Фразеологизмдердің зерттелуі

Мазмұны

Кіріспе

1 Фразеологизмдердің зерттелуі
1.1 Сын есімдердің зерттелуі
1.2 Фразеологизмдердің сөз табына қатысы
1.3 Фразеологиялық тіркестердің мағына белгісі
1.4 Есімді фразеологиялық тіркестердің күрделі сөздерден айырмашылықтары

2 Сын есім компонентті фразеологизмдердің тақырыптық . мағыналық топтары
2.1 Сын есім компонентті фразеологизмдеді мағыналық топқа жіктеу
2.2 Сапалық сын есім кампонентті фразеологизмдер түр . түсті білдіретін фразеологизмдер
2.3 Сапалық мағынаны білдіретін фразеологизмдер
2.4 Көлемі мен аумағын білдіретін фразеологизмдер
2.5 Дәмі мен исін білдіретін фразеологизмдер
2.6 Қатыстық сын есім компонентті фразеологизмдер

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер
Кіріспе
Тіл мен халық – біртұтас. Тіліне қарай ұлтын тану – ежелгі дағды. Ұлттық ерекшеліктің бастысы да тіл. Халқымыздың ұлттық санасын, сапалық белгілерін айқындай түсетін неше алуан әдет – ғұрып, салт – сана, мінез – құлық, қасиет – қалыбы тілдік танымында тікелей көрініс тапқан. Өмірдің барлық саласын қамтитын ішкі мазмұн бай мағынамен көзге түсетін, тілімзге бейнеліде мәнерлі рең үстейтін, күрделі құрылым – құрылысы бар фрозеологизімдер – ана тіліміздің өзіндік ерекшеліктерін көрсететін тұлғалар. Олар тіл элементтері ілімде өзінің ұлттық нақышы мен көзге түседі.
Фрозеологизмдер сөйлеу тілінде де, жазу тілінде де көп қолданылатын құбылыс материалы. Фрозеологиялық тіркестер қай – қайсысын болмасын бәрі де алғаш халықтың сөйлеу тілі негізінде қолданылған. Сондықтан олар өмірдің барлық саласын қамтып, ішкі мазмұны жағынан өте бай болады.
Зеріттеудің өзектілігі. Қазақ халқының даналығын, дүниетаным - көзқарасын тілінде түйіндеген сыйғыза білген, сөзді үнеммен дәл де нақты қолдануды дағды еткен. Осы орайда өзінің оброздылығымен, эксперментті – эмоционалды баянаду мен көзге түсетін фрозеологизмдерді қолданып ұрпақтан – ұрпаққа мұра еткен. Тіл – ғасырлар жемісі, халық мұрасы, ұлттық құбылыс халық тілінің басқа эксперменттерімен байланысты біте қайнасып келе жатқан фрозеологизмдерді оқып, танымайынша тіл байлығын, тіл ерекшелігін толық түсіну мүмкін емес.
Қазақ тілінде есім мағыналы прозеологизмдер, оның ішінде сын есім компонентті фрозеологизмдер тілімізде түрлі мақсатта қолданылады, бірақ олар өз алдына зерттіеу нысаны болған емес. Сын есім компонентті фрозеологизмдердің морфологиялық құрлысын, синтаксистік қызыметін, семантикалық категориясын анықтап, мағыналық жағынан топтастыру, яғни олардың табиғатын ашу бүгінгі күн талабы болып отыр. Жұмысымыздың өзекті мәселесі осыдан келіп шығады.
Зерттеудің нысаны – қазақ тіліндегі сын есім конпонентті фрозелогизмдер, олардың семантикасын, мағыналық тақырыптық топтарын.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Сын есім компонентті прозеологизмдердің грамматикалық, лексикасемантикалық сипатын ашу мақсатында зерттеу жұмысы алдына төмендегідей міндеттер қояды:
 Фрозеологизмдерді мағына белгісі жағынан талдау;
 Есімді фрозеологизмдерді күрделі сөздерден айыру мәселесін саралау;
 Сын есім компонентті фрозеологизмдерді лексикасемантикалық топтарға жіктеу, әр мағыналық топқа сипаттама беру.
Зерттеу материялдары. І. Кеңесбаевтің «Қазақ тілінің фрозеологиялық сөздігінен» (1977), он томдық «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінен» (1974-1986), сондай – ақ көркем әдебиет пен халық ауыз әдебиеті туындыларынан, баспа сөз материялдарынан жиналды.
Зерттеудің жаңалығы қазақ тіліндегі сын есіим компонентті фрозеологизмдердің жеке зерттеу нысаны болуымен байланысты:
 Компонет құрамына талданды
 Көп мағыналылық, синоним, антоним категориялары ажыратылды
 Мағыналық – тақырыптық тұрғыдан топтастырылды
Зерттеудің теориялық және практикалық маңызы.
Қазақ тіліндегі сын есім компонетті фрозеологизмдерді теориялық тұрғыдан қарастырудың нәтижелері тіліміздегі фрозеологизмдерді сөз тобына қатысты жіктеп, олардың семантикалық категорияларын, мағыналық топтарын ажыратып, саралауға септігін тигізеді.
Зерттеу нәтижелерін қазақ тіл білімінің лексикология және фрозеология, грамматика салалры бойынша жүргізілетін практикалық сабақтарда пайдалануға болады.
Зерттудің әдістері. Зерттеу барысында алға қойған мақсат – міндеттерді шешу үшін мынандай әдістер басшылыққа аланжды яғни жұмыста сипаттамалы әдіс, семантикалық – структуралық әдіс пайдаланылды. Бұл әдіс бойынша сын есім компонентті фрозеологизмдер мағыналық топтарға ажырытылды.
Зарттеудің методологиялық және теориялық негізі. Қазақ тіл білімінің К. Аханов, С. Аманжолов, Х. Қожахметова, І. Кеңесбаев, С. Сәтеннова, Ә. Болғанбаев, Б. Қалиев, Г. Смағұлова сынды ғалымдарының ғылыми еңбектері мен тұжырымдары басшылыққа ашылды.
Зерттеудің құрылысы. Зерттеу жұмысы кіріспе, екі тарау және қорытындыдан тұрады. Сілтеме көрсетілген, пайдаланылған әдебиеттер мен мысалдар алынған көркем шығармалар тізімі берілген.
Пайдаланған әдебиеттер

1. Кендебаев Г. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – Алматы : Ғылым , 1977
2. Аманосолов С. 11 халық мұғалімі №4, 1940 – 1959бет.
3. Аханов К. Тіл білімінің негізі. – Алматы : местеп, 1973.
4. Сәрсебаев Р. Қазақ тілі фразеологиясы. – Алматы: қазақ университеті 1973.
5.Сыздыова Р. Қадырғали Жалаиридің Жалш – ат – тауарихаттн шығармашылық тұрақты тіркестер . – Алматы : Санат, 1996.
6. Фортунатов Ф.Ф. Сравнительное языкозноние . – избранные труды. М. І, М,1956.
7. Терентьев М. Грамиатика турецкая , персидская, киргизская и узбекская. – м. спб. 1878.
8. Мұсабаев Ғ Қазақ тіліндегі сын есім шырайларын – Алматы : оқу – педагогика баспасы, 1951.
9. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі . Морфология. – Алматы: Ана тілі, 1991.
10. Шакенов Ж. қазіргі қазақ тіліндегі сын есім категориясы. – Алматы: Ғылым, 1964.
11. Жұбанов Қ. Қазақ тілінің грамматикалық. – Алматы: Қазақстан баспасы І б. 1936.
12. Аманжолов С. Қазақ тілінің грамматикасы. І.б. – Алматы: қазақ мемлекеттік баспасы, 1938.
13. Сауранбаев Н. Қазақ тілі. – Алматы : ОП б. 1953.
14. Кеңесбаев Г. О некоторых фразеолгческих едшщах в қазахском языке 11 известие А. Н қаз. сср серия филалог и искуссив № 135 выпуск 1 – 2 Алматы – ата, 1954.
15.Қохсахнетова х. Фразеологизмдердің көркем әдебиетте қолданылады. – Алматы: мектеп, 1972.
16. Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің лексикологиясы. – Алматы:мектеп, 1988.
17. Смағұлова г.Н фразеологизмдердің варианттындарындағы Алматы: Санат, 1996.
18. Қазақ тілінің грамматикасы . - /морфология / Алматы, 1967.
19. Аханов К. Грамматика теориясының негіздері . – Алматы, 1972.
20.Кеңесбаев Г. Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі / лексика / Алматы: мектеп, 1977.
21. Смағұлова Г. Н. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық мәдени аспектілері. – Алматы: Ғылым, 1998.
22. Төлеуов Ә. Сөз топтары. – Алматы: мектеп, 1982.
23. Айғабылұлы А. Қазақ тілінің лексикологиясы. – Алматы, 1995.
24. Кеңесбаев Г. Қазақ тіл білімі туралы зерттеулер. – Алматы : Ғылым 1987.
25. Болғанбаев Ә. Қамиев Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. – Алматы: санат, 1997.
26. Аблоқов Ә. Исаев С. Ағманов Е. Қазақ тіліндегі сөз тіркесінің дамуы мен лексиколону процесі . – Алматы: санат, 1997.
27. Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі сөз тіркестері. – Алматы : мектеп, 1981.
28. Тіл тарихы және сөз табиғаты. – Алматы: Ғылым, 1997.
29. Шәкенов Ж Қазақ тіліндегі күрделі сөздер мен күрделі тұлғалар. – Алматы: Ана тілі, 1981.
30. Қайдаров Ә.Т. Қазақ тілінің өзекті мәрелері. – Алматы: ана тілі, 1998.
31. Уәлиұлы Н. Кейбір этнографизмдердің лексика – семнтикалық аясы. Ұлт тағылымдары. 2000№1
32. Сәтенова С. Әр типтес тілдердегі фразологизмдердің ұқсастықтары мен айырмашылықтары. – Алматы, 1999.
33. Қайдоров Ә. Өмірбеков б.Ахтамбердиева з. Сырға толы.
34. Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы. – Алматы: Ғылым, 1964.
35. қазақ тілі тарихи лексикасының мәрелері. – Алматы, 1988.
36. Сағындықұлы б.қазіргі қазақ тілі лексикологиясы. – Алматы , 2003.
37. Ерғаиев Т. Қазақ тілінде сөздермен сөз таптарының морфологиялық құрылымы. – Алматы, 1968.
38. Томанов М. сын есімдердің сөз табын ретінде қабілетті. 1974 №4.
39.Жолшаева М. қазіргі қазақ тіліндегі сын есімдердіәң тіркесу қабілеті Қану диссертация. Алматы, 2001.
40. Аханов К. Қазіргі сөздер және оған тән белгілер // Қазақстан мектебі, №10, Алматы, 1972 //
41. Исаев С. Қазақ тіліндегі тұрақты тіркестердің бір түрі жөнінде // Қазақстан мектебі, №9, 1965 //
42. Кеңесбаев Г. Қазақ тілінің идиолдары мен фразалары туралы // халық мұғалім №1-2 Алматы 1946
43. Сарымова К.С қазақ тіліндегі эмоцияны білдіретін фразеологизмдердің синонимдік парадигмалары // Қазұу хабаршысы филология сериясы . №6 2004 123-124б.
44. Қамбар батыр – Алмата, 1957.
45.Қыз жібек – Алматы, 1963.
46.Мұңлық – зарлық – Алматы, 1967.
47.Қазақтың мақал – мәтелдері – Алматы 1965
48.Қазақ эпосы 4-5 кітап, Алматы, 1957
        
        Мазмұны
Кіріспе
1 Фразеологизмдердің зерттелуі
1.1 Сын есімдердің зерттелуі
1.2 Фразеологизмдердің сөз ... ... ... ... ... ... Есімді фразеологиялық ... ... ... Сын есім ... фразеологизмдердің тақырыптық – мағыналық
топтары
1. Сын есім компонентті фразеологизмдеді мағыналық топқа жіктеу
2. ... сын есім ... ... түр – ... ... ... ... білдіретін фразеологизмдер
4. Көлемі мен аумағын білдіретін фразеологизмдер
5. Дәмі мен исін білдіретін фразеологизмдер
6. Қатыстық сын есім ... ... ... мен ...... ... қарай ұлтын тану – ежелгі дағды.
Ұлттық ерекшеліктің ... да тіл. ... ... ... ... айқындай түсетін неше алуан әдет – ғұрып, салт – сана, мінез –
құлық, қасиет – ... ... ... ... ... тапқан. Өмірдің
барлық саласын қамтитын ішкі мазмұн бай ... ... ... ... ... рең ... күрделі құрылым – ... ... – ана ... ... ... көрсететін
тұлғалар. Олар тіл элементтері ілімде ... ... ... мен ... сөйлеу тілінде де, жазу тілінде де көп қолданылатын
құбылыс материалы. Фрозеологиялық ... қай – ... ... бәрі ... ... ... тілі ... қолданылған. Сондықтан олар ... ... ... ішкі ... ... өте бай ... ... Қазақ халқының даналығын, дүниетаным -
көзқарасын тілінде ... ... ... ... ... дәл де ... дағды еткен. Осы орайда өзінің оброздылығымен, эксперментті –
эмоционалды баянаду мен көзге түсетін фрозеологизмдерді қолданып ұрпақтан ... мұра ... Тіл – ... ... халық мұрасы, ұлттық құбылыс
халық тілінің басқа эксперменттерімен байланысты біте қайнасып келе ... ... ... тіл ... тіл ... толық
түсіну мүмкін емес.
Қазақ тілінде есім мағыналы прозеологизмдер, оның ... сын ... ... ... ... мақсатта қолданылады, бірақ
олар өз алдына ... ... ... ... Сын есім ... ... ... синтаксистік қызыметін,
семантикалық ... ... ... ... ... ... табиғатын ашу бүгінгі күн талабы болып отыр. Жұмысымыздың өзекті
мәселесі осыдан келіп шығады.
Зерттеудің нысаны – ... ... сын есім ... ... ... ... ... топтарын.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Сын есім ... ... ... ... ашу
мақсатында зерттеу жұмысы алдына төмендегідей ... ... ... ... ... жағынан талдау;
• Есімді фрозеологизмдерді күрделі сөздерден айыру мәселесін саралау;
• Сын есім ... ... ... ... әр ... топқа сипаттама беру.
Зерттеу материялдары. І. Кеңесбаевтің «Қазақ ... ... (1977), он ... «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінен» (1974-
1986), сондай – ақ көркем әдебиет пен халық ауыз ... ... сөз ... ... ... қазақ тіліндегі сын ... ... жеке ... ... ... ... Компонет құрамына талданды
• Көп мағыналылық, синоним, антоним категориялары ажыратылды
• Мағыналық – тақырыптық тұрғыдан топтастырылды
Зерттеудің теориялық және практикалық ... ... сын есім ... ... теориялық
тұрғыдан қарастырудың нәтижелері тіліміздегі фрозеологизмдерді сөз тобына
қатысты жіктеп, олардың ... ... ... топтарын
ажыратып, саралауға септігін тигізеді.
Зерттеу нәтижелерін қазақ тіл білімінің лексикология және фрозеология,
грамматика ... ... ... ... ... ... әдістері. Зерттеу барысында алға қойған мақсат – міндеттерді
шешу үшін мынандай әдістер басшылыққа аланжды яғни ... ... ...... әдіс ... Бұл әдіс ... ... компонентті фрозеологизмдер мағыналық топтарға ажырытылды.
Зарттеудің методологиялық және теориялық негізі. Қазақ тіл білімінің
К. Аханов, С. ... Х. ... І. ... С. ... ... Б. Қалиев, Г. Смағұлова сынды ғалымдарының ғылыми еңбектері мен
тұжырымдары басшылыққа ашылды.
Зерттеудің құрылысы. Зерттеу ... ... екі ... ... ... ... көрсетілген, пайдаланылған әдебиеттер мен
мысалдар ... ... ... тізімі берілген.
1.0 Фразеологизмдердің зерттелуі
Қазақ тіл білімінде фразеологизмдерді арнайы теориялық ... ХХ ... ... ... бүгінгі күнге дейін зерттеушілер
назарына ілігіп, зерттеу обьектісіне айналып, әлі толастамай келеді. ... ... ... ... төрт ... бөлуге болды:
- ХХ ғасырдың ортасы мен 60 ... ...... фразеологиясын
теориялық жағынан зерттеудің алғашқы кезеңі.
- 60 – 70 жылдар – қазақ фразеологизмдерін классификациялау, ... ... ... ... ХХ ... ... он жылы – фразеологизмдерді, этнолингвистикалық,
этномәдени тұрғыдан зерттеу және салыстырмалы фразеология.
Қырықыншы жылдардан бері қазақ тілінің фразеологизмдері әр ... ... ... ... ... обьектісіне айналды. Қазақ
фразеологиясын тілдік тұрғыдан зеттеуге алғашқа кезеңде ... тіл ... аса ... ... ғалымдар дені түгел ... ... ... – практикалық мәселелерін І. Кеңесбаев, ... Н. ... С. ... К. ... Р. ... ... буын ... А. Байталиев, Қ. Қалыбаева, Н. Қашанова, С.
Сәтенова т.б. ... ...... ... ... арнайы зерттеп, тұжырымдар жасады.
Фразеологияны дербес пән ретінде қарастыру туралы ой ... ... ... тіл білімінде осы мәселеге байланысты зерттеудің тууына игі
әсер еткен, қазақ ... ... ... ... ... сол ... ... жазған І. Кеңесбаев болды. Академик ... ... ... білуде мағыан тұтастығы, ... ... ... ... «үш ... ... үш ... яғни табан трей отырып, бүкіл қазақ тілі құүрамындағы құбылыстарды
ең негізгі үлен ... ... Оның ...... ...... тіркестер деп аталады. Фразеологиялық тіркестер
өз ішінен екіге бөлінеді: а) ... ... ә) ... ... ... ... фразеологизмдерді зерттеуді қолға алу керектілігін атап
өтті, бағыт – ... ... және ... ... ... қатысы жайлы айтып өтеді. (2.53-59)
Н. Сауранбаев фразеологияға не жатады дегенге көңіл аударады. «қазіргі
қазақ тілі» оқулығына (1954 ж) ... ... ... Ғ. Мұсабаев та
фразеологиялық ерекшеліктерге көп көңіл бөлген. К. Аханов мәтелдер ... ... ... ... құрамында қарастырып, өзінің
«Тіл біліміне кіріспе» атты (3.22) жоғары оқу орындарына ... ... ... ... қазақ тілі фразеологиясына В. В.
Виноградовтың классификациясы ... ... ... Р. Сәрсенбаев «мақал –
мәтелдер мен нақыл сөздердің фразеологияға қатысы, бұлардың тұрақтылығы мен
эвфониялық құбылыста қолдану ... ... осы ... ... ... единицалар тобына қосып қараймыз деп атап өтеді.
Сонымен қатар тіркестердің бір ... ... ... – мәтелдердің тілік
ерекшеліктеріне тоқталады». ... ... ... ... ... 60 – жылдары
ғалымдар фразеологизмдер мен ... ... бір ме, ... не ... көңіл бөлді. Осы жылдарда жеке ... ... ... да ... аударып, сөз таптарын жүйеледі,
сөйлемдегі ... ... ... ... Ә. ... ... алғыс және қарғыс мәнді тұрақты сөз тіркестері», М. Белбаеваның
«Сұлтанмахмұт шығармаларындағы ... ... ... мен ... қорғалған Х.Қожахметовтың «Ғ.Мустафин ... ... ... ... ... ... роман –
эпопеясындағы тұрақты сөз тіркестері» ізденіс ... ... ... ... ... өзге ... берілуі және өзге
тілдердегі шығармаларды қазақ тіліне аударғандағы фразеологизмнің берілуі
жайлі тілші ғалымдар назарын аударды. ... пен ... ... ... ... көп ... ... нәтижесі он мыңнан аса
фрозаны қамтыған «қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі» шықты.
Үшінші кезең – қазақ ... жан – ... ... ... 80 ... алдыңғы кезеңдегі жұмыстардың заңды жалғасы болды. Ж.Қонақбаева
антоним фразеологизмдерді қазақ, ... ... ... ... Д.Алтайбаева фразеологизмдердің аудармадағы біргу жолдарына
(колькалау жолымен, дәл ... ... ... ... ... ... фразеологиясын зерттеуде М.М.Копленко мен
З.Д.Попованың жаңа әдісін (семейный анализ) ... ... ... Р.М.Таев пен ... ... ... ... ... ... ... сол әдіс –
компоненттердің денотатив және ... ... ... ... ... ... және орыс фразеологизмдерін салыстыра зерттеу
нәтижесінде «Қазақша – Орысша фразеологиялық ... ... ... тағы бір ... – тұрақты тіркестің тарихи қалпын
зерттеуге көңіл бөлінді. ... ... ... ... атты ... ... ... (5.) еңбегі – диахронды
фразеологиялық зерттеу.
Қазақ фразеологиясын зерттеудің төртінші кезеңі 90 – жылдардан бастап
бүгінгі ... ... ... ... Бұл ... тіл ... осы
саласында жан – ... әрі өте көп ... ... ... ... ... ... олардың шығу төркініне
талдау жасалды. Фразеологизмдердің этимологиясы мен жасалу көздерімен тығыз
байланыста жатқан ... және ...... ... он ... академик Ә.Қайдаров пен оның шәкірттерінің еңбектерінде
көрініс табады.
С.Тәтенова қазақ тілінде мал шаруашылығана байланысты қалыптасқан
тұрақты ... ... ... Ш.Сейітова өсімдікке байлалысты
тұрақты тіркестерге этнолингвистикалық сипаттама берді, ал Қ.Ғабитханұлы
наным – сенімге байланысты ... ... ... ... ... етістік фразеологизмдерді зерттейді.
Уақытында орыс ғалымдары А.А.Шахматов, Ф.Ф.Фортунатов, А.А.Потғебня
тұрақты сөз тіркестерін синтаксистік тұрғыдан ... ... ... қосты. Академик Ф.Ф.Фортунатов және оның мектебі тұрақты тіркестерді,
олардың сыңарларын сематикалық және грамматикалық белгілері ... ... ... ... ... ... өзінің «Синтакис
руского языка» /л.,1941/ атты еңбегінде тілде кездесетін құрамындағы сөздер
бір – бірінен ажырамай тұтас күйінде қолданылатын ... зор ... ... үшін емес, грамматика үшін де аса ... ... ... ... ... ... І.Кеңесбаев көрсеткен барлық
бағытта жүріп жатыр. Олар мынандай тағыттар: фразеологизмдердің ... ... ... мағынаның қалыптасуы, олардың
ішкі құрлымы, фразеологизм және ... ... ... ... жеке ... ... т.б.
1.1 Сын есімдердің зерттелуі
Қазақ тіл білімінде сын есімдер жеке – жеке ... ... ... оқу ... арналған еңбектерде айтылғаны белгілі.
Осы уақытқа дейін қазақ тіл білімінде сын есімдердің сөз табы ретінде
алатын орны, ... ... ... топтары, субстантивтенуі,
синтаксистік қызыметі, олардың ... ... ... ... бөлінді.
Жалпы сын есім категориясының зерттелуі ХІХ ғасырдан басталады. Оның
өзінде де сын есім жеке ... ... Сын ... зерттелуін
М.А.Казембектің «Түркі – татар тілінің жалпы грамматиаксы» еңбегінен бастау
керек. Профессор Н.К.Дмитриев сын есімнің морфологиялық ... сөз ... ... сын есімді тұлға жағынан негізгі және туынды деп бөлген.
Қазақ тіліндегі сын ... ... сөз ... бірі – ... сын ... жан – ... қамтымағанымен, оның кейбір жеке мәселелері
турасында дұрыс пікір айтады, ... сын ... ол өз алды сөз табы ... салыстырмалы, таңдаулы шырайына, олардың жасалу жолына тоқтайды.
(7.91)
Қазақ тіліндегі сын есімді сөз ... өз ... ... ... ... ... ... тіліндегі сын есімнің шырайлары» деген ... ... Бұл ... тіл ... ... сын ... ең бір басты
мәселесін алғаш сөз ... ... ... ... тек ... ғана ... сонымен қатар сын есімнің жалпы мәселелерін де сөз еткен.
Осы еңбеогінде тарихи кезеңдерге ... ... ... ... жұрнақтар да бірден пайда болмаған, бұлар да тілдің өсу,
даму жолында ... ... ... ... ... тоқталып, туында сын есім жасайтын жұрнақтардың кейбіреуіне
тоқталған. (8.26.)
Ғ.Мұсабаев қазақ тіліндегі сын есімді жеке сөз табы ... ... ... бар ... бірі – сын ... ... ... бұл оны
зат есімнен бөліп алуға керекті белгі екендігін, екіншісі – сын ... ... ... ... ... айтқан. Автор сын
есімнің өз алдына сөз табы ... ... ... да ... ... ... жоғарыда аталған еңбекте сын есімде төрт түрлі сипаттың барлығы:
1) Лексикалық мағынасының болуы;
2) Шрай жұрнағының -рақ, -рек, - ті ... ... Зат ... тән ... – жалғаудың тіекелей қосылмайтындығы;
4) Сөйлемде анықтауыш мүше қызыметін атқаруын, егер осы төрт түрлі
белгісі бір ... ... ... онда сын есім ... егер бұл ... онда сын есім болмайтынын, сын есімге ... ... ... ... жылы ... ССР ... Тіл мен әдебиет институты дайындап
берген қазақ тілінің жоғарғы оқу орындарына арналған кітабі басылып шықты.
Мұнда да сын есім өз ... сөз табы ... ... Оның сын ... ... ... ... тіліндегі сын есімнің негізгі мәселелерін
қамтып, оны дұрыс түсіндірген.
Кейінгі шыққан ... ... ... ... еңбектерде де
А.Ысқақов сол көзқарасты ұстанады. Ғалым сн ... ... ... ... ... ... ... жолдарына, шырац
категориясына тоқталады.
Ахмеди Ысқақовтың «қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... ... жетістік. Алғаш рет жүйелі түрде сөз таптарына
тән сөз ... ... ... ... ... мағыналары бөлек сипатталады. (9)
Сын есім туралы жазылған келесі бір еңбек – ... ... ... сын ... ... атты ... ... сын есім
мәселесінде айтылған бұрын – соңды пікірлерді қамти отырып, бүтіндей
қазіргі ... ... сын еісм ... ... жүйеге түсіріп айту
мақсаты көзделген.
Автор түркі тіліндегі сын есім ... ... ... ... ... ... ... сын есім категориясының ХІХ ғасырдан
бастап зерттеліп келе жатқаны айтылады. Яғни ... ... ... ... ... ... ... т.б. ғалымдар еңбектерінде берілген ... ... ... ... ... сын көзбен
қарайды. (10.28)
Автор сын есімді категория ретінде танып, оның белгілерін көрсетеді.
«Сөз табы ... ... ... ... ... ... ... жағынан жекелеген сөздердің лексика – ... ... Сын ... мағынасы – заттың алуан білдіру
2) Сын есімнің морфологиялық белгісі – шырай формаларымен өзгеруі
3) Сын есім зат есім мен ... ... ... ... ... сын ... шырайларына, жасалу жолдарын көрсетеді.
Синтаксистік қызыметін талдайды. Тіпті сын есімнің ... ... сөз ... ... сөз ... ... ... ғалымдар А.Байтұрсынов пен Қ.Жұбановтан бастап,
тіл білімімен айналысқан ғалымдардың бәрі ... әр ... ... ... мағынасын, басқа сөз табына жасалуы, сапалық және қатыстық сыны
туралы сөз қозғаған.
Қ.Жұбановтың 1936 ж жарыққа ... ... ... ... ... онда ... ... құрылысы әңгіме болады. Сөз тұлға,
түп мүше, жамау мүше, түбір, туынды негіз қосымша ... ... «-қы, -кі, -ғы, -гі» ... ертетін күн, жаз, жыл, мезгіл ... ... ... сын ... (11.151) ... сөздің сыртқы мен
ішкі мазмұнына терең мән беріп, ... ... ... ішкі ... ... әкелетінін түсіндіреді.
Профессор С.Аманжолов сын есімді мағынасына қарай екіге ... ... (көк, ... ... ... және ... сын ... блалы). Қатыстық
сыны жұрнақтар арқылы басқа сөз таптарынан жасалады. Туынды сын есімдер ... сын ... сан ... сөз ... ... ... ... көрсетіп кеткен. Зат есімнен сын есім тудырушы жұрнақтар: -лы, ... -ді, -сыз, -сіз, -шыл, -шіл. Сын ... сын есім ... ... -шіл (ақшыл, көкшіл). (12.61)
Профессор Н.Сауранбаев сын есімді өнер сыны, сыр ... ... ... сыны деп ... ... Сыр сыныа түбір сөздерді жатқызады,
қатыстық снына заттың ... ...... белгісін, өзгешелік,
ерекшелік қасиетін білдіретін туынды сын ... ал өнер ... ... ... жұрнақтары арқылы жасалған сындарды салыстырмалы сынына –дай, -дей,
-тай, тей ... ... ... ... сын ... топтастырады.
(13.93)
Сонымен сын есімнің өз алдына сөз тобы ... ... тілі ... пікір тудырған емес. Бірақ бұдан сын есімнің барлық ... сыры ... ... онда сөз ... ... ... деп ... Сондай мәселенің бірі, сын есімнің фразеологиялық тіркестердің
компонентінде қолану ерекшелігі.
1.2 ... сөз ... ... тіркестердің мағына белгілеріне тоқталмас ... сөз ... ... ... бір – екі ауыз сөз ... сөз ... ... жүйелеу жайлы пікірлер тілді
зерттеушілер тарапынан айтылып жүр. Бұл ... ... ... назарын да
тыс қалмаған мәселен Кеңесбаев Г. (1977), Қайдаров А., Жайсақова Р. (1979),
Болғанбаев Ә. (1988), Қожахметова Х. (1972), ... Г. (1993) ... ... ... бір сөз табына қатысын тілге тиек
етеді.
І.Кеңесбаев фрозеологизмдерді сөз таптарының ... ... деп ... ғана айтуға болмайтынын айтты./14,27/
Фрозеологизмдердің сөйлем ішінде басқа сөздермен байланысқа түсіп, өз
мәнін ... ... бір ... ... ... белгілі бір сөз табына қатысты екендігін Х.Қожахыметова ... ... ... сөз ... қарай шартты түрде болса да ... ... ... топтастыруда қазақ тілшілері бір – бірімен алшақ
кете қоймады.
Ә.Болғанбаев «фрозеологизмдерді ... ... ... ... ... заттық мағыналы фрозеологизмдер, үстеу
мағыналы фрозеологизмдер» деп төрт ... ... /16,11/ ... бір сөз табына жатқызу мәселесінде компоненттер ... ... ... табиғатына синтаксистік қызыметіне көңіл бөлу
керектігін айта келіп Г.Смағұлова алты топқа ... 1. ... ... 2. Есім ... фрозеологизмдер. 3. Үстеу мағыналы
фрозеологизмдер. 4. одағай тұлғалы фрозеологизмдер. 5. Әр ... ... ... ... 6. Сөйлеу дағдысына ... ... бір сөз ... ... ...... пікірлерді ескере отырып, төмендегідей топтарды ... 1. ... ... ... 2. ... фрозеологизмдер. 3.
Үстеу мәнді фрозеологизмдер. 4. ... сөз ... ... ... сөз ... ... ... оның ішкі мазмұны ...... ... айқындай түсуге болады.
Фрозеологизмдер сөйлемде басқа сөздермен ... ... ... «сөз табының» категориялық ... ... ... сай ... ... ... «көк ми» ... «адам»
сөзімен бірге келіп, оның /адам/ анықтауыш қызыметін атқарып тұр. Енді
фрозеологиялық тіркестердің мағына ... ... ... Фрозеологиялық тіркестердің мағына белгісі
Тілдердің негізгі тұлғасы сөз және сонымен қатар синтаксистік саланың
басты единицасы сөз ... – міне ... сын ... ... ... оның ... ... анықтауға
көмектеседі. Есімді фрозеологизмдердің мағынасы жеке ... тән, ... да, ... сыңарлардың мағынасымен және сөздердің тіркесу қабілеті
туралы міселемен тығыз байланысты. Осы ... ... ... кейбір белгілерімен жақындасса, енді бір белгілерімен олардан
алшақтайды. Есімді фрозеологизмдер мен сөздер атқаратын ... ... ... көп ... ... т.б./ ... ... мұндай арақатыстылық белгілі мөлшерде ... ... ... ... өмірінің кеңдігі – олардың тілдегі жан –
жақты қабілеті, бір жағынан, қолдану процесінде морфема қызыметін ... ... ... яғни ... ... ... Сөздің осындай көп қызымет атқаруға икемділігі тіл құрлысында
орталық тұлға ... да. ... ... ... сол, ... ... құраушы сыңарлар мағынасымен тікелей немесе жанамалай
байланыста болады, ... ... ой, ірі ... ... көз, ... қас т.б.
Бұлар үшін фразеологиялық мағынаға топастырылады, екі сыңардың мағынасы
бүтін ... ... ... тіркестер бір сыңарының фразеологиялық
мағынаға өрістеуімен қалыптасады. Сыңарлардың жеке мағыналарының , ... ... ... ... ... ... ... Екіншіден, бір
бүтіннің мағынасының дәлелдемесі бар ... ... ... ... бөлшектенбей тұтас күйінде ұғынылады, мысалы: қара
дүрсін – нақты емес, қара жаяу – ... тірі ...... ... ... да ... ... мағынасы сөз тіркесінің астарлы түрде ұғынылатын
ішкі түсінігімен байланысып жатыр.
Тіркесті құраушы сөз – сыңарлар лексикалық мағыналарын ... ... ... ... ... қолданылатын тұтас тұлғаның құрамды
бөлігіне айналады. Мысалы, мынадай сыңарлар: суық су, ашық күн, ... ... ... ...... ... төмендегі факторларға
сүйенеді: 1) тілдік ... осы ... тек осы ... ... тұрақты
наминативті мағынасында кездесуі, оның тұрақты бір қасиетін көрсету; 2)
заттың ... ... ... ... болатын нұсқа – үлгі
көлемінде сөздердің лексикалық байланыста боолуы; 3) ... ... ... ... ... ... боллуы; 4) осы
ұғым көлемінде мағыналары өзара тіркес құрауға қабілетті болуы.
Қайсібір ... ... ... ... ... структуралық құрлымда
болады. Кез келген сала оған тән ... ... ... ... және ... ... болатын қатынастар жиынтығынан
тұрады. Сыңарлардың мағынасын тауып ... ... ... бола ... кейбір компоненттердің мағынасы осындай: ұзын құлақ - өсек, ...... ... ... ... тіркестердің компоненттері жалғыз –
жарым /бір ғана сөзбен немесе бірнеше/ сөзбен «су» сөзі «қараңғы», ... ... ал ... сөзі ... ... сөзі «уайым» сөздерімен ғана
тіркес құрайды.
Сөздердің фразеологиялық тіркестерде ... ... ... тек сол ... тіркес құрамында ғана ... , ол ... ... ... ... тән ... емес, ол
мағынаға барлық сөздер ие болып фразеологиялық ... ... ... фразеологизмдердің табиғаты осындай, құраушы сыңарлар тек белгілі
бір есімді фразеологиялық трікестердің ... ғана ... ... ... ... ... ... ну орман, шырт ұйқы, оймақ
ауыз, тұлдыр жетім т.б. Мұнымен ... бұл ... ...... сөздермен
ғана тіркемеді. Сөздерді мағынасына байланыссыз бір – бірімен қатар айтып
тіркес жасай беруге болмайды.
Сөз ... ... ... ие ... келіп
фразеологиялық тіркес жасамайды ... ... бұл ... ... ... құрамын да ие болады, өйткені ... ... ... ... ... емес/ мағына болып табылады
/сыңарлар ғана ... ... ие/. ... ... гамматикалық
байланысқа, лексикалық тіркескіштікке қатыссыз болатын сөздердің ерекше
байланысы Сын есім ... ... ... иек, ... іңір, қысыр
сөз сияқы есімді фразеологиялық тіркес құрамындағы сыңарлар талғаусы қатар
тұрып тіркес құрау түркі тілдерінің елеулі ерекшелгі.
Фразеологиялық ... ... ... ... синтаксисік
тұтастық та ерекше. Бүтін тіркестің компоненттерінің аралық байланысының
тұтастығы мен ... ауыс ... оның ... бір ғана мүше қызыметін
атқаруына ... ... Бұл ... ... ... ... компоненттері арасында боатын ішкі ... ... ... бір – ... тұрақты тәуелділігі, осы фразеологиялық
құрам үшін бір – біріне қажеттілігі.
Фразеологиялық байланыстың мәні фразеологиялық ... ... ... ... ... ... ... сыңарлары толық мағынаға
ие, яғни мұнда тұтастық пен мағына бірлігі бар фразеологиялық байланыстың
өзі осы емес ... ... ... «сөз ... астарлы
мағынасының болуына байланысты, ал «даяр күйінде ... ... ... байланысты құраушы сыңарлар мағыналарымен байланысы,
құраушы ... және ... ... ... астарлы мағына да,
бүеін құрам да жоқ.
Мынадай фразеологиялық тіркестер: дәмді пікір, аш ... ... ... жур, ауыр ... сөз т.б. бір ... ... ... мәселесіне келсек, бұлардың бір сыңыры өзінің
тура мағынасын сақтап, екіншісі жаңа ... ... ... ... ... ... ... мағынада, астарлы түрде
қолданылған. Мұнда бүкіл ... ... ... ... ... сөздердің мағынасымен байланысты, олардың ... ... ... ... ... мағыналарын ойдан тыс
қалдырсақ, онда олардың фразеологиялық екендігін де, ... ... ... ... Бұл ... ... пен қатар/тіркестер
құрамындағы сыңарлар мағыналық дербестігін екеуі бірдуй тодық жоғалтпай, ал
граматикалық ... ... ... ... ие ... – эксперессивті қызмет те бар.
Фразеологиялық тіркестердің мағыналық құрылымы өзіне лексикалық
синоним ... ... ... құрылымымен ешқашан толық сәйкес келмейді.
Тұтас мағына фразеологиялық тіркестердің сыңарларының толық ... ... ... ... яғни ... ... дегеніміз толық келтірінді
мағынаға өткен мағыналары бар сыңардан тұратын фразеологиялық тіркестердің
құрылымдық мағынасының ... ... ... ... ... әлсіреуімен қатар араларындағы синтаксистік қатынастары да
әлсіреп, көмескіленеді.
Енді бір ... ... ... ... бір ... ... ... да, екіншісі келтірінді мағынада ... ... ... осы ... ... ... ... тура
мағынасының өзгеруін, келтірінді мағынаға өткендігін барлық уақытта негізге
алып отыру қажет. Фразеологиялық ... ... я ... астарлы
семантикалық тұтастығы олардың қажетті белгісі. Фразеологиялық тіркестер
өздерін құраушы сыңарлардың ... /бұл ... ... ... дәрежеде көрінгенімен де/ ... ... ... ... ... ... ... сыңарларының я
сыңарларының тура мағынасының келтірінді, туынды мағынада ... ... ... ... ... ... тұрғысынан, белгілі
дәрежеде дербес мағыналары әлсіреп ... ... ... яғни ... ... ... ... кейбір түрінің номинативті қызметімен
қатар эмоциальды және ... ... ... ... ... ... болады, қайсібір астарлы, оброзды мағанада, енді
біреулерінің мағынасы ... ... ... сыңарлары» тұрғысынан
фразеологиялық мағынада қолданылады, белгілі болады. Тілде тіркескен ... ... ... фразеологиялық тіркестердің есімді сөз
тіркестеріне өте жақын бір түрі ... ... ... : ... тау,
асқар бел, қыпша бел, пісте мұрын, ьтдай дала, айдай әлем т.б. ... ... ... ... бір ... бірнеше сөздермен ғана теіркесінде
белгілі болу – осы құрамның сыңарлары ... ... ... бар ... ... ... орай жаңадан тіркестірілгенін
қуаттай алмайды, өйткені белгілі бір даму ... ... ... ... ... көріністерін сырттай сақтап тұрғанымен /мысалы, салыстырсақ : асқар
тау – биік тау/ мұндай ... ... ... құрамдарының
тұрақтылығын сақтаған, қалыптасқан даяр құрылысқа жеткен. Құрамдары бір-
біріне тәуелділікте де, барлық жағынан ... ... ... ... ... ... көрінісі сол – құрамның мүшелері негізінде туатын
мағына. Сондықтан да ... ... ... ... ие ... осы ... ... басқа бір сөздің мағынасымен
тұрақты астарласып, тек сол сөздердің қатарында анық болады. Жеке ... ... және т.б. ... ... мәнге өтуі, келесі тіркесетін сөздермен тұрақты құрамын
өзгертпей қалыптасып кетуі, ... ... ... ... ... ... байланысты.
Есімді фразеологиялық тіркестерге, әсіресе, сын есім компонетті
фразеологизмдерге тән ...... ... ... сөз
сыңарлар тек белгілі бір сөздермен ғана ... ... да, ... ... ... ... келеді. Оларға тән белгі –
тұрақтылық пен мағына бірлігі. Олар ... ... ... ...... ... ... процесінде жасалмай тілдің бұрыннан
қалыптасқан даяр тұлғасыретінде қолданылады. Сыңарлары ... ... ... ... бір ... ... білдіреді. Құрамдағы сыңарлардың
әрқайсысы әр басқа мағынаны емес, барлығы жиналып келіп біртұтас, бір бүтін
мағынаны білдіреді, мысылы: сұр ...... сұр ... үйленбеген, сары
табан- көніккен. Сыңарлардың екеуі бірдей мағына жасайды дегенде, олардың
мағыналарынан тікелей тіркестің біртұтас мағынасы ... ... сөз ... ... мағынасы мен ұштасып жатады, астарлы мағыналы сыңарлар
бір бүтін мағынаның көрніуіне себепші болады, мысалы: аш қарын – аш ... дала – ... ... дәмді пікір – ұнамды, құнды пікір, тар жол ... мол жол, ... бата – ... ... т.б. бір ... мағына жасаушы
да, екіншісі экспресивті мәнді, ... жуан ... ... сөз, судай жорға
т.б.
Фразеологиялық тіркестердің мағынасы тілдік өлшем болып табылады,
өйткені ол ... ... ... ... ... ... ... меншікті бекітілген және олардың обьктивті мән-мазмүны, міне ... ... ... және ... да ... ие, ... қолданылуға
өте икемді. Демек сын есімді фразеологизмдер белгілі бір ұғымның бірден-бір
атауы емес, олар ... ... ... ... ... атқарады.
Сөздердің өзара тіркесу қабілеті әр түрлі: кейбір сөз аз ... сөз көп ... ... сөз тек бір ... тіркеседі. Мысалы, сын
есім көбінесе зат есімдермен тіркеседі де, етістікпен сирек тіркеседі.
Бірқата ... тобы тек ... ... ... ... ... олардың көмегімен басқа фразеологиялық тіркес жасауға
болмайды. Мысалы, көк ми, сор ... тоң ... ... ... ... ... ... сөздерден құралады. Анықтауыштық қатынастағы сын
есімдер мен зат есімдер тобы әр ... тоб ... ... ... ... сөз тіркестері қызыл кеңірдек, құуыс кеуде, ұзын ... жуан ... ... арам тер т.б. ... ... құраушы сыңарлардың бүтін
мағынада үлесінің жартылай да, толық та, болотыны сияқты бүтін ... көк ... ... көк ... ... қара ... кедей т.б./
қатыссыз мағынада қалып, тек оның ... ... да ... ... ... қоныш»- маруа, сияқты тіркестің құрамын анықтап,
сыңарлар сөздерініңбастапқы мағынасының дербестіктерінен ... ... ... ... та ... ... ... білдіруде тек өзара тәуелді екі сыңар ғана
қатысады: сары кідір – орта жасқа келген адам; кәрі тарлан – ... ... осы ... ... үшін бір ... ... ... тіркестің сыңарлары арасындағы ... ... ... ... сияқты. Сыңарлар
арасындағы грамматикалық байланыс бірте – бірте көнеріп көмескілене береді,
мағынаның тауелділік ... бола ... ... бір сөз бірнеше құрамда
келіп, фразеологиялық ... ... /ақ ... – феодал, ақ саусақ –
жұмысқа ... жоқ, ақ ...... ... ақ ... - әділ ақ ниет – адал,
ақ көз – надан, ала ауыз – ынтымақсыз, ашық ауыз – ... сөз ... ... ... ... ... фразеологиялығы тек оның мағынасымен
ғана анықталмайды. Екі сыңардың екеуі де бірдей мағына ... ... ... , ... ... ... жасауға сыңарлар тікелей болмаса да жанамалай
қатысты болуы мүмкін немесе ... ... ... ... ... мәнімен жымдасып кетеді мүмкін, /тесік өкпе, ұсақ сөз, ала
көз, ала ... үсақ ... ашық ауыз т.б. ... сын есім ... ... ... ... қызметпен қатар, эмоциональды және
стилистикалық бояуы, обыразды мағынаға ие.
Демек фразологиялық мағынаның пайда болуына ... ... ... ... әсері мол. Образға негізделген көрініс тіл арқылы жарыққа
шыққанда, ондаған ұлттың ... ... ... ойлау ерекшеліктері
бірден аңғарылады. Фразеологиялық мағынаға тірек, негіз болатын нәрсе
–адамдардың ... ... ... ... ... заттар, айналадағы
құбылыстар, содан туындайтын жағыдалар ... ...... ықпалын әсер етіп отырады.
1.3 Есімді фразеалогиялық тіркестердің күрделі сөздерден
айырмашылқтары.
Тілде идиомалар, фразалар, мақал – мателдер, қоматты ... ... ... ... ... тобы ... барлық саласын
қамтып, ішкі мазмұны жағынан өте бай келеді. Мұндай орамдар адамдардың ой –
сезімін ара қатынасын, танымын ... ... ... ... ... кездесе беретін орамдардың бәрі бірдей фразеологиялық тіркестерге
шектес единицалардың көпшілігі ... ... ... ... ... ... еркін шнтакшстік тіркестері: ақ аю, ақ бидай, асау ат, ашық жиналыс,
қызыл көйлек, жылы бөлме, бұйра шаш т.б. ... ... ... мен ... ... ... мен негіздің, я негіз
бен негіздің /бірігуінен қосарлануынан, ... ... ... ... май, кәр ... боз торғай, ала қарға т.б. кұрделі сөздердің түрі
түбір мен ... ... және май, кәрі және ... ... сөз бен ... тіркестердің жігін ажырату қиындығы көптеген
тілдерге қатысты маселе екі сыңардан тұратын бір ғана мағынаға ие ... ... ... тіркестерді тіркесіп жасалған қүрделі
сөздерден айыру өте қыйын өйткені тек жазыу ... ... ... ... ... ... ... де, оқулықтарда да әр түрлі
берілген, ... ... ... күрделі сөздердің
біріктіріліп немесе сыңарларының ажыратылып жазылуы да біркелкі емес.
Күрделі сөздерде сөйлеу процесінде ... ... бар, ... ... ... Бір ғана ... атауын, яғни мағыналық бірлігі
сөйлемде бір ғана мүше ... ... мен ... ... және
т.б. белгілерімен кұрделі сөздер фразеологиялық тіркестермен, соның ішінде
есімді фразеологиялық ... ... ... мен ... келіп
араластырылғанымен күрделі сөздерге тән айырықша ... ... ... және ... ... ... ажыратады әр тілдің
өзіндік даму заңдылқтары бар. Даму кезеңдерінде сөздердің тіркесіп ... сөз ... ... дыбстық та, мағыналық та өзгерістерге
ұшырап, оның нәтижесінде бөлшектенбейтін бүтін сөзге айналуы мүмкін. Олар
сөйлеу ... ... ... даяр ... айналады ал
сыңарлаының мағыналық ... тен ... ... ... ... тұтастыққа жеткен, сыңарлар бүтінің бөлшектері ретінде ... бір ... ... жасайды. Осыған орай күрделі сөздер тұрақтысымен бір
ғана ұғымның атауы. Қара ... ... ... ... ... ащы ішек, суық торғай т.б. құрылымдық топтар номинативті немесе атауын
қызмет атқарып бір атау ретінде қолданылады кұрделі сөздерде эмоциялық ... ... ... те жоқ. ... сөздер термин сөздерге жақын. Яғни
терминдер ... ... ал ... ... обрады мағынада,
эмоциональды – ... ... ... таза ... дара ...... тән ең ... қасиет. Кәдімгі тұрақты
тіркестер күрделі сөздерге таза наминативті ... ... ... бәрі ... ... ... ... сыңдарларының арасындағы ішкі синтаксистік қатынас
/анықтаушы және анықталушы/жойылғанымен, күрделі ... ... ... – сөз ... ... ұқсастығы әр қашан сақталад ... ... ... міне ... ... ... әрбір сыңары жеке қолданылғанда білдіретін мағынасынан, мағыналық
дербестігінен ... ... ... бір ... ... ... ... сыңарының дербестіктен айырылып, келесі сөзге мүше қызметне
өтуімен қалыптасуы, немесе ... сөз өз ... ... ... білдіру
мүмкіндігінен айырылып бір ғана ... ... ... ... – оның семотикалық жақтан да бөлшектенбеуіне, тұтас ... ... ... ... байлансты жалпы алғанда сөздердің
табиғаты өте күрделі де, оның мағыналық дербестіктен ... ... өтіп ... ... ... ... икемділгінен, бі сөз табын
категориясының қызметіндегі қасиеттерін ... ... ... мысалы: боз – сын есім, ал «боз ... ... ... сын есім бола ... ... өзі шығу ... ... жолы жағынан бір сөз тіркесіне
барып тіркеледі, егер күрделі сөз кемінде екі сөздің тіркесі түрінде басқа,
олардың бір ... ... ... процессі немен байлансты.
Сөз тіркесінің лексикалану процесінің нәтижесі лекцикалық тұлғаларды
береді яғни күрделі сөдер лексикалану ... ... ... ... ... амал. Мысалы, сөз тіркестері сөз сияқты тілде ломинативті қызмет
атқарады. ... олар ... ... сөз ... ... ... тең қолданыла береді. Бүл амал сөз тудыру процесінің түсіндірме жолы
немесе синтаксистік түрі алғашында сөз ... ... ... ... ... ... және ... қызметінен /сарыбақ, қара
торғайт.б. ... ... сөз ... ... ... күрделі сөз жасалған /18, 26-28/ күрделі сөдер сөз тіркесінің
лексикалануы процесін басынан өткізуі нәтижесінде ... ... ... бар ... ... ... де ... береді.
Қазақ тілі әсіресе тәбиғи байлықтар, ауыл шаруашылғына, соның ішінде
мал шаруашылғына ... ... бай ... өмір ... ... өмір
шындығынан туған сөзді халық мәпелеп өсіріп, байытып отырады. ... ... ... тіл ... бағынып түрады,ол обоективтік заң бірақ
тілімізде біріккен кіріккен, құрама т.б. сөздердің бәрі бірдей жүйелі жазу
пренсиптеріне ие бола ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі қолданады, әртүрлі жазады. Бір тектес құбылстардың, бір
сөздердің әртүрлі жазылуы бір-біріне қарама-қайшы келуі, ... ... жоқ ... ... ... ... ... тіркес
делініп біреуінің күрделі сөз делініп, енді біреуінің тіркес деп беріліп
қалыптасуында ... ... ... жоқ. ... ... аралсуының
себептерінің бірі сөздердің бірігіп және бөлек жазылуында жатыр. Мысалы:
бір ... ... ... сөздердің ең үлкен тобын құрайтындары
бөлек жазылып жүрген: көк ... көк ... ала ... суық торғай және
т.б. тәрізді күрделі сөдер. Сондай-ақ күрделі ... ... кәрі ... ... ала ... көк бауыр, көк бас, көк серке, көктайлақ,
қаражүрек, қаратамыр, ... сары ... ... ... ... аттары/ сарысу, сарыбуын, ақшелек, көкжөтел, сарытамақ деген
көптеген күрделі ... ... ... дербестіктерінен айырылып,
күрделі сөздің бір бөлшегі ретінде танылған. Бұлар сияқты қүрделі – құрама
сөздердің таптарын тілде өте көп.
Тілде сөз ... ... ... ... ... ... ... заттар мен ұғымдарға ат беріп оларды сөздермен қатар ... осы ... ... ... ... барлығы бірей сөдердің жәй
сынтаксистік ... ... ... өзара синтаксистік қатынастарын
жоғалтқан, мағынасы жағынан грамматикалық қызметі жағынан тұтас бір ... ... ... ... ... / күрделі сөз – сөз тіркесін
өзінің басқа сөздермен жай дара сөз ... ... ... ... яғни жәй сөз ... ... ... мысалы: көк бауыр, қызыл
таңдай т.б. күрделі сөздің анықтамасына ие ... да, оны ... ... ... ... кетеді. Кейбір күрделі сөздердің сыңарларын
мағынасын сақтайды ал кейбіреулерінің ... ... ... ... ... де ... де және ... дербестігін жойғанмен де күрделі сөз түтастай бір заттың, не
құбылстың ... ... ... мен құбылстар атауы тілде былай тұрған кезде, оларға тән ... ... ... сезімтал белгісі негізінде аталады мысалы: қара
торғай, боз ... – түр – ... ... ит ... ит ... ит тікен, -
итке ұқсас, иттің қасиеттеріне сай келетін белгілеріне қарай т.б. ... ... ... ... ерекше белгілері, бір түрінен екінші
түрін айыру мақсатында т.б. тіркестірлген құрылстар ... ... ... және ... ... ... да, ... сөзге
айналған.
Күрделі сөздердің құрлымындағы компоненттербірін-бірі не анықтай, не
толықтай, не пысықтай ... ал ... ... ... ... мен ... ... болсын, саны жөнінен ... ... ... ... ... лексика – морфологиялық ... ... ... де, ... ... бір күрделі мүше, есебінде
қызмет атқарады құрделі сөздердің компоненттері не айналып, оны құраушы
сыңарлар ... ... ... көп ... және ... жоғалтады. Олар өзне тән ... ... тән ... ... жаңа ... ... ... құрамында тұрып, сөз
тудыррушы негіздің бір бөлігі ғанақызметін ... ... ... ... ... негіз болады да, ол негізінде екі түбір болады,
бірақ күрделі ... ... ... ... ... барлық
уақытта туа бермейді мысалы: құраушы сыңарлардың мағыналарынан келіп туған
мағына мына ... ... жоқ: ... – бас, ...... ... бұзаубақ, кемпірқосақ т.б. осылардың қай-қайсысы болса да күрделі
сөздер деп ... ... ... бұлардың әркайсысы, біріншіден, тұтас бір
ұғымды білдіреді, екіншіден, құрамындағы сөз ... ... ... ... қызыметі жағынан бөлшектенбей, үшіншіден, ол сыңарлар
ырғақ тұрғысынан да бір ұдай болып, ... ... ... ... ... мен ... фразеологиялық тіркестердің ұқсас
жақтарының көптігіне қарамастан семантикалық, ... ... ... ... ... жағынан әртүрлі тұлғлар.
Күрделі сөздің лексикалық және грамматикалық белгілері негізінде , ... ... сөз ... және ... ... ажырату, фразеологиялық тіркестер мен күрделі сөздердің
/ұқсастықтарынан/ қарамастан оларды көпшілік жағдайда ажырату ... ... ... ... ... м тіркестерге қарағанда күрделі
сөздерден айыру өте ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі дәрежеде көрінеді. Екі сыңар бірін – бірі керек
етеді, өзара тәуелділік, яғни бір – ... ... ... ... ... ... көк тұқым, ұзын құлақ, тесік өкпе, көк бақа,
сары ауыз, қуыс кеуде т.б./. ... ... ... ... келіп,
фразеологиялық бүтін мағына жасауда белгілі бір тура мағынадағы сыңармен
өзара тәуелді байланысы: сары бай, қысыр сөз, арам ой ... ... ... ... өте ... ... ... көк дәрі, көк сағыз, қарақұйрық, көксау, қара өкпк, көк баур, көк
кекіре, қара күйе, қызыл арша, кәрә жілік, ақ ... ... ащшы ... ... т.б. ажыратыла тұлғанану төлшемінің көрсеткіштерінің белгілері
болмаған ... ... ... ... ... ... қоңыр дауыс, қоңыр
үн, аш қары, аш өзек т.б. тілде бар тілдің қазіргі даму кезеңінде жаңа ... ... – бір ... - ... амалының үлгісімен жасалмайтын
есімді фразеологиялық тіркестер: арам ой, арам ... көк ... ... қара таяқ, көк түйнек т.б. мағына ... әр ... ... ... ... бір – ... «семантикасы» тұрғысына сай
болғанымен /мысалы: арам ой, арам питғыл/, бұл өз ... ... ... те, ... әр қайсысына меншікті семантикалық /мейлі
ол мағына сыңарлар мағынасына өте ... ... ... ... ... мен ... фразеологиялық тіркестердің
тууына негіз болған, ... оза ... ... сасық күзен, көксау, ақбайпақ
сияқты топтар тікелей атау қызметіне өтіп, ... ... ... ... ... сөз ... өткен ал бастапқа бір даму
сатысында олардың ... ... атау ... хақ.
Қазір мұндай күрделі сөздерге жарыса қолданылатын сөз ... ... де жоқ. Ал ... ... ... мағынасын толық беретін сөздер
кездесіп отырады. Аталған күрделі сөздер тобы номинативті атау қызметімен
белгілі. ... ... ... ... фразеологиялық тіркестің мағынасын, оның құрлымы мен ... ... анық ... ... образды мағына есімді
фразеологиялық тіркестің құрамымен тікелей немесе жанамалай ... ... жуан ... - ... ез адам – ... көк ... – арық
т.б. номинативтік мәнімен қатар эмоциональды және стилистикалық бояуы,
образдылық қасиет пен ... ... те бар. ... ... ... бітұтас мағынасы сыңардың немесе сыңарлардың
ттура мағынасынан ... ... ... ... мағынасынан туады,
тұтасмағына осы құрамдағы ... ... ... ... ... сипат алуы негізінде фразеологиялық тіркес болып дайын
қалытасады.
Күрделі сөздер тұтасымен бір ғана ұғымның атауы – бір ... ... ... ... ... сөздер, мысалы: көксары, қара торғай,
қара сасыр т.б. наминативті немесе атаушы ... ... ... бір – бір атау ... қолданылады. Яғни күрделі сөздер заттың
атауы ретінде тек қана номинативті қызымет атқарады. Есімді ... ... ... атауы еммес.
Күрделі сөздер, белгілі бір сөз табына қатысты болады да, сол ... ... ... ... ... ... түрленеді. Ал
есімді фразеологиялық тіркестер белгілі бір сөз ... ... ... мен
ерекшеліктерді толық түрде қабылдай алуы мүмкін. Мысалы: тесік өкпе, көк
тұқыл, қара жүрек, су жүрек, көк ми, көк ... сары ... т.б. сын ... ... сын ... ... ... осы сын есімдерге
/ұшқалақ, бейнеқор, қорқақ, мисыз, долы, көніккен/ тән шырай формаларын
қабылдайды. /19,75/
Есімді ... ... бәрі ... тек бір ғана сөз
табына қатысты болмайды, сондықтанда ... бірт ... сай ... ... ... фразеологиялық тіркестің бәріне бірдей тән қасиет
емес.
Есімді фразеологиялық тіркестің сөйлеу процесіндегі басты ... жеке ... сөз ... бере ... ... ... мағына арқылы ойды жеткізу.
Күрделі сөздерде, есімді фразеологиялық тіркестерде ... ие ... ... ... тіркестің ішінде көп мағына
беретіндері өте аз.
Есімді фразеологиялық тіркестер өзара бір – ... ... ... жеке ... мен ... болып, синонимдік қатар құрумен бірге,
өзара да түзе береді. Семантиаклық, ... ... ... есімді
фразеологиялық тіркестер, олардың бәріне ... ... ... ақ тілек – ізгі ниет; сары табан – көк тұқыл; сүр жылан – сум
адам; ұзын құлақ – ... сөз; қара ... – көк ... қара таяқ – қара
жаяу; көк ми – су ми; сары дала – мидай дала т.б. ... ... ... ... түзе ... ... ашамай сүйек – сүйек деген жалпы
атау да синонимдік сөз бола ... боз ...... ... синоним
болғанымен тұп – тура «боз торғай» емес, ит емген, қап ... т.б. ... ... ... дара сөздер /синонимдер/ басқаша атаулар жоқ,
күрделі ... жоқ. ... ... ... – синонмидер – дербес,
өз алдына ... ... ... тән ... ... мен ... бір – бірімен тек жалпы мағыналарына сай ... ... ... ...... де ... ... Мұнда антоним болатын тұлғалар әртүрлі тұлғалар. Синонимдес
есімді ... ... әр ... ... емес, бір ұғымды әртүрлі
жақтан белгілесе, есімді фразеологиялық тіркестер – ... ... ... ... ... сапалық белгісі бар тұлғалар. Бұлардың кез
– келгені синоним бола бермейді. Есімді ... ... есім ... ... ... /көк ми - ... ... құрайды: ақ ниет – қараниет; тесік өкпе ... ... ішіп ... /арам тамақ/, қара таяқ /кедей/-сасыған бай/бай/; жуан сіңір – құр
сүлдер; таза арық – ... ... ... ... ... табылатын күрделі сөздерге өзара антонимдік қатар
жасау тән есмес. ... ... ... – бір ...... сөздер:
көк жөтел, көк кептер, сары ... т.б. ... ... қатар түзей
алмаиды.
Көп қыйындықтан құтылудуң, яғни фразеологиялық тіркестер мен күрделі
сөздерді бір – бірімен ажырату қыйындықтарынан ... бір ... ... ... келтіру болып табылады. Алайда ... ... ... бірі бола ... ... екі ... құралған кісі
аттары, географиялық атаулар, т.б. ғылым салаларына қатысты, өсімдік, құрт
– құмырсқа т.б. аттары бірігіп жазылуға өте ... ... көк ... ... көк ... қара өкпе, қарабұға, сары бауыр, т.б. құрамдағы күделі
сөздерден ешбір ... жоқ ... ... ... аты ... ие болады. Мысалы: боз торғай, боз қырау, көк ... алал ... ... ақ тікен т.б.
Есімді фразеологиялық тіркестер мен күрделі сөздердің шыққан тегі –
сөз ... ... даму ... әр ... процестердің: лексикалану,
грамматикалану, фразеологиялану процестері әсерінен тұрақты құрлыстардың
әр тобына өтуі болып ... ... сөз ... ... ... та, ... те ... тұтасып бір бүтін ... ... сөз ... есімді фразеологиялық ... ... ... ... ... тұрақтылығынан есімді фразеологиялық
тіркестің мағына тұтастығы астарлығымен, ... ... ... ... ... бір даму процесінде есімді ... мен ... ... үлгі бойынша қалыптасқан бірақ қазіргі кезеңде
есімді фразеологиялық тіркес үлгісімен жаңа есімді ... ... олар ... ... ... ал күрделі сөздер үлгісімен жаңа
күрделі сөздер тобы жасала береді.
2 Сын есім ... ... ... ... ... сын есім ... ... мағыналық топқа жіктеу
Өмірдің барлық саласын қамтып ішкі ... ... өте бай ... ... ... және ... рең бертін, өзіндік құрылысы мен
белгі мағынасы болатын ... ... ... ... тілінде де, жазу тілінде де көп қолданылатын
құрылыс материялы. Фразеологиялық тіркестер қай қайсысы болмасын бәрі ... ... ... тілі ... ... ... олар ... саласын қамтып, ішкі мазмұны жағынан өте бай болады.
Тіл құбылыстарының ішіндегі ең ... ең ... сөз. Сөз ... бәріне де қатысты, тіл сөз арқылы барлық қоғамға да қызмет
етеді. Осы ең күрделі, ең қиын ... ... ... мағынасын тіл
білімінде семасиология ғылымы зеттейді.ұ(20,29)
Бәрімізге белгілі ,этнолингвистика ғылымы тіл ... ... ... ... сол ... ... байланысты тілді қалыптасы,
оның қат – ... ... ... ... ... ... сыры мол
дүниге тереңірік үңілуге бағдарлайды. Тіл тұла бойы тұнып тұрған тарих
деген сөздің мағынасын ... ғана ... ... ... ... мол ... ... сөздер мен сөзтірекестері молынан ұшырасады.
Бірақ олардың бәрі ... ...... ... да, бәрі ... ... ... бола бермеуі мүмкін.
Лексиканың басқа салалары сияқты, сын есім ... ... ... ... бойы ... қалыптасып, көпшілік
қауымға бірдей түсінікті құбылыс қатарына жаталы. ... сын ... ... ... ... ... болады.
Бұлтоптарға кіретін фразеологизмдер тұрмыс - ... ... ... ... ... ие болуында, бір фразеологизмнің ар
жағында тек халақтың ... ғана ... ... ... фактілер бар.
Сын есім компонентті фразеологизмдерді топтастыру мақсатында ғана ... ... тіл ... ... қарастырып, олардың мағына – мазмұнына
тоқталып өтпекшіміз.
Бұл жұмыста тіл білімінде ... ... сын есім ... ... бір тақырып төңірегінде топтастырып зерттеуді
негізге алаотырып, фразеологизмдерге байланысты сын ... ... ... семантикалық жағынан бір ... ... ... ... ... ... жөн көрдік. Сын есім
компонентті ... ... ... фразеологизмдердің
мағыналарын не ғұрлым саралап көрсетуге септігін тигізеді.
Фразеологизмдерді әр компоненттің беретін ... ... ... қызыметіне қарай шартты түрда сөз табына қарай жіктеледі.
Фразеологизмдерді сөз табына жіктеу арқылы оның ішкі ... мен ... ... ... айқындай түсуге болады.
Сын есім компонентті фразеологизмдердің табиғатын, сипатын ашуда
біздің ше алдымен, сын есімді сөздердің ...... ... оның
ерекшеліктерін ескеруіміз қажет.
Ахмеди Ысқақов «Қазірі қазақ тілі. морфология»еңбегінде сын есімдерді
заттың әр ... сыр – ... мен ... ... де, басқа заттардың
қатынастары арқылы да білдіреді. Осындай ... ... ... ... ... ... мен ... ерекшеліктеріне қарай,
сапалық және қатыстық сын деп аталатын екі саклағы бөлінетіндігін айтып
өткен. Олай ... сын есім ... ... сапалық сын есім
компонентті фразеологизмдер және қатыстық сын есім ... деп ... ... және ... тіл ... лексикаға қатысты зерттеу еңбектерінде
халықтық терминдерлді белгілі бір тақырыптар бойынша топтастырып, оларға
лингвистикалық талдау жасауда әр түрлі ... ... ... ... ... Қ.Айтазин «Лексикалық топтар», ... ... ... ... «Лексикалық – тақырыптық
топтар», ал қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... атауларды пайдаланады.
Осы еңбектердің бәрін қарап жинақтай келгенде, қазақ тіліні сын есім
компонентті фразеологизмдерін ... ... ... ... болады:
1 Сапалық сын есім компонентті фразеологизмдер
2 Түр – түсті білдіретін фразеологизмдер
3 Сапалық мағынаны білдіретін ... ... мен ... ... ... Дәмі мен иісін білдіретін фразеологизмдер
6 Қатыстық сын есім компонентті фразеологизмдер
2.2 Сапалық сын есім компонентті фрозеологизмдер
Түр-түсті білдіретін ... ... ... ... сын ... қатысуымен
жасалған.
Сын есім қатысқан фразеологизмдердің ерекшелігі: олардың номинативтік
мағынасынан ... ... ... ... мағынада, яғни
заттық, абстрактылық мағынада көбірек қолданылады. Мәселен, «ақ, қарасын
ажырату» - осы ... ... ... Ал енді: «көздіс ағы мен
қарасындай» деген фразеологизм де көздің түсін ... ... жоқ, ... ... ... ... ... қарауға әсте болмайды, ең жақын екі ... ... ... ... ... ... ... алып, оған қара, қызыл, көк
түстерді теліп, қара көз, ақ көз, көк көз, ... көз ... ... көрейік. Бір қарағанда осындағы түр-түс атаулары көздің немесе түрлі
іреңін анықтап тұған сияқты. Қара көз көк ... ... бары рас. ... көз бен ... көз ... дәл осылай деп айта алмаймыз. Дегенмен көздің
осы төрт түрі де қазақ ... ... ... санатына жатады.
Талдап көрейік мәселен, қара көз тіркесі көзі қара адамдарға айтылып,
қазақ ... ... ... ... байланысты, сұлулықтың нышанын
білдіреді. Осы тіркесті енді өзіміздің қара көз ғой деп ... ... ... ... ... ... тәндәгі, өз ұлтымыздың атауы екндігін
аңғартады.
Дәл осы ... көк көз, ... ... да көк ... болатұрса да,
орыс халқының уәкілін мең зейді. Ал қазақтар әдетте көзін ақ шел ... ... ... ... бұл арадағы ақ көз ... ... ... да, ол ... нар ... ... ... адамдарды
білдіреді. Көзі ауырудан қызарып жүретін адамдарды ел арасында «қызыл ... деп ... ... Бірақ бұл тіркес ... ... ... ... көз ... қызыл көзді пәле дегенді біз «ылғый тырнақ
астынан кір іздеп біреудің ... арыз ... ... ... ... көз алдымызға елестетеміз.
Сонымен төрт түрлі түстің көздің ауыс ... ... ... ... мене ... семантикалық процестерге тікелей
байланысты. Ал енді көзге қатысты осы төрт ... түр – түс ... ... ... ... көрейік көз қараю, көзі көгеру, көзі ағару
көзі қызару. Бұл тіркестердің жалпы ұқсастығы болмаса, жоғарда кетірілген
қара көз, көк көз, ақ көз және ... ... ... ... жоқ олай дейтін себебіміз көздің қараюы, көгеруі, ағаруы, қызаруы
көздің түсіне ... емес бұл ... ... (қой ... ... көзден де) көзденде байқауға болады.
Бұл мәселенің бір ... ... ... ... ... етістіктер
көз қатысқан фразеологиялық тіркеске қандай ауыс мағыналар үстеп түр –
соны анықтау. Бұл ... ... ... екі ... ... артады: біріншіден,
көз кейде шаршап – шалдығудан көзге ауыртпалығы түсетін бірыңғай ... ... ... немесе ашығып жүдеуден қараюы мүмкін де, екішіден ол
адамының бір нәрседен аңсар қатты ауғанда айла – ... ... ... ... ... ... душар болған адам әдетте тәуекелге бой ұрады. Бұл
мағыналардың ... дғе ауыс ... көзі ... ... ... де осы ... мұндайда көздің тұсын өзгерту деген ұғым ту
майды ... ... – «көп ... ... ... аузына келтіру,
зарықтыру, мүсәпір ету» мұның мәні «көзіне көк ... ... бір ... тлінде қөзін ағарту джеген тіркес сиректеу қолданылады. ... «ақ» ... ... игі ... ... – «күткені келіп,
қуанышқа кенелу, бақытты болу» кей жерлерде көзі ... ... ... ... ... Ал енді көзі қызару, ... ... ... бұл ... де ... ... мүлдем алшақ жатқан ауыс
мағына байқалады: «бір нәрсеге әуестік сезімін ойатып ... ... ала ... ... ... ... іштей талпыну.
Байқап қарасақ, түр – түс атауларын етістікке айландырып та ... ... ... ... кеңейте түсурнге болады екен.
Сондықтанда бұл тәрізді фразеологизмдердің сөз шеберлеріміздің бейнелеу
тәсәлдерінде ... ... ... ... ... ... ... ерекше зор.
Бұл саладағы фразеологизмдердің тағы бір ерекшелігі: олар о баста
белгілі бір ... ... ... ... ... дами келе
қолданыс аясын кеңейте түседі тіптті мүлдем қатысы жоқ ... ... ... да ... тілдің керемет икемділік қасиетін пәш етіп отырады.
Мәселен, қазақ саятшылары мен құс бегілері лексиконда Алтайдың ақ ... ... бар ... ... ... қанаттарына дейін қалт жібермей
қадағалап, оған ерекше мән беріп отыраты саятшы қауым бұл тіркес ... ... ... ... екі ... ұшар ... екі ақ жолағы бар
текті бүркітті атап отыр. Бұл - өз алдына мәселе, халықтың даналылығы ... осы ... ... ... да ... көрініп тұр. Ақ иық
қыранға ендігі жерде өзінің өнерімен, ақындығымен, сал – ... ... ... ... ... ... теңейді: арқаның ақ иығы Ахан
сері, Біржансалдар.
Түр-түсті фразеологизмдердің мағыналарын алып тізіп өтксек.
Ақ арулап жөнелтті ... ... ... бар ... ... ... ауыз қылды алдап, отырғызып кетті, аузындағысын білдірмей, жырып
алап кетті.
Ақ бата 1 біреудің болашағна ... ... ... ... ізгі ... көңіл қалауы 2 көне құдалық салттың береке – бірлігі ... ... ... ... де көк ... болды ант – су ішті тауысла, қарғана, қорғанды
Ақ бейіл (көңіл, ниет) таза, адал ойдағы адам; арамдығы ... ... қара жоқ, ақ ... Тым ... дос болуға ыңғайласты(Абай)
Ақ болып кетті Ақ болып тартылып кетті Малдан сүт ... ... ... Ақ ... үскірік Көз ашқысыз, деп, желдете жауған қар.
Ақ бөкеннің таңындай Күн шалмаған аппақ, ақ күмістей. Денесінің ақтығы
ақ бөкенің таңындай ... ... ... өлім ... ... ... болған тура қаза 2Кей
уақыт аурмай-сыздамай, бірден қайтыс болған адам туралы да ... ... ... ... ... ... қашатын мырза-жора.
Ақ дегені алғыс, Қара дегені қарғыс Ақдегені-Ақ, қара дегені- Қарғыс.
Айтқаны болған, амірі жұрген айтқаны екі болмайтын. Бұл ... ... қара ... мағынасында қолданылып тұрған жоқ. Мұндағы ақ- «айыпсыз,
күнасыз» қара-«айыпты, күнәлі» деген манде айтылып түр.
Ақ дидар 1Сүу, келбетті, ... өң, жүз ... ... адал ... етек (ақ етек иман) болады 1Адал кісі, арамдығы жоқ жан ... адал ... ... ... ... ... ашық ... жаулық Әйел, жұбай, қатын.
Ақ жауын үзаққа созылып майдалап жауатын жаңбыр.
Ақ жем Ақ жем болды ... ... ... суға ... ет 2су ... ... 3 арам тер ... жерден қара болды Босқа күйді жазықсыз жапа шекті
Ақ жол Ақыйқат әділ жол, адал ... жол Емі ... ескі ... ер ... оқ ... ... түрып
қалған оқты түсіру үшін жаралы кісі үстінен айелдерді үш марте аттатаын
әдет болған егер ол әйел ... ... көзі ... болса) денедегі
оқ кері шығады деген ұғым болан. Ешбір дәрііз құрплсызтекадалдығмен шипагер
боолғандықтан әйелдерлдеің ь\бұ емін «ақ жол емі деп ... ... ... ... ... ... жолы болатын адам туралы айтылащы;
келуі өзгеге жақсылықболған ... ... ... ... Ақ орап ... ... ардақтап қастерлеп шығарып
салды
Ақ жұмыртқа, сары уыз 1Ана бауырындағы алпешті нәресте 2кінәсіз
Ақ жүрек 1Ақ,Адал көңіл 2Белсенді, адал көрінгісі ... ... иық 1мұз ... ерекше қыран айырқша асыл қыран 2Айрықша асыл адам,
Ар жігіт
Ақ иық ... Мезі ... ... ... ... ... ... Қасиетті, адал адам, жаладан мерт болмаыды
Ақ келінге оранды 1Дүние салып кебін киді 2Ақ ... ... ... кигізге көтерді көне. Ақ кйгізге орап қан сайлады
Ақ көбік қылды Терле-тепшітті
Ақ көз Надан, оқымаған, қараңғы. Оқыған ... әр ... ... ақ көзді
Ақ көз ерлік көзсіз батырлық, жалтақсыз қимыл
Ақ көйлег диал ақ көңіл, аңқылдақ адал ниетті
Ақ көкірек ашық жан, ... адал ... ізгі ... ... ... ... секілді Ұшып қонған, жеңілтек, шыжбалақ кісі туралы
айтылады
Ақ күн тусын жолың болсын
Ақ қас жөрекі алла! Тілек Түшкіргенде жақсылыққа ... ... ... ... бидай өңді, сұлу өңді сымбатты кісінің көркі туралы айтылады
Ақ құйрық көңіл ашар шай ... ... ... хош иісті шайдай көңіл
жадырататын кісі «Ақ құйрық пәміл шай» делініп те айтылады. Бұл ... ... ... бар ... сөз еткен. Осындағы мамілелі сөзіде, ақын
мұны антек, өзге ұғымда келісімі бар әңгіме ретінде қолдана тұрса да, ... ... ... неке Ақ ... ... Адал жар некесі
Ақ орда 1Киіз үй2Ерте кезде билік иесі отырған үйді де ... ... отау ... ... ақ үй дайындатты
Ақ пен қара дұрыс-бұрысы, жөнімен қисығы
Ақ пен қызыл арасында Күн ... ... ... ... ... ... қақты
Ақ сайтаны үстады Ашу –ызасы келді арқасы қызды деген мағынада
Ақ сақал қара сақал үлкен-кіші, кәрі-жас,
Ақ сақалды, сарі тісті бол! ... Көп ... ... жүйірік жолы боп озып жүрген саңлақ жүйірік, ақын т.б.
Ақ ... ... ... қинап, қара жұмыс істемейтін кісі 2слу
келіншек, ... іске ... өзін ... ... ... ... ... Сапы мен қанжардан ірі екі жұзді қару. өлген жоқ ... тірі ... ... тұр ақ ... ... жұт ... тігерге тұяқ қалдырмай түгел қырып кететін үлкен
жұт
Ақ сөйле 1Әділін ай деген мағынадағы тілек ... ... ... ... Ақ сұңқар құс 1Қыран құс Ер-азамат баламасы. Ақ сұңқар құс
дабысты дұшпаннан алған намысты, Қамбар кедей деген сөз «Ел ... ... ... батыр сыбысты(Қабар батыр)
Ақ сұпыдай Әсем, Ақ торғын
Ақ сүт берді Ақ сүтін ... Ана ... ... ... сүт итұман Боз тұман ақ бұлттай ұиыған тұман
Ақ сүті ұрсын қарғыс. Ананың қарғысы тисін, сүті атсын
Сүтін ақтады ... ... ... ата-анасының ізгі тілегінорындады
Ақсүтін кешті Рыйзалығын берді ақ ... ... ... разы болсын
атамыз(қызЖібек)
Ақ сүтін көкке сауды Назаланды, алқанын теріс жәйіп аналық қарғысын
айтты
Ақтабан Мал-мүліксіз, ... ... ... ... көрсін ақтабан
(Қамбарбатыр)
Ақтабан болды. Ақтабан шұбырынды. Ақтабан ауғын болды. өзге жаққа
басқан(Жаугершіліке ұшрап, жұтаңдықтан шұбырған) ел ... ... ... ... ... слу ... Білектей арқасында өрген бұрым,
Шолпысы сылдыр қағып жұрсе ақырын. ... ... ... қара қасты слу
қыздың қөрпе ең мұндай түрін(Абай)
Ақтамақ2 Диал. ... не, не ... ... ... қара тері ... Көбіне бірді-бірге алмастырп, ... ... ... ... сүтін іш. Кісі түшкргенде қалжың әзіл-ысқақ ретінде
айтылған тілек
Ақ түйенің ... ... ... болып қалды; ит басына іркі төгілді
Ақ тілеу адал ниет, таза, ізгі көңіл қалуы
Ақ құдай, сауапқа жаз! ... ... ... ... ете көр, ... қайрлы тисін
Ақ үйек мал. Адал мал, құтты мал
Ақ ... қара ... ... ... ... ... түскендей ақтарылды 1 Тасыла, өмешегі езіле сөйледі ақтарыла
айтты 2 Түгін айаған жоқ
Ақ ... ... Ақ ... шалғыр қарғыс. Түйе малын айтылады
Ақ шалаң тарта құлаң иектенді. Рауандап атқан таң
Алауыз 1Бірлігі жоқ, ынтымақсыз, сабырсыз, ... ... ... жалмауыз сорлы қазақ сол үшін алтыбақан алауыз(Абай) 2Өсек-аяң
ғайбат сөз
Алааяқ сұм, қу, ... ... ... ... Арыздасты, дұрдараз болды ынтымақтан кетті
Ала бөтен, Ала бөек Елден ерекше, өзгеше
Ала жылан аш бақа Ала көз ... ... ... ... ... Қианат жасамады, сұнанақтық істемеді, армадққа
бармады
Ала арқан жіп кесісті Ат кекілін кесісті, бір жола ... ... ... ... ... ... ... орташ, құба төбел
Алакөз қылды Араз, қырғи қабақ ... ... ... ... ... атты(қарады) Іштей жек көріп тікшие қарады, ... ... ... Арам ниет ... ... ... ойы өзгеге жұмысқа бөлінген ойы алаң кісі ... 2 ... бөле ... кісі ... ... ... алыс-жақындемей, бірдей көрді
Алакүлік келгі! Қарғыс. Алақүлік түйеде болатын ауырудың түрі
Ала қалжың, ақтай ... ... ... ақ жарылған күлкі
Ала қанат қар Ақ таңдақ жер, қара ала- құла еріген жер
Ала қаптың аузын аш ... ... сал, ... сал ... аяма деген
ясияқты ұғымды береді
Ала қозыдай бөлінді Жік – жік ... ... ... ... ... құлпырады Көздің жауын алап, жәйнәй түседі
Ала қол Алалаушы біредің райына қарай әділетсірдік ... ... ... істеуші, ала қолсыз, тіркесі «әіділ» деген мағынада
айтылады
Ала құйын 1 ... ... ... ... ... ұшып – ... ... айтылады
Ала құйындатып сөйлеу көптіріп әсірелей, өсіре еліре сөйледі
Ала ... ... 1 лаң, ... ... ... – шабыстырды, астан
– кестең шықты 2 қатты ашуланды, долданды
Ала ... Бөрі ... ... ... ... әділ ... ... аралық, туыстығы шамалы ағайындар туоралы айтылып тұр
Ала шолақ болды қар ерй ... жер ала ... ... боп – боз ... ... ... бір ... қан жоқ
аппақ сазандай, жұп жұмыр, толық, етшеңді, көрікті, балғын
Ешкімнің ала жібін аттамады жан ... ... ... ... ... елең – алаң таң ... ешек қылды биенің желінінде түк қалдырмай сауып алды
Бөз ... ақ ... бөз ... бор бас ... ... ... (адам)
Боз қасқа ақ сары, бас шалды бөз қасқа сойды мал ... ... ... ... ... ... қырау
Боз өкпе жасық қойнынан безі түскен бос
Көк
Көйлек көк, тамақ тоқ не ішіп, не жеймін ... ... ... ... айыл долы 1 ... ... 2 күші ерен
Көк ала алуан түсті әр қилы әр тұқымдас
Көк ала жалшы жалшы жамылды ертеде батыр киінген ... ... ... ала ... көк ала қойдай қылды қан жоса - қылып ұрып – соқты
Көк ала мылжың көк ауыз көк мылжың Ез малта, көпірме ... сөз ... ... аяз ... ... қатқыл шикі көк бақа 1 тырбиған арық (кісі) 2
жылт етері жоқ арық ет
Көк байлады 1 ... ... өсті 2 ... ... ... ... дауыл 1 өте екпінді мейлінше асқақ мағынасында 2 ашуы қатты, көк долы
мағынасында
Көк есек ... жан ... құлы ... ... ... ... сауда жоқ ертеңі мен ісі жоқ (ертеңгі сауда – ... ... ... ... «көк ... саудасы ертеңгі сауда сияқты фразеололар: өмір –
сауда, оның ертесі жақсы, - дегенді ... ... бұ ... ... ... ... артық деген мағынада к
Көк жалқау нағыз ерінше шабан аяқ
Көк жамбас 1 үсті сатала, тым ... ... 2 қрық ... ... ... кеткен төсек тартып жатып қалған дәрменсіз қарт
Көк жасық 1 аса жылаң қарағы жоқ арақ ет ... ... тұр 2 ... ... желке қара 1 құс шүйде жалғасқан сырт мойын 2 тіс қақан төзімді
Көк желкесінде Дәл ... ала, өте ... ... ... ... ... ... көндірді.
Көк жиек көтерілді Қараңғылық сейілді, таң сыз берді.
Көк жұлын Шабысқа, жортуылға шыдамды тұлпар ат.
Көк ... ... ... ... ... ит ... ... айтылады.
Көк кәріне ұшыра Қарғыс көк тәңірінің қаһары келсін, қаһар – кәріне
тап бол.
Көк көбесі ... ... ... сатырлап, жалт – жұлт ойнағанда
айтылады.
Көк көкіретіп, Жер тітіретті жерді бір уыс етті, әлегін аспанға
шығарды.
Көк күмбез Аспан ... ... ... ... Көне. үлкен ас, тойға сойылар, құрбандыққа шалынар малдың
таңдаулысы.
Көк қасқа айтты Ескі наным, сенім бойынша ірі тойға, құрбандыққа
т,б мал ... сою ... ... ... ... майса көк шалғын Шөбі мол, жайсаң жер. Жазды күн шілде
болғанда, көк орай ... ... ... ... Сөз ... ... ... (сор) маңдай Сорлы адам, азап – сор арылмаған адам.
Көк ми ... ... сөз ... ... ... ... 1.Ығыры шыққан, қажыған. 2. Келіскен, көркем, сұлу.
Көк орды ... ... ... ... ерте алды. Көп жасамай, көк
орған, жарасы үлкен жас өлім (Абай).
Көк өрім, көген көз Бала кез, қыршын жас, қатаймаған. ... жүр ... ... ... жаңа ... көк өрім, бейне қолдың саласы
(Абай).
Көк сабан болды Дән алмады, басына түк шықпады.
Көк сақал Орта ... ... ...... ақ кіре ... ... ... соққан көк соққыр! “Алланың қаһары тисін” деген мағынада.
Көк соқта болды көк ... ... ... ... ... су ... ... айтылады.
Көк сүңгі Бұрынғы батырлардың найза іспетті бас ... ... ... Жауын – шашыннан, суықтан болған жылтыр сырғанақ.
Көк тер болды Қара суға түсті.
Көк тиын Түк те, ... де (ең ... бір тиын ... тұқыл Сақалын қырғанда, иек тұсы көгіс тартып қалатын адам
туралы айтылады.
Көк түйнек болғыр Қарғыс ауруға шалдыққыр деген ... ... ... Ұрыс – ... ... жоқ диал ... ... жоқ, тапталған жоқ.
Көк шыбықтай қырқылайық Дауды бітіріп, бір ... ... ... ... азық Ет – майдан басқа тамақ.
Қара аспан айналып ... ... қара күн ... аспанды жауға алдырды Уайым – қайғыны, ...... ... байлады Көне. Кісісі өлген үйдің(ауылдың) қайғы – ... ... ... қара киім т.б) ... айтылады.
Қара байыр 1. Күш көлік аты 2. Арғымақ пен қазақы жылқыдан ... ... ... ... жасалған тиын – тебен.
Қара басқан Оңбаған, ісі қырысқан. Қара басқан, қаңғыған, қас надан
нені ұға ... ... оты бар, ... ойлы ер салсын (Абай).
Қара бастың қамын жеді ... ғана ... ... ... ... ойламады.
Қара басы 1. Соқа, жеке басы; тек өзі, өзі ғана. 2. Жай қарапайым
халық мағынасында.
Қара басыңа ... Бәле өз ... ғана ... өзгеден бөлек
келсін.
Қара бауыр Без бүйрек, қаскөй жан. Қайрымсыз қатігез адам.
Қара бет Ұятсыз, арсыз, бетпақ, ... ... Ес ... бас – көз ... ... ... ... борбай Көне. Бейнетқор шаруа адамы.
Қара бұқара Көне. Қанаушы тапқа қарама – қарсы тұрған еңбекшілер,
көпшілік жұрт.
Қара бітпеген ... ... ... ... ... ... ... дауыл Екпінді, суық, ызғарлы жел.
Қара дауына басты, қара дауын қозғады Ескі әдетіне басты, көне
сарынға салды.
Қара дүрсінге ... Бұл ... ... ожар ... ... ... ... теріс мінгізді Өсекке таңды, атына кір келтірді.
Қара ет Нансыз, басқа қосымшасыз таза ет.
Қара еті жыртылды Денесі ... ... ... ... ... қалың жауын.
Қара жарыс Жәй жарыс. Бәйгесіз жарыс.
Қара жапты Жала ... жау Қас ... жаяу емес Құр ... ... жел Жауын – шашынсыз азынап соққан өкпек жел.
Қара жер Жер беті ... ... ... жер ... 1. Тапталды, тып – типыл болды 2. ... ... ... ... ... Ұятқа қалдырды, масқара етті.
Қара жердің қыртысын қақ айырды Күш – қайрат жасады, маңдай ... ... жер ... ... ... ... ... зәбір – жапа шекті,
жаны күйзелді 2. О дүниеге кетті, молаға түсті.
Қара жердің ... Жер ... ... тең ... ... ... ... болды.
Қара жол Үлкен даңғыл жол.
Қара жон Есті, денесі тығыршықтай толық әрі мықты, төзімді деген
мағынада қолданылады.
Қара жұмыс ... дене ... ... ... жұрт 1. ... ... ... 2. Ескі қоныс, байырғы мекен.
Қара жүнді қарға Түкке ... ... ... ... қолданылып
тұр.
Қара жүрегі қақ айрылды Қатты құсаға шалдықты, қасірет шекті.
Қара жүрек Рақымы жоқ, қанқұйлы адам.
Қара ... ... ... ... ... ұзақ ... кесек ет Майсыз ет.
Қара киді (жамылды, салды) Дүние салған, өлген кісіге байлансты
айтылады; қайғыра жоқтады, ... ... ... Санын арттырды, қолынан келері болмасада көпшілікке
қосылып жүрді.
Қара көже Қатықсыз ас, нәрсіз тамақ мағынасында.
Қара көз Сұлу қыз, жас әйел ... ... Қара көз, имек ... жан ... ... ... Апақ – ... қараңғылық түсіп, айнала көмескі тартқан
мезгіл.
Қара көңіл 1. ... ... аяр кісі 2. Қам ... жан. Қара ... ... көзден жас ақсын, омырауым боялсын (Абай).
Қара көрім жер Көз ұшы жетпейтін қашықтық, ... ... Қара ... ... ... ... (мақал).
Қара көрсетті 1. Жырақтан көзге түсіп отырды 2. Бой көрсетті.
Қара көрінді ... ... ... қараңдап көзге түсті.
Қара күн Әбден жан қиналған, қиындық түскен кез.
Қара күн туды Қиын – қыстау кез ... ... шақ ... күш Дүлей қайрат, мылқау күш.
Қара күшке салды Әдіс – ... жәй ... дене ... ... ... Қаралы хат.
Қара қазан бай Кедейден байыған жан, қатардағы ... ... ... ... пісе ме, қара ... бұрын таба ма? көне. Толғатқан
әйелге ырым ретінде айтылады.
Қара қазан сары баланың қамы Бала – шаға ... от басы ... ... ... ... (боп ... Қаңсыған, сірідей сіресті.
Қара қалмады Тұқым – тұқиян қалмады.
Қара қамшы Қара күш иесі, ... ... ... ... ... ... ... толысты.
Қара қан боп қатты жүрегіне кек боп байланды.
Қара қаптал 1. Бұл жердегі мағына: жылқының ... ... ... тұсы. 2. Бұл жердегі мағына: жылқының ер қажаудан болған жауыр
жарасы.
Қара қарын 1. Жылқының іш ... 2. ... бала – ... ... ... Тым ... кедей.
Қара көзді, қарақаттай көз, қарақат көзді Аса сұлу жүзді әйел
мағынасында(кей түркі тілдерінде “қат” өздігінен тұрып ”қарақат” ... Бұл ... көз ... сөз ... тұр).
Қара қатқақ болды Жердің әбден құрғап, кеуіп ... ... ... ... Шапшаң, дүркірей, аяқ астынан.
Қара құлақ 1. қатерлі, тағы айуанат ... ... ... деп атамай, қара құлақ деп атайды. Басқада жыртқыш аңды
тілдегі”табу ” тәртібі бойынша осы тіркеспен атайды ) 2. ... ... ... ... 1. ... жетіліп қалған төл мағынасында айтылады
2. Есейді, ер жетті.
Қара құрттай қаптады Быжынай түсіп, ... ... ... қара ... қара құрымдай Өте көп, жер қайысқан.
Қара құрым Ескі, қара ... ... ... қақ ... қара ... ... ... Тең таразы, әділдік
туралы айтылады.ақылды қара қылды қырыққа бөлмек, әр нәрсеге өзіндей баға
бермек (Абай).
Қара мал Сиыр малы (кей ... ... ... ірі ... ... мен төре көне. Қара сүйек, ақсүйек қауымдары. Қара мен төре
таласып, форымына қарасып, алдынан өтті көріктен (Қамбар батыр).
Қара мысық өтті ... ... ... ... ... алауыздық
пайда болды., біреу от тастады (жолға шыққан адамның алдынан қара ... ... ... ... ескі ... ... ... ).
Қара нар, қалы кілем көне. Ескі уақыттағы байлық салтанаттың,
көрсетер си – ... ... айып – ... бас белгі заты (“қалы”
сөзі құнды кілем ұғымын білдіреді) қалы кілем, қара нар тайтұяқ жамбы және
бар, дабылдарын бөктіріп ... ... ниет ... Арамдық, жамандық ой.
Қара нөпір қара нөпір қол ... Көп қол, ... ... нөсер Шелектеп құйған жаңбыр.
Қара орман Барлық мүлік, сайман, дәулет.
Қара орнынан айырылған Туған жерін, ата қонысын қолдан ... от Мал ... ... ... ... өсімдікті шөп.
Қара өзек шақ Жуанның созылып, жіңішкенің үзілген шағы.
Қара өрттей ... ... ...... боп түтетіп кетті.
Қара пәле басты Албасты ұрды деген мағынада.
Қара сирақ көне. Тақыр кедей, жарлы – жақпай.
Қара сирақ (қара ... ) бала әлі ... ... жас жеткіншек.
Қара сорпасын ұрттатқыр қарғыс. Қазасына асылған тағамды жесін!
Қазасын көрсетсін!
Қара сөз Бұл ... ... ауыз екі ... ... ... ... қылды Тапқыр сөйлеуді мақсат қылу мағынасында
айтылып тұр.
Қара су 1. Тек қана су, жай ғана ... өзі 2. ... су, ... тұма ... ... ... алды Әбжіл, жылпос, қу кісі туралы айтылады.
Қара суық Жер қара кездегі жаңбырсыз ызғарлы жел.
Қара табан көне. Еңбегін ... күн ... ... ... ... ... ... ұлғаю мағынасында айтылады.
Қара талақ келгір! Қарғыс қара талақ ауруына кезігу мағынасында.
Қара таныды Хат біледі, ... ... ... Назарға алып, алаңдады.
Қара тасты балқытқан Тас ... ... ... таяқ ... Қала ... ... ... кезде қойылған кекесін
ат.
Қара тер болды қара терге боялды 1. қара суға түсіп ... ... 2. ... әуре сарсаңға түсті.
Қара тұман 1.судың қалың буланып,жер бетін түтін іспеттес қаптауы
мағынасында 2. Өксіген өмір, қызығы жоқ тіршілік.
Қара ... Арқа ... ... ... тұяқ 1. Өсіп ... туар ... таянған іштегі төл 2.
Төлдің аяқтанып кетуі.
Қара түйнек Мал ауруы (ішектің түйілген жері қарайып кететін ... ... қақ ... ... ... ... ... туралы
айтылып тұр.
Қара түнек 1. Көзге еш ... ... қап – қара ... ... қараңғы 2. Өмір соққысы, тіршілік азабы.
Қара (сары) уайым басты Қайғырды, қамығу, қайғыға шомды.
Қара үзіп қалды Көз ... ... үзді қара үзіп ... Озып шықты, топтың алдына түсті.
Қара үй 1. Ескі киіз үй 2. киіз үй.
Қара үйлі Күй тұрмысы ... ... жайы кем ... шаңырақ Үлкен үй, тәрбие алған, ұшып шыққан ұя.
Қара шапан ... ... ... ... сырт киім.
Қара шаруа көне. Қара жұмыспен күн көретін қарапайым жұрт (осы күні
әдеби тілде “шаруа” делініп жүр “қара ” сөзі жеке ... та ... ... ... ... шашы ... Қарғыс. Қазалы болсын.
Қара шешектей жайылды Барынша бойды билеп алған.
Қоңыр жел Бір ... ... ... леп(қоңыр компоненті басқа да
кейбір сөзге қосылып, тиянақты тіркес құрамына енеді. ыңғайына қарай
“орташа” деген ұғымды білдіреді. Мәселен “қоңыр салқын” “қоңыр ... ... ... : ... ... ... емес, қара көлеңке
емес. “қоңыр бел” деген тым үлкен бел емес, біркелкі кішігірімдеу ... кеш ... жаңа қара ... түсе ... ... ... Кем ... олқы санады. Татулықты, тыныштықты қоңыр
көрер, кем көрер, ұрлық пен ... ... ... өңі енер ... күз ... ... жоқ, біркелкі жәйлі күз.
Қоңыр салқын(шақ, сәт) Ызғарсыз сәт, мезгіл.
Қоңыр салқын қабақ Ренішті суық жүз, ... ... ... ... Бар ықыласы құламай, бейтарап қарау.
Қызыл арай Күн шапағы( таңертеңгі және кешкі ... ... ауыз Көп ... ... гүл Ақын бұл ... ... жас қызды бейнелеп тұр.
Қызыл жон қып сабады Көк ала қойдай етіп ... ... ... ... ... иек ... Бұл жерде кәріліктен тістері түсіп қалды деген
мағынада.
Қызыл кеңірдектесті қызыл өңеш болды ... ... ... керісті.
Қызыл көз пәле барып тұрған пәлеқор, жалақор.
Қызыл көрген құзғындай Аш көз, ... ... ... Ұзақ ... ет жемеді.
Қызыл қанға боялды Бірін – бірі аямады, өлген – тірілгеніне қарамай
төбелесті, аузы – басын даладай қылды.
Қызыл ... жас бала Ес ... етек ... буыны қатпаған,
ержетпеген бала.
Қызыл қарын бұты шыт көне. От басында елеусіз ... ...... ойын ... ... Қан ... қырман қылды қырып салды, қызыл жоса қан қылып кетті.
Қызыл май болды 1. Ат алқынып, қан сорпасы шықты 2. ... арам тер ... өңеш ... ... сирақ сіңірі шыққан жарлы.
Қызы сөз құр, бос сөз. тиянағы байлауы жоқ сөз, ойсыз ... ... ... бал ... ... ... мақтады.
Қызыл судай жүрді Қолынан келгенін істеді, еркін баса көктеп әмір
етті.
Қызыл табан болды Табанынан таусылды, көп жүріс ... ... ... ... ... өрекпіп, асығыс – үсігіс
қимылдады.
Қызыл тұмсық болды ... ... ... қызықтады.
Қызыл тіл Шешен, орамды, жүйрік тіл. Сайрада, зарла қызыл тіл, қара
көңілім оянсын(Абай).
Қызыл тілін безеді Тілі мен ... ... ... ... шақа 1. Шыр ... жаңа туған бала 2. Құс балапаны.
Қызыл шақа қылды Тап – ... ... ... ... ... шеке ... ... жұдырықтасы, әбден төбелесті.
Қызыл шұнақ аяз Бетті қарып жіберетін шытырлақ аяз.
Қызыл шырайлы Бетінен қаны тамған, өңді.
Қызылым қырда, жасылым ... ... ... қырмандалып,
бастырылмаған егін туралы айтылады.
Қызыл іңір Кешке таман ымырт жабылып, қас ... ... ... ала етек ... бұл ... күнделікті күйбің тіршілік
ыңғайымен сарытып болды деген мағынада.
Сары алтындай ... ... ... ... ... күтті.
Сары төсек ұзақ төсек тартып ауыру.
Сары ауыз Өте жас, ... ... табы ... ... аяз ... ... ... суық, шытырман райлы күн.
Сары бел Кең, ұзақ сонар созылған жон.
Сары жамбас болды ... ... ұзақ ... ... жон Ұзын ұрға дөңес, қырқа, жал.
Сары жұрт ... көне ... ... ... ел ... – жайы.
Сары жұрт болды сары жұрт қылып ... жер суды ... ... шөбі таусылып, тақырланды.
Сары жілік саргідір, орта жастағы кісі.
Сары қарын бала сары мойын бала Шиеттей жас бала.
Сары сүргін қу ... ... кез, ...... айдауға
түскен шақ, елдің берекесі кеткен кез.
Сары табан Еңбек, бейнетке құрыштай шыныққан.
Сары табан қар із түсіп тапталған, ысқаяқ жылтыр ... ... тап ... ... ...... тоқым ұры Тіс қаққан кәнігі ұры.
Сары тора жақ Тоқтасқан кез.
Сары тіс Көпті көрген жер ортасы жасқа ... ... тіс сақа ... ... ... жылқы.
Сары уайым Тұңғыйық қайғы – қасірет.
Сары ізіне шөп салды жамандық істеді, көзіне шөп салды.
Сұр
Сұр жебе ... ... ... ... ... ... оғы.
Сұр заман көне. Қатігез шақ, ауыр уақыт.
Сұр кедей көне. Қу тақыр жарым – жақбай.
Сапалық сын есімдердің ішіндегі түр – ... ... тағы бір ... ақ пен қызыл, ақ пен қара тәрізді
контрасты түстерді алма – кезек қолданып, қарама – қарсы қою арқылы небір
өмір ... ... ... ойда\ы әсерлі де, нақышты да етіп
беруде таптырмайтын тәсіл. Оған “Аузынан ақ ит ... қара ит ... ...... Қара ... - ... ... ағы мен қарасы”, сияқты
мысалдарды көптеп келтіруге болады.
2.3 Сапалық ... ... ...... ... сын ... ... сапалық мағынаны
білдіретін сын есімдерде фразеологиялық бірліктер құрамында кездеседі:
Жақсы ... ... ... ... сөз сөйледі.
Жақсы ата Беделді, текті қабырғалы ата баласы.
Жақсы атанды жақсы атты болды, ауызға ілінді.
Жақсы ат жоқ ... ... ... да, ... ала ... зая ... атты болды Тәуір атанған, ел аузына ілінген, мақтаулы атқа ие
болған кісі.
Жақсы атты ... ... ... аты ... ... – атағы, мақтауы саған болады.
Жақсы – жаманды ажыратты Өлер жерін білді, оң мен солын таныды.
Жақсы жатып, жәйлі ... ... ... ... ... айтылады.
Жақсы ит өлігін көрсетпейді Өзін ешкімге қорлатпайды, көз түрткі
болмай шетке кетеді.
Жақсы сөз – жарым ырыс ... сөз ... ... ... күн ортақ, жақсы ортақ жақсы адамның шарапаты ай мен
күндей, жұртқа бірдей түседі.
Ештен кеш ... ... ерте – кеші ... ... ... жоқ Алда – жалда сәтсіздік болса, Алма – ғайып
дүние.
Жаман айтты Қатты айтты, ұрсып тастады.
Жаман ат ... атақ 2. өлім ... не әлде бір ... ... атты ... ... ... қалды Өсекке, абыройсыздыққа қалды.
Жаман атқа тақты Өсекке, ... ... аты ... ... ... әйгілі болды.
Жаман көзбен қарады Жаратпады, жақтыртпады.
Жаман көзден аулақ етсін Тіл – көзден сақтасын.
Жаман сөзге барды ... жүз ... ... сөз ... түйенің жабуындай Әбден тозығы жеткен ескі, алба–жұлбасы
шыққан.
Нашар кісі ... Әйел ... қыз ... ... мен ... ... фразеологизмдер
Үлкен есеппен жасады Белгілі бір пікірмен істелді, алдына зор
мақсат қойды.
Үлкен үй ... ... ата, кәрі әже ... ... ... Бас ... адамы, не атасы, әкесі үлкен кісі туралы
айтылады; қызмет бабы ... кісі ... да ... ... ... ... бесін Күн төбеден ауып, кешкірген кез. Тек ... ... ... болғанда, кіші бесін кезінде бір қалың қамысқа жетті
(қазақ ертегісі).
Кіші дәрет ... ... ... пейіл Мінезі сынық, сыпайы, инабатты.
Ауырдың үсті,жеңілдің астымен жүрді ауырмен ... ... ... ... ... ауыр ... жанға жайлы жағына ұмтылатын кісіге
айтылады.
Жеңіл жүрді Жылы киімсіз, жеңілтек Киммен жүрді.
Жеңіл жүрісті ... ... шөп ... жат мінезге түскен кісіге
айтылады.
Жеңіл тиді Ауыр болмады, оңайға соқты.
Аузы ... Не ... соны айта ... ... ... ... ... жалпы етек Қолынан іс келмейтін, олақ, салдыр салақ,
шаруасы ұқсап жатпайтын кісі.
Кең дүние тар болды Күллі ... ... ... ... жері ... ... ... кең есік кең пейіл, бауырмал жан.
Кең құдай діни. Кешірім, рақымы мол, тәңір.
Кең ... Ашық ... қолы ... ... ... жоқ адам.
Бейілі кең Жомарт, мырза.
Жуан ата Революциядан бұрынғы ел ... ... ... ... аяқ көже ... ... ... құйған, бір кісі сыбағасынан
артық көже.
Жуан жұдырық көне. 1 Біреуді жалдап, еңбегін пайдаланушы, зорлап
үстемдік жүргізуші. 2 Алды – ... ... ұр да жық, ... ... тізе ... кісі ... айтылады.
Жуан ортасында Істің, я топтың, әңгіменің нақ төрінде, ең ішінде,
арасында.
Сынық жан Мұңды, қайғылы, жабырқаңқы кісі.
Сынық қарыс ... сұқ я ... ... екі буынын бүгіп барып
есептейді.
Сынық ине, сыдырым таспа бермейді Өте сараң, өлермен, ... кісі ... ... ... сөз ... ... сөз.
Терең білді Жете бойлап барып таныды.
2.5 Дәмі мен исін білдіретін фразеологизмдер
Сырты ащы, іші тәтті ... ... тік ... ... ... мол кісі ... айтылады.
Ащы аңсаған мал сияқты Ащыға өте ... ... ... ... ... дауыс Шыңғырған үн, үрейлі, зарлы айқай, қатқыл үн.
Ащы зар Ауыр қайғы, уайым, мұң, тілек.
Ащы қылды Араз ... ... ... дос – жар ... ... ... ... білер Бәрін көрген, көрмегені жоқ, өмірдің
ыстық – суығы, ащы – тұщысын көп көрген.
Ащы өмір 1. Азап ... ... 2. ... өсек – ... күн.
Ащы тер Қатты қиналған жұмыс, артық жұмсалған еңбек күші туралы
айтылады.
Ащы тері төгілді Қатты қиналды, ... ... ... етті.
Ащы тіл Өте ауыр, жер – жебіріне жеткізе, қатты айтылған балағат
сөз, ... сөз, ... ... кейіс сөз.
Ащы тілін сұғып алды Кекесінді өткір сөзбен түйреді.
Ащы шындық Жанға батар ақиқат.
Ащы ішектей ... 1. ... – ұзақ ... 2. ... ... де ... ... тәтті, оттан ыстық, күннен жарық, мамықтан жұмсақ Ата-
ананың балаға деген мейірі, сүйіспеншілігі туралы айтылады.
Тұщы ... ... ащы таяқ ... жанға көрсеткен азап.
Тұщы ұйқы Жәйлі, тыныш, алаңсыз тәтті ұйқы.
Тәтті сөз ... ... ... ... дәмін кетірді Айтатын ретін білмей, сөздің құнын
түсірді деген мағынада.
Тәтті тіл Жанды еріткен жақсы сөз, әңгіме.
Тәтті ұйқы Рақаттанып ... ... ... ащы тұз Азап ... ... ... Өмір сүру өте ... мағынасында.
Сапалық сын есімді фразеологизмдер де номинативтік мағынасынан гөрі
ауыспалы мағынасында көбірек кездеседі. Тағыда біраз сапалық сын ... ... ... сөз ... сөз. Бай ... ... сөз (мақал).
Жардай семіз Бұл фраза малдың, әсіресе түйе мен ... ... да, ... ... ... да ... жүрек Қайрымды, мейрімді, тірлікке ынтығы бар сергек көңіл.
Жылы жүзді Жайдары, мінезі жайлы.
Жылы көңіл ... ... толы ... жұмсақ елжіреген көңіл.
Жылы қабағын бермеді Жадырап, жылы жүзбен қарамады.
Жылы қабақ білдірді жылы қарады Жылы шырай берді, жадырап жақсы
қарсы ... ... 1. Ана ... ана ... 2. ... ... 3. ... орнын суытпады Отырған, тұрған үйінен қозғалмады; қоныс
ауыстырмады, ешқайда көшпеді.
Жылы орын ... ... ... ... сөз ... сөз, ұнамды әңгіме.
Жылы сөйлесті Ішіне кіре сөйлесті, жағымды тіл қатты.
Жылы тиді Көңілге ... ... ... ... ... ... ... шырай берді жылы жүз, жайдары келбет көрсетті.
Жылы ізін суытпады Іле – шала, тез, ... жан Әйел ... қыз ... әлсіз кісі.
Суық ажар Ренішті, кейсті пішін, ... бет; ... ... ... ... ... көңілдес болу.
Суық қарады, суық қабақ көрсетті Жақтырмады, жақтырмай салқын
жүздесті.
Суық қапты суық қысты, аяз ... ... ... ...... салды, ұрлап – жырлады.
Суық сорды Суық шалып, түрі қашты.
Суық сөз ... ... ... алып – ... бар қауіпті әңгіме.
Суық сыр Жаман ниет, түйген зілі мол, бүркеулі жәй.
Суық тартты Көңілі жығылмады, ... ... үн ... ... ... ... ... үн.
Суық ұстады салқын тиді.
Сасық ой Арам пиғыл, ниет, пікір.
Сасық сөз Бықсық әңгіме.
Сасық қулық Жатып ... ... ... жымысқы мінез.
Кәрі буын Егде тартқан, тіс қаққан.
Кәрі жыны қозды Ашуы ... ... ... көшті, намыстан ашуға
мінді, шабыты келді.
Кәрі иттік Бұрыннан келе жатқан арамдық, оңбағандық.
Кәрі қатты Ашуы ызғарлы.
Кәрі қойдың жасындай жасы қалды Жасы ... ... ... ... ... ескі ... көп ... кісі.
Кәрі тарлан көпті көрген көне, жасы орта жастарға келген, егде
тартқан, ...... көп ... ... шөңге Көпті көрген, көне сөзді, айла – шарғысы мол.
Жас буын Жеткіншек.
Жас балапан Нәресте, жас бала.
Жас жауқазын ... Бұл ... ақын уыз жас ... әлі
толып піспеген жас жауқазынға теңеп отыр.
Жас иіс 1 сәби бала, нәресте 2 жас әйел.
Жас күн Балалық кез, ... ... ... ... жас, жас ... ... (бұл ... көбінде
есіркеу, әлпештеу мәнінде айтылады).
Жас өлім Қыршын ... ... ... жас ... ... бала.
Жақын тартты Туысқан көрді, бауырмалдылық істеді.
Бетегеден биік, жусаннан аласа бетегеден аласа, қойдан жуас 1 Тым
аласа, төмен 2. Аса ... ... ... ... ... ... ... ағыны теріс (Айқап) [ҚТБС, 11-
б].
Ары таза Кінәсі жоқ, ешкімге қиянат ... сын есім ... ... ... ... ... ... сын есіммен қатар
қатыстық түрі де қатысады. Мысалы :
Көкірегі көзді, көзі ашық, надан ... ... ұғар ... ... ... ... сөздің білер жанға
Таппай айтпа, оған да айтар кезді. (Абай)
«көзді» қатыстық сын есім «көзді» зат есіміне – ді сын ... ... ... ... бұл « ... көзді» фразеологизмде тура
мағынасында емес, ауыспалы мағынасында қолданылған.
-лы, - м, - ді, - ды, - ты, - ті, жұрнақтары арқылы ... ... ... фразеологизмдер .
Тоқсан баулы ақ көбе Эпостық жырларда кездесетін батыр киетін
сауыт.
Буулы сөз Іште жатқан, айтыла ... ... ... төрт ... ... екі ұшты дауды әр саққа жүргізіп айта
беруге болады деген мағынада.
Ақ бұйрықты өлім 1. ... ... ... тура ... кей ... ауырмай, сыздамай, бірден қайтыс
болған адам туралы да ... ... ... ... ... ... ... сыр білдірмей, не
болса да өзі біліп қоя салды.
- лық, - лік,(- дық, - дік, - тік, - тық) ... сын ... ... ... ... жүз ... құда мың жылдық Бұл жерде күйеу көп болғанда жүз
жасайды, ал сүйек шатыс жекжаттық ұрпақтан – ... ... ... ... ... ... көне . ... жолы тар байлаулы бұзау
сияқты деген мәнде.
Жан түршігерлік өте қорқынышты , ... - лес, - тас, -тес, - дас, - дес ... сын есім ... Бұл ... арқылы туынды сын есімдердің мағыналары жұрнақ
жалғанатын негіздердің мазмұндарына сәйкес бірлестікті, теңдестікті
білдіреді бұл жұрнақ арқылы жасалған сын есім компонентті ...... ... ... ... сыз, - сіз ... ... Фразеологиялық тізбектер:
Буынсыз жерге пышақ ұрды орынсыз жерге жабысты, кісінің қимас
нәрсесін сұрап әуре болды.
Дуасыз ауыз ... ... ... сөзі жоқ ... ... 1. ... ... ынтымағы, жақсылығы жоқ
2. бала тұрмайтын.
- қ, - п, - лқ, - ік, -ақ, -ек, ... сын есім ... 1. өзі ... салт және сабақты етістіктің лексикалық
мағынасына тікелей байланысты түрлі сындық ұғымдардың атауларын жасайды.
Мысалы: Ашық , тұнық, құрғақ ... ... ақша бет ақ ... ... жарқын. Үлбіреген ақ етті,
ашық жүзді кісі.
Ашық көзбен қарады іске оймен, ақылмен зер салды.
Ашық қалды белгілі бір жұмыс айқындалмай ... ... ... таза көңіл .
жарық дүние өмір, тіршілік дүниесі.
Жарық ... жара ... ... ... ... жара салды
Жарық көрді 1. дүниеге келді 2. жүзеге асты пайда болды.
Жарық ... жер ... ... жыл ... ... сәуле көрінді дүниеде жақсылық рақат көрмеді
Құрғақ қасық бұл жерде еш ... ... де жылы ... ... туралы
айтылады.
Құрғақ уәдеден қуырдақ қуырды құр сөзбен бәрін үйіп ... ел ... ... ... қалың көпшілік.
Жалпақ шешей көрінгенге көңілшектік істейтін адам ... ... қы, - кі, - ғы, - гі ... сын есім ... ... ... ... сөз қуаңқы, көлденең әңгіме; қысыр сөз.
Кешкі зауал шақ кешкі түнеріңкі кез, ... ... ... ... шақ, ... пен қараңғылық өлі арасы.
Қортынды
Қандайда бір ұлттың ерекшелігі ең алдымен оның тілі, ана тілі болып
табылады. ... ана ... ... тілі – қазақ халқының байлығы. Осы
тіліміздің үлкен бір саласы - ... яғни ... ... тіл – ... бәрінде бар құбылыс. Бұларды тілдің
бөлекше бір сипаттаған ... деп ... ... ... ... ... тілдің өткірлігі дегеніміздің айырықша көріне жері осы
Фразеологизмдер ... ... ... ... қиын ... екенін
байқау қиын емес.осыларды ғылыми проблема ... ... әр ... ... ... не қилы мәселелері айқындала түседі.
Қазақ Фразеологизмдерінің осындай бір мәселесі – олардың сөз
таптарына ... ... ... жәйлі. Тілімізде Фразеологизмдердің осы
уақытқа дейін бір шама зерттеу жұмыстары ... ал ... ... ... ... әлі де ... ... қасы деп
айтуымызға болады.
I тарауда Фразеологизмдер мен сын есімдердің қазақ тілі білімінде
зерттелуі ... ... ... ... ... сөздерден
айырмашылықтары, Фразеологизмдердің сөз табына қатысы ... ... ... белгісі туралы сөз болады.
Фразеологизмдердің құрамындағы сыңарлардың әр ... әр ... ... ... ... келіп бір тұтас Фразеологиялық мағынаны
білдіреді.
Фразеологизмдердің компоненттері бір – ... ... ... ... ... тұрақты болады да, ... ... ... екі ... ... грамматикалық байланыс
көмескіленген де, қазіргі кезде ... ... ... ... сын есім компонентті Фразеологизмдер оның құрамын
жасаушы сыңарын ... ... , олар әр ... ... қатынастарда
болады, беретін мағына тек өздеріне тән, сыңарлары мағыналы сөздер болып
келіп, бір – бірімен байланысы өте ... ... ... ... ... да, тән қасиет. Мағыналық тұтастығы берік сыңардан ... ... ... ... Фразеологизмдердің құрамы әр түрлі сөз
таптарына қатысты болады. Сын есім сыңары кәдімгі сын есім ... ... есім ... бола ... ақ ниет / - ақ / ... сын есім / , ... /
туынды сын есім / ауыз.
Фразеология құрамындағы сөздер өзінің лексикалық мағынасы мен бірге
белгілі бір сөз ... ... да ие ... ... ... мен сөз табы ретіндегі мағынасын бірдей деп ... де ... ... да тепе – ... ... ... да болмайды. Белгілі бір
сөз табына енетін алуан түрлі сөздер әр ... ... ... сөз табы ... бір ғана ... білдіреді, морфологиялық
және синтаксистік белгілері арқылы сөз топтар бір – ... ... ... ... ... ... бір сөз ... қатысы
оның беретін бүтін мағынасына тікелей байлансты болады.
Бір сөз әр түрлі құрамда келе беруі мүмкін Мысалы: қара ... ... қара күш, қара ... қара ... т,б. Осы ... ... оның ... тұрақты емес деген ой тумайды, керісінше келтірілген
Фразеологиялық тіркестің ... ... ... ... жеке ... ... ... сөздердің туынды мағынаның қалыптасуы олардың құрамындағы
сыңарлар сол ... ғана ... ... ... да ... жан – ... болады, мысалы : «көк» сөзі бірнеше дербес Фразеологиялық тіркес
құрайды : көк бақа – арық, көк долы – ... көк ми – ... ... сын есім ... ... ...
мағыналық топтарына топталдық. Сын есім компонентті Фразеологизмдерді үлкен
екі ... ... ... : сапалық сын есім ... ... Оның ... түр – ... білдіретін Фразеологизмдер көлемі
мен аумағын білдіретін ... дәмі мен исін ... деп ... ... ... ... түр – түсті
білдіретін Фразеологизмдер молынан ұшырасады.
Қорытып айтқанда сын есім ... ... ... ... ... сын есімдер бірінші сыңарда келіп ұйтқы сыңарда
бола алады, сын есім компонентті ... ... ... ... ... ... ... сын есім компонентті
Фразеологизмдердің лексика – семантикалық категорияларын мағыналық ... ...... ... ашу ... ... осы тұрғыдан талданды.
Сонымен қатар олардың мағыналық топтарға енбей , ... тыс ... ... даусыз. Зерттеу материалдары белгілі
Фразеологиялық сөздіктерден іріктелгендіктен, ... ... ... ... жәйлі жұмыста сөз қозғалмады. Бұл өз алдына зерттеу
нысаны боларлық мәселе.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Кендебаев Г. Қазақ тілінің фразеологиялық ...... ... , ... ... С. 11 ... ... №4, 1940 – 1959бет.
3. Аханов К. Тіл білімінің негізі. – Алматы : местеп, 1973.
4. Сәрсебаев Р. Қазақ тілі ...... ... 1973.
5.Сыздыова Р. Қадырғали Жалаиридің Жалш – ат – ... ... ... . – ... : ... 1996.
6. Фортунатов Ф.Ф. Сравнительное языкозноние . – ... М. І, ... ... М. ... турецкая , персидская, киргизская и
узбекская. – м. спб. 1878.
8. Мұсабаев Ғ ... ... сын есім ...... :
оқу – педагогика баспасы, 1951.
9. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі . ...... ... ... ... Ж. ... ... тіліндегі сын есім категориясы. –
Алматы: Ғылым, 1964.
11. Жұбанов Қ. ... ... ...... ... І б. ... ... С. Қазақ тілінің грамматикасы. І.б. – ... ... ... ... ... Н. ... ... – Алматы : ОП б. 1953.
14. Кеңесбаев Г. О некоторых фразеолгческих едшщах в қазахском
языке 11 ... А. Н қаз. сср ... ... и ... № 135 ... 1 – ... – ата, 1954.
15.Қохсахнетова х. Фразеологизмдердің көркем ...... ... 1972.
16. Болғанбаев Ә. ... ... ... ... 1988.
17. Смағұлова г.Н фразеологизмдердің варианттындарындағы
Алматы: ... ... ... ... ... . - ... / ... 1967.
19. Аханов К. Грамматика теориясының негіздері . – ... Г. ... Ғ. ... қазақ тілі / лексика /
Алматы: мектеп, 1977.
21. Смағұлова Г. Н. ... ... ... ...... ... ... Төлеуов Ә. Сөз топтары. – Алматы: мектеп, 1982.
23. Айғабылұлы А. ... ... ...... Кеңесбаев Г. Қазақ тіл білімі туралы зерттеулер. – Алматы
: ... ... ... Ә. ... Ғ. Қазіргі қазақ тілінің
лексикологиясы мен фразеологиясы. – ... ... ... ... Ә. ... С. Ағманов Е. Қазақ тіліндегі ... ... мен ... ... . – ... санат, 1997.
27. Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ ... ... ...... : мектеп, 1981.
28. Тіл тарихы және сөз табиғаты. – Алматы: Ғылым, 1997.
29. Шәкенов Ж Қазақ тіліндегі ... ... мен ...... Ана ... 1981.
30. Қайдаров Ә.Т. Қазақ тілінің өзекті мәрелері. – Алматы: ана
тілі, 1998.
31. Уәлиұлы Н. Кейбір этнографизмдердің лексика – ... Ұлт ... ... ... С. Әр ... тілдердегі фразологизмдердің
ұқсастықтары мен айырмашылықтары. – Алматы, 1999.
33. Қайдоров Ә. Өмірбеков б.Ахтамбердиева з. ... ... ... М. ... тілінің семантикасы. – Алматы: Ғылым,
1964.
35. қазақ тілі тарихи лексикасының мәрелері. – Алматы, ... ... ... ... тілі лексикологиясы. – Алматы
, 2003.
37. Ерғаиев Т. ... ... ... сөз таптарының
морфологиялық құрылымы. – Алматы, 1968.
38. Томанов М. сын есімдердің сөз табын ... ... ... М. ... қазақ тіліндегі сын есімдердіәң тіркесу
қабілеті Қану диссертация. Алматы, 2001.
40. Аханов К. ... ... және оған тән ... //
Қазақстан мектебі, №10, Алматы, 1972 //
41. Исаев С. Қазақ тіліндегі тұрақты ... бір ... // ... ... №9, 1965 ... Кеңесбаев Г. Қазақ тілінің идиолдары мен фразалары ... ... ... №1-2 ... 1946
43. Сарымова К.С қазақ тіліндегі эмоцияны ... ... ... // ... ... ... . №6 2004 123-124б.
44. Қамбар батыр – Алмата, 1957.
45.Қыз жібек – Алматы, 1963.
46.Мұңлық – ...... ... ......... ... эпосы 4-5 кітап, Алматы, 1957

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Б.Cоқпақбаев шығармалары72 бет
Көркем әдебиеттердегі фразеологизмдердің ролі және оларды аудару мәселесі62 бет
Сын есім компонентті фразеологизмдер36 бет
Фразеологизм және оның зерттелуі. Қазақтың би-шешендерінің тіліндегі фразеологизмнің қолданылуы43 бет
Халықтық наным-сенімдердің этнолингвистикалық сипаты81 бет
Қазіргі қазақ тіліндегі окказионал фразеологизмдер120 бет
Қазақ тілі экспрессивтік стилистикасының негіздері68 бет
Қазақ фразеологиясының стильдік ерекшеліктері;.Қазақ фразеологизмдерінің қалыптасуындағы ұлттық мәдени маңызы бар түпдеректер;.Фразеологизмдердің көркем әдебиетте қолданылуы12 бет
«Ойлау» фразеосемантикалық өрісіндегі тіларалық фразеологиялық баламалар типологиясы62 бет
Адамға байланысты фразиологизмдердің этнолингвистикалық сипатын оқыту23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь