 1928 жылдың ... ... ... ... ... ... мен ... кызмет — іс басындағыларын кетіріп, ... ... ... ... 24—26-қарашасында БОАТКОМ-нің он үшінші шақырылған III
сессиясында Т. ... ... ... ... ... ... отырған
байларды тәркілеу науқанын сынға алды. Сол кездегі партия белсенділерінің
ауылда қазір қазап төңкерісі болды, қазақ ... ... ... ... Қазақстан кұрылысын қайта жасауға себеп болған өте маңызды
шара осы — тәркілеу науқаны деген пікірін "Бұл өте ... баға ... Біз ... жұмыстарыңызға асыра баға бермей, оларды дұрыс бағалап,
оның нәтижесін дұрыс есепке алуымыз керек. Егер әрбір ... ... ... ... деп ... болсақ, оңда өзімізді адастырған
боламыз" — дей келе, тәркілеуді ... ... ... тәжірибе ғана
деп бағалады.
Тұрар Рысқұлов 1918-1919 жылдары Денсаулық халық комиссары, мұнаң кейін
Түркістандағы аштарға көмек комитетінің ... ... ... ... ... үшін ... ... мал басының кемуі казаққа қандай қасірет
әкелгенін көзімен көріп, аштықпен күрес мәселесіне бел шеше ... ... да ... ... алынып отырған 200—300 қара мал саясат
үшін көзге көрінерлік нәрсе болғанымен, ол ... үшін ... ... Қайта "мал шаруашылығын өсірмеу керек, көп малға ие болу керек
емес, ... ... ... ... ой ... Ал, бұл мал басының кемуіне
әкеледі" — деп, тәркілеу науқаны кезіндегі асыра ... ... ... ескертті.
Т. Рысқұлов Голощекин бастаған Өлкелік партия ... тағы ... ... ол — ... деп атап ... ... сол кездері
жерге орналастыру науқаны аяқталмай жатып, екінші науқап — ... Бұл іске де ... жері ... ... ... аяқтамай
жатып, ірі байларды тәркілейтін жаңа науқанға кешті, бұл ... еді және оған да ... ... қызметкерлер жұмылдырылды.
Соған байланысты Тұрар ... ... ... болу ... ... Бір ... бастау керек, түгел атқару керек, сонан соң жаңа
науқанға көшу ... жылы ... ... ... ... ... Өлкелік комитетінің III
пленумында Ф. Голощекин "Тұрардың айтқанын істегенде біз ... ... ... кейін жүргізуіміз керек еді. Біз ... ... жоқ, ... партия комитетімен келісіп, соның нұсқауы бойынша
жүргіздік" — деп, ... ... ... ... орындайтын жанды
қуыршағы, «социялистік ... ... ... жалған саясатты жамылып,
Орталықтың отарлау саясатын жүзеге ... ... де ... ... ... тәркіленген халықтың ертеңгі күніне аландап, ... ... ... ... ... ... тұсында отарлау саясатының,
езгісінде келген халық еңді жер аударылып каңғымақ. "Мен кәмпеске ... Мен жуан ... ... ... ... деді ... ... шоқ түсірген осы "жуан жұдырық" деген сөз болды.
"Тұрарша бек, ... Ірі ... жуан ... болыпты" — дейді. Өйткені
Тұрар бүл жерде "жуан жұдырық" деп қателесіп тұрған жоқ, ... ... ... асырғысы келгенімен, қазақ байы мен орыстың жуан жұдырығына
бірдей саясат жүргізілмей отырғанын ... ... Т. ... ... 700 - 800 адам ... ... ... орналаса алмайды-ау деймін.
Мұны да ойлау керек қой" деп, туған ... тағы да ... ... ... ... Оның өмір ... туындап тұрған ескертпелерін
елеген Голощекин болмады, қайта осы III пленумда көптен көңіл ... ... бет ... ... деп ... да ...
солшыл, ісі — ондыл" рыскұловшылдык, деген осы" деп қортындылады.
1926 жылғы БК (б)П Қазақ Өлкелік коммитетінің қараша ... ... ... ... ... ... Сәдуақасов, Қожанов туралы
Орталық коммитетке, Сталин, Молотов және Косиор жолдастарға 1926 жылғы 12
желтосанда «аса құпия» хат ... ... пеп ... ... ... ... Партиялық қызметте жүрген казақ кызметкерлерінің жұмысын
бұрмалай түсіндірген мақапалар жарық көре бастады. Сырдария губерниясының
атқару коммитетінің ... ... ... ... ... ... ... партиялық тұрғыдан «ұлтшыл»,
«жікшіл» дегек баға берілді. Бұл жөнінде «Сырдария губерниясында жік ... ... ... ... ... ... ... деп жазды
баспасөзде |7|.
1920-30-шы жылдардағы Қазақстанның әлеуметтік әкономикалық жағдайы мен
жүріп өткен жолымызды ешқандай бұрмалаусыз тура қорытуға мүмкіндік ... (1,144) ... ... ... ... маңызы зор. 1991
жылғы каңтар айында шыққан «Қазақстан коммунисті» ... ... ... ... мақаласы шықты. Онда: «Жиырмасыншы -
отызыншы жылдардағы Казақстандағы идеялық саяси күреске ... ... де ... ... жаңаша пайымдаған жөн дер едік. Мұнда ең
бірінші кезекте «үлттық ... және ... ... ... ешбір кірпиязданбай мұқиат караған жөн» деп 20-30 жылдарда
болған қоғамдағы ... ... ... мәселесін жан-жақты дерек негізінде
зерттеу қажеттігін айтқан болатын |8|.
Осы ... ұлт ... орны мен ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының орталық мемлекеттік мұрағат
қорлары, Өзбекстан Республикасының орталық мемлекеттік мұрағат ... ... ... ... ... мұрағат құжаттары көп
мәлімет берді. ... ... ... ... ... ... баспасөз беттерінің
архивте сақталуы еді.
Зерттеу барысында тарих ғылымының заңдылықтарына сүйене отырып
мынадай методологиялық принциптеріне ... ... ... және сын ... ... ... ... қолдану,
салыстырмалы-сәйкестендіру және статистикалық мәліметті сараптау т.б.
Ұлт зиялыларды қарастыру ... ... ... ... ... зерттеушілер «зиялылар қауымына» атқарушы
билікке отырғандардың барлығын кіргізген ... ... ... адам ... бар ... ... мен рухани қазынасы айтарлықтай мол болуы тиіс.
Ұлт зиялыларының ... ... ... ... ... ... ... дәуірде Пантүрікшілдік, Панисламшылдық, Ұлтшылдық деп
қарастырған.
Ұлт зиялылардың кызметін, оның ... болу ... ... ... ... ... ... Қазан төңкерістерінен кейін Орталықтың
бізге деген қарым-қатынасы мынадай болып өзгергеніне тоқталамыз. Егер де
зиялылардың бір ... ... ... кезде, олар
интернационалистер деп қолдау тапты. Сондай-ақ ұлттық мәселелерді шешуде
пролетариат табы емес ... ... ... ... ... олар ... ... еді.
Оңтүстіктің ұлт зиялыларының даму жолында өте күрделі ... ... ... ... анду және қудалау саясатын тоқтатпай жүргізді.
Солай бола тұрса да, елі үшін, халқы үшін ... ... ... ... ... ... ең ауыр жала «халық жауы» деп қудаланды.
Қазан төңкерісі нәтижесінде билік ... ... ... ... қазақ халкына азаттық бермей, патшалы Ресейдің бодандық бұғауының
өңі айналдырылған отаршыл саясатын жалғастыра ... ... ... бірі — жер ... ... ... жылдары Жетісуда жер-су
реформасын өткізетін комиссияны ... ... ... ... ... кеткен комиссия мүшелерінің жұмысына бұрын жерплікті ... ... ... ... артықшылықтарды пайдаланып келген
келімсектер наразылық көрсетті. Жаңа өкіметтің қолдауына сүйенген ... әлі де ... ... ... ұлттық, мүддені жоғары койып отыр деп, ... ... ... комитетке арызданумен болды. Осындай арыз-
шағымдарға сүйенген Орталық жер ... ... ... ... ... ... ... С. Қожанов Өлкелік комитеттің бюросында бұл
комиссия біржақты жазылған арыз-шағымдардың нәтижесінде ... ... ... ... мәселесін қояды. Сөйтіп, бұл ... ... ... ... ... ... ... кейбір
кемшіліктері болғанымен, аса ... ... ... іске асырудағы
белсенділігі ерекше көзге түседі. 1930 жылғы 15 ... ... ... ... жер - су ... ... С.Сәдуақасовтың"... жер
мәселесінде нелер сұмдық бар, дереу білекті сыбанып жіберіл күреске ... ... ... ... ... жүр, бірақ біздің әдісіміз —
қазақ әдісі ... ... ... ... ... ... ... " деп
С. Қожановты қолдап айтқан пікірлер бар. Әйтсе де, ... ... ... ... іс-әректтері "ұлтшылдық" болып айыпталынды.
1924 жылы Орта Азия ... ... ... ... кейін,
осы жылдың соңына қарай С.Қожанов РК(б)П Қазақ облыстық комитетінің
хатшылығына сайланды. 1925 ... 19 - ... ... ... ... ... ... партия комитеті болып өзгертіліп, С.Қожаиов ... ... ... ... шешім бола тұрып, Қожановты нақты
айналысатын міндеті жоқ болғандықтан деп түсіндіріп, ... ... ... қабылдағанша, оны уақытша демалысқа жіберу туралы ұйғарып
жасалады. 1925 жылдың маусымында бірінші ... ... ... Қазақ Өлкелік партия комитетінің жаңа хатшысы Ф.Голощекин
Қазақстанға келген 1925 жылдың ... ... ... Өлкенің
билеушісі Н.Ежов болды. Ф.Голощекин мен Н.Ежовтың қазақ зиялыларына деген
ықылас-ниеттері бір жерден ... ... ... түсті. Соның
нәтижесінде әлі де демократиялық бағыт-бағдарынан айнымаған ұлт ... ... ... ... жыраққа қуылып жатты.
Белсенділігін, жергілікті саяси мәселелерді шешудегі білгірлігін,
батылдығын орталықтың өзі ... ... ... Голощекинге ұнамады.
Қазақстан аумағы 1920 жылы 2 млн. шаршы км-ден 1925 жылы 2,8 млн. ... ... ... аумағы жағынан одақтық мемлекеттер арасында 2-ші орынға
түсті. ... ... ... ... ... 1920 жылы ... ... 1925 жылы 6,5 млн халық санына жетті. ... ... ... 1936 ... ... ... ... республикасына
айналды және конституция да бекітілді.
Республиканың статусы көтерілгенмен, ал негізінде орталық билікке
бұрынғысынша ... ... ... салада тәуелді болып қала
берді. Готалитарлық режимнің табиғи бейнесі, саяси репрессияларда айқын
көрінді. ... ... ... ... ... ... ... арналған концентрациондық лагерлер кұрылған болатын.
Ұжымдастыру мен ... ... ... ... науқанымен және «Халық
жаулары» арналған ... ... ... ... ... ... бас басқармасы «ГУЛАГ» қорқынышты
бейне ... Дәл осы ... тым ауыр ... қарны аштықтан, моральдық
қорлаудан жүз мыңдаған еш кінәсі жоқ адамдар өліп жатты|9|.
Сталиндік қуғын-сүргін машинасы күндіз-түні елді ... ... ... ... Осы жүйе «лагерлік экономика» тоқтаусыз (сотталғандар ағашты
дайындауда, қазба байлықты қазуда 50-60% құрады, теміржолдар мен ... т.б.) ... ... ... істі қозғап және соттау үшін миға симайтын
дәлелдермен ... ... алыс ... оқу-жазуды білмейтін адамды
Жапон елінің жансызы ретінде айыпталып өлім жазасына кесіліп жатты,
Сталиннің қасындағы жақтастарының ең ... жала ... ... ... еді. ... ... - социализм құрудағы үлкен жолдан
әр-түрлі ауытқуларды айтамыз. 1921 жылы наурыз айында ... ... ... В.И.Ленин былай деген: «Уклон -дайын ағым емес, уклон дегенімізді
жөндеуге болады, адамдар үлкен жолдан сәл ауытқыды бірақ та, ... ... салу кеш ... ... ... ... әр-түрлі уклондағы адамдарды
тексерілген бір әдіспен - саяси оппоненттердің барлығының ... ... ... ... ... даму ... ... утопизм
және тоталитарлық саяси ойынның араласуы, коп жылға созылған. Әкономикада,
қоғамдық-саяси ... күш ... ... ... Ашық ... ... кулактар мен бай таптарын көзін ... ... ... ... тарихнамада Қазақстандағы кулактарға қарсы қуғын-сургінге
дәл баға бере алмаймыз. Бірақ қолдағы ... ... өзі ... ... ... ... қазақ халқының және жалпы алғанда
елдің қасіретін көреміз.
1938-ші жылдың ... ... ... лагерлерде 1 317 195
адам, колонияларда 355 243 және ... 350 538 адам ... ... ... ... анти-гуманистік әрекеттерімен бірінші орынды,
тек фашистік Германияға жол берді.
1920-шы жылы Қазақстанның барлық облыстарында жергілікті кеңестерге
сайлау өтті. ... ... ... ... ... ... өте төмен болғандықтан, жоғарыдағы ... ... ... ... алып ... жайт көп ... уақытта Қазақстан қалаларында партиялық және ... ... ... Олар ... және селолық
кеңестерінің төрағалық және ... ... ... ... ... ... жылы Орынбар мен Семейде аудандық ұйымы жұмысшылары оқитын
кеңестік ... ... ... Осы ... ... және
партиялық атқарушы мекемелеріне мамандар даярланды. Республикаға орталықтан
саяси қысым күшеюі ... ... ... ... ... Осы
кезеңде биліктің демократиялық институттарының барлығы ... ... ... еді. 1926-шы жылдың басында республикада
бір обком, 31910 коммунистер ... 6 ... және ... астым
уъездік партия комитеттері 1 343 партиялық ұйымдар жұмыс істеді.
Қазақстанның кәсіподақ ... 82 000 мүше ... еді. ... 51 000 жас жігіттер мен қыздар құрады|11|.
Ф.Голощекин Қазақстанға келгенннен бастап ... ... ... ауылдарына енгізуді бастады. Атқару комитетінің екінші хатшысы
І.Құрамысов Голощекинді сөзсіз ... ... оның ... сөзін қайталап
былай деді: «қазан желі қазақ ауылынан жанамалап өтіп кетті». ... ... ... кең өріс ... ... саяси шаруашылық
активі оған тойтарыс бермекші болды. Бірақ та олардың барлық іс-әрекеттері
ысырап болды.
XX ғасырдың 20-шы жылдарының соңына қарай ... ... ... ... ... ... Осы кезеңнен бастап Сталинизмнің
идеологиялық аппараты кең түрде ... ... ... Оның ... халықтың тарихи ескерткіштері мен ұлттық зиялылардың ... ... ... ... Мәскеу, Санкт-петербург, Қазан Ресей қалаларының жоғарғы оқу
орындарының түлектері: Ж.Акбаев, Халел және Ж.Досмұхамедовтер, ... ... ... және ... ... ... Ш.Құдайбердиев, Ж.Аймауытов т.б. Қоғамдық саяси және
мәдени өмірінде елеулі ... ... ... Іс-әрекеттері мен
шығармалары үзілді-кесілді сынға ұшырап қайтарылып отырылды.
Тоталитарлық режимнің нығаюы мен «Алаш» партиясының ... ... ... бастады. Аймақтағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістердің, оның
өмірге ... ... ... республика құқығын жерге таптап,
шаруашылық саяси және ... ... ... ... ... ... ... санаспай орталықтан жүргізген саясатын
сынға алған және бұған өз көзқарастарын ... ... ... ... ... ... ұшырады.
Ұлтшылдар мен ұлтшыл уклонистер және жергілікті ... ... өз ... Н.И.Ежов та қосты. Бір кезеңде ірі жауапты орындарда
отырған қызметкерлер Қазақстандағы Голощекиндік-Сталиндік жүйені ... ... және оған ашық ... ... білдірген топты
біржолата күйретті. 1927-1929-шы жылдары әртүрлі сылтаулармен ... ... ... және ... ... Т.Рысқұлов,
Н.Нұрмақов, С.Қожанов, Н.Мырзағалиев өз орындарынан қазақ ... ... ... ... оқу ағарту ісінің халық ... жер ... ... ... ... және т.б.
алынды.
Н.И.Ежов И.В.Сталинге, В.М.Молотовкд, Л.М.Когоновичке ... ... ... Оның айтуынша барлық ұлттық кадрлар, барлық
казақ комунистері ұлттық уклонистік және топтық күреспен ауырып қалған
еді.
Яғни олардың арасынан дені дүрыс ... күш жоқ деп ... ... ішкі ... ... ... ... тағайындалғаннан кейін
1937-ші жылғы бүкіл елде басталған қуғын-сүргінде өзін көрсетті.
20-шы жылдардың соңына қарай қоғамдағы күдікшілдіктің шыңына жеткен
уақыты еді. ... ... ... ... күшейе
түсті. Сонымен қатар ұлттық мемлекеттерде оңшыл оппортунистерге қуғын-
сүргін басталды. ... ... ... ... ... тиді. 1928-
ші жылдың соңында жалған жаламен 44 адам тұтқындалды. Оның ... ... ... ... ... ... ... Х.Ғаббасов және ... Көп ... ... ... ... ... ... жылдары қалғандары
атылды.
Ұлттық зиялылардың ендігі тобы (40-қа жуық) кұрамында М.Тынышбаев,
Х.Досмұхамедов, Ж.Досмұхамедов және т.б. ... ... ... көп ... 15-1 ... жер аударылып, ал қалғандары әртүрлі
мерзімге сотталды. Бірақ 1937-1938-ші ... ... ... ... ... қозғалысының қайраткерлері кеңес өкіметінің алғашқы жылдары
берілген кешірімге қарамай ешқайсысы анти-кеңестік жұмыстармен айналыспаса
да, Сталиндік ... ... ... ... дейін олардың барлығы
халық шаруашылығы, ... және ... ... адал еңбек етіп,
Қазақстанның дамуына көп үлес қосты.
20 - шы жылдардың соңы мен 30-шы ... ... ... ... ... байланысты кең ... ... ... ... ... ... және
астыртын ұйымдарды іздеу басталды.
Орталықтың нұсқауымен Қазақстанда халық жауларын ұлттық. ... ... мен ... ... ... бен совхоздардағы
малдың жұлы, өрт және басқа да табиғи апаттардың барлығы таптық жаулардың
істеген ісі деп түсіндірілді. Осыған ... ... ... ... ... айып ... кеңес үкіметіне қарсы ұйымдар катарына кірді деп
немесе болды деп сотталды.
1932-ші жылғы Семейде, Абралыда, ... мен ... ... ... ... жоқ ... ... партиясының» астыртын
ұйымының бөлімшелерінің ... ... ... жылы ... ... ауданының аумағында «Жайлас» атты ... ... ... кейіңірек жойылды. Осы іс ... ... 23 адам ... Оның 12 ... ату ... мезгілде партиялық ұйымдарда да тазарту ісі жүргізілген ... ... ... ... бір ... қателік жасаған ... ... мен ... ... ... ... Негізгі
айыптау нышандары ... ... ... бар, ... 18 ... және «ұлтшыл-уклонистерге», көңілі ауды ... Егер ... жылы ... ... 2 100 адам ... ал ... ... 5 800, 1935-ші жылы 15 400 адам, ал 1937-1938-ші жылдардағы
саяси қуғын-сүргін кезеңінде 9 233 ... ... ... жылы ... ... ... ... және
т.б. оппозиционерлердің Қазақстанға жер аударылуы олардын іс-әрекеттерін
қадағалау үшін Сталиндік режим «ішкі жауларды» үздіксіз бақылауда ... ... ... ... ... байланысы бар
айыпталды. Осындай күн, ... ... ... ... ... ... ... Ж.Сұлтанбековке, Сырдария атқару
комитетінін төрағасы Мұстанбаевқа және ... ... ... ... ... ... әміршіл-әкімшілдік жүйеге көшіру, "ұлтшыл жіктерді, "құпия
зиянкестік ұйымдарды" әшкерлеу ... ... ... ... ... шабу, халықтың еркіндігін басып-шаншу саясаты жүргізіліп
жатты. "Қожановшылдыққа" айыптаудағы ... ... осы ... ... ... кандай құрбандықтарға алып келгендігі бүгінде кімге
болса да аян.
Қазақ зиялыларын екіге бөліп тартыстыруда кімдер белсенділік көрсетті?
Бұл ... ... ... мына ... назар аударайық: "1920 жылы
Орынборда болған I ... ... ... бастықтарының съезге
қатысуына қарсы тартысқай жікте болдым. ... ... ... ... Алашордашылдар съезге депутат болып келіпті. Бұларға карсы
тұрған жік ... ... ... ... ... ... ... (орыстар), мен, Шәріпұлы. ... ... ... ... ... ... орынбасары Жангелдіұлының
басқаруымен алашордашыларды басты орындарға жолатпау ... ... ... ... ... ... салдық" ол өз ойын былайша ... уәде ... үш ... (Каласников, Әділұлы, Елстанұлы - Д. М.)
съезде Алашқа қарсы шығып сөз ... ... ... ... ... ... қалдық, бүктеліп қалдық. Байтұрсынулын оқу комиссары қылып,
Ақайұлы мен Сәрсенұлдарын Қазаткомге мүше қылып сайлады. Ал, енді ... ... ... ... ... ... үкіметінс ең
беделді бастыққа лайықты адам ... деп ... ... ... кейінгі жылдары да жалғаса берді, 1937-1938-
жылдары республикамыздың ... ... және ... ... де қуғын-сүргін құрбаны болды.
Көпшілікке тағылған айып күштеп ұжымдастыру кезеңіндегі қасырет еді.
Н. И. Ежов және оның ... ... 1937-193 ... ... жалған материалдармен
«ұлтшыл-фашистерге» құжаттарды ... ... ... істерді
қозғай берді. Солардың ішінде республикамыздың ... ... ... ... халқының жаппай қырылуына байланысты ащы түрде
наразылығын ... ... ... ... Осы ... ойлап
табылған нұсқау бойынша «ұлтшыл-фашистер» Т.Рысқұлов, Н.Нұрмақов, ... ... ... топ ... КСРО ... бөліп
алып Жапоң елінің коластына өткізіп, ал өздері Жапон-Герман жансыздары» ... т.б. ... ... тағылуы, миға симайтындығы көрініп тұрса ... істі ... еш ... Ел ... кең көлемде қуғын-сүргінге
ұшырағандардың барлығын ... ... ... ... және
империалистік елдердің жансыздары деп әңгіме ... ... ... ... және ... ... жаламен қуғын-сүргінге ұшырады. Олар: Т.Рысқұлов, Н.Нұрмақов,
О.Исаев, С.Қожанов, ... ... ... ... ... ... Ж.Сұлтанбеков, Т.Жүргенов,
Н.Сырғабеков, З.Төреғожин және т.б. ... ... мен ... орны ... ... ... құрбандары болған: А.Бөкейханов,
А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, С.Сейфуллин, ... ... ... Ж. ... Т. ... ... және Т.6.|12|
Бір миға симайтындығы, бірақ өмір шындығы репрессия балтасы кезінде
колында қару ұстапт Кеңес өкіметінің орнауына көп үлес ... және ... ... ... ... ... ... ұлттық мүддеден
жоғары қойған азаматтар да балтадан кұтыла алмады.
Солай келе 20-шы жылдың соңы мен 30-шы ... ... ... ... ... барлық салаларында толығымен орнықты. ... ... ... ... орын алды, 1937-1938-ші жылғы күштеп
отытрықшыландыру мен саяси қуғын-сүргінде көп қасырет алып ... ... ... ... ... кұрылысында, халық
ағарту және ғылыми дамуда тоталиталық режимнің қатаң бақылауында дамыды.
1.2. Тоталитарлық ... ... мен ... ... ... ... кейін партия басшылығы түгелдей
И.В. Сталиннің қасына шоғырланды. Оның ... ... ... партия
басшылығы арасында әр түрлі ... ... ... «Оңшыл
уклонистермен » күресті өрістете ... ... ... ... ... ... тырысты. Елдегі ахуал өзгеріп, ... ... ... ... асырыла бастады. Сталиндік саясатқа ашық
пікір білдірген ұлттық Республикалардағы ... ... ... ... ... үкіметтің жауапты, басшылық жұмыстарынан
ығыстрылып, И. В. Сталин тарапынан ... ... ... ... (б) П XII ... И.В. ... ұлт мәселесі ... ... ... қызу пікір ... ... оның ... ... сынға алады.
М.Х.Сұлтанғалиев И.В.Сталиннің ... ... ... ... дау ... оның ... ... жабылуына
алып келді. Т.Рысқұлов, С.Қожановтарға «ұлтшыл», ... ... » ... ... ... қысымшылдық көрсете
бастады. ... – ақ ... ... ... ... де айып ... ... тапсырма ... ... ... ... «Садуақасовшылдық», «Сейфулиншілдік»,
«Қожановшылдықпен » айыпталған жауапты қызметкерлермен интеллегенция
өкілдерін ... ... ... ... ... ... ... жеңіске жеткен сайын тап күресі күшейе
береді деген « ... » ... ... ... ... ... де, ... ғылыми, әдеби, мәдени ... ... ... ... басқа жаққа бұрып ... ... ... әкеп ... оның зардаптарын
басқалармен қатар, қазақстанның ғылымы мен ... ... ... ... кезіміз де жоқ емес.
« Ұлы ... » ... ... сайын тап күресі ... ... « ... » Ф.И.Голощекин жетекші қызметкерлерді,
ғылыми және ... ... ... ... « ... ... бірін – біріне қойып ыдырату арқылы ... ... ... ... бар, ... еш бір ... ... да ұсталып
жатты. Оған анегдотқа айналып кеткен мына бір кішкене суреттемені ... ... егде ... бір ... бір қазақты ұстап аудандағы НКВД-
ға әкеліп тұрса, оның бастығы- бұл не істеп еді ? – деп ... ... ... ... ... ... милиция қызметкері:
- Бұл ештеме жасап үлгерген жоқ, бірақ жау ... ... ... ... ... «Елдегі белсенділер» бұл сияқты озбырлықты аз ... ... бір ... ... ... бір милицияның бір
(әңгімесінде) әдемі келіншекті ... киім ... ... ... ... ... ... айтылады. Көбірек сөйлейтін бір ... ... сөз ... деп ... киіндіру үшін әкелгенде,
«осының боларын біліп едім радиоша ... ... ... ... ... сөзі үшін. Кеңес ... тіл ... ... ... жүр деп ... қоса ... ... ... ... - ... басқару жүйесін
қалыптастырушылардың екі жүзді болғанын, бір ... ... ең ... ... деп ... ... ... бабын сүредей білуге шақырған Ата заңды өздері
аяқ асты ... ... ... ... ... ... ... бетке ұстар азаматтарымыздың құрбандығына алып келді.
Отызыншы жылдары ішіндегі ... ... ... ... ретінде тікелей орысша айтқанда палач ретінде ... ... ... ... олар ... ... ... халқымызға еңбегі сіңген адамдарды азаптпап ... ... ғана ... жоқ, ... бірге болашақтарына ... ... ... ... ... ел ... ұстар азаматтардың
берекелі шаңырағын шайқады ау келіп. Шындыққа ұмтылудан ... ... бар? ... ... құлындағы дауысы естіліп жатса ... ... ... ... ... деп ... ... – талай азамат айдауға түрмеге жөнелтіп жатса. Апа күйеуікен,
бала ... ... ... ... ... ... жауы ... Жиналған жүкті іріктіп бұзатын қара күйе ... ... ... ... тып – тыныш қылатын жеп ... көк ... ... ... ... ... қызмет етушілерге, “Халық жауы”
деп жала жабылуы ойланарлық жағдай ... ... ... басталған.
Кезінде “басқа түссе баспақшыл” дегендей, әркімнің жан
сауғалауы үшін әр – ... ... ... айла ... ... бір ... ... етек ала бастады. Өз басы арандамас үшін жалған көрсетінді, ... ... ... ұзын, көретін көз жүз есе көреген болды. 20 –
шы жылдардың ... ... ... ... басқаруымен
қалыптасқан тоталитарлық жүйе Қазақстанның мәдениетінің дамуына үлкен
кеселін тигізді. Оның ... етуі ... ... мәдениет
салалары Коммунистік партияның саясатына сайкес ... ... ... ... бұл ... білім беру саласында ерекше көрініс тапты. Атап
айтқанда, бұл кезде шығарылған ... ... ... және пионер
ұйымдары, жас ұрпақтың санасы мен мінез – құлқына сталинизмнің догмаларын
тықпалады.
Мектептің ... де ... ... ... беру ... соның
ішінде оқу орындарында партиялық әмір ... Оқу ... ... ... ... ... қудалау, оқу
процестерін формальды жүргізу ... ... ... ... жоғары білім беру саласында да өз әсерін тигізді. ... оқу ... мен ... ... шаруашылығының кадр жөніде
қажетін қанағаттандыра алмады. Студенттер мен профессор – ... ... ... ... саны баяу ... 1936 ... мемлекеттік университетіндегі 42 – оқытушының 8 – ғана ... 1940 жылы ... ...... ... арасында қазақтардың үлес саны 12 – ақ пайызын қамтыған.
Партиялық–мемлекеттік құрылымның идеологияландырылған саясаты
профессионалдық оқу ... ... ... на ... де көп ... ... жоғары оқу орындары қызметкерлерін қудалау ... ... 20-шы ... ... Сталин өлгенге дейін жүргізілді.
Осының нәтижесінде 30-шы ... орта ... ... ... ... ... және басқа аса
көрнекті ғалым, педагогтардың өмірі қиылып кетті.
Жоғары оқу орындарының ... ... және ... ... ... ... университеттердің, институттардың ... шет ... ... ... оқу ... ... жоқтың
қасында болды. Көптеген оқу бағдарламаларының, көмекші ... ... ... ... ... ойлауды қалыптастырмады. Олардың
мәнімен мазмұны ғылымның, техника мен ... жаңа ... ... ... Кадрлар және студенттер құрамын ... ... ... және ... ... ... жол ... жүйенің үстемдік ету жылдарында Қазақстанның көркем
өнер мәдениеті әлденеше рет өрлеу мекн ... ... ... ... Қазан төңкерісінің жеңісі тұсында қазақ халқының әдебиеті ... ... ... бай даму ... ... ... театр
және кино өнері жаңадан құрылу ... ... ... жоқ еді. Көркем
өнер интелегенциясының шығармашылық туындылар қазақ қоғамының ... ...... ... айқын бейнеледі. Оның таптық ... ... ... ... ... ... Орталық Азия
елдерімен, Қытаймен байланысты ұзақ уақытқа тыйылды. Сондай-ақ 1925 жылы
Өлкелік ... ... ... ... ... ... ... мамандарға, творчество адамдарына ілтипатпен қарау, олармен іскерлік
қарым – қатынас жасау құбыжық етіп ... ... ... ... ... ... араб альфабитінен латын альфавитіне,
кейінен кирилицаға
ауысты |13|.
1.3. Тотолитарлық ... - ... ... ... ... ... ... кезінде орын
алған қуғын – сүргін тарихын бірнеше кезеңдерге бөліп қарастыру үдерісі
орын ... ... Ю.И. ... ...... тарихын 3 кезеңге бөліп,
бастапқы кезең 1920 – 1936 жылдар аралығын жатқызып,онда 16- 18% ... ... ... ... ... қудаланды десе, ал екінші 1937- 1938
жылдар аралығындағы кезең ... ... ең биік ... ... ... 50-55% ... азаматтары зұлмат тырнағына ілінсе дейді. Үшінші
кезеңге Ұлы Отан соғысынан бастап, 1987 жылғы ... ... ... ... 30-33% ... ... ұшырағанын атап көрсетеді. Сондай-ақ,
бұл кезеңдер де ... ... ... ... 80 - нен ... ... ... атап отырып, оларды процентпен шығарып отырып
көрсетеді. Мәселен 35- 40 % ... мен ... 10% ... 6-7 ... 2% ... 1,5% ... ... 1% төмен Белорус, татар, ұйғыр,
өзбек, молдаван, латыш, азербайджан, шешен, балкар, және армян ... ... ... ... ғалым К. Нүрпейіс қуғын- сүргін тарихын 6 кезеңге бөлді.
1- ... ... ... ... 1920 жылдардың екінші кезеңінің жартысы.
3- кезең 1930 ... ... ... ... жылдар аралығы.
5- кезең 1940 жылдардың екінші жартысы мен 50 жылдар.
6- кезең 1986 жылдар К. Нүрпейіс ... ... ... кезеңі 1917- 1920 жылдар
аралығын қамтиды.
1971 жылы желтоқсан ... ... ... үшін өте қарбалас кезең
болды, Себебі, қазақ төңкерісін түсіне алмаған, осы үреймен қабылдаған заң
халқы ... ... ... мен Құрылтай жиналысына сайлау
науқанына ... бұл ... ... мен ... өзгерістердің мәнін тез
қабылдап, қорытып үлгере алмай ... ... ... және ... жедел өзгеру ұлт зиялыларын біраз дағдарып біраз дағдарып қойды,
Ұлт зиялылары алғашында большовиктік – кеңестік биктен ... ... ... ... ... ұрындырмау мақсатын көздеп, большовиктік
жүйеге бейімделуге ... ... 1917 – ші ... ... төрағалығымен өткен мәжілістер. Халық мәжілісте комиссиялар
кеңесінің контрреволюцияшылары ... ... ... бүкіл
Рессейлік төтенше комиссия құру турасындағы ұсынысы бойынша қаулы қабылдап,
барлық ұйымдарға төтенше коммиссия ... ... ... орнады, Әсіресе
баспасөз ісімен жоғары оқу орындары жете бақыланды. Нәтижесінде 1918 –1923
жылдары Рессейлік ғалым ... ... ... ... ... ... баламан ретінде шыққан алашарда үкіметін ата жауы
деп таныды. Аласшылар ұлтшылдықпен ... ... ұлт ... соғысының басында кеңес билігі құлаған қазақ зиялылары
Алашарда үкіметінің уездік – ... ... ... оның ... дұрыс
жолға қою ісін ұйымдастырды.
Қазақ зиялылары большевиктер ... ... ... ... ... ... ... Алайда олар да большевиктік
жүйедегі сияқты. Уақытша Сібір, одан ... ... ... да ... ... жыл 4 қарашадағы Колчак үкіметінің жарлығымен Алаш
автономиясы ... деп ... ... үкіметі Алаш қазақтың
территориялық мемлекеттігі деп ... бас ... жылы ... ... ... берген амнистиясынан
кейін оның ... ... ... ... ... ... ... қызметтер атқара бастады.
1922 жылдың күзінен бастап бұрынғы алашордалардың көпшілігін, оның
ішінде Әлихан Бөкейханов, Ахмет ... пен ... ... бар.
Қазақ АКСР-нің жоғарғы мемлекеттік және ... ... ... ... ... болатын. Өйткені қазақ коммунистирінің
белгілі бөлігі оларды кеңес өкіметі мен ... ... ... ... ... деп бағалауын қойған жоқ еді.
Азамат соғысының нәтижесінде «қызылдар» мен «ақтарға» бөлінген
күштердің талас-тартысы ... азап ... сан ... ... опат ... алып ... Қазақ қауымы «қызылдар» деп атаған
большивиктерге ... ... ... ... ... ... да
болды.
Кеңес үкіметіне қарсы деген желеумен мыңдаған азаматтар оның ішінде
алашордашыларға қуғындалып, моральдік және тән ... ... ... аяусыз өлтірілді. Екінші кезең 20-шы жылдың екінші жартысын қамтыды.
Қазақстандағы 20-шы жылдардағы қуғын ... ... ... ауқымдады.
Кеңес үкіметі Алаш пен Алашорданы Қазақстанның қоғамдық саяси өмірінен
аластауда алдау мен арбау ... де, қару ... ... ... да
қолданды.
1919 жылғы 4 сәуірдегі бүкіл Ресейлік орталық атқару ... ... ... ... мен ... ... контрреволюциялық» қызметі үшін ешқандай қуғынға салынып, ... ... ... ... бойынша Алаш қозғалысына қатысқандардың
барлығына жасалған кешірімге қарамастан, ... ... ... ... ... үлес қосқан ұлттық демоқратиллық өкілдерін
қудалай бастады. РК ( б) П - нің ... ... ... ... алашордашылар жаппай бурзиялық ұлтшыл идеалогияны жақтаушылар деп
қарсыланып, оларға қарсы ... ... ... жүргізіле бастады.
В.И.Ленин қайтыс болғаннан кейін, ... ... ... қасына шоғырланды. Оның билік басына келуі партия басшылығы
арасында әртүрлі ... ... ... «Оңшыл уклониетермен» күресті
өрістете отырып, Сталин барлық билікті өз ... ... ... ... ... ... ... Сталиндық нұсқасы жүзеге асырыла
бастады.
Сталиндік саясатқа қарсы ашық ... ... ... ... ... ... ... айыпталып
үкіметтің жауапты, басшылық жумыстарынан ығыстылып, И.В.Сталин тарапынан
улкелі қысымға ұшырап отырды. РК «б» П XII ... ... ... ... жасаған баяндамасын талқыланып, қизу кірікталас барысында
М.Х.Сұлтанғалиев оның баяндамасын ... ... ... ... ... ... ... дау айтуы,оның тұтқындалып,түрмеге жабылуына алып келді.
Т.Рысқұлов М.Сұлтағалиевпен байланысы бар деген де айып ... ... ... ... ... баспасоз беттерінде
ұлтшыл буржуазияның идеология өкілдері ретінде ... ... ... пен ... жауапты
қызматкерлер мен интеллигенция өткілдерін муқата жазған мақалар тізбегі
жариялана бастады|14|.
1925 жылы Қазақстандағы жағдай күрт ... ... ... ... ... ... : «Кешегі 20-30 шы жылдар қазақ сахарасын.
Сталиннің қаныпезер жендеті. Голощекин биледі, ... ... ел ... ... , деп ... ... ... 1927 жылы «қазақ ауылы қазак лебін сезген емес» деп «
Кіші ... ... ... ... иделсын усынды. Голощекинді қолдаушы
жандайшап ... де ... бұл ... ... өлкелік
комитетінің екінші хатшысы І.Қураликов, Қазахстан ... ... ... ... ... ... ... комитетінің торағасы
Е.Ерназаров ж\е тағы басқа басшы қызметтегілер қолдады. Мустафа Шоқай бул
жайында: ... бәрі де ... ... ... Түткістан
даласынынң қызыл «жетекшілер», «жолбасшылары» деген атаққа ие болғандар
… Олай болса, Голощекин жасаған ... бір ... ... да тиесілі
, - деп баға берген еді.
Голощекин қазақ зиялыларын жік-жікке бөліп, өзара ... ... ... ... ... Өзіне қарсы шыққан Ж.Мыңбаев,
С.Сәдуақасов, ... ... ... ... пікірдегілер деп
көрсетуге тырысты .
1926 –шы жылы Алихан Бөкейханов контрревалюциялық қызмет ... ... ... ... ... ... қамалады. Алайда,
оның үстіне аталған қылымыстық іс дәлелсіз болғандықтан ... ... ... ... ... ... бас ... зиялылыар
шеттетіле бастады. 1927-29-шы жылдар аралығында әртүрлі себептермен
Т.Рысқулов, С.Қожанов, Н.Нурмақов және т.б. ... ... ... жеке ... ... ... алғашқы нышаны
біліне бастаған тұста қырықтан астам қазақ зиялылары «Сұлталиевшылар
ісімен сабақтас» ... ... ... В И.Сталин Қазақстанды саяси
айыптармен жер ... ... ... ... ... ... ... А.Д.Троцкий жер мәселесін зерттеуші белгілі
ғалымдар ... ... ... және т.б ... жылы ... ... техниктердің зиянкесті әрекеттері
әшкерленіп, осыған ... ... ісі ... ... ... ... мамандарды әшкерлеу барлық республикаларда орын алды. Бұл
Қазақстанда да жалғасын тапты.
Сталин қуғын – сүргінінің ... ... 30-шы ... басын қамтиды.
Бұл кезеңдегі құғын сүргін ел басына түскен үлкен нәубет болды.
Контрреволюциялық астыртын ұйымға ... бар ... ... ... ... ... үстінен іс қозғалып, қамауға
алынды. ОГПУ дың сот коллегиясының 1930- шы жылдың 4-ші ... ... ... зиялылары ұзақ мерзімге концлагерге келісіп, жер аударылды.
30-шы жылдардың басында А.Ермеков, М.Тынышпаев, Ж.Досмухамедов және
Х. Досмухамедовтар, ... және тағы ... ... заңсыз түрде
қамауға алынды. 1932-33-шы жылдары Қазақстанда бұрындары болмаған қырғын
ашаршылық болып,соның нәтижесінде қазақтың тең ... ... ... ... ... ... ... одағының ұлы
отан соғысы аяқталғаннан кейін уақытты қамтиды. «Үлкен террор» атанған бұл
кезең ... ... өте ... ... ... ... Құғын-сүргін
толқыны қазақ халқының көрнекті қайраткерлері мен шығармашылық зиялыларын
шарпыды.
1937-38-ші жылдардағы террор барша елді жайлады. ... 103 ... ... - ... ... оның ... үш мыңынан астамы атылды.
Республика ... 25 елді ... ... құрылды, оларға бүкіл
одақтан 70 мыңнан астам жер аударылған кулактар айдалып әкелінді. Қазақ
сахарасы ... ... ... елге ... тек қана корлактан 2 млн-
ға жуық құғын-сүргінге ұшыраған халық өтті.
1932-1938 жылдары қазақтың ... ... ... 66 ... жапа ... оның ... қазақ халқының тәуелсіздігі жолында күрескен,
ғылым және білім салаларына елеулі үлес қосқан ұлт зиялылары ... ... ... ... ... және ... қайраткерлерді С.Қожанов. Т.Рысқұлов, Ұ.Құлымбетов, О.
Жандосов, Ж.Сұлтанов, А.Кенжин және тағы ... ... ... ... ... ... ... жатқызамыз. Бұл кезеңге әкімшіл-
әміршіл жүйе күшейіп, И.В.Сталиннің жеке ... ... ... ... бостандығын аяққа басу, нақақтан-нақақ қаралау, табалау, оларды
саясатпен ... ... ... ... ... ... кең ... жылдар жағысында сталинизм әбден асқынып, оның
идеологиясын ... ... ... ... ... ... ... белсене кірісті. “Халық
жаулары” мен соцолизм жауларына қарсы күрес науқандары үздіксіз ... ... ... жау ... ... сан мыңдаған солдаттар мен ... ... ... ... ... Көптеген әшкерленген
істер қолдан жасалынды.
Куғын-сүгін топтағы ең ... ... ... өкілдеріне бағытталып, бұл
науқан буржуазиялық ұлтшылдармен және тексіз космополитшылдармен күрес
ұранның ... ... ... БК (б ) П ... Комитетінің 1946 жылғы 14
тамыздағы «Звезда» және «Ленинград» ... ... ... ... әсер ... Осы ... негізінде ғылым, әдебиет, өнер
қайраткерлерін қаралайтын қаулылар қабылданды. Соның нәтижесінде ... ... ... қоғамтану институттарының, ... ... ... жоғары оқу орындарының жұмысынан, көрнекті
ғалымдардың ... және ... пен ... ... ... ... және идеологиялық қателіктер табу жөніндегі
науқан ... да ... Оның ... ... мен ... Е.Исмайлов, С.Мұқанов, қоғамтанушы ... ... ... Ғылым Академиясының президенті Қ.Сәтбаев және ... ... ... ... ... ... ... кезеңі – 1986 жылдан
басталды.
1986 жылғы желтоқсан оқиғасы толғағы жеткен құбылыстардың жиынтығы
болды. Желтоқсан ... ... ... ... ... ... ... байлықтың таналуы себеп болды.
1986 жылғы 16 желтоқсандағы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеттің
V ... ... ... ... ... ... ... бірінші хатшысы Г.В.Колбиннің тағайындалуы Алматыда студент
жастары мен жұмысшы ... ... ... ... ... келгенде тоталитарлық жүйе елдің басына түскен қасірет ... ... ... ... ... жоқтап қамын қамдап ел тағдырымен
күрескен ұлттың ұлттығын сақтаған еліміздің тәуелсіздігін ... ... ... ... мақсатында халқы үшін күресін ... ... ... ұлтшыл деген айып тағылды.
Сталиндік автолитарлық таталитарлық жүйеде халық ... ... ... тыңшысы, және басқа да айыптар ... ... ... ... ... ... ... Ресей
үкіметінің астыртын отарлау саясатына келіп ... ... ... ... ... ... тосқауыл болған халқының тәуелсіздігін аңсаған жандар еді. ... ... ... ... ... ... шыққан қаймағын алып кетті.
Халықтың арасындағы көзі ашық сауатты ұлтжанды ... ... ... жүйеннің ең соңғы қозғалысы 1986 жылғы желтоқсан
оқиғасы. Қазақ қазақ екенін 1991 жылы өз ... алып ... ... ... ... дәлелдеді.
II. Ұлт зиялыларының қоғамдағы орны
2.1. Оқу ... ... ... ұлт ... алған орны.
20-30-шы жылдардағы оқу-ағарту ісімен ... ... әлі ... ... ... күрделі мәселе. Мұның басты
себебі, осыған байланысты ресми мәліметтердің өзара кайшылықта болуы дер
едік. 20-30-шы ... ұлт ... ... ... ... жүйесі қарсылығының ерекше түрі болғандығын көрсетуі біздіңше
құптарлық пікір деуге болады. Кеңес ... ... ... ... ... ... жоқ ... тезис белең алып келгені
баршаға мәлім. Ал шын ... ... ... ... болған. Профессор
Х.Әбіжановтың статистикалық мәлім ... ... ... ... ... XX ... басында қазақ өлкесінде қазақтардан
3000-дай мұғалімдер, 600-ге жуық ауыл ... ... ал 30-ға ... ... ... ... мамандық алған.
Қазақтың ұлттық интелегенциясынын өсіп-өркендеуі қиын тарихи жағдайда
жүрді. Бір жағынан уақыты өткен ескі қоғамдық қатынастар ... ... ... ... ... ... жағынан отарлық ... ... ... ... қазақ елінің алдағы
болашағын күмәнді етті.
Ақыры 1917 жылы Ақпан төңкерісі ... ... ... ... ... ... бұл хабарды қуанышпен қарсы ... ... ... ... ... ... ... сәт жақындады деп сенді.
Осыған байланысты, сол ... ... ... күйін А.Байтұрсынов былайша
сипаттайды; «Қазақтарға Ақпан Төңкерісі қаншалықты түсінікті болса, ... ... ... ... ... ... ... алғашқы революцияны қандай қуанышпен қабыл алса, тура сондай
үреймен ... ... ... ... болды. Қазақ халқымен таныс адамдар
үшін қазақтардың бұл төңкеріске деген мұндай қатынасы ... ... ... ... Алғашқы төңкерісті қазақтар тура ... ... ... ал бірініден бұл төңкерістің оларды патша үкіметінің қанауы мен
зорлығынан құтқаруына және екіншіден, ... ... ... ... ескі ... ... ... еді. Міне осылайша қазақ зиялылары Ақпан
төңкерісінің нәтижесінде ұлттық-азаттық қозғалыстың ... ... ... ... ... алуға, мәдениетті өркендетуге және басқа
мәселелерді шешуге мүмкіндік туады деген сенімде болды |16|.
Осы ... ... ... ... ... ... ең алдымен
Түркістан Республикасы Халық комиссарлар Кеңесінің төрағасы ... ... ... ... ... ... ... Санжар
Асфандияровтардың атқарған қызметтерін атап өткен орынды.
Уақыт талаптарына сай Түркістанның саяси басшылары 20 ... ірі ... ... оқу ... ... ... ... мектептеріне білікті мұғалім кадрларын
дайындай бастады |32|. Осы ... ... ... ... ... жылы 27 сәуіріпде Түркістан Орталық Атқару комитетінің ... ... жаңа ... ... оған Төрекұлов (ағарту
комиссары), Лепешинский (комиссар ... ... ... ... 1920 жылы ... Халық Ағарту Комитетінің
Коллегиясы Халыққа білім беру Институттарының арғысын дайындап, бекітті:
1. ... ... ... ... орыс ... ... атындағы институт;
2. Қырғыз (қазақ) тілінде білім беретін институт;
3. ... ... ... институт;
4. Татар тілінде беретін институт;
Осы аталған институттардың барлығын 1920 ... ... ... ... ... ... білім беру институттары» туралы
ереже бойынша негізгі курстарда ... ... оқу ... ... ... беру ... ... мектепке
дейінгі, мектептен тыс, мектептегі мұғалімдер;
Б) 17 жастан асқан педагогикалық саланы таңдаған жеке тұлғалар;
Ары қарай мынадай ... ... ... ... ... тыңдаушылары, кейбір
пәндерге жеткіліксіз дайындалған болса, олар курстардың кеңестің нұсқауы
бойынша ... ... ... ... ... ... ... қайта толықтыра оқиды. Осы курстарға мүлдем дайын емес тыңдаушылар
дайындық ... ... ... ... ... ... тыңдаушылары оқуын аяқтағанша ... ... ... ... ... ... ... орай тыңдаушылар басқа білім
беру мекелерін жіберілмеген, Курстарды аяқтаған соң тыңдаушылар халық
ағарту ... қол ... ... ... ... ... оқу ... ретіндегі дәрежесінің
жалпы концециясы «Қырғыз (қазақ) Халық ағарту ... ... ... Бұл ... ... ... дайындады. Оның негізгі
мазмұны төмендегідей:
«Институттың міндеттері және олардың құрамы.
Түркістан ... ... ... ... ... ... таңдауға құкығы бар екендігін ескеріп, ағарту комиссариаты
Қырғыз (қазақ) Институты білімнің түрлі салалары бойынша дайындайтын
мекеме ретінде ғана емес ... ... ... ... ... ... (қазақ) Халық ағарту ... ... ... ... ... ауыл ... ... ... ... ... ... ... жетіспеушілігінен
уақытша бір ғана ... ... ... ... ... ... алатын қызметкерлердің табылуына байланысты
жабылуы тиіс.
4. Институттың негізгі бөлімдеріне тыңдаушы кадрларды ... үшін ... екі ... ... дайындық курстары ашылады.
5. Ғылымның түрлі салалары ... ... ... ... ... мына ... енгізілді:
А) Жалпы сұрақтардан бөлек педагогикалық практикадан шығатын арнайы
мәселелерді ғылыми түрде өңдеу мысалы: Қырғыз (қазақ) ... ... ... ... ... ... ... ғылымдарды қысқа уақытта ... ... ... тілін жетілдіру;
В) Ғылыми пікірталастар үшін терминологияны құратыру;
Г) Қырғыз (қазақ) көркем әдебиеттің жинау және өңдеу;
Д) ... ... ... ... ... өнер жәдігерлерін
жинау және жүйелендіру;
Е) Қырғыз (қазақ) тарихын зерттеп ... ... ... ... ... және ... ... салт-
дәстүрлерін, шаруашылық-тұрмыс құбылыстарын зерттеу;
З) ... ... жаңа ... жаңа ... ... эпизодтық оқулар арқылы кең түрде тарату;
И) Халықка білім беру ... ... ... ... ... ... шығару.
6. Жоғарыда аталған міндеттерді жүзеге асыру үшін институтта келесі
мекемелер болуы тиіс:
А) ... ... ... ... мектеп және халық
аудитоииясы;
Б) Қосымша кітапхана, бау-бақша, егіншілік ... ... ... ... ... ағаш және ... ... физикалық, химиялық, жаратылыс-тарихи лабораториялар.
7. Осы міндеттер Халық Ағарту Комитеті тұсындағы ... ... ... ... дайындалып, жүзеге асырылады
және Қырғыз (қазақ) Халық ағарту лекторлары мен ... ... ... ... табылады» |17|.
Туркістан Республикасы Халық Комиссарлар Кеңесінің төрағасы ретінде
Т.Рысқұловтың ерекше көңіл бөлген саласының бірі оқу-ағарту мәселесі болды.
Республикада сауатсыздықты ... ... ... ... ... ... емес ... жылы желтосан айының басында өткен Түркістан ... XI ... ... ... құрылыстың басталуына зор ықпал
жасады. Съезд халық ағарту ... ... ... 30 ... ... жергілікті бюджеттердің 24 пайызына дейіпгі бөлігін босату туралы шешім
қабылдады. Мұндай көлемдегі ... ... одан ... ... ... ... ... жалпы білім беретін мектептер
мен мектеп жасына дейінгі мемелерді кәсіптік-техникалық оқу ... ... оқу ... ... ... әзірленді. Негізгі күш-жігер
республикада сауатсыздықты жою мәселесіне жұмылдырылды.
Үкімет ен алдымен жұмысшылар мен шаруалардың балаларын ... ... ... 1923 жылы ... ... ... 90 пайызы
жұмысшылар мен шаруалардың балалары болды. Түркістан ... ... ... ... ... республикада 1923 жылы
1032 түрліше мектептер жұмыс істеді. Оларда 85 912 оқушылар оқыды.
Түркістанның қала халқының 32,5 %-і ... ... ал ... 1920 жылы 27,5 % ... ... ... ауыл ... терін
дамытуға ерекше маңыз ... ауыл ... ... даярлауды жоғары қарқынмен жүргізді.
1923 жылы республикада 6 оқу-ағарту институттары (оның біреуі әйелдер
институы) жұмыс істеді: ... 1500 адам ... ... Ал, 1924 ... 7 педагогикалық және 11 ауыл шаруашылық училище болды. Оларда
1523 студент оқыды. Студнттердің ... ... ... ... пайдасына қарай өзгеріп отырды. Аталған училищелерінің 1523
студентінің ... ... ... ... 494 ... 334 ... 252 еуропалық
халықтарының өкілдері, 106 түркмен, 62 тәжік және т.б. Орта ... 1923 жылы 214 ... ... 1924 жылы ... ... ... мемлекттік уіниверситеттің 6 факультетінде 2353
студент, сондай-ақ шығыс, қазақ, өзбек, түрік-татар, Өлкелік өзбек ... тағы да 755 ... ... жылы маусымда Т.Рыскұловтың төрағалық етуімен өткен ... ... ... ... ... ... ауыл
шаруашылығы мектептердің жағдайы талқыланды. 1923 жылы ... ... 6 ауыл ... ... ... 3-і Жетісуда, бір-бірден
СырдарияІ- Самарқанд, Түркмен облыстарында) болды. Оларда 61 мұғалім сабақ
беріп, 497 бала ... ... ... ... еуропалық халықтардың
өкілі болды, яғни 350-і еуропалық болса 88-і ... Т. ... ... ... ... республикада сауатсыздықты жою
мәселесін қарап, бақылауға алды. Түрікатком мен Халық Комиссарлар Кеңесінің
1923 жылғы 28 ... ... ... ... ... жастар
арасындағы сауатсыздықты жоюдың соңғы мерзімі ретінде 1924 жылғы 1 ... 1923 жыл ... ... ... - ... жою
мектептерінің саны үздіксіз өсіп, яғни 1-ші қазанда-214 1-ші ... ... 1-ші ... ... ... жою, ... өркендету, жалпы оқу-
ағату жұмыстарын өрістету үшін, осы салаларға тікелей ... ... ... мен ... ... ... ... - өмір
талабына айналды. Сондықтан да Т.Рысқұлов осындай ұйым ... ... 1923 жылы 23 ... ... ... ... ... Үлкен
Кеңесінде Т.Рысқұлов Халық ағарту ісіне көмектесу. ... ... ... ... ... күні осындай бюроның жарияланды. Бюроның басшылығын ... ... ... ... 1923 жылы 2 желтоқсанда Т.Рысқұлов Халық ағарту ... ... ... ... ... баяндама жасады. Бюроның
төралқасының құрамына ... ... ... ... ... мәдени-ағарту қоғамдары мен ұлттық ұйымдардың өкілдері ... ... ... ... ... ... - ... кандидат ретінде - Көшербаев, өзбектерден -Ахунов, оған ... - ... ... ... -Сақатмұратов, оған кандидат ретінде
- Иомудский енгізілді |20|.
1923 жылы 10 ... ... ... ... өткен Халық
ағарту ісіне көмектесу Бюросының жанындағы ... ... ... оның ... ... Мәдени кеңестің төралқасына:
Х.Досмұхамедов, Бродский, Мұнавар Қара, Гельдиев және Севастьянов сайланды.
Ал, 18 желтоқсанда Халық ағарту ... ... ... мен ... ... мәжілісінде Мәдени кеңестің алдында тұрған міндеттер кең ... оған ... ... ... тақырыптарға мақалалар
жариялау тапсырылды, атап айтқанда, ескі және жаңа ... ... ... ... ісі және ... ... техникалық білім және
өнеркәсіп; білім және бостандық; жеке ынтаның ролі; мұғалім және мектеп;
оқулық және мектеп; мектеп және ... ... ... ... ... ... және «қосшы» одағының міндеттері; мектеп
және интеллигенция; мектеп және жергілікті өкімет орындарының міндеттері
және ... ... ... Кенесінің төрағасы ретінде республиканың
экономикасы үшін білікті мамандар ... ... де көп ... бөлді.
Әсіресе, республикада халық шаруашылығының түрліше салалары үшін техникалық
мамандар жетіспейтін. Техникалық білімді қажет ететін ... ... ... тым аз еді. ... ... көңілді осы бағытқа бөлді.
Республикада көптеген техникалық арнаулы оқу ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, 1922 жылдың
басында республикада ... және ... ... оқу орындарындағы 3170 оқушының небәрі 200 ғана ... ... ... Осы ... орнын толтыру үшін 1922
жылдың II жартысында мен 1923 жылдың өн бойында ... оқу ... ... ... ... мектептер мен арнайы ... 1923-24 оқу ... ... ... халқы үшін
150 адамдық кооперативтік, 100 ... су ... ... ... ... ... ... жанынан -
100 адамдық, Орталық Есептеу басқармасы ... - 50 ... ... комитеті жанынан - 100 адамдық арнайы курстар ашылды.
1923 жылы Түркістан ... орта ... ... орындары мен курстары белгілеген мөлшерден 1370 адамды артық даярлап
шықты. ... ... ... ... ... өкілдері болатын.
Сондай-ақ, республиканың 19 ... ... ... ... ... ... яғни тең ... жергілікті халықтардың
жастары еді. Олар түрліше ... ... атап ... токарь,
слесарь, фрезеровщик, машинист, ... ... жән т.б. сан ... ... Бұл ... мен ... ... біліммен
қатар жаппы білім де берілетін. Бұл оқу ... ... ... де ... ... оқу ... аяқталған соң оларға кіші әскери
командирлік атақ ... ... бұл оқу ... ... аса қиын
халде қала берді. Үкіметтің қажірлі күресіне ... бұл ... ... ұстаздар, мұғалімдер, арнайы оқу әдебиеті мен оқу құрал-
жабдықтары жетіспеді. Оқу ... ... ... ... болатын |19|. Осындай объективті қиыншылықтарға ... ... оқу ... ... ... ... үшін аса ... даярлау ісіне орасан зор көмек көрсетті. Бұл оқу орындарының ... ... ... ... техникалық оқу орындарына жіберіліп,
білімдерін көтерулеріне жағдай жасалды. ... ... ... өнеркәсіп басшылары мен ғалымдардың шыққаны белгілі. Жалпы,
техникалық оқу орындарын ашып, бұл оқу ... ... ... ... ... оқуына Т.Рысқұлов көп еңбек сіңірді.
Республикада қорғансыз, ... ... үшін ... ... Егер 1916 жылы ... ... ... үйлерінің, селолық
мектептердің, бірінші дәрежелі мектептер меп т.б. да ... ... ... ... саны 688 ... ал 1923 жылы ... саны
2394-ке жетті. 1916 жылы 45 800 бала оқыса, ал 1923 жылы 176 400 ... Жас ... мен ... ... ашылған орта дәрежелі техникалық
оқу орындары 1916 жылы 16 болса, 1923 жылы 228 ... ал ... саны ... ... ... 1916 жылы ... ... балалардың саны 1710 болса, 1923 жылы ол көрсеткіш 33
348-ге дейін көтерілді .
Үкіметтің орасан зор күш-жігер ... ... ... оқу-
ағарту ісінің жағдайы аса ауыр халде қала берді. Қорғансыз балалар ешбір
мемлекеттік, қоғамдық бақылауға ... өз ... ... ... «Тағы да балалар туралы» деген мақалада былай деп жазылған: «Біздің
көз алдымызда балалар мен жасөспірімдердің қылмысы ... және ... келе ... ... ... ... тәңсәріден түн ортасына
дейін балалар топ-топ болып ... ... бұл ... ... ... ... ... белгілі бір,
катаң тәртібінің болуы қажет ... ... ... ... ... жатқан арыздарды басшылыққа алып, 1923 жылы
қаңтар айында Ташкент қаласындағы №2 ... ... ... ... ... Интернатта тәрбие жұмыстары жұдырықтын күшімен жүргізілген.
Интернат материалдық жағынан өте нашар жабдықталған. Балаларға тамақ, ... өте ... ... ... асты ... ... болып
алып, ал балалар даладағы арықтың кір-лас суын ... ... ... лас ... ... ... толған шыбын-шіркей.
Интернат бастығы Ершиннің интернатқа ешқандай қатынасы жоқ, ... жылы ... ... ең ... ... ... ... қамтамасыз етілген.
1923 жылы 19 ақпанда Т.Рысқұлов қойған ... №26 ... ... ... Түркістан республикасының орталық және үкімет
мекемелерінде істі жергілікті ... ... ... ... шарапарды тезірек шешу мақсатында республикадағы барлық «Смис-
Премьер» маркалы жазу машинкаларының әріптерін ... ... ... ... ... ... Ал, 1923 жылы 15 тамызда Түркістан
үкіметі іс қағаздарын жергілікті тілдерге тәржімелейтін ... ... ... ... ... ТКП ... ... одағының, кәсіподақтардың, Еңбек және Ішкі ... ... ... ... ... мемлекеттік актілер -
қаулылар, декреттер, заңдар - қазақ, өзбек, қырғыз, тәжік, түрікмен және
орыс тілдерінде ... ... ... жылы 8 мамырда «Түркістан Республкасының ... ... ... ... Л.Д.Троцкий былай деп жазады: «Әскери және
сондай-ақ, басқа да барлық мемлекеттік ... ... ... ... ... немесе осыны білуге ... ... ... ... ғана ... мүмкін, олар жерлікті
түздік бұқараның ерекшеліктері мен қажеттіліктеріне шын ... ... оның ... үшін адал және ... ... ... даяр болуы керек.
Түздік тұрғындарға және оның тіліне жоғарыдан менменсіп ... ... ... ... кез - ... ... мемлекттік аппаратынан ғана емес, сондай-ақ бүкіл одақтық
мемлекеттік ... ... ... ... тиіс. Әрине,
федералдық ... ... ... ... ұлт ... қалыптасқан көзқарастары республикадағы процестерге ... ... ... Ал, Түркістан Республикасында бұл процесс
барынша ... ... ... ... ... 1923 жылы ... ... правда» газетінің 157-ші нөмірлі санында бас мақала
ретінде «Ұлт мәселесінде ... рет» ... ... басылған. Мақалада ұлт
мәселесінің ... іске ... ... ... ... ... құруларда негізгі мәселеге айналып отырғаны баяндала келе,
былай деп атап ... «Біз іс ... ұлт ... ... ... ... жүзеге асырған жоқпыз. Біздің комиссариаттардың
қызметтерін үстіртін шолудың өзі соны дәлелдеп тұр. Ал, Халық ... ... өз ... 90% ... ... ... ... отыр ма?
Біздің шаруашылық ... ... ... ... бұхарасының
мүддесімен, талап-тілегімен үйлестіріліп отыр ма? Біздің ... ... ... тері ауруларының қасіретінен зардап шегіп отырған
қышлақ және ауыл тұрғындарының ... ... ма? Біз осы ... ... ... ... Ұлы державалық шовинизмнің қалдықтары әлі де
сақталып отыр және ол ... ... ... жандануына ықпал етуде.
Орыстың шовенистік элементтерімен күрес мәселесі қазір бірінші ... ... ... - ... ... зор байлығы деп қабылдады. Оқу-
білімге кұштар қазақтың ұл-қыздарын оқытуға, жоғары оқу орындарына жібруге
айрықша көңіл бөлді.
1921 жылы ... ... Орта ... ұлт өкілдерінің арасынан
көптеген білімді жастарды іріктеп алып, Германияға оқуға жіберген. Берлинге
аттанған қазақ ... ... ... ... ... Лапин,
Дамула Битілеуовтар бар еді. Кейіннен алаш ... ... ... ... ... ... С.Қожановтың қамқорлығымен білім алып,
елге танылған. ... ... ... ... Н.Оңдасынов сияқты талай-талай жастарға шапағаты тиген. Бұл
туралы архив деректеі өте мол. ... ... де ... қазақ
жастарының оқығандарына қуанғандығы, оларды қолдап отырғандығы тебіреніспен
әңгімеленеді. ... ... ... ... ... оқу бітіргенде
өз үйіне қазақтың зиялыларын шақырып мақтаныш етіп, өз ... ... ... ... қатысуымен кішігірім той өткізген |18|.
Түркістан өлкесінде халыққа білім беру саласының ... ... ... ... ролі ... ... ... Ол халық
ағарту комиссары қызметіде жүргенде өзінің орынбасары Ф.Т.Оликов ... ... ... ... ... ... ... мүшелері
Табынбаев, Ақшолақоватармен бірге осы орайда қомақты істеді тындырды. Соның
арқасында жергілікті жерлердегі ... ... ... ... ... қарқын алды |23|.
Түркістан Республикасының Халық ... ... мен ... ... ... басқармасы қарамағында Қазақ ғылыми комиссиясы
жұмыс атқарды. ... ... ... осы ... Ташкент қаласынан
қазақ тіліндегі әдебиеттерді басып шығаруда қыруар еңбек сіңірді. 1921-1922
жылдары «Қазақ тілі ... I және II ... көп ... ... ... Байтұрсыновтың Ана тіліне арналған әдістемелік
жазбалары, М. Дулатовтың І-ші сатыдағы мектепке ... ... ... Тоқтыбаевтің «Бастауыш географиясы», «Зоология» кітабының I және ... «Өлі ... атты ... ... ... жазған «Арифметиканың»
I бөлімі, К.Жәленов жазған II бөлімі, Абай өлеңдерінің жинағы, халық ауыз
әдебиетінің хрестоматиясы, Ә.Дидаев жазып алған ... жеті ... ... ... ... небәрі бір жылдың теңіргінде Түркістан Мемлекеттік
баспасынан 622 түрлі кітап пен брошюра басылып ... ... 39,4 ... ... 36,7 ... ... ... жарық көрді. Солар ішінде ақын
Мағжан ... ... ... ... ... ... алғы ... жазған
да Сұлтанбек.
Сұлтанбектің табандылығы мен талап етуінің нәтижесінде 1920-1921 оқу
жылында өлкенің жалпы бюджетінің 20 пайызы халық ағарту ... ... Сол ... мемлекет экономикасының дағдарысқа ұшырап, ауыл
шаруашылығы, соның ішінде үсақ ... ... ауыр ... ... ... ... басым ... ... ... ... ... және ... ... басқару
аппараттарының штаттарын қысқарту арқылымек-тептердің болашағын сақтап
қалды.
Сұлтанбек өзінің қажырлы да ... ... ... ... білмейтін еңбекқорлығымен ерекшеленді. Қатарынан екі-үш қызметті
қоса атқара жүріп нар тұлғалы азамат ... ... ... жұмыспен
қоса көп жылдар бойы «Ақжол» газетінің редакторы қызметіде ... ... ... ... «Бекет батыр», «Қамбар батыр», ... ... ... «Алпамыс батыр» жырларын газетте үзбей жариялап
отырды. Ол сонымен бірге ... ... ... ... ... қатты сынап, өткір мақалалар жазды. Ағарту саласынның айтулы
жанашыры болумен бірге, өзін ... қас ... ... де ... мәселелерді өткір қаламымен батыл көтере білді. ... ... төрт ... ... мақаласында былай дейді: «Юбилей күнгі
қуаныш уайым-қайғымен қарсы алынды. Отаршылдың ... ... ... ... қалды».
Газет-журнал бетінде М.Дулатов, М.Жұмабаев, А.Әлиев, А.Байтұрсынов,
Қ.Кемеңгеров, Ж.Аймауытов, Х.Досмұхамедов т.б. ... да ... ... ... ... ... ... Республикасының аумағында орналасқан
көне тарихи ескерткіштерді жөндеп, қалпына келтіру және қорғау жұмыстары
жоғары ... ... 1923 жылы 27 ... Т.Рысқұлов
пен Н.Айтақов қол қойған Түрікатком мен Халық ... ... ... қаулысында ... ... ... ... мен ... сақтаудың маңыздылығына байланысты Түркістан
Республикасының Музей ісі мен көне ... ... және ... ... ... ... көне ескерткіштердің тізімі бекітілді. Тізімге
Самарханд облысы бойынша ... ... ... ... ... ... мен ... Ұлықбек
обсерваториясының қалдығы, «Темір көпірі» деп аталатын ... ... ... ... ... қалдығы, Регистан және оның жанындағы
көшелер мен ... т.б.; ... ... ... ... ... ... қаласындағы Қожа Ахмет Яссауи
мешіті мен сағанасы;
Жетісу облысы бойынша ... ... 12 ... ... ... Алмалық каласыньтң қирандысы, және т.б. осы тізімге енген көне
тарихи ... ... да ... ... ... ... ... қалпына келтіру жұмыстарына күрделі қаржы бөлінді.
1926 жылы БКҚ/П Қазақстан ... ... III ... ... және басқалар орынсыз сынға алынды. Кешікпей бұл
сын интелегенцияға ... ... – ашық ... және айыптауға ұласты.
20 – шы ... ... ... ... ... бұйрық
бойынша еліміздің көптеген республикаларында оларды ... ... ... ... үшін кең ... қатігездік шаралары
жүзеге асырылғанын айту керек. ... ... ... халықтары ме Еділ бойын
мекендейтін ... ... ... ... сан ... бойы ... негізінде қалыптасқан альфавитті ... ... 1928 жылы араб әрпі ... әрпімен, 1940 жылы (орыс әрпімен)
күшпен алмастырылды. Мұның бір ұрпақтық ... ... араб ... көрген ата баба мұрасын, рухани байлығын игеріп пайдалануға
қабілетсіз болып ... ... өзі ... ... ... ... ... белгілі тобының мәңгүрш болуына ... ... Оның ... ... қазақтар Қытай Халық Респуликасы, Ауғанстан, Иран ... ... араб ... ... ... осы графикамен
шығарып келген шетелдік бауырлас ... хат ... ... ... – 1930 ... араб әрпімен шыққан басылымды пайдаланғандар
“пактуркист” , ... ... ... ... деп ... ... болды. Кітапхана қорларынан әкімшілдік төрешілдік
жүйенің теориясы мен практикасына мазмұн мен ... ... ең ... ... араб ... ... аластатылды. Сонымен бірге
дінге ... ... ... ... ... мен ... қарамағына зорлықпен алынуы, олардың қора – жайға, ... ... ... ... ... ар – ... аяққа басу,
азаматтық сан ғасырлық мәдени және рухани өмірінің құрамдас ... ... ... барша жұртқа құбыжық етіп көрсету халықтың орынды паразылығын
туғызды. Қазақ ... араб ... ... ... ... ... ал ... қарай ауыстырылды.
2.2. Қазақ зиялыларынң тағдыры
Қазмұхамед Күлетовт Кәрібайұлы
Құпия ... ... ... адамдардың талқыға түскен
тағдыры жатыр. Сондай ауыр тағдырдың бірі жөнінде ... ... ... ... ... көшпелі сессиясының Төрағасы Горячев Қазақ
КСР Ішкі ... ... ... ... қауіпсіздігінің 1- ші рангалы
комиссары Реденске 1938 – жылдың 26 ... ... деп ... жазаның ең жоғарғы шарасы – атуға бұйырылғандар туралы
үкімді орындауға Сіздің өкім ... ... ». ... ... ... 37 ... ... беріліпті. Сейфуллин Сәкен, ... ... ... ... ... ... Ізмұқан,
Майлин Бейімбетпен қоса Қазмұхамед Күлетовтың де тегі ... 20 жыл ... 1958 ... 29 ... КСРО Жоғары Соты
Әскери басылған ... бір ... ... ... « КСРО ... ... ... Күлетов Қазмұхамед Кәрібайұлы жөніндегі 1938 жылғы 26
ақпандағы үкімі бұзылсын және қылмыс ... жоқ ... ол ... ... ... сталиндік сұмдықтан қалған қаныпезерлік қырып ... ... шет ... ... ... есіл ... ... кінәсі не дейсіз ғой ? Олар
антисоветтік, ұлтшыл, террорлық ұйымда болыпты –мыс. ... мал ... ... ... ... ... КФСР – інің ... Кодексінің 58-
11- баптары.
1937- жылғы 1-шілдеде қамауға алып , 1938- жылғы 26-ақпанда Күлетов
туралы шығарылған ... тек ... қана ... ... . Иә , ... ... болған Қазмухамед Кәрімбайұлы Күлетов кім еді?
Кейінгі ұрпактың санасынан өшіргенімен ,оны аға ... ... ... ... ... Өнтүстік өлкесінде кеңінен танымал
болған адам. Ол республикамызда кеңес өкіметін орнатуға қатысқан , ... ... ... ... ... Армия қатарында қызмет ... ... ... ... РК ... комитетінің және атқару ... ... ...... ... ... 1921-
жылдан Түркістан , ... ... ... комитетінің үгіт –ағарту
меңгерушісі, ... РК П ... ... ... үгіт ... ... ... Орта Азия мен Қазақстан – бөлінгенде
Орынборда РК П Қырғыз ... ... ... ... П ... ... комитетінің ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі
және жауапты хатшысы (2 ... ... ... 1926 – ... ... ... ... прокуратураның прокуроры, Қазақ АКСР
әділет халық комиссары, ... ... ... бөлімшесінің төрағасы
болды. 1927- жылы Москвада Ресей КФСР – інің БХК ... ... ... ... – 1937 жылдар аралығында Оңтүстік ... ... ... ... БК (б) П ... ... БК (б) П ... ... кеңестік сауда бөлімінің
меңгерушісі ... ... асыл ... ... ... ... ... жалмап жеді. Зұлымдығына найза бойламайтын, тек өз
мүддесіне бола ...... ... ... тұтастай бір халықты
құртуды көздейтін бұл ... ... көп сыр бар. ... жылы ... ... ... ... атқару комитетінің
төрағасына жоғарылатылып, облыстық ... ... бюро ... (б) П – ның XIV съезіне, Түркістан ... ... ... ... ... партия комитеттеріне мүше етіп
сайлап, Қазақлы электр станциясына атын ... ... соң ... от ... біреудің қолымен дегенін істеп, арыдан
ойластырған ... ... ... үшін ... ... ... ғой? Жер бетіндегі пәле – жала ... ... үйіп – ... ... 11020 тергеу ісі бойынша Қазмұхамед Кәрібайұлы ... ... » ... ... атақ ... ... еді ғой. ... бұл аздай Күлетовтен белгі қалмастай етіп
оның жора – ... ...... де жоймас еді ғой.
Ол ол ма, есіл ердің үрім бұтағын да түк ... ...... ... тып – типыл етуге кіріскен де ... ... ... ... да ... қастандық жасамас.
КҮЛЕТОВТЫҢ СОТЫ
« 1932 – жылдың 1 ... 1934 ... 15 – ... ... ... Төрағасына Қазмұхамед Кәрібайұлы Күлетов тағайындалған.
1938 – жылғы репрессияда КСРО Жоғарғы Соты ... ... ... ату жазасына кескен ».
Біздің алдымызды ... ... ... ... ... Қазмұхамед Кәрібайұлы ... ... » ... ... ... облыстық НКВД басқармасының 3 ... ... аға ... ... 1937 ... 29
маусымында жазған ақпарында Қ.К. Күлетов революцияға ... ... ... ... оның ... ... ... жүргендіктен оны тұтқындап, ... ... ... 58 ... 10,11 ... ... ... тарту қажет деп есептеймін
» деп атап көрсеткен. Прокурор оған сол күні – ақ ... ... ... Қ.К. ... тұтқынға алу туралы қаулы. НКВД
облыстық басқармасының бастығы капитан С.Ф. ... оны 1 ... ... ... ... республикалық НКВД бастығы 2 рангалы
комиссар Залиннің телеграф ... ... ... негіз болған. Біздіңше,
ең алдымен прокурор келісімі болады, оны ... – НКВД ... ... ол ... ... беріңдер » деген болуы керек.
Күлетов сияқты адамды түрмеге ... үшін ... ... болса
да басшы орындармен, тиісті ... ... ... ала ... алу
керек. Өйткені қалай дегенмен де ол ... ... ... ... ... ... Қазақстан облыстық Советі атқару ... ... Оған ... « ... » ...... ол ... әңгіме. Ал « ұлтшыл ұйымының ... ... бар » ... ... ... ... не
қылмыс жасағанын айырып, түсіну мүмкін бе?
№ 11020 – іс. « ... ... » ... ... өзі ... Енді ... бір сәт назар аударайық.
Қазмұхамед Кәрібайұлы Күлетов, 1897 – ... 6 ... ... ... ... ... ... № 1 Қарашеңгел
ауылында туған. Шымкент қаласының Бекет батыр көшесіндегі № 5 ... ...... ... облыстық Советі атқару комитеті
төрағасының орынбасары. Арнаулы мамандығы жоқ, ... ... ... Білімі төменгі. Отбасы: әйелі - ... ... ...... 14- те, ... 9-да, Райхан 7-де, ұлы Еркін 12-де.
Анкета 1937 – ... 29 ... ... Кім, ... тұтқындады » деген жерге – Ибрагимов, 1937 ... ... деп ... осы ... ... Қ.К. ... 1 ... Ал анкета неліктен күні ... ... ... ... ... ісінің көп жерінде Күлетов 2 – ші ... деп ... ... не ... ... бір – ... келе бермейтін деректер істе аз емес. ... де ... ұсақ – ... » ... көп назар аудармай – ақ қылмыстық істегі
көрген - ... ... ... жазылса, солай баяндағанымыз
дұрыс болар.
1 –шілде күні Күлетовтың үйінде, ... ... ... ... ... - 33. ... кейбіреулері – жеке
өзінің құжаттары (паспорт, партия ... ... ХV ... ... Каз ЦИК – тің осы ... марапаттау туралы
хаттамасы, « Правда » газеті ... ... ту » ... (№ 50). Голощекинге демалысқа шығуға рұқсат ... ... ... көшірмесі, Затаевичтің «1000 әні » тб.). Ал кеңседен
алынған заттар – үшеу: 1) ... ... ... 2) 79 ... 3) іс ... ... мүлікке хаттамалар жасалып, тәркіленген. ... іске ... ... барлығын түсіну қиын.
Қ.К.Күлетовтен 1937 жылдың 13 – шілдесінде НКВД басқармасы 4 –
бөліміндегі ... ... ... ... ... алған. Бірінші
рет. Сұрақ ... да, ... ... да тергеушінің өзі. Ең
алдымен ... ... ... ... анықталады.
Негізінен анкетада сөз болған жайлар. Оны қайталамай – ақ ... ... ... ... ... Олар ... дейін және одан кейінгі мал – мүлкі 1 үй, 1 ... ... мал. ... ... ... 1919 – жылы екі жарым ай ... Ембі ... дол ... ... ... әскери қызмет атқарған.
Бірнеше рет ... және ... ... оның ... ... ... бюро ... дейін сайланған ».
Қ.К. Күлетовтың тікелей жеке басына байланысты ... ... ... соң, ... енді негізгі мәселені анықтауға
кіріседі. Мұны қазақшаға аудармай – ақ сол ... ... ... Восрос. Вы являетесь членом ... ... ... ... Я ... ... ... не являюсь».
Бұдан біздің білгеніміз мынау. Тергеушінің ... ... ... ... ... былай қойсақ, ... ... ... іс ... бар ...... жаңағы
түпнұсқада келтірілген шағын үзінді ғана. Бұл ... ... ... беймәлім, біз болсақ, одан Күлетовтың қандай ... көре ... Бұл бір. Ал, ... ... зерттелмей – ақ,
анық – қанығы белгілі болмай жатып, бірінші ... ... ... бірден « контрреволюциялық ұйымның мүшесіз » деп қаралай
сөйлеуін ... ... ... ... жәйға қарамастан тергеуші істің мерзімін одан әрі ұзартуға
әрекет ... және ол ... ... да ... Осыған орай төмендегі
құжатқа назар аударайық.
« Бекітемін »
ҚКСР Ішкі ... ... ... ... майоры
Володбко
1937 – жылдың 28 – қаращасы, Алматы.
Мен, Ішкі ... ... МҚБ ... ... әкілі
мемлекеттік қауіпсіздігінің кіші лейтенанты Садықов, ... ... ... ... ... ... 10,11 ... мыналар деп таптым.
1. Құрманғалиев Рамазан 4.10.37 ... ... ... 2.08.37 ... ... ... 3.08.37 ... ... ... 11.08.37 ... Меңдешов Сейітқали 24.09.37 ... ... ... 10.08.37 ... ... ... 6.10.37 ... ... ... 23.07.37 ... ... ... 17.09.37 ... аталған адамдардың бәрі троцкистермен және оңшылдармен
айланысты ... ... ... ұйымның мүшелері ... ... ... ... ұлтшыллық жұмыстарды жүргізуде.
Іс бойынша тергеу ... ... ... ... ұлтшыл
ұйымының тағы да бірнеше мүшелерін ... ... ... және тергеу белгіленген мерзімде аяқтала ... ... іс ... ... 116 – ... ... қаулы етемін:
Құрманғалиевтің, Күлетовтың, Жүргеновтің, ... ... ... ... Құрамысовтың
істерін жүргізуу және ... ... алу ... 1937 ... ... ... ... Қазақ ССР прокурорынан сұралсын.
Мемлекет қауіпсіздігінің кіші лейтенанты Садықов
Келісемін:
МКБ 4-бөлімінің бастығы ... ... ... алынғаннан кейін Күлетовтен екі – ақ рет жауап алынған.
Бірінші рет – 13 шілдеде. Оның ... ... ... ... – 11 ... істі ... ... ұзартып алды. Бұған ... ... да. ... ... ... ... ... жауаптары осындай шешім қабылдауға негіз болған сияқты. ... осы ... ... ... ... ... ... орай 11 желтоқсандағы Күлетовтен алынған жауапты сөз ... ... куә деп ... ... айта кеткен жөн ... ... ... мен ... 1937 жылы ... ... он – ... жүздеп тұтқындалып жатты. Мысалы: Күлетовтың
қылмыстық ісінің нөмірі 11020. ... ... ... ... ... ... рет саны да осындай. Бұл біз ... ... ... ... Темірбек Жүргенов, Ұзақбай
Құлымбетов, Сейітқали Меңдешов, Ілияс Жансүгіров, ... ... ... да ... ... нөмірі осындай болар деп ойлаймыз. Олай
дейтініміз, олардың бәрі бірге ... ал ... ... бір - ақ
орган – СССР Жоғары Соты Әскери ... ... ... ... ... ... айларында өткен көшпелі сессиясы.
13 –шілде, 11-желтоқсан. ... ... ... ... ... ... айттық. Егер олай болса ... ... ... ... ... осы бес ай ... ... не бітірді?
Біздіңше мәселе басқада. ... ... ... ... ... жасадым » деп мойындай қойған жоқ. Яғни айыпкер ... ... ... ... ... тергеушілер қол қусырып отырды деп
айтуға әсте болмайды: ... бар – ... ... ... куәлар да біраз «сыр шертті». Ал ... ... ... ... » ... ... мұның дұрыс » деп ... ... ... бе ( ... ... мәлім болып отырғандай , ... ... ғана ... тән ... да ... Бір ... ... 11-желтоқсандағы жауап алуға
тергеушілер біраз «дайындықпен» келді.
Машинкамен ... 26 ... ... ... өз ... тергеушілер дайындаған ) қысқаша мазмұны ... ... ... ... ... ... ... сыбайластарым тұтқындалып отырғанда менің шындықты ... ... еді. ... да ... қызметім және
советке қарсы ұйымның ... ... ... ... туралы баяндауды
жөн көрдім.
Мені антисоветтік ұйымға ... ... ... ... ... ең ұлтшыл Қожанов тартты. Алайда, ... ... ... 1922 – жылы ... ... ... ... кезімде – ақ
түскенімді мойындағым келеді.
Сол кезде Қожанов ... ... ... ескі әдет –
ғұрпы бар ауқатты байлар басқарған ... ... ... ... ... ... бағытталды. Міне, осы ... ... ... ... ... мен ... өкіметінің шаруашылық – ... ... ... ... тап ... ... ... байлардың ықпалын ... ... ... ... қоздырды, советке қарсы деген ниет ... ... ... ... ... ... әрекет
жасады.
Сол кезде қожановшылдан ... ... ... және ... ... ... да ұлтшыл топтар болды.
Бұлар сырт ... бір – ... ... қырқысып жатқандай
болғанмен, оның негізгі мақсаты топ ... ... қол ... ... ... ... ... және партия – ... ... ... үшін ... ... ... Ағынан жарылған » Күлетов жауабына дәлел боларлықтай ... ... ... ... да, ... осының өзіне ... ... ... ... ... ... жылдың 20- желтоқсанында бекітілген бұл құжатта жоғарыда
баяндалған ... ... оған ... ... ... « жасалған
қылмыстың » мән: маңызы ... ... Яғни НКВД ... Нұрмақов, Қожанов және ... ... ... ... ... тапқан, ал оларға басшылық жасап отырған ... ... ... Бухарин және Рыков екен. Шетелдердің
барлау органдарымен сыбайлас Мұстафа ... ... ... ... ... бар көрінеді. Ал бұлардың бел ... ... ... ... ... ... совет өкіметіне
қарсы қастандық жұмыстарын жүргізуде белсенділік көрсетіпті – мыс...
Айыптау ... ... ... ... ... міне ... 1938 – жылдың 26 ақпаны. Сағат күндізгі 3 СССР Жоғарғы
Соты ... ... ... ... ... сот ... тәртібінде – Қазмұхамед Күлетовтың қылмыстық ісі.
Сотқа төрағалық жасаушы А.Д.Горячев Күлетовке тағылған ... ... да ... ... деп ... және ... ала
жүргізілген тергеудегі жауабымды айғақтаймын, бұған алып - қосарым ... ... ... бітеді.
Соттталушыға соңғы сөз беріледі, ол « ... ... жоқ » ... кеңесуге кетеді, қайта ... соң ... ... 3 ... 15 ... сот ... мәжісінің хаттамасы осылай дейді. Сөйтіп, ату жазасына
кесілген ... ... ... сот 15 ... – ақ ... сол күні ... қуғын – сүргіннің жазықсыз құрбаны ... ... 1958 ... 29 ... ... Ал оның ... сотталғанын
біз алпыс жыл өткен соң енді ... ... ... ... ... ... болған.
Әкесін ұсатп әкеткені Сандыбайдың есінде. Бәлкім, ... рет еске ... ойға ала ... соң да, ол жағдайында
мықтап ... ... ... ... ... бар - жоғы ...... еді ғой. Сол 1949 жылғы 12 қыркүйектегі ... оның ... ... ... Өзі мектептен келгенде, салтатты үшеу келіп үйдің
іші – сыртының астан кестеңін ... ... ... ... Үрейлі
көрініс. Бала да болсаң еріксіз назар аудартатын ... Сол ... ... адамдардың да, бейкүнә әкесінің де ... көз ... ... қазір қарап отырса, заңды екен-ау. Не кінәң бар еді ... ... ... ... Әке ... ... таба ... бірақ. Мұңлы
көзқарас. Әкесінің басында қандай ой болды екен сонда? Жазығым жоқ ... ... деп әлгі ... ... ... па, жоқ ... қалып бала-шағасын аяған көзқарас па?
Бәлкім, ол ... бала – ... ... оралмаспын деп
ойламаған да шығар. Өйткені ... ... ... ... ... Жайлау оралмады. Одан ... ... ... жоқ. « ... жауы » атын ... әке ... «халық
жауының баласы » атын ... ... ... ... Бұл аттан әке үш жылға жетпейтін уақытта-ақ ... ... 6 ... ... қаласында қаза тапты. Қандай
жағадайында дүниеден өтті – бұл жағы ... ... ... ... ... болды ма екен, зорлықтан болды ма – дерек жоқ. ... 23 ... КСРО ... соты ... ... жарлығы бойынша лагерьден ... тиіс ... жете ... жоқ. 1955 жылы 18 ... ... КСР ... ... қаулы шығарып, ... ... ... жаза ... бес ... қысқартыпты. Олар ... ... ... ... ... жоқ екенін де
білмерпті.
Сандыбай да ... жоқ. ... ... ... ... ... сол әке ... туысқандардан сұраудан
жалықпайтын, ... мезі ... ... ... ... ... көп жайды балаға айтудан да қорқатын. Бірақ зеректігі ... ... ... ... ... ... ме, әке жайын, оның
туыстарын көп сұрайтын. Ересектер сол әңгіменің ... ... ... те көп сыр аша ... Оны ... ... ... де ... өз ... ... туған – туыстары жайлы
кешегі текті сұраса бермейтін кезде – ақ ... ... ... еді. Ата – ... өмір ... ... Сыр бойының
Түркістан жағы, Қаратаудың сілемдері, одан әрі ... ... ... дүниеге басқа жақта ... ... ... ... ... ... құлықсыздану болған, түйемен кіре
тартып өмір ... ... ... ... ... еді. Тұраштың алты баласының ... - ... ... ... оққа ... соң, басқалардан еті ... екі ... мен ... ... алады – ау деген ... ... ... ел асып ... жөн ... ... барды –
Қаттақорған, Бұқара, Самарқан, ... ... ... жерлерді
көрді. Сол ... ... ... жүк тасып, кіре
тартып күн көрді. ... жұрт ... ... дап атады.
Сол бір аласапыран ... ... асып ... ... ... ... ... да еді – ау. 37 – ... аман ... ... ... топырақ деген бір ... жат елге ... ... жерге қайта алып келген. Бәлкім,
заман өзгерді, ... ... ... ... ... ... пайымдау
да болған ... ... ... Тұраштың балалары елге оралып,
бұрынғы ... ... ... жоқ ... түйекеш – кірекештерге жұмыс көп еді.
Сырдария ... ... жол ... ... одан ... ... астық, жем, мақта, шит, тыңайтұыш ... ... Олар ... керек – ақ еді, өздері де бала – ... ... ... ... ... күні бас сауғалап ... ... де бар еді – ау. ... ... сол жақта қазағының қызығы
жетпей жататын, онан соң өсіп келе ... ... бар, ... ... ... ... қиындық жұрттың бәріне батады.
Бәрін де ағайынмен бірге көргісі ... ... келе ... ... ... ... жүк ... ... ... да, ... ... ... колхозға кіруге жөн көрген.
« Екінші бесжылдық » дейтін ... бау – ... ... ... ... ... өмір сүріп жатты. Бұрынғыдай көзге ... ... ... ... ... ... ел ... еді.
Жайлау соған қуанып ... ... бұл ... ... ...... көз алдында айдап алып кетті.
Әкесінің өмір жолын ... ... ... ... ой
келеді: байғұс әке, жат жерде жүре ... ... ... ... па еді, ... Оған ... бір ой уәж ... туған
жерден ыстық ... жоқ қой, ... ... ... ... ... ... де жоқ шығар. Сандыбай әкесінің туған жерге деген,
өз ... ... ... ... шет жағасын өз
көзімен де ... ... ... ... ақын, жырау, ... ... өз ... ... ... әкесі іздеп – ... та ... ... әйтеуір оларға төрден орын беріліп,
айрықша құрмет ... еді. ... ... ... ауыл өз ... еді. Сандыбайдың да өзінің ауылына өнер көрсете ... ... ... ... ... ... « халық жауының баласы » деп тыжырына қараса, ... ... ... ... ... ... бар. Сандыбай
екеуін де қалаған жоқ. Тыжырынғандарға тіке ... ... ... ... қарады, иілген жоқ. Сол заманның
жазықсызды ... ... ... оқимын дегенді жерге
тастамайтын да жақсылығы болды. Жұмыс та ... ... ... ... да. ... ... Ғылым жолын қуды. Химия ғылымының
кандидаты ... ... ... ... ... жыл ... етті. Доцент профессор. Үй ... бала ... адам ... ... ... ... профессор Сандыбай
Жайлаудың жүрегінің тереңінде ... бір ... оны өмір ... емес - әке ... ... ... өтелмек ол? Мынау
өмірдің қатыгездігіне қасқайып қарсы тұрып ... ... өмір ... ол орындалғандай, әкенің атын ... оның ... ... ... ... Әке аты ... оған жалғасқан
өсіріп ... Әке аты ... оған ... « ов » ... алып тастау үшін де ... ... ... бар. ... ... ... – ақ ол әке есіміндегі сол ... ... ... ... ... үшін еке ... тағы бір парыз – ... ... ... ... ... ... әке сүйегі қайда
жатыр? Оған ... ... ... ... ... әкесі бұл
дүниеден өтер ... сол ... ... деп ... арқалап
кеткен шығар. Осы бір ой жас бала ... жас ... ... ... ... да ... ой шырмауынан
босатпайтын.
Ақыры сол ой ... ... алып ... Оның алдында ол
туған еліне барып, қасиетті ... Ұзын Ата ... ... Кеңсай зиратынан қос уыстап топырақ ... ... ... ... деп ... ... жол ... Бұрынырақ Ұлттық
қауіпсіздік комитетінен «Сіздің әкеңіздің нақты жерленген жерін ... ... ... ішкі ... ... ... ... »
деген хабар алған ... ... бір ... жүріп, ақыры ... № 5 ... ... Онда ... ... ... ... ені 20 – 25 метр, ұзындығы 50 метр жерде сол саяси ... ... ... бәрі жатыр. Үлкен әскери ... ... өзен ... сол ... ... ... ... жерден
алып келген топырағын шашты. Жарты ... жуық ... ... ... сіңірген топырақ еді ол. Кім бір уыс ... ... Бір уыс ...... ұғым ғой. Әке рухы ... еді бұл.
Сол зиратқа келіп тірелген әскери зауыт ... ... ... ... ... ... ... белгі ретінде Алматыдан
апарған тақта – ... сол ... ... Онда қазақ даласында
ғасырмен құрдас Тұрашұлы ... 1952 жылы 5 ... күні ... ... ... өткені жазылған.
Профессор Сандыбай Жайлау сол әке жатқан ... жеті ... ... оны ... ... ... ... орынға
салып, белгі қойды.
Тұрашұлы Жайлау сонда жатуға ... ... Ол ... емес еді, ... жазушы, ғалым да емес еді, бар ... басы – ... ... ... ... – қарауылшы ғана
еді. Бірақ сонымен бірге ол ел ... ... ... ... Сол бір ... жандардың алдындағы парыз ұрпақтан ұрпаққа
жалғаса береді. Олардың ... ... ... та ұмытпауға тиіс.
Ұмытса – қоғамның азғаны.
2.3. ... ...... ... ... ұлт ... көз -
қарастарымен ізденістері.
Осы хат жөнінде пікір айтқан дарынды ғалым, мемлекет қайраткері
С.Аспандияровтың ... ... хаты — ... ... ... ... ... партаяның, өскендігін XX ғасырдың 20-30
жылдары - Оңтүстік Қазақстан мен Түркістан ... ... пен ұлт ... ... жаңаша сипат алды. Көпшілік
кеңестік және партиялық білімі төмен қызметкерлер, қоғамдық, ... ... ... ... ... ұлт зиялыларымен бақталастықта
бір саты төмен тұрды. Сол кездегі қиын-қыстау кезеңде большевиктік басшылар
ұлт зиялыларымен бір ... келу ... ... қабылдады. Кеңес басшылары
ұлтық зиялылар өкілдерін социализм ... ... ... ... ... ... баруын, білікті мамандырдың жетіспеушілігінен екенің көреміз.
Уақыт ... ... ... толық орныққаннан кейін, зиялылардың еңбектерін
ескермей, керісінше қудалау науқанын бастап жібереді ... ... ... ... ... халықтың өзін-өзі тануы зиялы
қауымның қызметі арқылы көрінеді. ... ... ... ... ... өз ... айырылды.
XX ғасырдың басында Қазақстан Ресей империясының отар ... еді. ... ... ... - құқықсыздық пен ... ... ... ... ... ... ... саясаты өзінің
шарықтау шегіне жеткен еді. Отарлау саясаты күшейген ... ... ... да арта ... ... келе ... ... зиялылары
бұл козғалысқа ұйымдасқан түр беріп, оны жаңа ... ... ... ... ... жолындағы күреске бастаған қазақ зиялыларының ... ... аса ірі ... ... ... ... ... Шоқай, Санкт-Петербург әскери медицина академиясының
түлегі Санжар ... ... ... заң ... ... Төреқұлов, Семинария түлектері Тұрар Рыскұлов, Сұлтанбек Қожановтар
болды |26|.
Бірінші дүние жүзілік соғыс салдарынан Түркістан өлкесі ... ... ... - сол ... ... ... ой салып, оларға бірігіп
тізе қосуды міндеттеді.
М.Шоқай Ташкентте ... ... ... ... ... ... күш салады. Соның нәтижесінде 1915 жылы «Кеңес» атты астыртын
үйірме дүниеге келген. Үйірменге сол ... ... ... ... ... Асфандияров басшылық жасады. Оның ұлы ... ... ... ... та осы ұйымға белсене араласты.
С.Қожанов ұйымның хатшысы да болып істеді. «Кеңес» басшыларының бірі
С.Қожанов ... ... туы» ... ... ... ... ... «Бірлік туы» деген атпен 1918 жылдың ... ... ... ... Оның ... екі ... ... редакторлық жасады
да, ал қалған он алты ... ... ... ... ... «Бірлік туы» газетінің тексеру ... ... ... ... ... ... ... атсалысты, ол
мұнда 1917 жылдың кыркүйегіне дейін ... ... туы» ... саяси бағыты жөнінен А.Байтұрсыновпен бірге
М.Дулатовтардың басшылығымен Орынбор қаласында жарияланып тұрған
аса беделді, жалпы қазақтық ... ... ... мазмұндас болды. Олар
ұлттық либералдық бағыттағы ... ... ... ретінде Батыс
ғылымымен ... ... ... ... ... ... ... алға тартты.
1917 жылғы ақпан төңкерісінен кейін Ташкентте «Алаш» партиясының
филиалы құрылды. ... ... туы» атты ... ... ... ... редакция алқасына М.Шоқай, С.Қожанов, Т.Рысқұлов, С.Асфандияров,
С.Ақаев, ... ... ... Қасымов, Әзілхан Кеңесарин, Төреқұл
Жанұзақов т.б. жалпы саны елуден астам ... ... ... ... ... ... генерал-губернаторлығындағы прогресшіл күресті
жақтады, ұлттық-демократиялық бағытты табанды түрде ұстанды. Олар ... ... ... ... ... ... мақсат етті. Сонымен бірге шын мәніндегі ұлтгық территориялық
автономия ... қызу ... |26,12| ... тарихында ерекше орын алатын «Алаш» қозғалысы қазақ
жұртының табиғи қайта ... ... ... өзінің логикалық шегіне
жете алмады. «Алаш» ... ... ... ... ... ... ... қойнауына енді. «Алаш» немесе XX ғасырдың алғашқы
ширегіндегі ұлт-азаттық қозғалыстың бірден көзге ілінер екі ... ... ... 1905 жылдан бастап Алашорда үкіметі құрылған 1917 ... ... ... ... екіншісі азамат соғысы және кеңестік
билік біржола орнаған уақыттан бастап, 20-30-шы жылдардағы Алаш ... ... ... сот ... ... ... револоциясы ұлттық мәселені азаттық тұрғысынан күн тәртібіне
қоюға ... ... елде ... саяси қайраткерлер,
қалың бұқараны ... ... ұйым ... жоқ еді. ... ... Қазақстан мен Түркістан халықтарының ұлттық
азаттығы үшін ... ... ... пікірінше, екі тосқауылдың
болуынан ... шын ... ... ... келмеген
уақытша үкіметтің, ал содан кейін оны алмастырған кеңес ... ... ... - ... ... ... және ... саяси
тұрғыдан нашар ұйымдасуы мен саяси күрес тәжірибесінің жеткіліксіздігі еді.
Қазақстан мен Түркістанның 1917 жылғы Қазан ... ... ... ... ... ... ... бұл кезеңде саяси күштердің арасалмағы
уақытша кіметтің Түркістан комитеті мен ... ... күш алып ... кұмысшы-солдат кеңестерінің ... ... ... ... Енді ұлт -азаттық қозғалыстар тағдыры
осылардың өзара күресіне тәуелді болғандығын және ... ... ... тап ... олар өздеріне жау екі саяси күштін, ... деп, ... ... түйін түйді |27|.
Ақпан төңкерісінің лебі Минскідегі қазақ ... ... ... ... да бұл ... ... ... бойы армандаған азаттығы мен теңдігінің бірден бір хабаршысындай
қабылдайды. Солардың бірі - ... ... ... ... ... ол
Түркістан өлкесіне жедел түрде оралады. Бұл кезде мұнда әр түрлі, әр қилы
саяси айтыс-тартыстар жүріп ... Жаңа ... ... болу ... ... енді ... ... Міне, айтысқа өзек ... осы ... ... ... ... ... Түркістан өлкесіндегі жаңа
өкіметтің іргетасын қаласады. Өз ... ... ... ... Оның көп ... ... жүрегіне жетеді, көптің ойынан шығады.
Соның арқасында Нәзірдің аты алысқа тарай бастайды. ... ... ... ... ... ІІІ - ші ... шаруа депутаттары кеңестерінің
өлкелік ІІІ-ші съезі және мұсылмандардың өлкелік ... ... ... ... ... осының салдарынан сол кездегі зиялы қауым үш салаға
бөлініп алып, бір-бірімен ... ... ... келе ... ... ... келісімге келіп, бірігеді. Сөйтіп, кезекті съезд «солдат,
жұмысшы және шаруа депутаттар кеңесінің ... деп ... ... ... өз көзқарастарында қалып, солдат,
жұмысшы және ... ... ... өз ... ... ... қойды. Бұл сыныстары қабылданады. Діни қауымдастыктың өз жоспары, ... ... ... ... олар ... ... үлес
салмағына сәйкес мұсылмандарды шариғат жолымен басқаруды талап ... ... ... дау туғызды. Соңы айтыс-таласқа ұласты. ... ... ... ... ... Нәзір Төреқұлов алғашкы
қадамы солшыл әссерлердің ортасында өтеді, соған мүше болады. Бірақ сөйте
жүре жас ... кезі ... ... ... жолға түседі. 1917 жылдың
шілденің 21-28 ... ... ... ... ... ... болып қатысады. 1918 ... ... ... ... ... ... Н.Төреқұлов Орынборға
аттанып, ... ... ... ... Облыстық атқару
комитетінің ... ... ... шығаруға атсалысалы. Оған басшылық
жасайды. Төреқұлов бостандық, теңдік рухында көптеген мақалалар, ... ... ... ... мұңы» газеті сол ... ... ... үшін ең ... ... ... ... Көп ұзамай
Орынбарды атаман Дутов басып алады. Міне осыған орай газет өз қызметін
лажсыз тоқтатады.
Нәзір ... ... ... ... ... ... ... басшылары Ферғана облыстық
революциялық комитетінің төрағасының орынбасары әрі ... ... жас. ... Төреқұловты тағайындауды жөн ... ... көп ... ... ... төрағасы қызметіне жоғарлатады. Ол
жаңа қызмітіндегі саяси жұмыстарды, негізінен, үш ... ... сала - ... ... әр түрлі кездесулер пікір алушылар
басқосулар және т.б. ... ... ... ... ... қозғайды. Екінші сала ... ... ... халықтылығын орнықтыру. Сол бір кезеңде ол әр түрлі мәселелерге
орай материалдар жариялатып отырды.
Нәзір өзінің негізгі ... ... ... ... ... де 6 ... ... басшылық қызметінде бір жылға жетер-жетпес уақыт істейді.
Сөйтсе де, өшпейтін із ... ... ... жас ... ... көрсетті. Тыныштық сақталуына ұйытқы болады ең ақырында «Ферғана
мәселесі» деген көлемді танымды еңбек жазады. ... сол ... ... ... толық көрініс тапты./32/
1919 жылдың орта шенінде Нәзір Төреқұлов Түркістан АССР - ... ... ... ... РКП (б) ... ... Түркістан
өлкелік бюросы оған баспа-редакциялық бөлімді басқаруды ... ... бас кезі ... ... ... Ташкент үшін ерекше
дүрмекті кезең болғаны тарихтан ... Жаңа ... жаңа ... ... Бұған дейін өзінің қайраткерлік қырларымен, ұйымдастырушылық
қабілеттерімен жарқырап көрінген ... ... ... ... ... т.б. ... ... көріп, өз идеяларының аяқасты болғаны көрген. 1920 жылдың ортасында
партиялық қызметке шақырылған Нәзір Төреқұлов Түркістан ... ... ... ... ... ... ... болып сайланады. Сөйтіп,
іле-шала РКП (б) орталық комитеті Түркістан бюросының құрамына ... ... ... ... ... ... ... жатады.
Делегацияның мақсаты В.И.Лениннің өзімен ... ... ... ... ... тоспақшы болады. Түрік республикасымен Түрік
компартиясын құру ... ... ... ... ... қайраткер
болумен қатар білікті заңгер ретінде де көзге ілінеді. Дарынды қайраткер
өзі басшылық қызмет атқарған кездерінде ... ... ... ... ... ... |28|.
Нәзір Төреқұлов 3920 жылы ... ... ... ... ... ... ... Комитеті саяси
бюросының жауапты хатшысы, РКП (б) ... ... ... ... ... Түркістан республикасының басшыларның бірі Тұрар Рысқұловпен
қызметтес, пікірлес болып, үлкен ... ... ... ... Осы ... Рысқұлов пен Нәзір Төреқұлов екеуі Түркістанда Түрік республикасымен
Түрік партиясын құру идаясын да көтерді. Нәзір Төреқұлов 1920-1922 ... ... ... ... ... Комитетінің төрағасы
қызметін атқарады. Сөйтіп құрамына казіргі Өзбекстан, Түркіменстан,
Тәжікстан, ... ... ... Қазақстаны Жетісу мен Сырдария
аудандары кірген көп ұлтты мемелекеттің басшысы болады.
Мұндай биік ... ол ... ... ... ... сіңірген қажырлы еңбегінің, арқасында жетеді.
Түркістан республикасының басшысы ретіндс ол ... ... ... ... ... силайтын қоғам қайраткерлерімен бірге өлшеусіз
еңбекшілер еді.
Халықтың жағдайын жақсарту ... ... ... ... жер, ұлт, ... дін ... ... олд ұстанған бағыттың
дұрыс болғандығын бүгінгі кұн көрсетіп отыр. Ол түркі халықтарының ұлттық
дамуына ерекше көңіл ... 1919 ... орта ... ... ... ... мұсылман ұйымдары Түркістан өлкелік бюросы баспа-редакциялық бөлімінің
меңгерушісі болып бекітілді. 1920-1922 жылдар аралығында ... ... ... ... шығатын барлық газет-журналдарға
араласып тұрды. Тіпті кейбір ... ... ... ... араласты. Осындай жауапты жұмыстар ТұрОАК-тің ... ... ... ... т.б. ... ауыр ... ... те қолдан
қаламын тастамаған /32/.
Туркістанда қызметте жүріп Абай өлеңдерін басып шығаруға тікелей
ықпал ... ... ... бастап Нәзір Төреқұлов жазу әліппесін латынға
ауыстуыру жөніндегі орталық комиссиясының ... ... ... ... ... ... ... даярлауға араласты.
Арап алфавитінен латын алфавитіне ауысу туралы іс қарқын алып, оған
В.И-Лениннің өзі көңіл ... «бұл ... ... деп жар ... ... ... ... шақырылады. Ол мұнда «Күн шығыс» ... Бұл оған ... зор ... ... ... ... ... қайраткерлік кабілетімен ғана емес
қаламгерлікпен де үн қосып отырған Нәзір Төреқұловтың ... ... ... ... күні де ... маңызын жоя койғаи жоқ. Түркістан ОАК-інде
жұмыс атқарып жүргенде өзбекше шығатын «Инхилап», орыс-өзбек ... ... алқа ... ... ... (1920). «Ақ жол» ... ... тікелей мұрындық болады. Қаламшы жүрдек журналист,
әсіресе Ақ жол газеттернің беттерінде көптеген мақалалар жариялатын, сол
кездегі айтыс-таластарға ... ... ... 1922 ... ұлттық тілін
дамыту, іс қағаздарын қос тілде жүргізу ... күн ... ... ... жылдың 2-ақпанында өткен БК(б)П Қазақ Өлкелік комитетінің кезекті
мәжілісінде Орталық комитеттің Тұрар Рысқұловты Қазақстанға қызметке жіберу
жөніндегі телеграммасы талқыланды. Ф. Голощекин тарапынан ... ... ... ... ... ... республикасының шынайы
егемеңдігі жолындағы жалынды күрескер Т. Рысқұловтың Қазақстанға келуіне
ниеттестісі ... ... ... ... ол еріксіз мәжбүр
болғаны анық.
1926 ... ... ... ... Қазақстандағы жүргізіліп жатқан кеңес жұмыстарына жолдама берді.
Ол 10-сәуірде К(б)П Қазақ Өлкелік комитетінің баспасоз бөлімінің ... ... ... ... редакторы етіп бекітілді.
Тұрар Рысқұлов 1926 жылы 30-сәуір — 3-мамыр аралығында өткен БК(б)П Қазақ
Өлкелік комитетінід II ... ... ... ... ... "жік" мәселесін өзара сын арқылы
Жоюға шақырды. Ф. Голощекин ... ... ... ... алмақ
болған дұрыс шығар, «бірақ қазақ жастары өсіп келеді, олар ... ... есік ... тұр, ал ... алдына тосқауыл қою қателік
болмақ» деп, Ф. Голощекин саясатыңдағы басты кемшілік — ұлт ... ... ... ... ... ... оған ... пікірін
С. Сәдуақасов, Ж. Мыңбаевтармен қатар ұлтаралық қатынасқа дәл ... бірі Т. ... ... "Орыс тұрғындары өздерін шын мәнінде
қаналып ... ... ... олар осы ... ... ... ... сезініп келді. Басқа халықтармен тендік жағдай туғалы
артықшылықтарының бір бөлігінен, айрықша құқынан ... ... ... тең ... ... психологиясына елеулі әсер етіп ... ... ... шовинистік пиғылдағы орыс ұлтының өкілдері осыны шам
көріп, ұлтаралық қатынасты ... ... ... да ішкі саясат
мәселесінде мұқият болу жағын назардан тыс қалдырмады.
Жоғарыда айтылған 1925 жылы ... ... ... ... ... Ғ. Ысқақұлы, А. Жанбасұлы, У. Орынбайұлы,
I. Жансүгірұлы барлығы 18 адам қол қойып, казақтан шыққан мемлекет
қайраткерлеріне жолдаған ... ... ... ... Осы ... ретінде 1926 жылдың маусым ... ... ... ... ... ... деген мақаласы шықты. Айта кетсен жөн, ... ... ... ... ішінде жастарға жауап ... ... қана ... Осы ... ... құжаттарды талдап отырып, бұл
құжаттың үш түрлі жазылу себебін болжауға болады:
Біріншіден, Ф. ... ұлт ... ... ... ... ... Т. ... өзінің Түркістандағы қызметінен жақсы
мәлім. Ол Қазақстанға алғаш ... ... ... V партия
конференциясында қазақ зиялылары арасыңда "жікшілдік" дегенге ерекше мән
беріп, жоғарыда аталған жастардың ... ... да ... ал II
пленумда бұл науқанның онан әрі кен жайыла бастағаны байқалды. ... ... ... ... ... ... отар ... ұлтжанды
зиялыларының ұлттық мүддені қорғауы табиғи әрекет екенін, оны коғамның даму
заңдылықтары өмірге әкелгені туралы пікірін білдірді.
Екінішіден, партия ... ... ... ... ... феодалдық, рушылдық қалдықтары ... ... ... ... ... келіспейтіндігін айта келіп,
оқырманға өзінің "Қазақ елінің төңкеріске ... ... ... ("Еңбекші казақ" газетінің N106) және (Төңкеріс және казақ халқы"
деген еңбектерін оқуды ұсынды.
Үшіншіден, 1925 жылы "Енбекші қазақ" ... N277 — ... ... ... ... ... ... Осы мақалаға орай
аталатын газеттің N283 санында Мағжаның "Менің кітабым" деген ... Ал, 1925 ... ... айындағы газеттің N319
санында Ғ. Тоғжан бастап он жеті адам қол ... М. ... ... ... қол шоқпары бола алмаймыз" деген сын мақала "Тұраршыл
болу, Тоқпақшыл (Сұлтанбек Қожановтың бүркеншік аты) болу ... жол ... кол ... бола ... ... ... партия жолы.
Осы жолмен бізді кім бастаса, біз соған серік, ... ... ... Ғ. ... ... ... "Біздің хатымызды қалай ұғыну
керек" деген мақаласындағы да "Ашық ... ... ... ... ... пікірін бұқараға түсіндірсін, жазсын, егер
бұлардың ... ... ... қате не ... ... ... және
сонда Өлкелік комитет біз жазбай-ақ өзі көреді" деген пікірлерін ... ... ... ... жауабын беруді міндетім деп санаған.
1926 жылы шілде айында Тұрар Рысқұловты жалпы Ресейлік Орталық атқару
комитетінің президиумы РСФСР Халық Комиссарлары кеңесінің ... ... ... Осылайша Ф. Голощекин өзінін өктемдік саясатын
жүзеге асыруға тосқауыл болатын тағы бір ... ... ... сара жол ... ... ... сүйенген Голощекинге
"жіктің көсемдері" атанған қазақ зиялыларының көзі ашық, көкірегі ... ... ... ... ... ... онша ... түскен жоқ. Өзінің
билігін нығайтудың ... ... ... ... тазалау әдісін қолданды.
Мезгіл-мезгіл партия құрамына тексеру жүргізген кезде "партия құрамындағы
жат элемент" ретінде өзіне ... ... ... үшін бұл ... ... ... Ал, Алашорда құрамында болған зиялыларға кез-
келгеп уақытта "баяғы ... ... ... ... ... Ол ... Комитетке жіберген ұлт зиялыларының "ұлтшылдығын",
"жікшілдігін" айыптау туралы "аса құпия" хаттарының ... де ... ... ... ... қол ... ... жөнінде есеп беріп
отырды.
Ф. Голощекин 1928 жылдың екінші жартысынан бастап, ... ... ... мен ... ... — іс ... кетіріп, өзін
еркін сезіне бастады.
Осы жылдың 24—26-қарашасында БОАТКОМ-нің он ... ... ... Т. ... Қазақ Өлкелік партия комитеті жүргізіп ... ... ... ... алды. Сол кездегі партия белсенділерінің
ауылда қазір қазан төңкерісі болды, казақ ... ... ... ... ... ... қайта жасауға себеп болған өте маңызды
шара осы — тәркілеу науқаны деген пікірін "Бұл өте ... баға ... Біз ... жұмыстарыңызға асыра баға бермей, оларды дұрыс бағалап,
оның нәтижесін дұрыс есепке алуымыз керек. Егер ... ... ... ... ... деп суреттейтін болсақ, оңда өзімізді адастырған
боламыз" — дей келе, тәркілеуді ауылда істелетін ... ... ... ... ... ... ... Денсаулық халық комиссары, мұнан кейін
Түркістандағы аштарға көмек комитетінің ... ... ... ... ... үшін ... тірегі мал басының кемуі қазаққа кандай Қасірет
әкелгенің көзімен ... ... ен ... мәселесіне бел шсше кіріскев еді.
Сондықтан да таркілеу нәтижесінде алынып отырған 200—300 қара мал ... ... ... ... ол ... үшін ешнәрсе алмайды.
Қайта "мал шаруашылығын өсірмеу керек, көл ... ие болу ... ... алады" деген ой тұдырады. Ал, бұл мал ... ... ... — деп,
тәркілеу науқаны кезіндегі асыра сілтеудің ... ... ... ... ... ... Өлкелік партия комитетінің тағы бір
басты кемшілігі, ол — ... деп атап ... ... сол ... ... ... аяқталмай жатып, екінші науқан — аудандау
басталды. Бұл іске де ... жері ... ... ... ... Ірі ... ... жаңа науқанға көшті, бұл да
жалпықазақстандық еді және оған да ... ... ... жұмылдырылды.
Соған байланысты Тұрар Рыскұлов "...Жұмыстың жосларлы болу жағын нығайту
қажет. Бір науқанды бастау ... ... ... ... ... соң ... көшу ... деді.
1928 жылы қараша айында өткен БК(б)П Қазақ Өлкелік комитетінің III
пленумында Ф. Голощекин "Тұрардың айтканын істегенде біз ... ... ... ... ... керек еді. Біз Тұрардың айтканын
істегеніміз жоқ, Орталық ... ... ... ... ... ... — деп, өзінің Орталықтың бұйрығын булжытпай орындайтын жанды
қуыршағы, «социялистік қайта қүрулар» ... ... ... ... ... саясатын жүзеге асырушысы екенін де жасырмай жайып
салды.
Т. Рыскұлов тәркіленген халықтьгң ертеңгі күніне ... ... ... ... ... ... ... тұсында отарлау саясатының,
езгісінде келген халык еңді жср ... ... "Мен ... ... Мен жуан ... ... ... ойламаймын" деді ол.
Голощекиннің шыдамына шок түсірген осы "жуан жұдырық" деген сөз болды.
"Тұрарша бек, ... ірі ... жуан ... ...... ... бұл жерде "жуан жұдырық" деп кателесіп түрған жоқ, қайта ... ... ... ... ... байы мен орыстың жуан жұдырығына
бірдей саясат жүргізілмей отырғанын көрсетіп ... ... "Жер ... 700— 800 адам ... ... ... алмайды-ау деймін. Мұны да ойлау керек кой" деп, туған халқының
тағы да тағдыр ... ... ... ... Оның өмір ... ... ... елеген Голощекин болмады, қайта осы III
пленумда кептен ... ... ... ... бет пердесін
аштым деп ойлады да "сөзі — солшыл, ісі — ... ... ... деп ... жылы март ... Т. ... Ф. ... негізсіз айыптауыша үзілді-кесілді қарсы екенін айып, "Советская
степь" газетіне хат жолдады. Хатта: "...өзіме ... ... ... ... ... бір кезенде ... ... ... ... ... ... ... шығарғанын К(б)П ОК-не жақсы таныс, ... ... ... ... ... пен ... ... ешқандай Қатысы жоқ — делінген.
Тұрар Рысқұлов өмірінің белгілі бір кезеңдерінде, "рысқұловшылдық" ресми
атау иеленіп, саяси айыптаулар, ... ... сыры не? 1933 ... "Қазахстанская правда" газетінің БК(б)П Қазақ ... ... және ... ... ... ... "КАЗССР XIII
жылдығына байланысты баяндамалар үшін тезистерінің" ... ... тән ... ... ... ... ... кейін ысырып тастады" деп жазған кезде де, Т.
Рысқүлов "Қазақ Өлкелік комитетінен және Қазақ партия ұйымының жада басшысы
ретінде ... ... ... мені ... ... қаралауға жол
бермеуіңізді өтінемін"— деп Л .Мирзоянның атына хат жолдады.
Ал, осы "рыскұловшылдык," деген болды ма? Қазақ ... ... ... ... Ф, ... "Рысқұловшылдықты" айыптауына
қандай негіз бар еді?
Тұрар Рысқұлов 1933 жылы желтоқсанда Л. Мирзоянға ... ... ... ... ... ... орын алды және ... өзінің тамырын сол кездегі негізгі тұрғындар — өзбектердің арасында
жайды" — деп жазды. Сәл ... ... осы ... ... ... ресейдің отарлау саясаты, бірінші дүниежүзілік соғыс, 1916
жылғы ұлтазаттық көтеріліс, азамат соғысы Түркістан өлкесінің ... ... ... ... ... ... төңкерісінен кейін,
1917— 1918 жылдардың қысы мен ... ... ... ... көзі мал ... орасан қырғынға ұшыратты. Бұл ... ... ... ... ... ... халқын ашаршылық жайлаған
кезде елдегі саяси-әлеуметтік және экономикалық жағдайды жақсартудын орнына
билік басына келген большевиктер партиясының Тоболин ... ... ... ... ... ... жағынан әлжуаз,
марксистердің көзқарасы бойынша бәрібір құрып білуі тиіс" деген шовинистік
саясатының ... де ... Олар ... Ресейде іске асырылып жатқан
шараларды елдің ... ... ... ... күштеп енгізуді
мақсат етті.
Болыпевиктердің саясаты халықтың жағдайын ойлау емес, отарлаушылық
билікті сақтап қалу ... ... ... ... ... ... ... ойлап тауып, қалайда өз дегендеріне ... ... ... ... ... ... ... бағыты
былайша баяндалады: "...бүкіл топты бір сатке де назардан шығармау керек,
оның әрбір іс ... ... тұру ... ... айт, ... ... мақұлдау мен қолдамайтың үндерді де сақ тыңда... Егер көпшілік
болса, ... ... ... ал ... ... ... оларды адымен
мандайынан соқ, улы сөзбен түйреп, ... ... ... ... ал, ... бас,
көзін қарықтырып, басын қағып таста, мүның ... ... ... ... ... ... ... сәтте жолбарыстай жылдам, тышқандай сергек
бол".
Осындай қатыгездік қағидалармен каруланып қызылдардын, ... ... ... елге ... ... ... болды. Аштық аясы аясы да
кеңейді. Аштықтан өлгендердің салы жөнінде М. ... ... ... ... ... 1. 114. 000-ды атады. Мәскеулік "ұлт азаттық
аттан" ... ... ... ... осындан — деп жазды. Қазақ
жеріндегі жұт табиғаттың жайсыз құбылысынан ғана ... жоқ еді. ... ... ... ... ... салған лаңынан да болды.
Халық «Қызыл тұмар" деп атап кеткен жалған құжатпен халықты ... ... ... ... деп сұлу ... сендірді,
көнбегенінен алты атарды кезеніп қорқытып-үркітіп әйтеуір малды алды.
Осы кезеңдегі ... ... Т. ... "Бір ... ... кыр ... мүлдем қол үзгендігін, екінші жағынан
түркістанның ... ... ... ... ... ... мен ... күрес мәселесіне күш салдым. Біріншіден, көшелерде,
арықтарда қыстақтарда аштан өліп ... ... ... ... шын ... ... қалу мақсатын көздедім"— деп жазды өзінің
өмір-баянында.
Т. Рысқұлов Кеңес өкіметінің Түркістандағы орнатқан ұлт ... ашып ... ... ... ... ... ... қойды. Оның бұл талабы большевиктік саясатқа кайшы келді де,
партияның ішінде ... ... ... ... Түркістандағы саяси
жағдайларды ерекше бақылап отырды. ... ... ... ... ... ... саясатынан сақтанған Орталық "ұлттардың өзін-өзі
билеуі" туралы ... ... ... жатқап ұлы орыстық-шовиниктік
пиғылдарын іске ... ... 1919 жылы ... В. ... кол қойған
қаулыға сәйкес Түріккомиссия кұрды. "Күнкөсем" қол қойған маңдатпен келген
Түріккомиссия мүшелеріне Т. ... пен ... ... ... ... ... зор ... білдіре қарады. Ел ішінде ... үшін ... ... адамдар екен деген сыбыс та тарады. Бірақ, көп
ұзамай жергілікті коммунистердің Түріккомиссияға ... ... ... ... ... Ресейде орнатып жатқан "ойын-
тәртібін" бұзбайтыны анық ... ... ... ... ... ... асыру
үшін Мәскеуден арнайы жіберілген эммисарлық орган екенін қазақ зиялылары
сезсе де, отаршылдармен ... ... бас ... ... ... ... ... өзін-өзі билеуі" жүзеге
аспайтынын түсініп, Түркістан ... ... ... ... 1920 жылы ... аралығында өткен ТКП V конференциясы мен
Мұсбюроның төтенше III конференциясында алға ... ... ... ... сөз сөйлеген Түріккомиссия төрағасы Ш. 3. Элиава ... ... ... ... ... ... саясат жөнінде
Түріккомиссия мүшесі В, В, ... ... және ... құрлысы туралы
баяндаманы Ш.З. Элиава мен Түріккомиссия мүшесі Ф. Голощекин жасады.
Т. ... ұлт ... және ... ... ... баяндама жасады,
қосымша деревнядағы жұмысқа тоқталды. Түркістанның экономикалық жағдайына
байланысты мәселені Я. Э. Рудзутак ... ... "Ұлт ... және ... коммунистік секциялар" туралы
баяндамасында айтылған Түркістан Республикасында біртұтас партиялық
ұйымның болмағаны ... ... ... ... алып жүру үшін ... ... құру жөніндегі ұсыныстарын ескере отырып қаулы қабылданды.
Оның үшінші және төртінші параграфгарында былай делінген:
3. Біртұтас коммунистік ... ... ... ... ... ... өздерінің Орталық комитеттерін өздері басқаруға тиіс...
4. Коммунистік ... аты ... ... ... деп аталуы тиіс.
Конференция жүмысының қортындысы баяндалған хатта
Ф. Голощекиннің аты ... ... ... ... ... В. ... ... бұл хатқа Голощекин, Рысқұлов, Шакиров,
Ходжаев, Купер, Алиев, Домбровскийлер қол қойған.
Ал, 1920 жылы 22-ақпанда Түркістан майданының ... М. В. ... ... ... ... ... ... күнгі комиссияның
кезекті отырысында ТКП V конференцияларының қарарлары қайта қаралып, ... ... ... күні Түріккомпартиясы және Түрік республикасы
жөнінде айтылған 3 және 4-параграфтар "Түркістан ... ... ... ... ... ... ... Ресейдің ішкі
облыстары дәрежесіндегі әкімшілік-аумақтық бірлестік, ал ТКП РК(б) ... ... ... ... қын ғана ... ... бөлімше
болып қала беретін етіліп өзгертіледі. М. Фрунзе ТКП V ... ... ... ... ... ... және
"буржуазиялық ұлтшылдық" шешімдер ретінде барынша қаралады.
Т. Рыскұлов Түркістанның ... ... ... ... ... ... ... мәліметтерін басшылыққа алған Орталық
мұндағы жағдаймен толық танысуға мүмкіндік ... отыр ... ... ... 24 және ... В. ... ... хаттар жолдайды.
Алайда, Түріккомиссияны Түркістанға жіберудегі мақсат жергілікті
басшыларды Мәскеу алдында бас ... тізе ... ... ... хатына мән берілмеді. 1920 жылы 24-наурызда "Түркістанның
автономиялығы туралы ереже" бекітілді. Онда ... мен ... ... мен ... ... ... шығарылған заңдардың
негізінде басқарылатыны атап көрсетілді. Республиканың заң шығарушы және
атқарушы органдарына Орталықтың ... ... ... ... ... құқы ... ... құру мәселесінің тізгіні Ленинде тұрғанын жақсы
түсінген Тұрар 1920 жылдың мамыр ... ... ... ... күні
Т. Рысқұлов РК(б)П Орталық комитетіне Түркі республикасы ... ... ... Ол ... ... өзінің саяси көзқарасып
айқындайтын сегіз түрлі талап қояды:
1) Мұсылман еңбекшілеріне, ... ... ... керек;
2) Түркістан жеріндегі европалықтардың әскери бөлімдері
Ресейге ... ... ... ... ... ... ... Түркістан майданының ықпалы тек шекаралар өңірімен шектелсін;
5) Түркістандағы барлық билік Өлкелік кеңестер съезіне, Түрік ... ... ... ... ... ... Түркістан өкілдігі ұйымдастырылсын;
8) Орталықтың Түркістанға ... ... ... ... түсуге тиіс.
Т. Рысқұловтың түркі жұрты үшін өмірлік маңызы бар ... ... әділ ... ... ... ... ... туралы ұран мен
мемлекеттік саясаттың бір-бірінен соншалықты алыс екеніне көзі жеткен Т.
Рысқүлов шын тәуелсіздікті ешкімнен ... ала ... ... Т.
Рыскұловтың "Түрік Кеңес республикасы" мен "Түрік халықтарының коммунистік
партиясын" құру туралы ... ... ... ... ... жүзеге
асыруға тосқауыл қойылды. Түркістанға келген соң бұл топ ... ... ... ... Т. ... Н. Ходжаев, Бек Иванов, және ... ... ... ... мәжбүр болды.
"Рысқұловшылдық" деген осы кезеңде пайда болды. 1920 жылы ... ... ... ... ... ... IX съезінде
Түріккомиссия мүшесі, Түркістан республикасы Халық Комиссарлары Кеңесінің
төрағасы И. Е. ... ... ... ... ... ... Т. ... республика тәуелсіздігін талап еткені,
ашаршылықтан күйзеліске түсіп, большевиктердің ... ... ... ... ара ... ... арасында болмаған тап күресін
жасанды түрде өршітпегені мемлекеттік мекемелердегі қызметке өз ұлтының
өкілдерін араластырғаны үшін кінәлады. Ал, Т. ... ... ... "1920 ... Мұсылман бюросы кезеңі — Түркістандағы еңбекші
бұқараның алға қарай орасан зор қадам жасауы болып ... Олар ... ... ... рет ... ... ... көрсете бастады" —
деп еске алды.
Түріккомиссия мүшелері арасында Т. ... ... әділ баға ... В. ... қана ... Оның ... біздің партиядағы белгілі
бір ағым ретінде Түркістанның жағдайынан туындайтын әлеуметтік құбылыс деп
танылуы тиіс. ...... бір ... ... үшін ... — деп ... осы бір ... күрделі кезеңде танылған
құбылыска берілген дұрыс баға ... ... ... ... ... 1920 ... құрамында Ф.
Голощекиннің өзі де болған Түріккомиссия еңгізді. Барлық билікті ұысында
ұстаған Орталық ... ... ... шовинистік отарлау
саясатынан өз ұлтын қорғап қалуға ұмтылысы ... ... ... айыпталды.
Ал, 1925-1933 жылдары ұлт саясатындағы солақайлық, байлардың малын
тәркілеу кезінде жіберілген кемшіліктерді сынағанда Ф. ... ... ... ... Т. ... "Қазақстанда
басшьшық қызметте ... сол ... ... ... сыңаушылармен күрес әдісі" деп атады.
Қазақстан Өлкелік ... ... ... ... ... ... ... ұлт кадрларына "жанашырлығы" Өлкелік партия
комитетінің екінші ... С. ... ... қууынан көрінді.
С. Қожанов 1925 жылы республикамыздың ұлттық-территориялық жағынан
межеленгеніне дейін бірқатар ... ... ... ... Ішкі ... ... ... Егіншілік Халық комиссары,
"Ақжол" газетінің редакторы қызметінде болды. Түркістан Кеңестері мен
Түркістан ... ... ... ... ... X және ... ... болып, қай мінбеден де ойлы ұсыныстарымен, қай істе де
үлкен ұйымдастырушылық кабілетімен көрінді. Астананы Ақмешітке ... ... ... ... жылдары Ташкент каласындағы мұғалімдер семинариясының
тыңдаушысы, осы қалада шыққан "Бірлік туы" ... ... ... ... ... ... ... туған сол заманның тыныс-
тіршілігінен көп ... ... ... ... мақалаларының
біріңде большевиктерге былайша баға береді: "Осы күні Русия мемлекетін бір
үлкен ауру әлсіретіп отыр. Бұл ... шын аты - - ... ... аты ... төңкерісі нәтижесінде билік басына ... ... ... ... ... азаттық бермей, ... ... ... өңі ... ... саясатын жалғастыра берді.
Шешімін таппаған шаралардың бірі — жер ... ... ... Жетісуда жер-су реформасын өткізетін комиссияны С.Қожанов
басқарған ... ... іске ... ... ... ... ... жергілікті халықпен салыстырғанда, ... ... ... ... ... ... ... Жаңа өкіметтің қолдауына сүйенген олар өздерін әлі де ... С. ... ... мүддені жоғары қойып отыр деп, ... ... ... ... арызданумен болды. Осындай арыз-
шағымдарға сүйенген Орталық жер дауын шешуге Түркістанға Серафимов бастаған
ерекше комиссия жіберді. С. ... ... ... ... ... ... жазылған арыз-шағымдардың ... айта ... ... ... ... ... бұл ерекше комиссияның Жұмысы ... ... ... комиссияның кейбір кемшіліктері болғанымен,
аса ... ... ... Іске асырудағы белсенділігі ерекше көзге
түседі. 1930 жылғы 15 қазанда шыққан "Еңбекші ... ... ... ... С.Сәдуақасовтың"... жер Мәселесінде нелер сұмдық
бар, дереу ... ... ... ... түсу ... ... шындап-ақ күресіп жүр, бірақ біздің ... - ... ... ... ... Шыңғысхан әдісін қолдану керек... " деп С. Қожановты
қолдап айтқан пікірлер бар. ... де, ... ... ... ... ... ... болып айыпталынды.
1924 жылы Орта Азия республикшіарының межеленуі болып еткеннен
осы ... ... ... ... ... Қазақ облыстық
комитетінің хатшылығына сайланды. 1925 жылдың 19-ақпанында Қазақ ... ... ... ... партия комитеті болып өзгертіліп, Қожанов
екінші ... ... ... ... ... бола ... нақты
айналысатын міндеті жоқ болғандықтан деп түсіндіріп, РК(б)П Орталық
комитеті ... ... оны ... демалысқа жіберу туралы ұйғарым
жасалады. 1925 жылдың ... ... ... В. ... ... Қазақ Өлкелік партия комитетінің жаңа ... ... ... 1925 ... ... ... ... Өлкенің
билеушісі Н.Ежов болды. Ф.Голощекин мен Н.Ежовтың қазақ зиялыларына деген
ықылас-ниеттері бір ... ... ... толықтыра түсті. Соның
нәтижесінде әлі де демократиялық бағыт-бағдарынан ... ұлт ... ... ... жерден жыраққа қуылып жатты.
Белсенділігін, жергілікті саяси мәселелерді шешудегі білгірлігін,
батылдығын орталықтың өзі ... ... ... Голощекинге ұнамады.
1925 жылдың ... ... ... партия
комитеті С. Қожановтың Қазақстандағы ... ... ... ... ... мен Қазақстандағы ... ... ... ірі ... ... ... уақытта да партия, кеңес
орындарында жауапты қызметтер ... және ... ... ... Өлкелік комитетінің хатшысы болды. Партия органдары
қабылдаған ... Іске ... ... де ... ... мінездеме
беріп шығары салды. Осыдан сон Қожапов БК(б)П Орталық ... Ұлт ... мен ... бойынша жауапты нұсқаушы болып
тағайындалды.
С. Қожановты Қазақстаннан кетіргенімен, демократиялық бағыт ұстанған
қазақ зиялысы жалғыз ол ғана емес еді. ... ... ... ... ... ... ... ұлт кадрлары өсіп келе жатты.
Ф.Голощекиннің келесі торы ... пен ... ... 1926 ... ... ... Өлкелік комитеті мен ... ... ... ... "БК(б)П Өлкелік комитсті бюросындағы
жағдай туралы" мәселе койылды. Біріккен пленумның осы ... ... ... ... ... және ... ... топ
өзінің мәні мен күрес әдістері жөніңде Қазақстанға тән ... ... ... ... және жеке бастың бақтастығы) сақтай
отырып, сонымен бірге ауылдағы ... ... ... және ... ... ықпалын білдіретін идеялық ауытқушылықты көрсетеді - деп
жазылды.
Осы пленумда С.Сәдуакасов: "Ходжановпен (Қожанов — Д, М.) екі ... ... жоқ, меи ... ... ... да одақтас болған
емеспін" — деп мәлімдеді. Осындай жалған жалаға қарсы пікір білдіргендердің
бірі Ораз Жандосов болды. Ол ... ... ... ... және
Өлкелік комиссиясының біріккен пленумының алдыида жолдасқа ... ... ашық ... берсін. Кожанұлы, Мыңбайұлы ... ... ... ... ... сұрағына: "Мен бұрын да
айтқам, бұл үшеуінің арасында ретінен ... ... бар ... деп ... ... ... пленумда Ф.Голощекинді жақтап сөйлегендер
басым болды. Олар: Яеккер, ... ... ... ... Мысалы, Ғаббас Тоғжанов өзінің ... ... ... ... ... ... Сәдуақасұлы мен Қожанұлының арасында бірталай
айырма бар деп, соны ... ... ... мен ... ... ... ... мен сыйпаттамалармен дәлелдей аламын" деп,
Голощекин алғысы келген жауапқа жел бере ... ... ... қуғындалу жалғаса берді. С.Қожанов қызмет
бабында "қателіктерге" ұрынып жүргенім, білімімнің таяздығы болар, білімді
жетілдірейін" деген оймен ... ... ... ... ... ... ... қабыл алды. Ол осында оқып жүрген
кезінде 1927 ... ... және ... ... ... Орталық комитеті мен
Қазақ Өлкелік комитетіне хат жолдап, 1926 жылы ... ... ... ... айыптауға байланысты: "Мен бұл іске
байланысты ... ... ... ... ... ... жоқ және ... мүмкін емес" - деп жазды. Сондай-ақ, бұл ... ... ... ... ай ғана ... ... ... жалған жала жауып айыптап
отырғаны да айтылды.
Ф.Голощекин өзінің қазақ зиялыларына негізсіз айып тағып ... бір ауыз сөз ... ... ... ... деуі қате,
бір уақытта Қазақстанда жікшілдіктің туын ... ... осы ... С.Қожановтың хатта айтылған барлық сөздерін жоққа шығарды.
С.Қожанов 1927 жылы 6 желтоқсанда БК(б)П ... ... ... жолдасқа және Қазақ ... ... ... ... ... ... ... көруді" өтінген хатын жолдады.
1927 жылдың 28 желтоқсанындағы ... ... ... ... ... Қожановты Қазақстанда қызметке пайдалану мүмкін емес"
деген қаулы ... ... ... ... "қатесін" облыстарда, жергілікті ... ... ... ... 1927 ... ... айында
Ф.Голощекин И.Сталиннен: "Менімен ... ... ... Қазақстандағы жұмысында ұлтшылдық бағдар ... ... ... ... ... жасап, өзінің қателіктерінен бас тартуға
әзірлігін айтты. Егер Өлкелік комитет талап етсе, ол ... бұл ... ... ... мен ... деген хат алған болатын.
Ф.Голощекин бұл "мазмұнды" ... ... оң қолы Ораз ... Бұл кезде Сұлтакбек Қожанов Ташкентте болатын. БК(б)П Орталық
Комитеті оны Орта Азия ... ... ... ... ... ... мол, марксизм-ленинизм курсында оқып ... ... бір ... басқаруды да қимай, үгіт-насихат бөлімі
меңгерушісінің орынбасары. Қызметің ұсынды. Қожанов үшін бұл ... ... ... өте ауыр ... ... ... ... алдында адал
екенін айтып жазған хаттарына ... ... ... ... қайта «қожановшылдыққа» айыптау науқаны қыза түсті. Айтыс ... ... жеңу ... ... дәлелдеу үшін С.Қожанов қандай
жұмыс ұсынса да даяр еді. Жұмысқа қызу кірісіп кетті.
Ташкентке арнайы сапармем барған Ораз ... С. ... ... төрт
сұрақ жауап жазғызып алды.
1. Қазақстанда «Қожановшылдық» болғанын мойыныңызға аласыз ба?
Болса ... ... ... «Қожановшылдық» партия жолына қарсы жол екенше кол қоясыз ба,
қол ... ... ... "қожановшылдықтан" безесіз бе?
3 Өлкелік ... ... ... Қазақстанда
істеліп отырған істерді, партияның саяси ... ... деп ... бе? ... ... мына ... ... Қазақстанда кәсіптендіру жолы
туралы, оқығандар, ұлтшыл оқығандар, ... ... ... ... ... ұлт ... ... кедейлерді
ұйымдастыру ірі байлардың малын кәмпескелеу туралы ... шын ... ... Және ... ... комитетінің 1925-жылдан бастап партия
конференцияры мен өлкелік комитет пленумы бюросының қаулыларына ... мен ... ... ... ба? Және ... жнындағы жұмыстарды колдайсыз ба?
4 Өлкелік партия комитетінің Қазақстандағы ... ... ... ... ауыл ... жасау жайындағы жұмыстарын дұрыс
дейсіз бе? Сәдәуқасовтың шылдыққа сіздің катысыңыз қалай?
С. Қожанов марксизм-ленинизм ... оқып ... ... ... ... ... оқи ... теория мен
практиканың арасындағы алшақтыққа көзі ... ... ... ... ... ең ... мүшелері біржақты саясат ұстанып, елдің
өткенін ескермей өз қызметтерінде күштеу мен ... ... ... ... ұлт ... ... санаспады. Оларды
қуғында сипат алды. Осының бәрін біле тұрып, С. ... ... ... ... бері ... конференциялары'' мен пленум
бюро қаулыларына сүйеніп, Өлкелік партия комитенінін ... ... ... түгелімен мақұлдаймын. Қазақстан жағдайыида партияның ... ... тура жолы деп ... деп ... бар деу оған ... жоқ. "Қу заман, ит тіршілік қорлардың ғой, көсемде қанша икемдеп
болмадың ғой" деп өзі ... ... ... ... ... тура келді.
С.Қожановтың "мойындау хаты" туралы О.Исаев. "Султанбек Қожанұлы ... ... ... ... алдауға болмайды" деп ... ... ... жікшілдіктің түрлерін ... ... ... ... ... жатқан
идеологиялық жұмыстардың «жемісі» еді. Ол ... ... ... адам еді. Бірақ С. Аспандияров та ақиқатын айта ... ... ... зиялылары кінәлі деген ой тумаса керек, өйткені олардың аузынан
шыққан, ... ... ... ... ... ... ... кез-келген
уақытта қуғын-сүргінге ұшырату үшін "бұлтартпас" дәлел іздестірілді. 20-30-
шы жылдары оңтүстік өңірден шыққан ... ... ... ... мемлекеттік, партиялық, қоғамдық жұмыстарында өздерінің ерең
еңбектерімен көзге түсіп, әр қайсысы да саласы бойынша халқы мен елі ... тер ... Ұлт ... ... ... ... Ұлт зиялыларының Сталиндік саясатқа күресі
Партияның XVII Съезінде сайланған Орталық Комитет мүшелерінің
және ... ... ... ... жазалануы осы съезде
И. Сталинді Бас ... ... ... ... ... бар ... ... беруінен деп айтылып келді. ... ... И. ... оның ... Бас хатшылыққа С. Кировты қолайлы көргені,
бірақ ... ... бұл ... солқылдақтың танытылуы, съезд И.
Сталиннің жеңісімен ... да ... ... ... арасында әңгіме болып жүр. Мысалы, бұл туралы В. ... ... ... атты ... ... жазылған: «...Қалай дегенмен
де Киров Бас ... ... үшін ... ... жүргізген жок. Керісінше, ол
Сталиннің баяндамасын съезд (XVII съезд — Т. О.) шешімі ретінде, партиялық
заң ретінде қабыл ... ... сөз ... ... ... ... сөзінен кейін де жаңа Орталық ... ... ... ... ... ғана ... ... Калинин, Ворошилов және тағы ... оған ... көп ... ... Сталин мұны ауыр қабылдады... Және
де, әрине, өзінше нақты қорытындыларға келді. Бәрінен бұрын, келесі ... оған ... ... және сөйлеуі мүмкін барлық қарсыластарды (кез-
келген көзқарастағы ұлтына, қызметіне қарамастан) жою керек болды. ... ... кең ... және ... тәжірибесі жоқ, оған сенетін және оның
өзіне ғана адал болатын жаңа ... ... ... еді.
Съезд біткен бетте – ақ Виссарионовитгің столына оған белсенді қол-дау
көрсетпеген делегаттар белгіленген тізімді әкеліп қойды... Сандар ... ... ... ... ... ... 1966 делегаттар келді,
олардан 108 адам көп кешікпей-ақ (үш жыл ... ... және ... — деді олар ... ... — Олар неге мені мінбеден
сөйлеген өздерінің сөздерінде сынға алмады? Бұл ашық та адал ... ... Жоқ, олай ... Олар қол соғу ... олар ... және мәз болысты, ал одан соң жасырын түрде маған қарсы дауыс
берді. Бұл екіжүзділік!..» ... ... В. Д. ... советкик
вождя».. Роман. Кн. 2-ая. Алма-Ата, 1992, 9-10-6.).
Иә, тарихи деректерге негізделген ... ... міне ... Ал ... ... ... ... партияның Дауыс беру қорытындысын
көрсететін тізімнен И. ... 1059 ... 1056, ал С. ... 1055 ... ... ... Қазақстандықтардан Л. Мирзоян 1034, ал
О. Исаев 1054 дауыс алған.
Шетелдік тарихшылар осыған байланысты былай деп ... ... ... ... жүйе ... алып ... ірі партия
қайраткерлерінің тұтқындалуы геометриялық прогрессия ... ... ... жол ашты. 5 наурызда (1937 ж.) Сталин былай ... ОК ... ... ... ... өзінің соңынан, өзі бұрын
жұмыс жасаған Әзірбайжаннан және Оралдан «өзнің ... ... ... ... ... ... сеніп тапсырды». «Мирзоянның — дейді
Сталин «өз артелі» бар. Әрине, басқа ... ... да ... ... анық нәрсе, мұндай «артель», «староста тұтқынға алынған соң жойылды»
(қараңыз: М. ... А. Нек -, ... у ... ... ... ... ... көрінісі — 1936 және 1938 жылдар
ішінде Қазақстан партия ұйымынан 25. 833 ... ... ... ... ... «халық жаулары» немесе халық жауларының сыбайластары,
«кулактар, ақгвардияшылар және т.б. әлеуметтік-бөтен элементтер» ... еді («О ... для ... А. 1990, ... ... тек 1937 ... 25 ... мен 8 наурызы аралығында
ғана республикалық және облыстық партия ... ... 500 ... ... айта ... жөн. ... обозрение» 1995, 24
тамыз).
Міне, қысқаша алғанда 30 - шы жылд ... ... ... ... ... ... осындай! Ал одан көріп отырғанымыздай, ... өзі де ... зор азап ... ... Ұлы Отан ... ... жылдардағы саяси ахуалға
одан халқы ... ... баға ... ... репрессия
жүргізіп, Қызыл армияны баудай қыруы ... ... ... ... ... бұл күні ... мәлім. Советтер одағының
маршалы А.М. Васильевский: «Мүмкін 1937 жыл болмаса, 1941 ... ... ... деуі ... сол ... жоғарғы офицер корпусының 80 пайызын
жойды, оның ішінде 5 ... 3 –і, 15 ... ... 13-і, 85
корпус командирінің 57 –ші, 196 дивизия комондирінің 110 –ы, 406 ... 220 –сы, ... ... ... ... командирлері, барлық
экадра қол ... ... ... ... орнаған Сталин социализмі — үкіметтін халық
бұқарасын ... үшін ... ... ... жүйе екені ешкімге құпия
емес. Ленин өз социализмін мемлекеттін бұрын жиналған байлық қорына сүйеніп
құрған болатын. Оның көбі ... ... ... ... жаңа
қазынасын молайту зәрулігі туды. Социализм оны молайта ... ... үшін ... шаруаларға еркін кәсіппен шұғылдану мүмкіндігін беріп, оны
Жаңа экономикалық ... ... ... НЭП) деп ... ... онды
нәтижелерін көрген Сталиннің шаруаларды кулак, орташа, ... деп ... ... ... ала ... Өйткені Сталиннің ұжымдастыруы
шаруа қожалығын жаппай тонауды кездейтін шара болатын. Осы ... ... ... шаруа қожалықтары большевик партиясынын бақылауына
өтті де, партияның экономикалық жоспарларын ... ... бас ... ... үшін ...... иелері талауға
түскен болса, енді соииализм үшін еңбекші халық бұқарасы талан-таражға
түсті.
Қеңес ... ... ... елде ... халық бұқарасы дәл осындай
талан-таражға ... ... Оған мына ... ... келтіруге
болады. Большевиктер үкімет басына келместен бұрын, «жалпы халық бұқарасы
пайдаланатын алуан түрлі мал-мүліктен ... алу ... ... келеді. Мұндай салық күшін жоюы тиіс» ... Ал ... ... ... соң, ... ... ... негізінен мемлекет
қожаықтарынан жиналады» деп мүлде басқа әуенге басты. 1919 жылы 8-ші партия
құрылтайы бекіткен ... ... деп атап ... ... мен шешімдері» атты жинақ. I том, 302 — ЗОЗ-бет).
Енді Кеңестер Одағының 1937 жыл үшін ... ... ... ... бір ... аударып көрелік (Мәскеу газеттерінін
үстіміздегі жылғы 15-16 ... ... ... кіріс 98 млрд сом делінген. Онда сауда салықтары 76 млрд 7
млн сом болып көрсетілген. Ол қандай салықтардеп ... ... ... ет, ... май; ... жер бажысы, темекіден алынатын салықтар» екен.
Жұмысшылар мен ... ... ауыр ... ... ... ... отыр.
Жақында Кенес үкіметі өзінін 20 жылдығын мерекеледі. Бұл мереке — осы 20
жыл ... ... қан - ... ... сорған мемлекеттің мерекесі.
Социализм атымен халықтың талан-таражға түсіп жатқанын біле түсу ... ... ... ... ... ... «мемлекеттік алымдарды» есте
ұстаған жөн. Осыңдай алымдардың қаншама тонаушылықпен жүргізілетінін астық
мәселесінен өте-мөте анық көреміз. Шаруалардан ең ... ... әр ... кг) І сом 40 — 1 сом 50 ... ... алған астықты жұмысшы-шаруалардың
өздеріне бір килограмын бір сомнан сатады. Астықты большевиктер ... ... ... 1937 ... бюджетке астықтан кіретін кіріс 24
млрд деп көрсетілген.
Кеңестер Одағында үстемдік құрып отырған социализмді тонаушы ... ... ... Голощекин және қазақ қасіреті
1925 жылы 12 қыркүйекте Голощекиннің қазақ партия ... ... ... ... ... ... іс ... жүзеге асырды.
Республикада социализм құрылысыин жүргізуде жергілікті кадрлар үлкен
істер атқарып жатқанымен Ф.И. Голощекин өлкелік партия комитетінің ... ... ... ... ... ... өлкелік
комитетінің екінші хатшысы болып істейтін С. Қожановпен тіл табыса алмады.
Оны елден жырақка Мәскеуге, одан Ташкентке ... ... ... ... ... ... ... басы еді.
Осындай кезде территориллық басқару жүйссін тағы да ... ... Ауыл ... жаппай ұжымдастырылып жатқан 1930 жылы Бүкілодақтық
Орталық Атқару Комитетінің 23 - шілдесіндегі каулысана сай желтоқсан айынан
бастап ... ... ... ... 121 ... аудан құрылды.
Олар тікелей республикаға қарады. Аудандарда ауыл ... ... ... сайын өсіп, заңсыздықтарға жол берілді. Жер-
жерде шолақ белсенділердің бұрмалауларына қарсы ... ... ... ... бірі — 1929 ... ... ... заңсыз берілген
Бостандық ауданындағы оқиға болса, тағы бірі 1930 жылдың ... ... 1.100 ... дейін қатысқан Созақ көтерілісі еді. Кеңес
өкіметін құлатып-ақ киізге көтеріп хан ... ... ... ... ... адам ... бұрмалау - шылыққа қарсы
бағытталған еді. Алайда, хан да, ... мен ... ... сияқты
қозғалысқа қатысушылардың көпшілігі сотсыз-ақ атылып тасталды. Карулы
әскерлер, ... еш ... ... жоқ. ... ... ... 7 адам жараланып, 276 адам қолға түскен еді.
Осындай көтеріліс Қызылорда округіндегі ... ... ... де ... ... ... ... шаруалар Қазалы, Кармақшы, Тереңөзек, Аламесек
т.б. жерлерден келді. Қарақұмға үкімет 1930 жылы ... ... ... ... ... ... Бірак Ф.И. Голощекин оның
басшыларын алдап, қолға түсіріп түрмеге жапты шілдеде олар ату ... ... ... ... ... ... ... көтеріліп, Қ.
Жұбановты хан етіп сайлады. Бірақ кейіннен бұл көтеріліс талқандалды.
1930 жылдың тамыз-қыркүйек айларында Қазалы ауданында Кіші ... ... Асан ... ... шаруалардың күштеп ұжымдастыруға қарсы тағы
бір көтерілісі болып 3.000 адамды қамтыды. Ол сол ... ... ишан ... Тасовтың басқаруымен болған көгерілістің жалғасы
еді. Алғашқы жіберген ... ... ... ... ... ... келтіріліп, көтерілісшілерден 40 адам өлді, 98-і жараланып тұтқынға
түсті. Біразы қашып үлгеріп, 31-не іздеу салымды. ... ... 9 ... ... ... жер ... ... үкіметінің жергілікті
басшыларына қарсы наразылықтар Әулиеата ауданының да көптеген жерін
қамтыды.
Бұл кез ... ... ... ... ... ашаршылық келе
бастаған кез еді. 1931-1932 жылдардағы ашаршылық бүкіл Қазақстандағы сияқты
оңтүстік казақтарының жағдайын күйзелтіп кепі Халық ... ... ... ... ... ... ел тоз-тоз болды. Мал саны азайып, облыс
көлемінде 1928 жылы 3.298 мың бас болса, 1932 жылы ол 331,3 ... ... ... ... ... ... ... халқымыздың абзал ұлдары
Ғ, Мүсірепов, М. Ғабдуллин, М. Дәулетқалиев, Е. Алтынбеков, Қ. ... ... 4- ... БК(б)П өлкелік комитетінің бірінші хатшысы Ф.И.
Голощекинге хат жазады. Ол тарихта "Бесеудің хаты" деп аталады.
Ал сол ... ... және ... ... О. ... Т. ... ... М. Орынбаев және басқалар. И.В. Сталинге, А. ... ... ... ... ... ... КСРО Халық
Комиссарлар кеңесіңе хат ... Т. ... И.В. ... ... ... ... елдің башнан кешіп отырған аса ауыр ... ... қиын ... ... кешіріп жатқан кездің өзінде өңірде мәдени-
ағарту жұмыстары жүріп жатты. Облыс тұрғындары жаплай оқу туралы занды зор
ықыласпен қарсы ... ... ... ... ... ... жасындағы
балаларды оқуға тартуға назар аударылды. Дегенмен, мұнда да оқу жасындағы
балаларды асыра көрсету орын ... ... ... ... оқу ... ... ... балалардың 97,7 пайызының қамтылуы еді. Қазақ халқы
жаппай аштыққа ұшырап жатқанда осы көрсеткіштің өзі ... ... ... ... ... материалдары осылай көрсеткен.
Голощекин Қазақстанға келісімен қызу шапшаңдықпен жұмысқа кірісіп, ... ... 1917 ж ... 1925 ж ... ... ... Үкіметі болмаған коммунистік партия ұйымы мұнда жоқ ... ... ... Жаңа ... ... ... ... артта қалған
шет аймағында тұратын капитализмге ... ... ... бет алып ... бұл ... ... ... бар екендігін елеп, ескеріп
жатқан жоқ. 1927 жылдың өзінде – ақ ... ... на ... және «10 лет ... ... ... екі бірдей кітап шығарып,
«Қазақ ауылы Октябрь лебін сезген емес» деген дәлелсіз ... ... ... ... Ол ... ... болған жоқ, тап тартысы байқалмайды,
кедейлер комитеті де ... ... ... салу ... емес, тіпті
ауылда коммунистер атымен жоқ деп салды. Бұл Голошекиннің ... ... ... ... баспалдағы ғана еді.
Қазақстан өлкелік комитетінің екінші хатшысы І.Құрамысов бірден
Голощекиннің ... ... Ол ... «Национальная политика партии в
Казахстане» (Алма-Ата, 1932) атты еңбегінде: Қазан дауылы ... ... ... ... өтті. Дәлірек тұжырымдасақ, бұл кезде Қазақстанда бірегей де
біртұтас партия ұйымы болған жоқ ... ... ... Қазақстандағы Кеңес
үкіметінің 10 жылдық тарихын екі ауыз өзбен мансұқ еткен Голощекин енді
ауылда, ... ... ... ... деп ... ... ... өзімшілдік ауруына айналып, асқынған ... ... және ... алаларын басқарып отырған көзі ашық, көкірегі ояу
азаматтар наразылық білдірді. Өз сөзінен өзге сөзді ... ... ... ... ... ... ... сөзіне құлақ асқан жоқ. Қайта
қолындағы орасан зор билікті пайдаланып оларды қуғын-сүргінге ұшыратты.
Ең әуелі аузы алты ... ... ... өз ... ... ... Ф.И.Голощекин Москваға хат жолдап, өзі жүргізіп жатқан саяси
бағытты тілі жеткенше мадақтады. Сталинге ... ... ... ... ... ... былай емес билік шегіне айналдыруды сұрағаны
байқалады. Себеп ... ... ... ... ... ... атты теориясын
Москва тарапынан мақұлдатып алуға ұмтылған.
Сталинге құптатып ... оның ... кесе ... тұра ... кім бар?
БК(б) П Орталық комитеті Голощекиннің аталмыш хатындағы өтініштерін қолдаса
бұның өзі іс ... ... ... ... ... кезеңінің
әдістеріне өріс алумен пара-пар болмақ. Өкінішке орай дәл ... ... ... ... ауыл шаруашылық салығын «байлар жасырып отырған» 50
процент мал-мүлікті ескере отырып, жүргізу ... ... де ... ... ... бір ... азып-тозып апатқа ұшырауына алып келді.
Сталинге де Голощекин тәріздес, өзінің ... ... ... ... ... әбден қажет болатын. Ендеше «Октябрь дауылы»
дарымаған Қазақстан сияқты кең байтақ өлкедегі ... ... неге жер ... Оның ... ... жерінің жағдайын жете
білмейтін «көсем Голощекин ұғындырған» шындыққа ұйып қалыпты мыс. Сталиннің
Голощекинге берген жауабын ... ... ... ... ... что ... намеченная в настоящей записке, является» в основном
единственно верной. И.Сталин.
Осыдан кейін бас хатшының тікелей өзінен ... ... ... ... ... сөз ... ... қалдырды. Казрайкомның БК(б)П
Орталық комитетнің секретары А.А.Андреев ... VI ... ... ... ... аудармастан жеті сағат сөз сөйледі. Одан
кейін сөз алған А.А.Андреев Қазақстан ... ... ... ... ҚАЗ ЦИК ... ... және халық
комиссарлар кеңесінің төрағасы О.Исаев баяндамашы ... ... ... ... ... ... Голощекиннің күннен-күнге ұлғайып
келе жатқан көсемшілдік көкірегін көтермелеп, бадырайып тұрған ... ... ... ... ... сөйлеген сөзінде Голощекин
«маған ... деп ... ... да ... ... ... менің ойымша, былайша тұжырымдаған дұрыс болар, ... ... ... ... ... ... ... болуға
тиіс. Бұдан шығатын қорытынды сол сіздердің жағдайда партиялық басшылық ... ... ... ... ... ... шын ... жүзеге асыру үшін
бұл ерекше ... ... 232 ... ... ... конференцияда Сталиннің және партияның
Орталық ... ... ... төтенше шаралар жүргізуге,
авантюрмстік ... ... ... ... ... ... бұдан былайғы
жерде Қазақстанды өзі ғана жеке дара ... ... ... жоқ.
Конференцияда жасаған баяндаманың тағы бір ... ... ... кейін ілі-шала ірі байлардың мал-мүлкін кәмпескелеу науқанын
жүргізгені белгілі. Голощекин конфискацияның маңызын қазақ ... ... ... ... Рысқұлов ВКЦИИ –тің 1928 ж ... ... Ұлы ... ... ... басталады» деген тұрлаусыз
мәлімдемесіне батыл тойтарыс берді. делегат хатшы Голощекин оның ... ... Осы ... Т.Рысқұлов екінші рет «Советская степь»
газетіне ашық хат жолдауға мәжбүр болған. ... ол осы ... ... ... ... да хат жазған екен.
Конфискация бітпей жатып коллективтендіру науқаны шиеленіссе, қазақтың
қараңғы ... ... ... ... деп ... ... бар ... 1929 ж. бір сөзінде, Қазақстандағы колхоздандыру қозғалысы
елдің басқа аудандарына қарағанда баяуырақ қарқынмен ... ... ... ... ... ... Құрамысов Голощекиннен де асып
түскенін көреміз. «Қазақстанның кенже дамыған ... ... ... ... қарқыны бүгінгі таңда орасан зор. Бұл ... ... ... ... ... ... деп ... ол |33|.
Егер 1928 ж. Қазақстанда барлық шаруашылықтың 20 проценті ғана
ұжымдастырылса, 1930ж. ... ... 50,5 ... ал 1931ж. ... ... жуығы ұжымдастырылды. 1930ж. күзі басталар кезінде ... ... 70-100 ... ... ... ... ... 78 аудан
(небәрі 122) болды. Еріктілік принципі мен ... ... бұзу ... барлық жерде жалпыға бірдей сипат алды. ... ... ... шара ... ... ... бағытын жүзеге асыру
кең жайылған кезде жойқын күшпен көрінді.
Жергілікті орындарға жеткізілген нұсқауларда жойылуға ... ... ... ... шаруашылықтың жалпы санының 3-5 ... ... ... жайт ... ескертілді. Бірақ қанша айтқанмен, әміршіл-
әкімдік жүйе емес пе, жоғарыдан түсірілген жарлық ешбір ойланып толғанусыз
қолма қол ... ... ... ... ... Сол себепті де тәркіге
салынғандар кез ... ... ең ... ... жеткізеді.
Қазақстандағы коллективтендіру науқаны әкімшілік айқай мен үрей ұшыра
үркіту ... ... Елге ... мән ... ... мал ... ... бастады. «Асыра сілтеу болмасын,
аша тұяқ қалмасын» қайдан тапсаң, одан тап – қаптың түбін қақ. ... ... адам ... деген ұр да жық ұрандар талай жұрттың
түбіне жетті.
Мысалы: ... ... 1929ж. 1,5 млн бас қой ... 1934ж. оның ... қалған, Сарысу ауданының тұрғыны Сарыбаев дегеннің екі түйесі, бес қойы
болғанына қарамастан оған 4 ... 80 қой ... ... ... ... мысалдар шаш етектен.
Қазақстандағы бай-кулакты тәркілеу мөлшерін тап басып, дәл айту қиын.
Бірақ әйтеуір тек, 1930-1931 ж.ж. ... тыс ... ... бай ... ... ... ... саны 6,765 мың адамға жетті. Ондаған
шаруа жайы тұрған округтен ... ... ... ... ... бірге Қазақстан территориясы елдің аудандарынан жіберілген ондаған
мың шаруа үшін ... ... жері ... ... 46,091отбасы яғни, 180,015 адам ауып келіп, қоныстанды.
П.Исаевич Қазақстан Өлкелік Комитетінің VI пленумында 1929ж. 40 млн бас ... 1933ж. бар ... 4-ақ млн ... ... ... болды. Мұны
өзі сол дәуірдің ащы ... ... ... ... ... кең көлемдегі репрессиялық
шараға айналып ... 1932ж. 7 ... ... ... мен ... ... сақтау және қоғамдық меншікті
нығайту туралы» заң қабылданды. Бұл заң бойынша айыпты деп ... ... ал ... ... бола ... кезде 10 жылға тұтқындалып,
мал-мүлкін ... ... ... ... ... шара ... ... жылдың өзінде-ақ Қазақстанда 33,345 абақтыға ... ... ... қылмысты сипаты бар статьялармен жазаланды. Сонда сотқа
салынып ... ... ... ... ... де ... ... жылдан 1933жылға дейінгі 5 жыл ішінде Қаз АКСР ... Бас ... ... өкілдігінің үштігімен толық емес мәліметтерге
қарағанда 9805 іс қаралды да, 22933 адам ... ... ... ... 3386 адам ... ең жоғары түрі – атуға, тұтқын лагерінде 3-10
жылға ... ... 13,151 адам ... ... ... көзге түскен жауынгер, республиканың
егіншілік наркоматының қызметкері З.Төреғожин халық басына ... ... ... алғашқылардың бірі болып дабыл қақты. 1931ж. қорытындылары
бойынша мал ... ... ... ... ... ашық
мәлімдеді.
ҚазКрайкомның бюро мәжілісінде Голощекин оған «оппортунист, ... ... ... ... ... айып ... ... қызғыштай қорыған есіл ер РСФСР Халық ... ... ... ... ... екі ... хат жолдап,
Қазақстан жұртының басына түскен нәубеті туралы ашық жазды|34|.
Голощекин болса аштан өлмеудің қамын ... ... ... ... бас ауыртқан жоқ. «Бұрын өз ауылынана басқа жерге ұзап
көрмеген, өзінің көшіп қонған жерлерімен ғана ... ... ... жерде
Қазақстан көлемінде бір ауданнан екінші ... ... ... ... ... мен украиндар тұратын колхоздарға қосылып Волга бойына
Сібірге қоныс аударуда» деп ... ... ... ... қарақан
басының қамын ғана ойлағанын көреміз. Өлкелік комитеттің басында ... ең ... өзі бас ... ... «жарлық шашып» бұйрығын
бұлжытпай орындалуын қалтқысыз қадағалайтын. Оның ... ... ... ... ... нұсқауларын екі өкпесін қолына алып,
жүгіріп жүріп орындайтын.
Жергілікті жоғарыдан келген нұсқауларды ... ... ... көзге түсті». «Голощекиншілдіктің» ауыл ... ... ... ... міне дәл ... «сен тұр, мен атайындар» еді. Шолақ
белсенділердің пайда болу себебін тек байлардың ... ... бір ... болар еді. Өкінішке орай олар ... ... мен орта ... ... ... яғни ... ... тобынан
болды. Олар пәлен байда пәлен ақым бар. ... бәрі осы ... өтті ... ... ... Ресей үкіметі байлардың
жойылуын малдарын үкіметке өткізіп ...... ... ... және ... ... ... қауымға ортақ екендігін
түсіндіре бұл белсенділерді байларға қарсы қоя білді. ВКП(б) Қаз ... ... VI ... ... бір ... ... сауатсыз, саяси санасы төмен белсенділерге жол сілтеп, бағыт ... ... олар ... ... ... яғни ... ... Партия ұйымдары тарапынан тәрбиелік ... ... ... жұмыс жүргізу үшін өздеріне бұрыннан таныс, ескі ... ... мен орыс ... ... ... аппаратының ел
билеу тәсілдерін «көшіріп алуға» мәжбүр болды.
Голощекин болса Сталиндік ... ... ... күш ... ... ... ... саяси және теориялық тұрғыдан ақтағысы келген
ол республика өміріндегі «сәтсіздіктер» үшін халықтың өзін ... ... Бай ... малын тәркілеу алым салықтар, есепсіз жем-шөпсіз
қоры жоқ ұйымдастырудағы колхоз совхоздардағы малдардың қырылуы ... ... ... ... ... жедел қарқынмен отырықшыландыру
қателігі аштыққа алып келді. Ал бұл ... ... ... ... хатында: Қазақтардың бір-бірімен қырқысуы яғни
қазақтардың бізге жақтастары тірі қалып қалғандары осы ... ... ... Бұл ... үкіметінің астыртын отарлаудың мақсатында жүзеге
асырылғандықтан осы арқылы бұған көз жұма қарады. ... ... ... жатқанда Кеңес үкіметі Америкаға миллион тонналап астық сатып
жатты. Бұл аз болғандай ... ... ... жүйесін артқа
орап небір сұмдық амал айла, ... әдіс ... ... ... ... біріне айдап салды. «Халық жауы» деп жала ... ... ... қанын төкті. Голощекиннің тікелей басшылығымен 1929ж. – 31,
1930ж. – 82, 1931ж. – 80 жалған, «контрреволюциялық ... ... ... ... ... ... жаламен 10 000 тарта қазақтың бетке ұстар
азаматтары ... ... ... ... себебі бар:
1. Ең алдымен Голощекин 8 жыл бойына «Кіші ... ... ... ... топ ... ... қырылмау үшін, туған жермен ... ол мұны ... ... бәлендей төтенше жағдай емес,
өйткені ғасырлар бойына көшіп үйреніп қалған қазақ, «ескі
әдісіне қайта басуда» деп ... күш ... ... ... ... халықты дамудың социолистік
жолына түсіру ... ... ... ... ... Голощекин экстенсивтік мал шаруашылығын қоғамдық дамудың
жоғарғы ... ... ... мал ... азаюы –
обьективтік заңдылық деп ... ... (VI ... Крайкома ВКП(б) Стночет, с150). Алайда сол ... ... айға ... ... ... ... ... аз болмаған. Мәселен, сол пленумда Қазақстан
Компартиясының көрнекті қайраткері С.Сегізбаев сөйлеп, ... ... ... диктатурасы жағдайында бір әлеуметтік
экономикалық формациядан екіншісіне, мысалы, көшпенді өмірден
отырықшылдыққа ауысу ... ... ... қоймайды
дейтін саяси қате пікірге жол ... ... ... ... ... ... берді.
5. Ф.И.Голощекин Қазақстанда аймақтық ерекшеліктерге байланысты
туындаған кемшіліктер 1925-30ж.ж. арасында жойылды деген пікір
туғызуға тырысты. ... ... ол ... ... ... одақпен тең дәрежеге жеткен».
6. Сталиннің алғыр шәкірті Голощекин оның қысаң ... ... ... ... ... процесінде тап тартысы шиеленісе ... бұл ... ... ... ... деген жаңсақ ойды жоғарыдан
заңдастырмақ болып жанталасты. (Голощекин Ф.И. ... в ... М., стр ... ол қара ... ... келе ... қуғын сүргін (репрессия)
науқанына бұқараны теориялық және психологиялық тұрғыдан әзірледі.
7. Ф.И. Голощекин қазақ ұлтынан ... ... ... ... үш ... ... 1. ... ұлтшыл уклонистерге, 2. Ебін тауы екі ... ... ... ... ... ... үшін жауапкершілікті Голощекинге
аударғысы келетіндерге жатқызды.
Бір қызығы ол мұндай қияңқы пікірін ... ... ... ... айтты.
Коллективтендіру кезіндегі асыра сілтеу зардабы қазақ ... да аз ... жоқ. ... ... ... ... қатарлы қазақ зиялылары репрессияға ұшырады. Бұған айқын
мысал ретінде 1930ж. контрреволюциялық астыртын ұйымға ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынов, Жүсіпбек Аймауытов т.б.
тағдырын атауға болады. Голощекиншілдіктің ... бақи ... ... ... ... ... геноцид саясаты, соның салдарынан ол кейбір
ғалымдардың айтуы бойынша 1 млн 750 мың, ... ...... 200 мың ұл – қызынан айырылды, қанатынан қайырылды. ... ... ... ... ... ...... Қазақстан топырағындағы «заңды перзенті».
Экономика саласында бұл саясат аштыққа, мал басының он есе (мүмкін 20 ... ... ... ... ... шаруашылығының көптеген салаларындағы
дағдарысқа әкеп соқты |5|. Әсіресе қазақ халқының демографиялық дамуына
тосқауыл ... Бұл ... бір ... ... ... ... деңгейін артқа шегеріп қана қоймай жойылып кетуіне дейін алып ... ... ... ... терең дағдарысты біршама шапшаң
жеңе ... ... бұл оның ... ... бастапқы
сатысында шарпыды. Соғыстан ... ... ... ... ... арқасында ғана қазақ этносы 40 жылдан ... ... ... ... ... ... ... 20 - 50 - ші ... ... ... ... ... ... ... сөз болды.
Қазақ зиялыларына қарсы бағытталған Сталиндік қуғын - сүргін
қоғамда ауыр із ... 30-шы ... ... ... жүйесі 50-шы
жылдары да саяси қылмыскерлерге толы ... ... ... ... ... ... бас ... лагерьлерге айдалса, басқалары қызметтерінен төмендетілді немесе
қуылды.
Осы кезеңдегі ел қамын ... ... ... тар жол, тайғақ
кешулерді, қуғын-сүргін ауыр азапты бастарынан өткізді.
Сталиннің ... ... ... ... ... ... -
зомбылығы тоталитарлық қуғын - сүргінді бастап берді және де Голощекиннің
тікелей басшылығымен өткізілген Кіші Қазан төңкерісі ... ... 2 ... мың ... жер ... ... қазақстанға күштеп көшіріліп әкелінген
өзге халықтар да ... ... өзі ... ... ... ... екі ... етіп қалыптастырудың жаңа кезеңіне апарды. Бұрын
халық ... үшін ... ... ... ... Ә.Бөкейханов бастаған
интеллигенттердің орнын енді ... ғана ... ... ... тобы басты.
Қазақ Өлкелік Партия Комитетінің басшысы Ф. Голощекин 1926 жылы ... ... ... ... ... ... Комитетінің Пленумында С.
Қожановты, С. ... Ж. ... ... ... ... Ал, «оңшыл» қуғындау науқаны басталған ... осы ... ... ... интеллигенция өкілдер мен оның ...... ... Яғни ... ағым ... ... қолдан
жасалды. Ф. Голощекиннің және оның ... ... ... ... ... ... ... көп жылдар бойы ақиқаты
айтылмай, ол бұрмаланып түсіндіріліп келді. 30 ... ... ... И. ... және оның пікірлестерінің жеке басына
табынушылық ... ... ... ... ... іздеудің
орнына, осы «көсемдерді» мадақтаумен ... ... ... ... ... копиталистік қатынастарды бір жола
жойды ал ... ... ... ... ... ... болса
да тыйым салды. Кеңес үкіметінің бұл ... ... ... ... жол ... ғ 20-30 жылдарындағы қаулы - қарарларында, осы кезеңде шығып
тұратын ... ... сөз ... ... ... түп ... ... нәтижесінде Ф.И. Голощикиннің қазақ зиалыларына
«Сәдәуқасовшылдық», ... ... т.б. ... ... оның ұлттық билік басындағы бетке ұстар ... үшін ... ... ... ... көз ... ... – ақ
осы тұстағы баспа сөз бетіндегі көптеген авторлардың мақалаларындағы
пайымдаулары ... ... ... ... ойдан шығарған жасанды
тұжырымдары Ф. И. ... және оның ... ... ... ... ... ... ауруын жасанды түрде қоздырудағы
мақсаты: Ұлт зиялыларының жалпы ... ... ... әрекеті
болатын.
Ф.И.Голощекиннің тікелей басшылығымен 1929 жылы – 31,1930 жылы
-82,1931 жылы -80 ... ... ... ... ... ... болджы деген жала мен 10 000 –ға ... ... ... ... ... ... және оның ... неге қазақ зиялыларына қарсы
болды деген сұраққа академик М.Қозыбаев ... ... ... еді: «
Біріншіден, олар қазақ елін жаңа заманда қазақ ұлтының ... ... ... санады. Екіншіден қазақ мемлекеттігі совет жүйесі кұрамында ... ... ... ... деп ... Үшіншіден, олар кеңес
үкіметіне сенді, одан өздеріне деген сенім болуын ... ... ... науқанының зардабын ұлт зиялылары
шекті. Сталиндік жеке басқа табынушылық орын ... ... ... ... ... - ... ... бақылау
орнатылды. Ғылыми интеллигенция арасында бір - бірінің жазған еңбектеріне
сыни көзбен қарап, қателіктерін ... « ... » ... ... қызметтен қуылды, олардың өздері Сталиндік репрессияға
ұшырады.
«Ұлтшыл», «космополитшыларды» ... ... ... ... ... ... әдебиеттер тізбегі.
1. Н. Назарбаев Жадымызда жатталсын ... ... ... ... 1998 ж. 16 ... ... тарихы» № 3 2006 жыл.
3. М. Қозыбаев «Ақтаңдақтар ақиқаты». Алматы «Қазақ ... ... ... ... с ... ... до ... дней.
Алматы «Үш - Қиян» 2003 г. 584 ст.
5. Ауанасова А.М. Национальная интелегенция Туркистана по первой
четверты ХХ века. ... ... ... 2001 г. 183 ... ... О. Тұрар Рұсқұловтың қоғамдық –саяси және мемлекеттік
қызметі. Тарих ғылымдары канд. Дис. Авторефераты. Алматы 1997 ... ... М. Алаш ... Алматы: «Санат» 1995 ж. 368 бет.
8. Омарбеков Т. Оңшыл ағымға күрес: мәні және қортындылары. ... ж № ... ... В.Н. ... ... 1990 г. № ... Әбжанов Х. Әлпейсов Ә. Қазақ интелегенциясы мен мәдениеті туралы
Алматы 1992 ж. 125 бет.
11. Әль – ... ... ... ... Ұлттық Университеті тарихи
зерттеу орталығы «Мұстафа Шоқай» Таңдамалы ІІ ... ... ... ... Политическая репрессия в Казахстане в 1937 -1938 гг. Алматы
Қазақстан 1998 г. 306 ... ... ... ... зиялыларының қасіреті». Алматы 2001 ж.
14. Тілеуқулов Г., Тілеуқулова Г. « Из ... ... ... в Ташкенте». Алматы 2001 г.
15. Омарбеков Т. 20-30 жылдардағы Қазақстан қасіреті. Алматы ... ж. 320 ... ... Қ. ... ... ... ... Алматы: Қазақстан
1994 ж. 136 бет.
17. Нүрпейсов Қ. Мұстафа Шоқай Қазақстан мен Түркістанның ... ... ... өмірі туралы. «Қазақ тарихы» 1997 ж.
18. Әлмаұлы Ж. Н. Төреқұлұлы Алматы: «Жеті жарғы» 1996 ж.
19. ... Т. ХХ ғ. ... ... ... ... Алматы
Қаз ақпарат 2001 ж. 404 б.
20. Әлмашұлы Ж. Сұлтанбек Қожанұлы. Алматы: «Қазақстан», 1994 ж. 128 ... ... А.М. ... ... Казахстаня в первый годы
сов. Власти (1917-1923г.г.). Автореферат дис. ... ... ... ... ... Т. ... тарихы және салдары. Ақиқат 1998 ж. №8.
23. Ахметов Қ. Қазқастан мәдениетінің қилы тағдыры. ... ... 2002 ... М. ... ... ... уроки и истории, Алматы
Рауан 1990 г.
25. Қозыбаев М. ... ... ... ... 1998 ж.
26. З. Қыстаубаев Нәубет Алматы «Жалын» ... ... ... ... ... тұлғалар.
Ташкент 2000 ж.
28. Шаданов М. Желтоқсан эпопеясы Алматы 2007ж.
29. Қазақстан тарихы №3. 2006 ... ... ... ... террор» Қазақ тарихы. 1997 ж. № 2.
31. ... ... 1948 г. 17 ... ... ұстанған кімдер». Қазақ тарихы. №3. 1993 ж.
32. М. Қозыбаев ... және ұлт» ... ...... 2001 ... ... Жолдасов. «Шежірелі Оңтүстік» ҚАЗақпарат Алматы 2002 ж.
34. Қойгелдиев М. «Ақтаңдақтар ақиқаты» Ақиқат 1995 ж. № ... ... Е. ... ... сұрқия саясат. Алматы: «Санат»
1999 ж. 104 б.
36. Рысқұлов Т. Сталинге хат Қазақстандағы 1931-33 жылдардағы аштық
жөнінде. ... ... 1997 ... ... Қойшыбаев «Жазықсыз жапа шеккендер» Алматы «Қазақстан» 1990 ж.
38. Талас Омарбеков. Зобалаң (күштеп ... ... ... 1994 ж.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 75 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағартушылар философиясы6 бет
1930 жылдардағы қоғамдық-саяси өмір6 бет
И.В.Сталин, Ф.Рузвельт, У.Черчиль-саяси тарихи тұлғалар6 бет
И.В.Сталин-саяси тарихи тұлға13 бет
Карлаг9 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы қазақ зиялыларының педагогикалық ойлары49 бет
XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының атқарған қызметтеріне саяси талдау57 бет
XX-ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі ұлт зиялылары24 бет
XХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін идеалдық күресі11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь