Сұлының тәжтәріздес тат ауруына қарсы төзімділік генетикасы

МАЗМҰНЫ

Аннотация ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Анықтамалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Қысқартулар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

1.Әдебиетке шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.1 Сұлының шығу тегі мен селекциясының тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Сұлының биохимиялық және дақылдық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ...
1.3 Басты түрлері мен түрішілік топтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.4 Морфологиялық белгілері мен биологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... .
1.5 Физиологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.6 Тәжтәріздес тат ауруының биологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... .
1.7 Сұлының тәжтәріздес тат аурунына қарсы тиімді күрес жолдары ... ...

2. Негізгі бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.1 Сұлының тат ауруына төзімділігін бағалау әдістемесі ... ... ... ... ... ... ...
2.2 Экспериментке пайдаланылған материалдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.3 Эксперименттің нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

3. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
4. Ұсыныстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
5. Дәнді дақылдардың төзімділік селекциясының экономикалық тиімді ...
6. Еңбек қорғау қағидалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
7. Қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
8.Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
КІРІСПЕ
Сұлы дәнді дақылдардың бірінші тобына жатады. Ол бидай, арпа және қара бидай сияқты дақылдармен қатар аса маңызды болып табылады. Әлемдегі ауылшаруашылық мәдени өсімдіктердің егістік көлемінің (980 млн. га) 75% осы өсімдіктердің үлесінде. Өткен ғасырдың аяғындағы статистикалық деректерге жүгінсек, бұл дақылдар әлемде 725 млн.га , ал кеңес одағы елдерінде 138,8 млн.га жерге себілген. Сұлы, егістік көлемі жағынан, бұл өсімдіктердің ішінде төртінші орын алады. Құндылығы жағынан басқа дәнді дақылдардан бағалы. Сұлының құрамында валин, лизин және триптофан сияқты алмастырылмайтын амин қышқылдары көп мөлшерде болады. Бұл қасиеттері сұлыны құнды диеталық тағам ретінде пайдалануға негіз болды. Қабықсыз дәнді сұлы диеталық күлше және, өзімізге белгілі, «Геркулес» ботқасын жасауға пайдаланылады. Сұлыдан ас қазанды емдейтін кілегейлі сусын даярлайды.
Мал шаруашылығында сұлының дәні өте пайдалы азық.. Сұлы дәні мал азығының құндылығының халықаралық өлшем бірлігі болып саналады. Басқа дақылдардың дәндерімен араластырылған сұлы жас төлдердің ағзасының тез және мықты болып қалыптасуына жағдай жасайды. Сұлы қосылған концентрлі азық құс шаруашылығында кеңінен қолданылады. Сұлының сабаны басқа дақылдардың сабанына қарағанда қоректік заттарға бай және малға жағымды болады. Сонымен қатар, оның ылғал сіңіргіштік қасиетіде жоғары болғандықтан ірі қара және шошқа шаруашылығында төсеніш ретінде пайдаланылады.
Сұлы басқа дәнді дақылдарға қарағанда мәдени өсімдіктер қатарына кейін ендірілген. Себістік көлемінің кемдігінің де бір себебі осыдан. Дегенмен, сұлы өнімін оның себістік көлемін ұлғайту арқылы емес, гектардан алынатын өнімнің түсімін жетік технологияларды пайдалану арқылы арттыру барлық елдерде көзделіп отыр. Бұл мақсатқа сұлы өсімдігіне қажетті физиологиялық қалыпты жағдайларды жасау тәсілдерін меңгеру арқылы ғана қол жеткізуге болады. Өсімдікті жерге еккеннен бастап оны жинауға дейінгі созылатын вегетациялық кезеңде барлық агротехникалық талаптар толығымен орындалуы тиіс. Өнімнің түсім мөлшері сұлының ауыспалы егіс жүйесіндегі орны, топырақ өңдеудің сапасы, минералды тыңайтқыштардың түрлері мен мөлшері, оларды топыраққа ендіру тәсілдері мен себу мерзімі, өскіндерді зиянкестер мен аурулардан қорғау сияқты маңызды технологиялық элементтерді деркезілік және сапалы орындаудан тәуелді. Барлық аты аталған агротехникалық тәсілдер деркезілік атқарылуы керек. Ауылшаруашылығының қарқындылығын арттыру жолында көптеген мәселелер туып отыр. Соңғы жылдары тек өнімнің түсімін жоғарылату мақсатында жүргізілген технологиялық енгізулер көптеген экологиялық мәселелерді тудыратынын көрсетті. Бұған өсімдік шауашылығындағы арам шөптерге, зиянкестерге және ауруларға қарсы қолданылған химиялық қорғаныс тәсілдеріндегі кемшіліктерді және топырақ құнарын сақтау мақсатындағы іс-шаралардың жетіспеушіліктерін мысал етуге болады.
Аталған проблемаларға орай, сұлының өнімділігін арттыру жолында перспективті тәсіл болып төзімділік селекциясы саналады. Селекциялық жұмыстың қарқындылығы патогеннің популяциялық құрамын дифференциациялау арқылы тиімді гендерді анықтауға тікелей байланысты
8. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Хржановский С.Ф., Пономаренко. Ботолина,. Москва «Колос», 1982
2. Жукова А.Э. Устойчивость овса к пыльной головне, корончатой ржавчине и стеблевой ржавчине. Сб. науч. тр. по прикл. бот. ген. и сел.-1985.
3. Н.Мұхитдинов, Ә Бегенов, С Айдосова., Өсімдіктер морфологиясы мен анатомиясы. Алматы «Республикалық баспа кабинеті» 1993
4. Бартош П., Шебеста И. Исследование ржавчины хлебов. Международный с/х журнал. М.,1984.
5. Clark. Oat yild lossus due to crown rust. Canad. plant. Disease suw.-1968. V.48.
6. Жемчужина А.И. Физиологическая специализация и некоторые биологические особенности возбудителя корончатой ржавчины овса на территории СССР . Тр. Всесоюзн. совещ. по иммунит.-Киев, 1965.
7. Солдатов В.Н. исходный материал для селекции овса на устойчиваость к болезням в Северо-Западной зоне СССР: -Автореф. дисс. на соиск. учен. степ. канд. биол. наук. Л.,1969-19с.
8. Страхов Т.Д. Роль факторов среды и условий питания в направленном повышении иммунитета растений к инфекционным заболеваниям. : Иммун. растен. к инфек. заболев. 1956. С. 192-195.
9. Суздальская М.В и др. Характеристика генетической структуры популяции возбудителей стеблевой и кокрончатой ржавчин овса на территории СССР в 1975 -1981 г.г. Микология и фитопатология. 1983. Л.
10. Скурыгина В.Н и др. Гибридологический анализ устойчивости линий мягкой пшеницы. М.,-1974.
11. Чупцова О.Е. Вирулентность популяции корончатой ржавчины и устойчивость сортообразцов овса в нечернеземной зоне. Л.,-1981.
12. Яцух Е.И., Головко Т.Н. Защита с/х растений от вредителей и болезней,-1986., М., №11.
13. Васильев А.Е 4др Ботаника морфология и анатомия растений., Москва: « Просвещение» 1988
14. Browder J.B. Oates J.D. Regional variation of Pucciniua coronata avenae in Australia and its implacation for oat breding. Ann. Appl. Biology.-1986.V.109.
15. Clark. Oat yild lossus due to crown rust. Canad. plant. Disease suw.-1968. V.48.
16. Эзау К. Анатомия семенных растений М.,Изд-во «Мир» т.1,2 1980
17. Лотова Л.И Морфология и анатомия высших растений., М.Эдиториал УРСС, 2000
18. Рейвн П и др. Современная ботаника М,Т 1,2 1990
19. Жуковский П.М Ботаника Н.,1964
20. ClarkR.V. Oat yild lossus due to crown rust. Canad. plant. Disease suw.-1968. V.48.
21. Fleicshmann G. Backer R.I/ Oat crown rust differencial varietels with new set of single resistence gene lines. Canad. J, Botany.-1971.V.49.
22. Барыкина Р.П «Практикум по анатомий растений» 1978
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ
ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Жаратылыстану факультеті
«Жалпы биология және экология» кафедрасы
Дипломдық жұмыс
Тақырыбы: «Сұлының тәжтәріздес тат ... ... ... генетикасы»
Орындаған:
Тобы:
Жетекешісі:
Кафедра меңгерушісі:
Жұмыстың мақсаты мен міндеті
1. Сұлының тәжтәріздес ауруына қарсы тиімді көздерін анықтау.
2. ЖЖЖергілікті немесе аудандастырылған сұлы ... ... және жаңа ... сорттар шығару.
Ғылыми жаңалығы:
1. Жергілікті сорттардың төзімділігі популяциядағы вирулентті нәсілдердің
үлесіне байланысты екені анықталды.
2. Жергілікті немесе аудандастырылған сұлы ... ... үшін жаңа ... ... ... үшін ... ... пайдалану тиімді екені анықталды.
Практикалық маңызы: Өсімдік қорғаудың ең тиімді және экологиялық залалсыз
тәсілі төзімділік селекциясы. ... ... ... ... пайдалану
қарқынды дамып келе жатқан ауыл шаруашылығындағы өндірісіндегі өнімділік
деңгейін көтеруге ықпалын тигізетіні күмәнсіз.
АННОТАЦИЯ
Дипломдық жұмыс «Сұлының тәжтәріздес тат ... ... ... ... ... ... ... көлемі 46 бет.
Жұмыстың мазмұны кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды, ұсыныстар,
жұмыстың экономикалық тиімділігі, ... ... ... ... ... ... 22 ... пайдаланылған әдебиеттер тізімі
келтірілген. Дипломдық ... 6 ... ... ... 5 ... көрсетілген.
АНЫҚТАМАЛАР
1. Тат ауруы- дәнді дақылдарды залалдайтын, базидиомицеттер класына
жататын микроскопиялық саңырауқұлақтар тудыратын ауру түрі.
2. Патоген – ауру ... ... ...... ... ... ... Авируленттік –патогеніің өсімдікті залалдау қабілетінің болмауы.
5. Төзімділік гені - ... ... ... ... ... ... ... – популяцияны жеке физиологиялық нәсілдерге бөлу.
7. Жіктеуіш сорттар – патогеннің популяциясын жеке нәсілдерге бөле
алатын, әртүрлі төзімділік гендері бар ... ... ... ... вегетациясының алғашқы фазалары.
ҚЫСҚАРТУЛАР
1. АҚШ- Америка Құрама Штаттары.
2. КСРО-Кеңес Социалисттік Республикалар Одағы.
3. ТМД-Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы.
4. ФАР-Фотосинтетикалық белсенді радиация.
5. Рс- Puccinia ... ... ... ... шығу тегі мен селекциясының
тарихы...................................
1.2 Сұлының биохимиялық және дақылдық ерекшеліктері ... ... ... мен ... ... ... белгілері мен биологиялық ерекшеліктері.................
1.5 Физиологиялық
ерекшеліктері...............................................................
...
1.6 Тәжтәріздес тат ауруының биологиялық
ерекшеліктері.........................
1.7 Сұлының ... тат ... ... тиімді күрес жолдары........
2. Негізгі бөлім
............................................................................
......................
2.1 Сұлының тат ауруына төзімділігін бағалау
әдістемесі............................
2.2 Экспериментке пайдаланылған
материалдар............................................
2.3 ... ... ... ... ... экономикалық тиімді....
6. Еңбек қорғау
қағидалары..................................................................
.............
7. Қоршаған ортаны
қорғау......................................................................
........
8.Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі....................................................................
КІРІСПЕ
Сұлы дәнді дақылдардың бірінші тобына жатады. Ол ... арпа және ... ... ... қатар аса маңызды болып табылады. ... ... ... ... ... (980 млн. га) ... өсімдіктердің үлесінде. Өткен ғасырдың аяғындағы статистикалық
деректерге жүгінсек, бұл дақылдар ... 725 ... , ал ... ... 138,8 ... ... себілген. Сұлы, егістік көлемі жағынан, бұл
өсімдіктердің ... ... орын ... ... ... ... ... бағалы. Сұлының құрамында валин, лизин және триптофан сияқты
алмастырылмайтын амин қышқылдары көп ... ... Бұл ... ... ... тағам ретінде пайдалануға негіз болды. Қабықсыз дәнді сұлы
диеталық күлше және, ... ... ... ... ... ... ас қазанды емдейтін кілегейлі сусын даярлайды.
Мал шаруашылығында сұлының дәні өте ... ... Сұлы дәні ... ... халықаралық өлшем бірлігі болып саналады. ... ... ... сұлы жас ... ... тез және
мықты болып қалыптасуына жағдай жасайды. Сұлы қосылған концентрлі азық құс
шаруашылығында кеңінен қолданылады. Сұлының ... ... ... қарағанда қоректік заттарға бай және малға жағымды болады. Сонымен
қатар, оның ылғал ... ... ... болғандықтан ірі қара және
шошқа шаруашылығында ... ... ... басқа дәнді дақылдарға қарағанда мәдени өсімдіктер қатарына кейін
ендірілген. Себістік ... ... де бір ... ... ... ... оның себістік көлемін ... ... ... гектардан
алынатын өнімнің түсімін жетік технологияларды пайдалану арқылы арттыру
барлық елдерде ... ... Бұл ... сұлы ... ... ... ... жасау тәсілдерін меңгеру арқылы ғана
қол жеткізуге болады. Өсімдікті жерге ... ... оны ... ... вегетациялық кезеңде барлық агротехникалық талаптар толығымен
орындалуы ... ... ... мөлшері сұлының ауыспалы егіс жүйесіндегі
орны, топырақ өңдеудің сапасы, минералды тыңайтқыштардың ... ... ... ... ендіру тәсілдері мен себу мерзімі, өскіндерді
зиянкестер мен ... ... ... ... ... деркезілік және сапалы орындаудан ... ... ... ... ... деркезілік атқарылуы керек.
Ауылшаруашылығының ... ... ... ... ... ... ... жылдары тек өнімнің түсімін жоғарылату мақсатында
жүргізілген ... ... ... ... мәселелерді
тудыратынын көрсетті. Бұған өсімдік шауашылығындағы арам шөптерге,
зиянкестерге және ... ... ... химиялық қорғаныс
тәсілдеріндегі кемшіліктерді және топырақ құнарын сақтау мақсатындағы іс-
шаралардың жетіспеушіліктерін мысал етуге ... ... ... сұлының өнімділігін арттыру жолында
перспективті тәсіл ... ... ... ... Селекциялық
жұмыстың қарқындылығы патогеннің популяциялық құрамын дифференциациялау
арқылы ... ... ... тікелей байланысты.
1. ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ
1.1 Сұлының шығу тегі мен селекциясының тарихы
Сұлыны дақылдандырудың көпғасырлық тарихы бар. Азия ... ... ... ... құнды қасиетін білген. Сұлыны егістікте дақыл
ретінде егіп өнім жинаған. Осындай көпғасырлық ... ... ... ... ... сорттары қалыптасқан. Дегенмен, сұлыны
зерттеудің қарқынды кезеңі ... ... ... ... ... ... болады. Онтоғызыншы ғасырдың екінші және жиырмасыншы ғасырдың
бірінші жартысында ... ... ... негізі қалана
бастады. Орыс ғалымдары И.А. Стебут (1833-1923), К.А. ... ... Д.Н. ... (1865-1948) өсімдік шаруашылығының физиологиялық,
агрохимиялық, биохимиялық негіздерін қалады. К.А. ... ... ... ... ... ... ... Ол өсімдік өнімінің басты
өмірлік факторлар арқылы реттелетінін көрсетті. Олар, ғылыми еңбектерден
басқа, тәжірибелік іс ... ... ... шаруашылығын дамытты. Бұл
жылдары Мәскеу ауылшаруашылық академиясы және көптеген өсімдік шаруашылығы
тәжірибелік ... ... Осы ... (1910), ... ... ... ... (Красноводопадская опытная станция) ғылыми-
зерттеу, селекциялы - тәжірибелік ... ... ... ССРО да ... дақылдардың селекциясы өте қарқынды жүргізілді
десек артық болмайды. Бұл жылдары ел ... ... ... ... олардың ішіндегі ең ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктану
ғылыми-зерттеу институтының әлемдік коллекциясын ... ... ... ... ... ұлы ... – генетик, селекционер,
Н.И. Вавиловтың орасан зор еңбегімен ... ... ... ... ... бұл коллекцияның қатысуынсыз шығарылған
сорттар кемде-кем.
Қазақстанда дән шаруашылығының қарқынды дамуы жиырмасыншы ... ... ... ... ССРО ... дән ... болып
саналуына байланысты, Бүкілодақтық дән шаруашылығы ... тың ...... облысында орналасты. Алматыда
егістіктану, өсімдік қорғау және өсімдік ... ... өз ... ... Қазақстандық ... ... ... ... орасан зор. Тың жерді меңгерудің
технологиялық негізін қалаған ғалым академиктер –А.С. Сүлейменов ... ... ... ... ... ... айналды. Қазіргі кезде Қазақстанда аудандастырылған сорттардың
басым ... ... ... ... ... ылғал сүйгіш және салқын климатты жақсы көретін өсімдік.
Қазақстанның сұлы себетін ... ... ... облыстар мен оңтүстік
облыстарының таулы аудандары ... ... бұл ... ... ... айтарлықтай көп емес. Дегенмен, жоғарыда келтірілген құнды
қасиеттеріне байланысты бұл ... өз ... ... ... ... өнімін арттырудағы атап айтар резервтер болып өнімділікке
бағытталған ... ... ... ... ... ... және ... алдыңғы жетік технологиясын пайдалану саналады. Жукова А.Э 1985
(2)
1.2 Сұлының биохимиялық құрамы мен дақылдық ерекшеліктері
Сұлының таралуы. Сұлы ... ... ... мал ... ... қолданылады.
Сұлы дәнінің құрамында 11,4-13% дейін белок, 40-45% ... және 4-5% ... Сұлы дәні ... және басқа түліктердің төлдері үшін өте құнды
концентрлі азық ... ... ... ... ... ас ... араластырып сүрлем, пішен және
көк балауса өндіруде қолданады. Орта ... және ... ... ... ... ... ... тұқымдас көпжылдық шөптерді
еккенде, бірінші жылы жабындық өсімдік ... ... ... ... жаз ... көк ... азық ретінде немесе ... орып ... ... Ә.Бегенов 1993 (3)
1-кесте
Сұлы пішені мен көк балаусасының азықтық ... түрі |100 кг ... ... ... (%) |
| | |тын | |
| | ... |
| | |1 кг | |
| | ... | |
| | ... |
| | |(г) | |
| ... ... | ... ... |май |
| ... ... | | | | ... |11,4 |55,7 |4,5 |11,4 |3,5 |14,0 ... |12,0 |64,6 |2,1 |5,5 |2,8 |13,0 ... |16,8 |63,8 |2,0 |2,0 |1,8 |13,6 ... ... |69,1 |1,8 |2,0 |1,6 |13,3 ... |10,6 |69,2 |4,3 |2,0 |1,4 |12,6 ... |11,3 |59,2 |3,8 |8,9 |3,6 |13,0 ... |8,9 |71,2 |1,6 |1,8 |1,9 |14,6 ... ... дамуы 12 кезеңнен тұрады (Ф.Куперман
бойынша). Органогенездің әр ... ... ... ... Өсімдіктің болашақ масағы алғашқы меристемалық ... ұлпа ... ... гүл ... ... пайда
болады. Дәнді дақылдар үшін 3-5 органогенездік кезеңдер өте маңызды ... ... бұл ... ... масақтың басты құрылым бөліктері
қалыптасады. Ал, 5-7 кезеңдер аралығында масақшалар мен гүл сандары ... ... ... ... ... сұлының «Астор»
сортының потенциалды өнімділігін ... ... ... органогенездің 7 кезеңіндегі түзілген гүл сандары мен пісіп
жетілген сыпырғыдағы (12 кезең) дәндер ... ... 3:1 ... дәлелденген, 7 кезеңде гүлшоғырында 155 гүл қалыптасқан болса,
12 кезеңде олардың 45 ғана дән түзген (5-кесте). Бұл ... ... ... гүлдердің 7-12 кезең аралығында дегенерацияға ұшырауымен
түсіндіреді. Оның сыртқы себебі болып қоршаған ... ... ... ... ... 6 ... әр масақшадағы гүл саны ... ал ... 1,8-2,5 ғана дән ... ... ... ... ... өнімділік деңгейінің 56,6% ғана іске асқан. Васильев А.Е ... ... ... ... осы ... ... физиологиялық
жағдайда өтуіне байланысты. Бұл физиологиялық жағдайды анықтайтын факторлар
болып қоректік заттардың тиімді мөлшері, ылғалмен ... ... ... және ауа ... ... ... Н.А.
Подлипенцованың зерттеулерінде, сұлыға ... ауа ... ... ... ... ... ... байланысты, 90-113 дейін, ал
қолайсыз жылдарда 15-24 ғана ... ... ... ... ... күрт ... болған, 1987 және 1988
жылдардағы сұлы ... ... саны ... өнімділігіне
физиологиялық факторлардың әсерін айқын көрсетеді.
Жоғары температура төбелік меристема жасушаларының қарқынды бөлініп,
өсімдіктің бір ... әр ... ... өту ... ... ... ... өрбу конусындағы гүлшоғыры мен гүл құрылысының қалыпты түзілуі
бұзылады. Метамерлік мүшелер толық қалыптасып ... ... мен ... ... ... ... бейімді болғандықтан өсімдіктің
өнім түсімі онша төмендемейді. Сұлы гүлшоғырының төменгі тармақтары дамып
үлгермегендіктен түссіз ... ... ... ... ... ... ең ... тармағындағы және ұшындағы масақшалар дамымай қалады.
Бұл құбылысты сұлының ... ... ... ... өте ерте ... жылдардағы және жасанды климатта, жоғары ... ... ... ... ... ... ... болады.
Мұндай жағдайға душар болған өсімдіктің гүлшоғырындағы ... ... ... ... ... күрт ... ... қатар,
мұндай құбылыстар органогенездің кейінгі ... ... ... болуы мүмкін. Мысалы, вегетация барысында қоректік
заттардың жетіспеушілігінен немесе атмосфералық ылғалдың тапшылығынан.
Сұлы өте ... ... ... Оның ... коэффициенті 600 тең.
Бұл бидай және арпамен салыстырғанда жоғары ... ... 500 ... Сұлы 1 ... ... затты түзуге 450-500 г су пайдаланады. Сұлы судың
уақытша жиналған артық мөлшері мен ортаның қышқылдығынада ... ... ол ... ... ... құмдақ және шымтезекті
топырақтардан бастап ауыр ... ... ... ... жақсы дамып
өседі.
Сұлы үшін түптену және құбырлану ... өте ... Бұл ... су
тапшылығы өнім түсімін өте қатты төмендетеді. Сұлы ... ... ... күші басқа дақылдарға ... ... Суда ... және басқа
дақылдарға сіңімсіз минералды элементтердің байланыстарын сұлы тамыры оңай
сіңіреді. ... бұл ... ... егіс ... ... ... ... мөлшерінен басқа, сұлыға ауаның ылғалдығыда
айтарлықтай әсер етеді. Соңғы ... ... ... сұлының
көптеген жапырақ ауруларының қоздырғыштары өсімдікті ауа ... ... ... ... Атап айтқанда, сұлының
миротециоз, гельминтоспориоз және антракноз ауруларының ... ... ... ... ... Вrowder J.B, Oatez J.D 1986 ... суды сіңіруі олардың минералды қоректенуімен тығыз
байланысты. Элементтер ... ... және ... ... иондық
концентрациялық градиенттердің өзгеруіне ... ... ... ... ... элементтердің енуін күрделі, демалу үрдісімен
қатысты және белгілі энергия мөлшері жұмсалатын физиологиялық құбылыс ... ... ... ... ... ... – пассивтік диффузиялық
негізде плазмолемма арқылы жүреді. Ары ... ... ... Н+ және НСО3- ... ... ... бөлінгеннен кейінгі
алмасуы арқылы іске асады. Әртүрлі иондар өсімдікке әртүрлі жылдамдықта
ене алады. Сондықтан, ... ... ... ... ... үлесі өте
көбейіп кетеді. Мысалы, (NH4)2SO4 ... NH4+ ... ... ... SO4- ионы ... Бұл кезде топырақтың қышқылдығы
(рН) артады. Сондықтан, ... ... ... ... тұздар деп
аталады. Ал, NaNO3 құрамынан, керісінше, NO3- көп енгендіктен топырақта
Nа+ концентрациясы ... ... ... ... ... деп
ажыратады. Нитратты аммоний (NH4+NO3-) ... екі ... ... ... ... ... өзгермейді, сондықтан ондай
тұздар бейтарап тұздар деп аталады. ... ... ... сайын аниондар көп енеді, керісінше, негіздікті жоғарылатқанда
катиондар жақсы енеді.
Тамырға сіңірілген ... ... ... ... ... ... заталмасу үрдісіне байланысты қозғалады.
Тамырға метаболизмдік бөлінділер шығару тән. Тамыр өсімдіктің ... ... ... ... ... жербетілік мүшелердегі
деңгейден төмен жүрмейді. Тамыр қоршаған ризосфералық ... ... ... ... ... ... ... жылға көбейе
береді. Сондықтан, олардың өсімдіктің өзіне ... ... ... ... ... кейін ол жерде өсу қабілетін жоя бастайды. Көптеген
ауылшаруашылық ... ... ... құбылыстар байқалады. Жоғары өнім
мөлшерін алу үшін, ауыспалы егіс ... ... ... ... егіс
жүйесіндегі тізбектің соңына орналастырады. Бұл екі себепке ... ... ... ... ... ... ... минералды тұздарды
толық пайдалана алауына; 2) сұлы тамырының бөліп шығаратын метаболиттік
заттары ... ... ... үшін улы ... ... ... ... санитары деген ұғым қалыптасқан.
Бір өсімдіктің бөліп шығарған метаболикалық ... ... ... болмауы әбден мүмкін. Өсімдіктер, көп жағдайда, зиянды емес,
керісінше, өзінің ... ... ... тамыры арқылы шығарып
отырады. Мысалы, бұршақ тұқымдас өсімдіктер тамыр ... ... ... ... ... Бұл ... ... сіңімді емес қосылыстағы фосфор және ... ... ... ... ... формаға айналдыра алады. Бұл қасиет бұршақ
тұқымдас өсімдіктерді әбден шаршаған, өсімдікке сіңімді ... ... ... өсе ... ... ие етеді. Бұл құбылысты
ауылшаруашылығында жер құнарын ... және ... ... арқылы
жоғары өнім алуда сұлы мен бұршақ ... ... ... ... Әртүрлі өсімдіктерді араластырып еккенде олардың метаболикалық
заттары бір- біріне әртүрлі әсер етеді. Бұл ... ... ... ... жоғары айтылғандай, бұршақ тұқымдас өсімдіктердің
метаболикалық ... ... ... ... әсер ... ... ... келтіреді. Олар жылдан жылға сирей бастайды. Тамырларының
шығарған заттары өздерін тұншықтырады. Сонымен қатар, өсімдіктер өздерінен
минералды заттарды да ... ... Олар ... ... ... ... ... енеді – бұл құбылысты реутилизация деп атайды. Clark R.V
1968 (15)
Сұлының минералды қоректенуінің физиологиялық ... мен ... ... ... ... ... ұзақ ... өсімдік, сондықтан оның егістігі солтүстік ендікке
қарай жақындаған ... ... ... ... ... ... ... күн сәулесінің қарқыны мен сәуленің ... ... Ол күн ... ... ... ... толқынды
спектрге сезімтал. Алғашқы өсу фазаларында төменгі температурамен қатар
күн сәулесінің ... ... ... ... Бұл ... фотосинтез
үрдісінің қарқындылығы өрбу конусындағы метамерлік мүшелердің қалыптасуына
қажетті пластикалық зарттардың ... ... ... ... ... және ... ... күн сәулесінің жетіспеушілігі
мен ылғалдықтың артық мөлшері өсімдіктердің жапырылуына әкеліп соқтырады.
Күн ... ... ... өсімдіктің минералдық заттармен
қамтамасыздануынан тәуелді. жеткіліті ... мен ... ... ... ... ... ... қабылдау
коэффициенті (ФАР) 2,19-3,88% жетеді.
Жасанды климат камераларында жүргізілген тәжірибелерде сұлының ... сары ... ... ... ... ... ... жылы жайларда жүргізу кеңінен қолданылады. Жылы
жайды пайдалану селекциялық үрдісті, күзгі және қысқы мерзімдерді пайдалану
арқылы, ... ... ... және арпа ... ... ... спектрлік құрамына аса талғамдық білдірмейді. Олар кеңінен
қолданылатын ДРЛФ – 200, ДРЛФ – 400 шамдарының астында ... өнім ... ... ... ... онша ... ... Бұл
жағдайда сұлы гүлшоғырының өнімділігі 2-3% аспайды.
Жылы ... сұлы ... ... ... алу үшін ... сары ... үлесін арттыру қажет. Ол үшін ДРИ-2000 және ДNAT
электр шамдарын пайдаланады, сәуле қарқындылығы 20 000 люкстен кем ... Бұл ... ... ... өте көп жылу ... бөліп шығарады,
сондықтан артық жылу мөлшері жылы жай ... ... ... солтүстік-батыс өсімдіктану ғылыми-зерттеу орталығының жасанды
климат зертханасында сұлыны жылы ... ... ... ... ... ... ... меңгерілген. Сұлының өну фазасынан
масақтануына дейін ауа температурасы 16-180 ... ... ... ... ... облысында аудандастырылған сұлы сорты
«Боррус» және тәжтәріздес татқа төзімді сорт «Рс-39» реципроктық ... ... ... ... ... өнімділігі
56,8 - 75,5%, ал ата-аналық сорттардың өнімділігі 88,9 - 95,4% ... ... ... өнімділігі генотиптік фактордан басқа
көптеген қоршаған ортаның әсерлерінің ... ... ... ... жеке ... ... ... көз жеткізуге
болады. Fleicshmann G.Backer R.J 1971 (16)
1.6 Тәжтәріздес тат ауруының биологиялық ерекшеліктері .
Сұлының ... тат ... ... ... жататын
Puccinia coronata corda var. avenae саңырауқұлағы ... ... ... ... ... дамиды. Алғашқы инфекция ауа
арқылы таралады. Спора сұлы жапырағының ... ... ... ... ... ... мезофилдік ұлпаларға енеді. Өсімдіктің
қоректік заттарын пайдалану арқылы жапырақ ... жеке – дара ... ... ... ... Пустулалар ұлғая келе жапырақ
эпидермисін жарып сыртқа ... Бұл ... оның ... ... ... ... және ... өсімдіктерді қайта заладайды. Бұл
үрдіс, қолайлы жағдай сақталған ... ... ... ... ... ... жалғасу мүмкін. Уредоспоралар жоғары дәрежелі ауа ылғалдығы
және қоңыржай температура жағдайында ... ... ... ауа
температурасының төмендеуіне байланысты, сұлы ... қара ... ... ... ... ... ... қолайсыз кезеңдерде телейтоспоралар арқылы сақталады.
Тәжтәріздес тат ауруының қоздырғышы, ... даму ... ... ... еге ... ( крушина слабительная и крушина ... ... L. және Ramus ... өтуге бейімделген. Өтпелі еге
өсімдігіндегі жыныстық көбею үрдісі патогеннің ... ... ... ... ... Е. ... ... жергілікті
популяциясының эцидиалды даму кезеңінде 58 физиологиялық нәсәлдердің бар
екендігін анықтаған. Лотова Л.И ... ... тат ... жер ... кеңінен таралған. Әсіресе,
АҚШ, Канада, Жаңа Зеландия, Австралия сияқты сұлы егістігі көлемді елдерде
бұл ауру жыл сайын өнім ... ... ... ... ... ... Еуропа елдерінде сұлының бұл ауруына қарсы жоспарланған ... ... ... ... ... ... ең ... ауруы болып саналады.
Әсіресе, ылғалды (400-600 мм) зоналарда эпифитотиялық дәрәжеде жиі ... ауа ... 70-80% ... шалдыққан өсімдіктердің жапырақтарының ассимиляциялық
қабілеті, тыныс алуы және транспирациялық ... ... ... ... ... ... ... тұқымның биохимиялық
құрамы бұзылып сапасы нашарлайды, мың дәннің ... 30% ... ... ғалымдар, Русакова, Горленко, Галеев және ... ... ... екінші жартысында, тәжтәріздес таттың эпифитотиялық дамуының
салдарынан, сұлы сорттарының өнімділігі 20-70% ... ... ... ... 1948 жылы ... ... ... егістіктерінің толығымен
жойылғаны туралы мәлімдеген. ... ... ... ... ... ... төмендейді. Төзімсіз сорттың ауруға
шалдығу дәрежесі 10% - 90% ... ... ... өнімділіктің 2,6 %-
17,2% аралығында төмендейтінін И.П. Наумова танаптық тәжірибелер ... ... ... деңгейлері ғалымдарды патогеннің биологиясын
тереңірек зерттеуге негіз болды. ... ... ... ... ... тат ... қоздырғышының популяциясының гетеоргендік
қасиетін Г. Хордер ... ... Ол ... екі ... ... ... ... алғашқы төрт физиологиялық нәсілдерді
бөліп алды. Келесі зерттеуші ... 1939 жылы 13 ... ... арқылы 33 нәсілді анықтады, бірақ бұл ... аз ... ... ... қасиетін жоғалтып алғандықтан, 1951 жылы ... ... жаңа 10 ... ... ... ... Бұл жіктеуіштік
сорттар жиынтығы жиырмасыншы ғасырдың 70 ші ... ... ... ... П 1990 ... ауру ... ... ағзаларға төзімділігінің
табиғатын ғылыми тұрғыда түсіндіруге Х. Флордың 1942 жылы ұсынған «генге
ген» деген теориясы негіз ... Ол ... ... ... ... ... мен ... тат ауруының қоздырғышы Puccinia coronata Corda
var avenae ... ... ... негізделген, «егелік өсімдік –
патоген» ... ... ... бар екендігін дәлелдеді.Ол сонымен
қатар, патогеннің популяциясын сапалы ... үшін ... ... ... пайдалануды ұсынды. Барлық изогендік сызықтарды
залалдау ... ... ... ... ... гендердің
жиілігін анықтау, ал жеке бөлініп алынған клондармен заладау ... ... ... білу ... ... ... Х.Флордың еңбектері
төзімді сорттардың төзімділік қасиетін жоғалтуының ... ... ... төзімділік гендерінің қолдану мерзімін ұзартуға ықпалын тигізді.
Келесі буындағы зерттеуші ғалымдар бұл ... одан ары ... Сұлы ... ... ... популяцияларын зерттеу
кезінде көптеген жаңа физиологиялық нәсілдердің бар екенін анықталды.
Мұндай ... ... ... кезде, жер бетінің әрқилы зоналарында
таралған популяциялардың вируленттік ... ... ... байқалды.
Мысалы, патогеннің Жаңа Зеландиялық популяциясы Америкалық популяцияға
қарағанда вирулентті ... ... ... ... ... ... авирулентті клондар табылмаған. Ал,
Эфиопияда табылған популяцияның ... ... және Жаңа ... ... ... ... зерттеушілер Мартинс және
Маккензи дәлелдеді. Австралиялық популяцияның нәсілдік ... Рс 50 ... 56 ... ... екенін 1986 жылы жергілікті ғалым ... Бұл ... ... ... ... ... ... қоздырғышы Puccinia coronata Corda var. avenae ... ... және ... ... ... ... ... екендігі туралы тұжырым жасауға болады.
Таралу ареалдарындағы популяциялардың өзара генетикалық ... ... ... ... ... ... мүмкіншілік береді.
Жуковский (19)
Қазіргі кезде Puccinia coronata Corda var avenae 280 ... ... ... ... ... ... ... жиынтығы ретінде Пендек сортының моногендік ... Әр ... ... ... сұлының A.Sterilis түрінен
бекросстық будандастыру ... ... ... гені бар. ... жиынтық Рс 35,Рс 38, Рс 39, Рс 40, Рс 45, Рс 46, Рс 47, Рс 48, ... Рс 54, Рс 55, Рс 56 ... бар, 10 ... ... Олардың ішінде Рс
39, Рс 48, РС 50, және РС 56 гендері ... ... үшін ... ... Бұл ... ... 1977 жылдан бастап Канадада
патогеннің популяциясының вируленттігін зерттеу генетикалық ... ... ... ... ... ... кейбір
уеропалық елдерде келесі гендердің тиімді екенін Чехиялық және Ресейлік
ғалымдар Шебеста мен ... ... ... Рс 38, Рс 48, Рс 56, Рс 62;
Югославияда Рс 38, Рс 48, Рс 56; ... Рс 38, Рс 39, Рс 48, Рс 54, ... Рс 56; ... Рс 38, Рс 39, Рс 48, Рс 56, Рс , Рс ... ... ... және А.И. ... ССРО ның
еуропалық бөлігінде және Солтүстік ... ... ... ... ... ... Рс 38, Рс 40, Рс,45 және Рс 50 саналатыны
туралы ... ... ... ... тат ... ... ... селекциялық жолы өткен ғасырдың
бірінші жартысында Солтүстік ... ... ... болатын.
Патогеннің популяциясының генетикасын зерттеу кезінде ... ... ... ... ... болатын. Қазіргі кезде бұл белгі, Е.
Ауземустың ұсынысы бойынша, халық аралық келісіммен «Рс» ... ... ... екінші жартысынан бастап, сұлының тәжтәріздес тат
ауруының қоздырғышына қарсы төзімділік гендерін тіркеу жұмыстары ... ... ... 68 ... ... ең біріншісін, Рс 1
1927 жылы Америкалық ғалымдар Дэвис және Джонес ... ... ... бері сұлының барлық түрлері және түрішілік топтары генетикалық
сараптаудан өткізілді. ... тат ... ... ... басым
көпшілігі сұлының А.sterilis түрінен табылғанын 1968 -1971 ... ... ... және ... ... ... ... жиі
қолданылатын стандартты сорттардың құрамында келесі гендер бар: Victoria -
Рс 2, Рс 11 және Рс 12; Bond – Рс 3 және Рс 4; ... - Рс 5; Sante ... Рс 6, Рс 7, Рс 8, Рс 9 және Рс ... ... ... бар ... үлгілердің пайда болуымен
төзімділік селекциясыда өз дамуын бастады. Төзімділік селекциясы қазіргі
замандағы ең экологиялық таза және ... үміт ... ... ... ... ... ... жабайы немесе бөгде экологиялық ... ... ... генін жергілікті өнімді сортқа көшірудің
жалғыз жолы будандастыру болып ... ... ... ... ... ... ... Немесе, тиімсіз ген
төзімділік донорынан алынған тиімді генге алмастырылады. ... ... ... ... ... бар ... ... шығару,
патогеннің таралу жолындағы тосқауылдық егістіктерді түзуге мүмкіндік
береді. Clark V 1968 ... ... ... ... ... басты мәселесі
бар. Көптеген төзімділік гендерінің ... ... ... ... ... өте ... сорттық үлгілер болғандықтан, оларды
селекциялық үрдіске тікелей қосу ... ... ... енуіне
себеп болады. Сондықтан, селекционерлер ондай материалдарды селекциялық
жұмыстарға ... ... Бұл ... шешу ... ... соңғы
жылдары селекциялық бекеттерде және ғылыми зерттеу мекемелерде, дәнді
дақылдардың селекциясында ... ... ... ... ... ... ... түзудің маңызды екенін көрсетіп ... ... ... ... іріктеліп алынған тиімді төзімділік
және иммундық қасиетінің көздерін жергілікті өнімді ... ... ... ... ... ... будандық ұрпақтарында төзімділік
қасиеттерінің тұқым қуалаушылық заңдылықтарын анықтап ғана ... ... ... мақсатында жүргізілетін будандастыру тәсілдері арқылы,
өнімділігі жергілікті сорттарға жақындатылған және ... ... ... ... материалдарды селекционерлерге ұсынуда.
1.7 Сұлының тәжтәріздес тат ауруына қарсы тиімді күрес жолдары.
Жоғарыда келтірілген мәліметтер ... бұл ... ... патогеннің
биологиялық ерекшеліктерінің күрделі екенін көрсетеді. Сондықтан, тиімді
күрес жолын ... ... ... деректерге негізделеді.
Күрестің ең тиімді және экологиялық қауіпсіз түрі болып, өндірісте аталған
патогенге төзімді сорттарды ... ... ... ... сорттардың өмірін ұзарту және өнімді, бірақ, патогеннің жаңа
физиологиялық нәсілінің пайда болуының ... ... ... ... ... ... ... болып саналады. Төзімді
сорттың сол қасиетін жоғалтуы патогеннің популяциясында жаңа ... ... ... ... байланысты. Бұл құбылыстың себебі
патогеннің популяциясындағы, жыныстық көбею арқылы ... ... ... ... және ... инфекцияның миграциялануы
үрдістермен тікелей байланысты. Фитопатологтар мен ... ... ... ... ... ... үшін
географиялық мозаикаларды пайдалану тиімді болып саналады. Патогеннің
аэрогендік инфекциясының таралу ... ... ... ... ... ... бірінен кейін бірі орналастырылады. Солтүстік ... ... ... ... ... дәрежесі өте жоғары
дәрежеде көрінетін аймақта, төзімділік ... ... ... ... ... қажеттілігі туралы ұсыныстар
берілген. Көптеген тауарлы дән өндірістерінде осындай сызба нұсқа ... ... ... ... ... ішінде патогеннің
эпифитотиялық дамуына жол берілмегені туралы, америакалық ... ... ... ... ... ... ... залалдау дәрежесін, басты
өнімділік көрсеткіштері жағынан өзара ұқсас, бірақ тат ауруына төзімділігі
жағынан әрқилы, сұлы сорттарынан ... түзу ... ... ... сол ... тәжірибелерінен белгілі. Қазіргі кезде
Америка елдерінде мульти сызықты сорттар кеңінен таралған. Жоғары ... ... ... көп ... ... болып табылады.
Fleishmann G.Backer (21)
Ресейдің солтүстік батыс ... ... ... ... ... ... ... төзімді сорттардың жетіспеушілігі
байқалған кезде әртүрлі деңгейлі төзімділігі бар ... ... ... ... ... ... ... болатынын О.С.
Афанасенко мен О.Е. Чупцова өз зерттеулерінің нәтижелері арқылы анықтады.
Өндірістік жағдайда, сұлының тәжтәріздес ауруына қарсы агротехникалық
күрес ... ... ... ... еге өсімдіктердің шалғындықтарын
жою саналады. Сонымен қатар, сұлы егістігіндегі ... ... мен ... ... даму дәрежесіне айтарлықтай әсер етеді. ... ... ... ... ... ... ... арқылы тат
ауруының дамуына қолайлы жағдай жасайды. Артық мөлшерде азоттық қоректенген
және себіс мөлшері артық егістіктердегі сұлы ... ... ... ... және ... ... ... теңестірілген мөлшері
өсімдіктердің қалыпты дамуын қамтамасыз ету арқылы өнімділік ... ... және ... сапасының нашарлауынан сақтайды.
Қазіргі кездегі дәнді дақылдар мен сұлы егістігіндегі ауруларға қарсы
пайдалануға ... ... ... ... ... ... және карантин департаментінде анықталып бекітіледі. Аталған
тізімге сәйкес, 2002-2006 жылдар аралығында сұлы егістігінде ... ... ... ақ ... ... және тұқымдық инфекцияларға
қарсы химиялық күресте пайдалануға рұқсатталған фунгицидтер мен ... ... ... ... ... 1978 ... ... БӨЛІМ
2.1 Сұлының тат ауруына төзімділігін бағалау әдістемесі
Сұлыны тат ауруы сабақтық және тәжтәріздес болып екі түрге ... ауру ... ... ... ... ... ... заладау үшін тат ауруының жергілікті
популяциясының уредоспораларын алдыңғы жылы ... ... ... ... ... сұлы жапырағынан уредоспоралары
Петри тостағаншасына сыпырып түсірілді. Жеткілікті ... ... ... ... қышқылы бар эксикатордың ішінде бір тәулік
бойында ұстайды. Бұл ... ... ... ... ... ... мөлшерін
сорып алады. Тәуліктен кейін уредоспораларды арнайы, ... тар, жұқа ... ... ... спиртшамның үстінде ұстау арқылы балқытып жабады.
Құтының сыртына патогеннің аталуын, ... ... және ... ... бар алқа жапсырып тоңазытқыштың ішінде 40С
температурада сақтайды. ... ... ... ... ... ... бір жыл мерзімінде бұзылмай сақталады. Келесі
жылы, инфекциялық питмоникте бағалау жұмыстарын бастамас ... ... жылы ... ... ... ... Ол үшін, арнайы құтыларда өсірілген сұлы өскіндерінің сыртына
шыны цилиндрлерді кигізіп, сумен ... ... ... ... ... ... оңай енуін қамтамасыз ету үшін
жапырақты шыны таяқшалармен аздап езгілейді. Уредоспоралармен ... ... ... ... бір ... ... қорғайды.
Өсімдіктердің үстіне жабындық іліп қояды. Бұл өсімдіктер орналасқан
бөлмедегі ауа ... 80-90% ... ... Ауа ... 20-250С
шамасында болуы шарт. Үш-төрт тәуліктен кейін тат ауруының уредоспоралық
ұнтақтары (пустулалары) пайда бола ... Тағы ... ... ... ... және ... ... уредопустулаларды жинап алып инфекциялық
пимтониктегі сорттық үлгілерді қолдан заладауға қолдануға болады.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... арқылы бағалау кеңінен қолданылады.
Сынаққа алынған үлгілердің дәндерін арнайы құтыларда өсіреді, өскіндік және
түптену ... тат ... ... ... ... шыны цилиндрлерін кигізіп қалыпты температура мен ылғалдылықты
қамтамасыз етеді. ... ... ... ... өсімдіктерді сумен
бүркеп тұрады. Арада 4-5 тәулік өткенен кейін тат ауруының алғашқы елгілері
көріне бастайды. танаптағыдай, төзімді сорттардың ... ... ... ... ал ... сорттардың жапырақтарында уредоспоралы
пустулалар дамиды.
Тәжірибенің сызба нұсқасы белгілі әдістеме ... ... ... ... ... және ... иммунды сорттар
қатыстырылады. Сорттық үлгілерді жоғарыда ... ... ... және бензимидозолдық тәсілдер арқылы ... ... ... ... төзімділік деп атайды.
Селекциялық материалдарды инфекциялық ... ... ... ... бағалайды. Танаптық зерттеулерде
селекциялық үлгілерді жасөспірімдік төзімділігімен қатар, ... ... ... ... Ауруға шалдыққан өсімдіктің ... ... ... ... ... ... ... жақсы зерттелген аурулардың қатарына жатады. Оның
қоздырғышының популяциясының нәсілдік құрамы сорттың ... ... ... патогеннің жергілікті популяциясының нәсілдік
құрамы туралы мәліметтерді білу аса ... ... ... тат
ауруларына төзімді сорттарының көпшілігі өндіріске енгізілгеннен кейін тез
арада ол қабілетінен айрылатыны ... ... ... ... ... маңызды екенін дәлелдеді.
Патогеннің популяциясының нәсілдік құрамын арнайы белгіленген
жіктеуші сорттар жиынтығында ... ... ... ... ... ... ... жиынтығында патогеннің жеке клондарын
сынау арқылы аса вирулентті ... ... ... Бұл ... өте ... ... бұл ... төзімді деп анықталған сорттық
үлгілердің құндылық дәрежесін бағалайды. ... ... ... көп ... ... оған төзімді болып табылған
селекциялық материал құнды болып ... ... ... ... бөлініп алынған сорттық үлгіні тат ... ... ... тиімді пайдалануға болатындығы туралы қорытынды жасауға
мүмкіншілік алады.
Сұлының тәжтәріздес тат ... ... ... ... ... ... ... тұрады. Оның құрамына келесі төзімділік
гендері бар сызықтар кіреді:
Рс- 35, Рс- 39, Рс- 45, Рс- 46, Рс- 47, Рс- 48, Рс- 49, Рс- 50, Рс- 54, ... және Рс- 56. ... ... ... клондары аталған
жіктеуші сорттар ... ... ... ... ... ... ... арқылы патогеннің популяциясының вируленттігіне
сипаттама беріледі. Селекциялық үлгілердің татқа төзімділігін ... ... ... ... бағаланды. Барлық селекциялық
үлгілер төрт қайталанымда күйзелгіш және төзімді ... ... ... ... заладауды бұлтты, ауа ылғалдығы жоғары ауа райында,
кешке таман жүргізілді. Питомниктегі үлескілерді шашыратқы арқылы ... ... ... ... ... 1:50 ... Қоспаны тәжірибелі үлескілердің үстінде желдеткішпен немесе
үлдірекке салып өсімдіктердің үстінде ... ... ... тәжтәріздес тат ауруымен заладану дәрежесі мен ... ... ... ... ... ... дәрежесінің реакция типін анықтау
шкаласы (Стекман, Левин және Бейли бойынша)
|Заладану|Өсімдіктің ... ... ... ... | |
| ... | |
|0 ... (R) ... заладану белгілері байқалмайды |
|0 ... (R) ... ... ... өте ... өлі |
| | ... ... ... ... (R) ... өте ... өлі ... ағарған (хлороздық) |
| | ... ... ... ... ... |
|3-4 |төзімсіз (S) |пустулалар өте ірі, ... ... ... |
| | ... ... ... ... дақтар байқалуы мүмкін|
| |гетерогендік |өзімділік және төзімсіздік реакциялардың белгілері |
| ... ... ... ... ... ... тат ауруына төзімділік ... ... ... 9 ... жүйесі бойынша бағаланды. Ал, инфекциялық
питомниктегі өсімдіктердің заладануын жапырақ ... ... ... ... Штрайб шкаласы) мен өсімдіктің жауаптық
реакциясының түріне қарап есепке алынды (3-кесте).
Өсімдіктің ... ... ... ... геніне қарсы
өсімдіктегі иммундық геннің әсерін білдіреді. Типтік реакциялық жауапты 5
ұпайлық ... ... және ... ... пайдалану арқылы есепке алынды.
Инфекциялық питомникте қолдан ... ... ... ... ... ... кезде 0 ұпай берілді. Бұл сорттың иммундық
реакциясын ... ... ... ... енген сәтте жойылып, оның орнында
әрең байқалатын немесе бозғылт түсті дақ ... ... ... ... және ... ... болуы мүмкін. Бірақ, ол жердегі жапырақ ұлпалары кешікпей қурап
некроздық даққа айналудың нәтижесінде ... ары ... дами ... ... түзу ... ... Бұл ... 1 ұпай арқылы
белгіленді.
Өсімдік жапырағында өте сирек және кішігірім мөлшерлі пустулалар ... ... ... ... жапырақтың эпидермистік қабығын жарып спора
тарата алмайды. Пустулалардың айналасы хлороздық ... ... ... ... ... 2 ұпай ... ... өсімдіктің
төзімділігінің жоғары екенін анықталды.
Өсімдіктің жапырақ тақташаларының барлық көлемі ірі және хлороздық
шеңберлері жоқ, спора ... ... ... ... көріністі 3-4
ұпай арқылы бағалап, сорттың төзімсіз екенін нақтыланды. Мысалы, тат
ауруымен жоғары ... ... ... ... ... ... 4/75, 4 ұпай сорттың патогенге жауаптық реакциясының нашар екенін
білдіреді, ал 75 ... ... ... ... бөлігінің
пайызын көрсетеді.
Халықаралық жіктеуіш бойынша сорттар 7-9 ұпай аралығында жоғары
дәрежелі төзімді, 4-6 ... ... және 1-3 ... ... ... ... пайдаланылған материалдар
Сұлының тәжтәріздес тат ауруын ... ... ... ... ... үшін Оңтүстік Қазақстан облысында
аудандастырылған Сарыағаш және Қазақстандық-70 ... ... ... ... Экспериментте 2005-2006 жылдары жиналған
инокулум пайдаланылды. Эксперименттегі патогеннің жергілікті ... ... ... ... ... ... салыстырылды.
2.3 Эксперименттің нәтижелері
Қазіргі кезде Puccinia coronata Corda var avenae 280 ... ... ... ... ... ... ... жиынтығы ретінде Пендек сортының моногендік ... Әр ... ... ... ... ... ... будандастыру арқылы көшірілген, төзімділік гені бар. Алғашқы
жіктеуіш жиынтық Рс 35,Рс 38, Рс 39, Рс 40, Рс 45, Рс 46, Рс 47, Рс 48, ... Рс 54, Рс 55, Рс 56 ... бар, 10 ... ... ... ішінде Рс
39, Рс 48, РС 50, және РС 56 ... ... ... үшін ... ... Бұл ... нәтижесінде 1977 жылдан бастап Канадада
патогеннің ... ... ... ... ... ... популяцияларын генетикалық жіктеу арқылы кейбір
еуропалық елдерде келесі гендердің тиімді екенін Чехиялық және ... ... мен ... ... ... Рс 38, Рс 48, Рс 56, Рс ... Рс 38, Рс 48, Рс 56; Польшада Рс 38, Рс 39, Рс 48, Рс 54, Рс
55, Рс 56; ... Рс 38, Рс 39, Рс 48, Рс 56, Рс , Рс ... ... ... және А.И. Жемчужина, ССРО ... ... ... ... ... ... гендер болып
Рс 38, Рс 40, Рс,45 және Рс 50 ... ... ... ... ғасырдың екінші жартысынан бастап төзімділік гендерін
тіркеу жұмыстары қарқынды жүргізілді. ... ... 68 ... ең ... Рс 1 1927 жылы Америкалық ... ... ... анықтап тіркеген. Содан бері сұлының барлық түрлері және түрішілік
топтары ... ... ... ... тат ... ... басым көпшілігі сұлының А.sterilis түрінен табылғанын
1968 -1971 жылдары Мартинес, Фляйшман, Маккензи және Шиптон ... ... жиі ... ... сорттардың құрамында келесі
гендер бар: Victoria - Рс 2, Рс 11 және Рс 12; Bond – Рс 3 және Рс ... - Рс 5; Sante Fe – Рс 6, Рс 7, Рс 8, Рс 9 және Рс ... ... ... бар ... ... пайда болуымен
төзімділік селекциясыда өз дамуын бастады. Төзімділік селекциясы ... ... таза ... ... бірі болып саналады. ... ... ... ... ... үлгісіндегі, белгілі төзімділік
генін жергілікті өнімді сортқа көшірудің ... жолы ... ... ... ... ... ... соттарға төзімділік
қасиеттері енгізіледі. Немесе, тиімсіз ген төзімділік ... ... ... ... ... ... тиімділік деңгейдегі
төзімділік гендері бар ... ... ... ... ... ... ... түзуге мүмкіндік береді.
Төзімділік селекциясында тиімді гендерді пайдаланудың басты мәселесі
бар. ... ... ... ... ... ... ... өнімділігі өте төмен сорттық үлгілер ... ... ... ... қосу ... белгілердіңде енуіне себеп
болады. Сондықтан, селекционерлер ондай ... ... ... ... Бұл ... шешу жолында, иммунологтар
аралық селекциялық материалдарды түзудің маңызды екенін көрсетіп ... ... ... ... іріктеліп алынған тиімді төзімділік
және иммундық ... ... ... өнімді сорттармен будандастыру
арқылы аралық материалдар алынуда. Олардың будандық ұрпақтарында ... ... ... ... ... ғана қоймай, қайта
және қанықтыру мақсатында ... ... ... арқылы,
өнімділігі жергілікті сорттарға жақындатылған және төзімділік қасиеттерге
иелі будандық селекциялық ... ... ... ... ... Puccinia coronata Corda var avenae
жергілікті популяцияның вируленттігі, ... ... ... ... және ... ... ... (4- кесте). ... ... ... ... ... ... ғана толық
авирулентті болып табылса, жергілікті популяциялық нәсілдер жеті моногендік
сызықтарға толық авирулентті екенін ... ... ... ... ... ... көздерін анықтау үшін,
300 астам коллекциялық сорттық үлгілер инфекциондық ... ... ... ... анықталған жергілікті популяцияға төзімділігі
жоғары 21 сорттық үлгі анықталды (5-кесте). Солтүстік ... ... ... төзімділікпен қатар өнімділік көрсеткіштері жағынанда жақсы
бағаланды.
Х
Х
6-сурет. ... ... тат ... ... ... ... сұлы
селекциясында пайдалану схемасы.
4-кесте
Пендек сортының моногендік сызықтарының сұлының тәжтәріздес тат ауруын
қоздырғышының Оңтүстік ... ... ... ... ... ... |
|аталуы ... ... ... |
| ... ... ... 35 | 0 |0 ... 38 |56,6 |100 ... 39 |100 |100 ... 40 |25,7 |85,3 ... 45 |0 |88,6 ... 46 |100 |100 ... 47 |34,5 |65,3 ... 48 |88,7 |100 ... 49 |100 |45,6 ... 50 |80,4 |100 ... 54 |43,5 |5,2 ... 55 |36,8 |100 ... 56 |100 |100 |
5 ... ... анықталған сұлының тәжтәріздес тат ауруына тиімді
төзімділік гендері бар ... ... |ВИР ... түрі ... ... ... |
|пішіндердің |реттік саны | ... ... ... | | ... | |
| | | ... | ... |11010 |A. sativa |grisea |АҚШ ... |13242 |A. sativa |grisea ... ... |13579 |A. sativa |mutica |Ұлы ... |
|Brenden |13447 |A. sativa |mutica |АҚШ ... |13718 |A. sativa |mutica ... ... |12233 |A. sativa |mutica ... |
|Santee |11570 |A. sativa |aurea |АҚШ ... |11568 |A. sativa |aurea |АҚШ ... |11248 |A. sativa |aurea |АҚШ ... |11557 |A. sativa |aurea ... ... |11558 |A. sativa |mutica ... |
|Сложный гибрид |13225 |A. sativa |aurea |АҚШ ... ... |13235 |A. sativa |aurea |АҚШ ... |11245 |A. sativa |mutica |АҚШ ... |13660 |A. sativa |mutica ... ... |13663 |A. sativa |mutica ... |
|Рс-48 |13665 |A. sativa ... ... ... |12667 |A. sativa |mutica ... ... |12221 |A. sativa |mutica ... ... 64 |11396 ... x A.| - |АҚШ |
| | ... | | ... |12359 |A. sativa |aurea ... |
3. ... ... ... қорғаудың ең тиімді және экологиялық залалсыз
тәсілі - ... ... ... ... ... сортты пайдалану
қарқынды дамып келе жатқан ауылшаруашылығы өндірісіндегі өнімділік ... ... ... ... ... тат ауруының популяциясының нәсілдік құрамына
унемі өзгеріп отыру тән құбылыс. ... ... ... ... және мутациялық үрдістер арқылы іске асады. ... ... ... вирулентті нәсілдердің үлесіне
байланысты.
3. ... ... ... ... ... патогеннің нәсілдік
құрамы туралы ғылыми деректерге негізделуінен тікелей тәуелді.
4.Жергілікті немесе аудандастырылған сұлы сорттарының ... үшін және жаңа ... ... ... үшін ... ... ... тиімді. Оңтүстік Қазақстан облысындағы тәжтәріздес тат
ауруының қоздырғышының популяциясына қарсы Рс38, Рс 39, Рс 40, Рс 46, ... Рс 50, Рс 56 және Рс 58 ... өте ... ... ... ... ... жұмыстарымыздың нәтижесінде алынған
деректердің негізінде сұлының ... тат ... ... төзімділік
селекциясына 21 коллекциялық сорттық үлгілері ұсынылады (5-кесте). Бұл
сорттық үлгілердегі ... ... ... ... ... ... популяциясына қарсы пайдалану өте тиімді.
2. Аталған иммунды сорттық үлгілер ... ... ... ... ... материалдар алу үшін пайдаланылады. Көп сатылы
селекциялық будандастыру арқылы төзімділік ... ... беру ... Жаңа төзімді сорттарды шығаруда және аудандастырылған сорттардың
төзімділігін ... ... Рс38, Рс 39, Рс 40, Рс 46, Рс 48, Рс 50, Рс ... Рс 58 ... ... деп ... ... дақылдардың ауруларға төзімділік селекциясының
экономикалық тиімдігі
Дақылдың өнім түсімі көптеген факторлардан тәуелді болатын ... ... ... Оған ... ... ... ауа райы, тұқым
сапасы, дақыл сорты, минералдық тыңайтқыштардың мөлшері мен ... ... ... қатынасы, зиянкестер мен аурулардың зиянды әсері сияқты
факторлар өте қатты әсер етеді.
Зиянды ағзалардың ... екі ... ... 1) ... өнім ... ... ... ағзаның тіршілігінің нәтижесінде өсімдіктің
физиологиялық күй жағдайы нашарлап өнім түсімі ... 2) ... ... ... ... өсімдіктің вегетациясы кезіндегі түзілген
пластикалық заттар мен физиологиялық белсенде заттар ... ... ... ... төмендейді. Өнім мөлшерін арттыру мақсатында
жұмсалатын химиялық ... ... ... ... құнын арттырады және
табиғатқа зиянды экологиялық әсер береді. ... ... адам ... зиянды.
Дәнді дақылдардың өнімінің өзіндік құны сол өнімді өндіруге
жаратылған барлық тікелей және ... ... ... ... Әр
гектардан өндірілген өнімнің мөлшері көп болған сайын оның ... ... ... ... ... ... өнім ... алатын пайдасын арттырады.
Сондықтан, өндірісте ауруларға төзімді сорттарды пайдалану қосымша шығыннан
сақтайды, табиғатқа зиянды әсер ... және ... ... ... арттырады. Қазіргі заманда ... ... ... ... кем ... ... ... басты бағыттарының бірі болып төзімділік селекциясы саналады.
Ғылыми деректерді сараптасақ, төзімді сорттарды өндірісте пайдаланудан өнім
түсімін 15-50% дейін көтеруге ... ... көз ... ... Мысалы, сұлының тат аурулары сұлы дәнінің өнімін 40-60% ... ... ... ... ... өнім ... құрайтын
экономикалық тиімді фактор екеніне күмән жоқ.
6. Еңбек қорғау қағидалары
Фитопатология және селекция жұмыстарымен айналысатын мамандар ... ... аса ... және адам ... ... ... ... Фитопатологиялық зерттеу жұмыстары, алдыңғы ... және улы ... ... атқаруды талап ... ... және ... қарсы күрес үшін пайдаланылатын
препараттар көптеген химиялық ... өту ... ... ... ... ... ... жұмыс атқаратын жұмысшылар үшін
қосымша төлем ақы мен қысқартылған жұмыс уақыты белгіленеді.
Мұндай кезде жұмысшының жұмыс режимі ... ... ... ... ... ... уақыты шектеледі;
2) жұмысшының төлем ақысы арттырылады;
3) жұмыс атқару кезіндегі үзілістер мен қосымша ... ... ... ... ... қамтамасыздандырады;
5) улы және зиянды шикізаттармен жұмыс ... ... ... аса ... цехтарда жұмыс істейтін адамдарға зейнетке шығу ... ... ... ... ... ... ... көмек
көрсету мүмкіншіліктері ұйымдастырылады;
8) арнайы өндірістерде жұмысқа түсетін адамдар алдыңғы және толық техника
қауіпсіздігінен өтіледі;
9) өндірістік цехтар мен бөлімшелердегі басты ... ... ... мен ... ... ... ортаны қорғау
Қоршаған ортаны қорғау қағидалары өсімдік ... ... ... ... ғасырдың екінші жартысынан бері қарай, өндірістік
технологияның қарқынды ... ... ... мен ... ... ... көбейіп кетті. Химиялық препараттар
аурулармен ... ... ... микрофлора мен фаунаға да зиянды әсер
етудің салдарынан агроценоздық қарым-қатынастар өзгеріске ұшырады. Мысалы,
швед шыбынына ... ... ... ГХЦГ және ТМТД ... ... ... де қырып жібереді. Тұқым себу алдындағы
химиялық препараттармен өңдеудің экономикалық ... ... ... ... да көп. Ол ... ... микрофлорасына зиянды.
Ең басты зиянды әсер ... адам ... ... ... ... ... ... басым көпшілігі
фосфорорганикалық және ... ... ... ... ... мыс ... ... жәнеде басқа улы заттар болады. ... ... ... және ... ... ... мен бауыр өкпе сияқты
маңызды мүшелерінде жиналып концерогендік әсер беретіні анықталды. Сонымен
қатар, пестицидтердің ... және ... ... ағын ... ... мен ... жинала бастайтыны да анықталды. ... ... ... ... ... ... ... тиетіні күмәнсіз.
Осыған орай, қазіргі ... ... ... ... ... мен ... ала болжау әдістері арқылы негіздейді. Пестицидтерді
тек шектен тыс, агротехникалық және ... ... ... ... ауру түрлері пайда болғанда ғана пайдаланады.
Көптеген ауруларға ... ... ... ... ... ... ... табиғи антогонисттік ағзаларынан жасалады.
Оның әсері ... ... ... ... ... Мұндай микроағзалық препараттар топырақ құнарын арттыруға және
ондағы микрофлора жағдайын жақсартуға әсерін тигізеді.
8. ... ... ... С.Ф., ... ... ... «Колос», 1982
2. Жукова А.Э. Устойчивость овса к пыльной головне, корончатой
ржавчине и стеблевой ржавчине. Сб. науч. тр. по ... бот. ... ... ... Ә ... С ... Өсімдіктер морфологиясы
мен анатомиясы. Алматы ... ... ... ... ... П., ... И. ... ржавчины хлебов.
Международный с/х журнал. М.,1984.
5. Clark. Oat yild lossus due to crown rust. Canad. plant. ... ... ... А.И. ... ... и ... ... возбудителя корончатой ржавчины овса
на территории СССР . Тр. Всесоюзн. совещ. по ... ... В.Н. ... ... для ... овса ... к ... в Северо-Западной зоне СССР: -Автореф.
дисс. на соиск. учен. степ. канд. биол. наук. Л.,1969-19с.
8. Страхов Т.Д. Роль ... ... и ... ... ... ... ... растений к инфекционным
заболеваниям. : Иммун. растен. к инфек. заболев. 1956. С. ... ... М.В и др. ... ... структуры
популяции возбудителей стеблевой и кокрончатой ржавчин овса на
территории СССР в 1975 -1981 г.г. ... и ... ... ... В.Н и др. ... ... устойчивости линий
мягкой пшеницы. М.,-1974.
11. Чупцова О.Е. ... ... ... ... и
устойчивость сортообразцов овса в нечернеземной зоне. Л.,-1981.
12. Яцух Е.И., Головко Т.Н. Защита с/х ... от ... ... М., ... ... А.Е 4др ... ... и анатомия растений.,
Москва: « ... ... Browder J.B. Oates J.D. Regional ... of ... ... in Australia and its implacation for oat breding. ... ... Clark. Oat yild lossus due to crown rust. Canad. plant. ... ... Эзау К. Анатомия семенных растений М.,Изд-во «Мир» т.1,2 ... ... Л.И ... и ... ... ... ... 2000
18. Рейвн П и др. Современная ботаника М,Т 1,2 1990
19. Жуковский П.М ... ... ... Oat yild lossus due to crown rust. Canad. ... ... ... Fleicshmann G. Backer R.I/ Oat crown rust differencial ... new set of single ... gene lines. Canad. J, ... ... Р.П ... по ... ... 1978
-----------------------
Патогеннің жергілікті популяциясының вирулентігін зерттеу.
Инфекциялық питомникте жергілікті популяцияға төзімді гендері бар сорттық
үлгілерді бөліп алу.
Жергілікті селекцияға пайдалануға жарамды гендерді анықтау
Төзімділік ... бар ... ... Х ... аудандастырылған төзімсіз сорты
♂ Х ... ... ... ... ... ... ... селекциялық материал
♂ Х ♀
Сұлының аудандастырылған төзімсіз сорты
♂ Х ... ... ... ... ... гені ендірілген жаңа өнімді сорты

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Бота ешерихиозы (ақтышқақ) ауруына қарсы ветеринариялық-санитариялық іс-шаралар"30 бет
«Анаэробты дизентерия ауруына қарсы ветеринариялық-санитариялық іс-шаралар»30 бет
«Бірнеше түлікке ортақ пастереллез ауруына қарсы ветеринариялық-санитариялық іс-шаралар»30 бет
«Ботулизм ауруына қарсы ветеринариялық-санитариялық іс-шаралар»31 бет
«бұзау аусылы ауруына қарсы ветеринариялық-санитариялық іс-шаралар»37 бет
«ОҚО Сайрам ауданы бойынша ауылшаруашылығы малдарының «бруцеллез (сарып)» ауруынан алдын алу және онымен күресу шаралары64 бет
«Оңтүстік Қазақстандағы татарлардың арасындағы этнотілдік үрдістер»26 бет
«Шошқаның тілме ауруына қарсы ветеринариялық-санитариялық іс-шаралар»29 бет
Адам генетикасы4 бет
Адам генетикасын зерттеу әдістері14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь