М. Мырзахметұлының абайтану ғылымдағы үлкен арнаны ашуы

Кіріспе бөлім
М.Мырзахметұлының «Абай мұрасының Шығысқа қатысы М.Әуезов зерттеуiнде» атты еңбегі жайлы
1. М.Мырзахметұлының еңбегiндегі Абай дүниетанымы.
2. М.Мырзахметұлының еңбегіндегі Абайдың исламиятқа қатысы мәселесі.
3. Автордың Абай шығармаларындағы хауас жайлы мәселесі.
Қорытынды бөлім
М.Мырзахметұлының «Мұхтар Әуезов және абайтану проблемалары» атты еңбегi жайлы. М.Мырзахметұлының «Мұхтар Әуезов және абайтану проблемалары» атты атақты еңбегiнiң ең терең танымды тарауы – «Абай мұрасының Шығысқа қатысы М.Әуезов зерттеуiнде» деп аталады. Ғалым өзi көтерiп отырған мәселенi мүмкiндiгiнше барлық қырын түгел қамтып, әрi терең тануға әрекет жасаған. Әрекетi сәттi де жемiстi дей аламыз. Ғалым әуелi ғұлама М.Әуезовтiң Абайдың Шығысқа қатысы туралы мәселеге қандай дайындықпен келгенiн нақты дәлелдермен айта алған. М.Мырзахметұлы Абай мұрасының Шығысқа қатысы М.Әуезов зерттеуiнде төрт сала бойынша жүргiзiлгенiн анықтап, абайтану әлемiндегi iзденiсiмiзге бағыт-бағдар беретiн белеске сiлтеп жiбергендей болады. Сөйтiп Мұхтар Әуезов зерттеуiндегi Абай мұрасының Шығысқа қатысын тиянақты тану М.Мырзахметұлы анықтап берген мынадай төрт сала бойынша iске асар болса, табысты болары анық:
1. Абайдың ақындық кiтапханасының көлемi мен жайы.
2. Абай және Шығыс классиктерi.
3. Абайдың исламиятқа қатысы.
4. Абай және мораль философиясы.
Мәселе осы төрт салаға қатысты ой-пiкiрлер Мұхтар Әуезов тарапынан «жеке-дара өз алдына дербес зерттелмей, көбiнесе, Абай шығармаларын хронологиялық жүйе тұрғысынан қарастырылуында» ғой. Бiздiң М.Әуезов зерттеуiндегi Абай мұрасының Шығысқа қатысын тиянақты тану М.Мырзахметұлының еңбегiнiң iзiмен iзденiс танытқанда ғана табысты болмақ деуiмiз осыдан. Мұны ғалымның кiшiпейiлдiлiкпен айтқан мына сөзiнен де байқауға болады: «М.Әуезов зерттеулерiндегi Абай мұрасының шығысқа қатысы жайлы зерттеулерiнiң тарихымен жете таныс ғалымдар болмаса, оқырман қауым жоғарыда аталған... ойлар желiсiн қармағына оңайлықпен түсiре бермейдi де».
Қазақ әдебиеттану ғылымында Абай мұрасы мен дүниетанымына қатысты мәселе бiршама сөз болғанымен, шығыстық жағалаудан нәр алып қорланған, сөйтiп дүниетаным деңгейiне жеткен ақындағы толық адам танымы өзегi тұрғысынан танылмақ түгiлi, оның сыртқы сарайы, қаңқасы дерлiк құбылыстық қыры да бiлгiр болжанып, тиянақты қарастырылмады. Мұның ендi әртүрлi себебi, саясат, идеология, тiптi маманға қатысты жағдайлары да болғаны белгiлi.
1. М.Мырзахметұлы. Әуезов және Абай. А., "Қазақстан", 1996.
2. М.Мырзахметов. Абайтану тарихы. А., "Ана тілі", 1994. 192-6.
3. М.Мырзахметұлы. Ұлы акын дүниетанымы туралы бірер сөз...// "Қазақ әдебиеті".
2005, 19 тамыз
        
        Қазақстан  Республикасының Білім және ғылым министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
Реферат
Тақырыбы: М.Мырзахметұлының абайтану ... ... ... ... ... ... әдеби ортасы» деген тақырыпты зерттеу нысанына алуы.
Орындаған: Нұрланқызы Т.
Тексерген: Сабырбаева Р.К..
Семей - 2015 ... ... ... ... ... ... және Абайдың әдеби ортасы» деген тақырыпты зерттеу нысанына алуы.
Жоспар:
Кіріспе бөлім
М.Мырзахметұлының «Абай мұрасының Шығысқа қатысы М.Әуезов зерттеуiнде»
атты еңбегі жайлы
1. ... ... Абай ... ... ... ... исламиятқа қатысы мәселесі.
3. Автордың Абай шығармаларындағы  хауас жайлы мәселесі.
Қорытынды бөлім
М.Мырзахметұлының «Мұхтар Әуезов және абайтану проблемалары» атты
еңбегi ... ... ... Әуезов және абайтану проблемалары»
атты атақты еңбегiнiң ең ... ... ...... ... ... зерттеуiнде» деп аталады. Ғалым өзi көтерiп ... ... ... қырын түгел қамтып, әрi терең тануға ... ... ... де ... дей ... ... ... ғұлама
М.Әуезовтiң Абайдың Шығысқа қатысы туралы ... ... ... ... дәлелдермен айта алған. М.Мырзахметұлы Абай мұрасының
Шығысқа қатысы ... ... төрт сала ... ... абайтану әлемiндегi iзденiсiмiзге бағыт-бағдар беретiн белеске
сiлтеп жiбергендей болады. Сөйтiп ... ... ... Абай
мұрасының Шығысқа қатысын тиянақты тану ... ... ... төрт сала ... iске асар ... табысты болары анық:
1. Абайдың ақындық кiтапханасының көлемi мен жайы.
2. Абай және Шығыс классиктерi.
3. Абайдың исламиятқа қатысы.
4. Абай және ... ... осы төрт ... ... ... ... өз ... дербес зерттелмей, көбiнесе, Абай шығармаларын
хронологиялық жүйе ... ... ғой. ... ... Абай мұрасының Шығысқа қатысын ... ... ... ... ... ... ғана ... болмақ
деуiмiз осыдан. Мұны ғалымның кiшiпейiлдiлiкпен айтқан мына сөзiнен де
байқауға болады: «М.Әуезов ... Абай ... ... ... ... тарихымен жете таныс ғалымдар болмаса, оқырман ... ... ... ... ... ... түсiре бермейдi де».
Қазақ әдебиеттану ғылымында Абай ... мен ... ... ... сөз ... шығыстық жағалаудан нәр алып қорланған,
сөйтiп дүниетаным деңгейiне жеткен ақындағы ... адам ... ... танылмақ түгiлi, оның сыртқы сарайы, қаңқасы дерлiк құбылыстық
қыры да ... ... ... ... ... ендi ... саясат, идеология, тiптi маманға қатысты ... да ... ... де, жаңбыр-жаңбырдың арасымен амалын  тауып, әсiресе, соңғы
отыз-қырық жылда ақын мұрасының ... ... ... ... ... ... кедергi болатын қытай қорғаны да жоқ едi.
1. М.Мырзахметұлының еңбегiндегі Абай дүниетанымы. Адамгершiлiк iлiмiн
әдебиетте көркем кестелеп көрсету — әр халыққа да ... ... ... ... халықтың нәр алып, өсiп-өнген өз түп-тамыры бар. Ал Абай ... ... ... ... ... ... қаны, тәнi, жаны ... ... ... ... Осы ақиқат ғалым М.Мырзахметұлының еңбегiмен
жап-жақсы дәлелденген. ... ... ... ... ... ... сенiм басым болар болса, осы ақиқат қорланып, толысып,
өсе бермек. Абайдағы өзектi ... ... ... өз сөзiмен
«толық адам» деп атаса, оны кезiнде ғұлама ... ... ... ... ... оның мән-мағынасын кейiнгi зерттеулерге бағыт-
бағдар беретiн тезистiк тұрғыда ғана түсiндiрумен шектелген. Мұндай ... ... ... тарапынан қазақ әдебиетiнiң төркiнiне ... де ... ... 1927 жылы Қызылорда қаласында жарық көрген
«Әдебиет тарихы» атты еңбегiнде жазба әдебиет тарихын өзi ХVIII ... ... ... ... жаза ... ... ... соңғы меже,
соңғы түйiн еместiгiн де ... ... ... ... ... ... ... әдебиетiмiздiң төркiнiн әрiден, сонау сегiзiншi ғасырдан
бастау туралы мәселенi ... ... ... бастағаны белгiлi.
Нәтижесiнде М.Әуезов болжамы ақиқатқа айналып, 1965 жылдардан ... ... ... ... бастап оқып, танып келемiз.
Мiне, дәл осындай ... ... ... «нравственная личность» деп
атын атап, түсiн түстеп берген ұғымы М.Мырзахметұлы тарапынан ... ... ... ... ... ақын ... ... тың, соны сүрлеуге
түскен жайымыз бар.   
М.Мырзахметұлының аталған кiтабындағы ... ... ... ... зерттеуiнде» тарауы төрт бөлiмнен тұрады. Алғашқы бөлiмiнде
әдебиетшi ғалым ... ... ... ... ... көркем
iзденiстерiнiң iзiмен Абай ақындық кiтапханасының құрамын анықтайды. Олар:
1. Шығыс классиктерiнiң шығармалары.
2. Мектеп-медреседе оқытылатын ... мен ... ... ... шығармалары.
3. Шығыстық қисса-дастандар.
4. Ғұлама хакiмдер мен тарихшылар еңбектерi.
М.Мырзахметұлы  ақын пайдаланған бұл бай ... ... мен ... ... ... тауып, жүйесiн жасап қана
қоймай, олардың ақын дүниетанымын қалыптастыруға ... ... де ... жасаған.
Тараудың екiншi бөлiмiнде М.Мырзахметұлы ... ... ... ... классиктерiн арнайы бөлiп ... ... ... ... мен ... ... талғам-табиғатымен тұғырлы биiгiнен көрiне
бiлгенiн ... сөз ... ... ... адам танымына қатысты ой-пiкiрi
осы бөлiмде ... ... ... ... ... бiр ... айтылған автор ойынан дайындығы бар оқырман толық адам ... ... ... болады. Әрине о баста ұлы Абайдың өзi де осындай
мақсатты көздесе ... Сол Абай ... ... ... ... жетуi оңай болған жоқ. Ол ой М.Әуезов сiлтеген сүрлеумен ұзақ
жыл зерттеу жүргiзген ғалым М.Мырзахметұлының ... ... ... ... ... ... ... Абайдың исламиятқа қатысы мәселесі.
М.Мырзахметұлының «Мұхтар Әуезов және ... ... ... ең ... да ... ... ... – «Абай мұрасының
Шығысқа қатысы М.Әуезов зерттеуiнде» болса, осы тараудың зерделеу, ... ... мен ... ... ... ... исламиятқа қатысы» туралы
мәселе деуге болады. Абай дүниетанымы қалыптасар кезең  қазақ жерiнде Ислам
дiнi өрiстеп тұрған жағдайда болатын. Автордың осы ... ... ... ... емес. Себебi, мұның М.Әуезовтiң «Абайға ... ... басы ... дiнi» ... аталы сөзiнiң сырын тану үшiн
қажеттiгi бар. Ғылым мен ... ... сан ... мен ... ... еткен М.Әуезовтiң әрбiр өзектi ойының түп-төркiнiн тереңдеп
айта беруге мүмкiндiгi де бола бермегенi белгiлi ғой. Бiле бiлген ... мен ... ... мен ендi ғана «өсiп-өнуге мүмкiндiгi бар»
ұрық  күйiндегi мәселенi «мәпелеп» таба бiлу де үлкен өнер.  М.Әуезовке осы
тұрғыдан қарыздарлығымыз ... ... ... М. ... айтпақшы,
«...сол кезең жағдайына байланысты Абайдың ... ... ... ... ... осы ... ұзақ жылғы зерттеуден туған ойларын
қорыту, келешек зерттеулерге адастырмас бағыт берер тезистiк ой-пiкiрлер
желiсiн ... ... Ал ... Абайдың исламиятқа қатысын өз
тарапынан, өз ... ... ... онда оның ... 1934 ... «Абай ақындығының айналасы» ... ... ... ... ... ... жай оқырмандық қызығушылықпен ғана емес,
зерделi оймен терең үңiлуiне  тура келер едi. Оның ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерiндегi ой
желiсiмен адаспай жүрiп танудың өзi оңай емес.
Абайдың исламиятқа қатысы туралы М.Әуезовтың қорытқан ... ... ... ақылдың шартты дiнi». Әркiм де ерiксiз ойланып қалады:
ол неге шартты дiн, ақылы неге сыншыл, нәтижесiнде ... дiн ... ... сырын анық, ашық таратып айту – ғылымға қажет тiрлiк. М.Мырзахметұлы
осы мiндеттi мойнына алған, әрi сәттi де жемiстi нәтиже ... ... ... ... ... ... ... сөз болатын аса
күрделi дүниетанымдық мәнi бар ұғымдардың бiрi– жан ... ... ... ... дәл осы ... Абай дүниетанымын тануға әрi М.Әуезов
жасаған тезистiк ойдың мәнiн түсiнуге мүмкiндiк бередi.
Жалпы, Абай дүниетанымындағы жан ... ... ... ... ... кемшiлiк те емес шығар. Мүмкiн бұл бiздердiң
жанның шын сырын бiлмегендiктен жасаған шектеулiой-түйiнiмiз болар. Адамның
асыл да ... ... ... ... болмаса, жанымыздың дәл осы
Тәңiрден ... сый ... ... тiресе
керек. Тiптi, Абайда ... ... ... ... ... ... процесiмен пайда болатын рухани құбылыс ұғымындағы жан
сыры да қазiргi тәкаппар түсiнiгiмiз ... ... ... ... ... ... Құдайдың құдiретiнсiз болды дей
аламыз. Әттең, осы мәселенi  таратып айтуда ұлы Абайға ... ... ... ... жан сыры жайлы мол танымы мен ой ... ... ... ұғымдары ғана сөз болғанын ескертiп» кеткен. Сондықтан
да М.Мырзахметұлы өз ойын : ... ... бұл ... ... ... ... ... үнемi ойда ұстауы керек-ақ»  деп
түйедi.
3. Автордың Абай ... ... ... ... ... ... дiнi – сыншыл ақылдың
шартты дiнi» деген тезистiк пiкiрiнiң соншалық бiлгiрлiкпен айтылғанын
ендiгi жерде ... ... ... ойларына үңiлу арқылы таратып бағады.
Автор Абай шығармаларындағы  хауас жайлы мәселенiң әлi күнге ... ... ... ... ... Ал сөз бола ... жағдайда олардың
хауас сөзiнiң мәнiн аша алмаған жағдайын айтады: «хауас жайлы ... ... ... тани оқымаса, Абай шығармаларында
көтерiлген пiкiрлердiң ... ... ... ... кетудiң
өзi қиынға соғатынын ... ... ... ... ... ... ... қасиеттi әрекетiмен тығыз байланысы Абай
шығармаларында молынан көрiнiс тапқан. ... Абай ... ... әртүрлi (үш түрлi) ұғымдарындағы мән-мағынасына терең талдау
жасайды. Ұлы ғалым ... қана ... ... ... хауас жайлы ой-
пiкiрлерiн шығармаларында шашыранды түрде берiп отырған. Осы орайда ғалым
М.Мырзахметұлының ерен ... ... ... ... ... жайлы танымын күнделiктi өмiр тәжiрибесiнен ғана туындаған
құбылыс деуге келмейтiнiн ... ... Абай ... хауас мәселесiн ерекше мән бере
қарастыруын М.Әуезовтiң өзi  ғайыптан тiрiле қалып ... ... ... ... ... ... ... ұлы ғалымның өз еркi өзiнде болса
әрi уақыты жетiп жатса, Абайдағы хауас мәселесiн тезистiк ... ... ... қайырмас едi. М.Әуезовтiң еркiнен тыс ... ... ... өз ... өтеген деп батыл айтсақ болады.
Абай танымындағы хауас мәселесiнiң өзектi болатыны – оның еңiргелi iлiм –
дүниенiң ... мен ... ... ... ... ... ... М.Әуезовтiң бел шешiп, бiлек сыбанып дегендей,
кiрiспеуi мүмкiн емес қой. ... сол ... ... ... ... ... ... себебiн М.Мырзахметұлы өз тарапынан айтып өтедi.
 Абайдың хауас жайлы ... ... ... ... ... ... ... деген сөз жеңiл» өлеңiнде, яғни үш-ақ
шығармасында нақтылы көрiнiс тапқан. Ал басқа шығармаларындағы ... ... ... ... жол ... ғана ... ... ой-пiкiр
ұшқындарын М.Мырзахметұлы өз iзденiсiмен тауып, зор танымдық ... ... ... ... ... ғана ... ... бiр кiсiдей бiлемiн деген адамның өзi ақын
шығармаларындағы үш ... ... ... тұра ... ... ... ... ұғымының мән-мағынасын дәлдеп тани түседi. М.Мырзахметұлы
Абай ... ... ... ... ... ... заһирилердiң сырын
танытумен бiрге осы ұғымдардың ақын ... ... ... да ... ... Мәселен, ақынның жиырма
жетiншi қарасөзi үш сүюдiң құрамындағы бiрiншi сүюдi, яғни Алланың ... ... ... ... ... ... ... туған екен.
Абай Сократ нанымы ретiндегiосы сөзiнде хауаси хамса заһиридiң (сыртқы бес
сезiм) пайда болуын тiкелей ... ... ... деп ... ... он ... ... өзге де төл шығармаларында жаңағы хауаси
хамса ... мен ... ... ... пайда болатынын да баса
айтады. Абайда сыртқы бес сезiм мен сананың ... ... ... ... ... ... ... атынан айтып, ал ақынның өз
шығармаларында адамның саналы өмiрiмен ... ... ... көпiр iспеттi хауаси хамса заһиридi кәсiби құбылыс деп тануын
М.Мырзахметұлы Абайдың өзiндiк төл тума ойы деп ... Бұл — ... ... ... ... ... ашу барысында ерекше мән ... ... бiр ... ... адамзат қанша ақылды, мықтымын дегенмен, Абай айтпақшы,
Тәңiрiнiң жасап, дайындап берген ... ... ... соны ... ... ... ... келедi. Адамзат өз жаратылысы мен әлем сырын
барлық заңдылық, құпия сырымен терең танып, Жердi қойып көкке шарлап ... ... ... ... ... ... ұлық ... тұра алмайды.
Егер адамзат мықты, тым ақылды болса, неге дайын тұрған Марсты жер-жұмаққа
айналдырып, еш ... ... дәл ... жаңа ... ... Адамзатта дәл осындай ақыл-ой, күш-құдiрет, қауқар болмаған соң,
Абайдың:
Ақылмен хауас (Жаратушы) барлығын
Бiлмейдүр, жүрек ... ... ... ... ой ... көп ... ... абсолюттi ақиқаттың
өзi деп қабылдасақ болар. Әрi ақын осы арада адам өмiрiндегi жүректiң
айрықша мәнiне ... ден ... ... ... ... хауас жайлы ұғым мен ... ... мән бере ... ... емес.
Өйткенi, хауас  ұғымы кең тұрғыдан қарар ... ... ... және осы ... ... өзгерiс сырымен ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... де сабақтасып жатады. Демек, хауас жайлы ұғымдар
сырын жете ... ақын ... ... да ... тану ... ... отыз сегiзiншi қарасөзiнде ұшырасатын хауас салим (табиғи
денi сау сезiм мүшелерi) хауас жайлы ұғымның хауаси хамса ... ... ... ... ... ... ... ең соңғы
қолданысы. Әрi екiншi қолданыстағы ... ... пен ... хауас салимнiң
мағыналарында iшкi байланыста болған жақындық бар. Мұны ... ... ... ... ... балама ретiнде
әңгiмелейтiнi  отыз сегiзiншiқарасөзiнде айқынырақ көрiнедi» деген арнайы
ескертуiнен байқаймыз. Ал ақын ... ... ... ... сыртқы
сезiм мүшелерiн түгел қамтыған мағынада ... ... ... ... ... өлеңiнде арнайы атап айтатын екiншiқолданыстағы хауас сөзiн ... ... ... он ... ... ... Түп ... кәмәлат ғазамат деп бiледi. Себебi,
хауас пен хауас салим — iшкi, сыртқы сезiм мүшелерiнiң ... ... өз ... ... рақым, әдiлет қасиеттерiмен бiрге бәрi қосылып
Алланың бойында бар он сипат ретiнде суреттеледi. Ақын ... ... ... ... қашанда өзiндiк төл таным басым түсiп
жатады. Ол ғалым М.Мырзахметұлы жазғандай, шариғаттың ... ... ... ... ... пайдаланып келiп, өзiндегi өмiрлiк мұратына
айналған толық адам ... мен ... ... ... ... ... Демек, ақындағы дiни насихат секiлдi көрiнетiн отыз
сегiзiншi сөз ... ... ... ... төл тума ... талқылау әрi таныту болып шығады. Ақындағы дүниетанымдық
мәнi зор осындай ойлар ... ... ... бiр ... ... танылмас едi әрi күмәндi ойларға негiз болар едi. Абай дiн
ғұламалары -  муткалиминдердiң хауасты (Жаратушыны) танытуда ... ... ... ... ... ... Абай да ақылды зор құрал көрiп, сол
арқылы Жаратушыны толық танып бiлуге әжептеуiр әрекет ... ... ... ақын ... ... ... ақылдың шектеулi мүмкiндiгiн
мойындап, ықылас, ниет, сүю ... ... ... иек ... ... шара жоқ. ... ... дейiн адамзат қауымының
небiр ұлы ойшылдары ... өзiн ... оның ... Әлем мен ... таңғажайып туындыларын түгел танып бiткен жоқ. Абай осы ұлы ақиқатты
айту арқылы ресми дiн ... ... ... ... дiннiң
шарттылығын танытады.
Ақынның басты ... ... «Ол ... моральдық
философияны барлық жайдан жоғары қойды» деген ойымен түйiндеп танытқан.
Ақын жан ... ... ... ... ресми дiн шеңберiнен шет шыға
бередi де, үш сүю, ... ... ... мұраты
мұсылмандық емес, адамгершiлiктi насихаттау ... анық ... да ... ... ... қатысын зерттеу барысында «Абайдың
дiнi – адамгершiлiктiң дiнi» деген байлам жасаған. ... ... ой ... таным кеңейту болғанмен, оның нәтижесi оқырманына
адастырмас жүйемен жетсе ғана ... ... ... ... ... ... тарата түсiндiрiп, ақын
танымына молырақ ... ... оның ... дiнiн»
екiншi кезекте қарастыруын бiлгiрлiк деп қабылдаған жөн. ... осы ... ... биiк тұғырлы адамгершiлiк ... ... ... ... ... жеткiзедi.
М.Әуезов – Абайтану ғылымының биiгiнде тұрған ... ... ... Абай ... мен ... ... ... қазыналы кенiмiз
екенi талассыз. М.Мырзахметұлы – табысты ғалым, жаңалығы мол зерттеуші. Ал
М.Мырзахметұлы ... ... ... ... алып,
ғұлама ғалымның өз сүрлеуiмен ... ... ... Шiркiн, әр
ұстаздың үлгермеген, кейде өз ойын таратып айта алмаған, сөйтсе де ақыл-ойы
мен  жан-жүрегiнде арулап, әспеттеп ... ... дәл ... ... ... ... беретiн шәкiрт жандары мол болса ғой.
Сөйтсе де ... ... ... ... жазғандай,
кейiнгi зерттеуге “кең өрiс те қалдырып” отырады: «М.Әуезов “Абай дiнi –
адамгершiлiктiң дiнi” деген танымын өз ... ... бiр ... қуа ... ... ... оның өзiн ары ... талдай
түсуге, мәнiн жан-жақты аша түсуге бейiмдей құрады».
Қорытынды бөлім. Оқырман, жалпы көпшiлiк ... Абай ... ... ғана ... ... Абай ... ұғу
М.Әуезовтiң iзiмен М.Мырзахметұлының зерттеуiн оқу барысында жеңiлдей
бередi. М.Мырзахметұлының ақын ... ... ... мен ... жүйелi жолмен танытып, түсiндiрудегi еңбегi зор. Оқырман
М.Әуезов зерттеуiнен барлай алмаған ой қазынасын М.Мырзахметұлы ... ... тани ... ... мына ... нақтылы
айқындалуын қараңыз. Абай отыз сегiзiншi сөзiнде ... ... ... ... ... ... жиырма
жетiншi,  отыз сегiзiншi сөздерiндегi пiкiрлерiнен «Абай үстiрт қараған
кiсiге дiншiл ақын ... әсер де ... Ал ... ... ... ... көп сипаттарын оқушысына баяндап бередi.
Сол баяндауында ... ... ... ... ... ... ... Осы «екшеп терумен» мәлiм болған үш қасиет – ақыл, әдiлет, рахым
ақында жәуәнмәртлiк деп ... ... ... үш ... ... кiсiнiң кiсiлiгiн арттыра түседi.
М.Мырзахметұлы ақынның отыз сегiзiншi сөзiнде бiр-ақ рет ... ... ... ... ... ... ... барын жазады. ... оны ... ... жас жiгiт ... және ... ... ... ұғымдарындағы парсы тiлдi сөз деп таныса, екiншiсi М.Мырзахметұлының
өзi ұсынатын XIII ғасыр ескерткiшi «Мұхаддимат ал-Адаб» сөздiгiнiң
мәлiметi бойынша ... ... ... деген сөз. Ғалым: «әуел баста жәуәнмәрт жалпы
мораль философиясын танытатын этикалық ... бiр ... ... келген тәрiздi» деген болжамын ұсынады. М.Ш.Шералиевтiң «жувонмард»
сөзiнiң түп төркiнiн түркi тiлдес ... тума ... ... ... ... ... болған.
М.Мырзахметұлы Абай дүниетанымын тану барысында М.Әуезовтiң өзiне
таныс болғанымен, өзгеге беймәлiмдеу ой ... дәл ... ... ... ... үзбей оқып ... ... де ... ... ... ... түйiндi ойлардың айтылу
себебi мен танымдық мәнiМ.Мырзахметұлы зерттеуiне дейiн қалтарыста қалып
келдi. Бұл ... ... тура ... ... ... отыз сегiзiншi сөзi мазмұнын баяндауда оның негiзгi өзегiн
дәл таппай, ... ... ... ... ... ... қалушылық
жиi кездеседi. Ал М.Мырзахметұлының ғылыми айналымға ... ... ... ... ... отыз ... мазмұны ой-санамызға
жеңiл жетедi әрi ақындағы ... ой ... ... болған тамырын
тапқандай боламыз.
М.Мырзахметұлы Абай мұрасының ... ... ... ... ... ... да ... М.Әуезов нравственная
личность, М.Мырзахметұлы Абай сөзiмен толық адам деп атаған адамгершiлiк
танымы – ... ... ... мәселесi. М.Мырзахметұлы ендi
М.Әуезовтiң Абайдағы мораль ... ... ... ... ... ... яғни ... личность (толық адам) туралы ой-
пiкiрдiң ақын шығармаларынан орын алу ... ... ... ... мен ... өзi көздеген бағытына аударып, мұқият әрi терең танып
оқыған кiсi М.Мырзахметұлы монографиясынан, әсiресе оның Абай ... ... ... ... ... адамгершiлiк танымның нақты сызба-
схемасын таба алады. Бұл сызба-схеманың сыры, ... ... ... ... ... ... М.Мырзахметұлының анықтауы
бойынша (әрине, М.Әуезов сүрлеуi қашан да ойда тұрады), толық адам ... ... ... ... ... ... ... Ақынның осы
өлеңде ұстанған «Адам болам десеңiз» тезисi шығыс ойшылдарының молынан сөз
еткен адамгершiлiк ой-пiкiрлерiмен бiр арнада ... ... ... ... ... тапқан «адам болу», «жарым адам», ... ... ... «адамшылық», «адамшылығының кәмәлат таппағы»,
«бенделiктiң кәмәлаты», «толық инсаният», «инсанияттың кәмәлаттығы», ... мәнi бар ... ... ойшылдарының көне дәуiрдегi деректерiмен
сабақтас деп таниды. Әрi осы сабақтастықтың зерттелу қажеттiлiгiн кейiнгi
буын ... ... етiп ... ... М.Әуезов салып кеткен
сүрлеумен жүрiп отырып, өзi де өз тарапынан көп тың ойлар ... ... ... адам (кәмили инсан) танымы мен бенделiктiң кәмәлаттығы
жолының ... мен ... ... ... ... ... ... етiп ұстанғанын М.Мырзахметұлы өз тарапынан тарата қарастырады.
Ғалым үнемi өзi Абай танымына ... ... ... ... айтып отырып,
өзiнiң зерттеу ауқымына сыймаған әрi шешiмi күрделi мәселелердi дәл ... ұлы ... ... ... ... ... ... ретiнде ұсынумен болады. Абай дүниетанымы мен мұрасы ... ... ... ... ... ... ... ойын М.Мырзахметұлы
былай түйiндептi: «Жалпы мұсылмандық шығыс ойшылдарында көп сөз ... ...... ... ... ... тамыры тереңге кеткен
түбiрлi дүниелер». Әдетте сұрақты, проблеманы мәселеден хабары бар адам
қоятыны секiлдi ... ... ... да ... ... ... зерделi зерттеушi ғана мәселе етiп қоя алады. Жалпы,
М.Мырзахметұлы ... ... мен ... ... де өз ойларын себепсiз
созып, жөнсiз көпiртiп жатпайды, қайта ... тым ... ... суын ... әр ... мен ... ... сала жазады. Әдетте ... ... сөз бен ... де сол ... ... ... ... ғалым сөйлемi тым сылаңдап, селтең қағуға, боянып шығуға ... ... әуре ... ... Мұны ... қолданған тiлдiң игiлiктi,
iзгiлiктi қызметi деп қабылдасақ болады.
Бiз кейде, тiптi көбiне Абай ... ... ... ... және ... ... ... тырысамыз. Бiз Абай дүниетанымына қатысты
қаншалық тың ой, өзгеше жаңа пiкiр айтамыз ... те, ... ... ... ... ... көрiп көзiн ашқан мәселесiнiң төңiрегiнен
табыламыз.
Ең ... ...... ... ... ... ... ойларын әртүрлi әуенде қайталаумен жүрмеген, ол М.Әуезовтiң
абайтануға қатысты ұзақ жылғы зерттеуiн ... ... ... ... ... ... ... кейiн тағы да сол М.Әуезовтiң өз
зерттеу ... ... ... ... қыр асырып, өте жемiстi зерттеу
жасаған. Бұған М.Әуезовтiң ... ... ... түйiндi ойлары
жинақталған монографиясы мен М.Мырзахметұлының «Мұхтар Әуезов және абайтану
проблемалары» атты зерттеуiн салыстыра оқу ... көз ... ... ... ... қатысты зерттеулерiнде «М.Әуезов сiлтеген
сенiмдi бағыт-бағдар жайлы ой оралымдарын еске алмай iзденудiң өзi қиын»
деген ... жиi ... ... ... ... ... ... iргелi зерттеуiн абайтанудағы тың iзденiс, ... ... мол ... ... дүние деп қабылдауға тиіспіз.
Әдебиеттер:
1. М.Мырзахметұлы. Әуезов және Абай. А., "Қазақстан", 1996.
2. М.Мырзахметов. Абайтану тарихы. А., "Ана ... 1994. ... ... Ұлы акын ... ... бірер сөз...// "Қазақ
әдебиеті".
2005, 19 тамыз
 

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
М.Мырзахметұлының абайтану ғылымдағы үлкен арнаны ашуы. «М.Әуезов және Абайдың әдеби ортасы» деген тақырыпты зерттеу нысанына алуы13 бет
Әдебиеттану ғылымына елеулі үлес қосқан ғалымдар24 бет
Биогазды алу мәселелері38 бет
Әкем абай туралы24 бет
Ірі қараны үлкен өндірістік кешендерінде және бордақылау алаңдарында бордақылау26 бет
Абайтану ілімінің қалыптасу тарихы15 бет
Абайтану ғылымы19 бет
Абайтану ғылымы туралы75 бет
Абайтанушы8 бет
Абайтануға кіріспе13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь