Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары жайлы ақпарат

1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары
2.Өзге тілден енген сөздер
3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні
4.Лексикография.
Тілдегі сөздердің тұтас жиынтығы сөздік құрам немесе лексика деп аталады. Сөздік құрам белгілі бір халықтың тұрмыс жағдайын күнкөрістіршілдігін, кәсібін түгел қамтып көрсетеді. Сөздік құрам, лексика – белгілі бір тілдегі барлық сөздердің жиынтығы. Сөздік құрам ұлттың өзіне тән кәсібі мен қоғамдық, әлеуметтік тіршілігін тұтас сипаттайды. Ұлттың рухани және материалдық мәдениеті неғұрлым бай болса, оны жеткізіп, суреттейтін сөздер де соншалықты көп әрі күрделі болады. Негізінде ұлт тіліндегі барлық сөздер реестрге тіркеліп, түсіндірме сөздікке енеді. Мысалы, жиырмасыншы ғасырдың соңғы ширегінде жарық көрген он томдық Қазақ тілінің түсіндірме сөздігіне жетпіс мыңға жуық лексикалық және фразеологиялық бірліктер енген. Бірақ мұнда қазақ тіліндегі барлық сөздер қамтылмаған. Сөздік құрамыға жалпыхалықтық лексикамен қатар кірме сөздер, терминдер, кәсіби сөздер, диалектілер, жаргондар, әдеби және ауызекі тіл лексикасы енеді. Сөздік құрамыда күнделікті жиі (актив) қолданылатын, сол тілде сөйлеушілерге түсінікті болып келетін ортақ сөздер, сондай-ақ сирек (пассив) қолданыстағы, барлығына бірдей түсінікті емес терминдер, көнерген сөздер, диалектілер, жаңа сөздер бар. Осы тұрғыдан Сөздік құрамдағы сөздер жалпыхалықтық және жалпыхалықтық емес лексика болып екіге бөлінеді. Тілдің сөздік құрамының ең басты әрі тұрақты бөлшегі – негізгі сөздік қор. Сөздік құрам негізгі сөздік қорға қарағанда өзгергіш келеді, тілдің тарихи даму кезеңінде өзгеріп отырады. Сөздік құрамыдағы бірліктер ұдайы өзгеріске ұшырап, қоғамдағы түрлі әлеуметтік жағдайларға байланысты кей сөздер қолданыстан шығып отырған. Мысалы, комсомол, пионер, Ильич шамы, т.б. Керісінше архаизмдердің қайта қолданысқа енуі де кездеседі: әкім, мырза, ханым, т.б. Қоғамның дамуы мен ғылыми-техникалық өзгерістерге байланысты сөздік құрамы үнемі толығып, дамып, жаңарып отырады. Түркі тілдері, оның ішінде қазақ тілі буын үндестігіне негізделеді, яғни қазақтың төл сөздері не бірыңғай жуан не бірыңғай жіңішке болып келеді. Сөзге жұрнақ пен жалғаулар бірінің артынан бірі қосылу арқылы сөз формасы өзгертіледі. Сөйлем бастауыш-толықтауыш-баяндауыш ретінде құрылады.
Қалиев Ғ. «Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы» 133-135беттер.
Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ., «Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы» Алматы, 1997ж. 123-128беттер.
Ысқақов А. «Қазіргі қазақ тілі» Алматы, 1991ж. 183-185беттер.
Аханов К. «Тіл білімінің негіздері» Алматы, 2002ж. 663-664 беттер.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрі Семей қаласының Шәкәрім ... ... ... ... ... тілі ... шығу арналары 2.Өзге тілден енген сөздер 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні 4.Лексикография.Орындаған: ... ... ФИ  -  ... ... С.Е.Семей қаласы  2015ж.* Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары. Тілдегі сөздердің тұтас жиынтығы сөздік ... ... ... деп ... ... құрам белгілі бір халықтың тұрмыс жағдайын күнкөрістіршілдігін, кәсібін түгел қамтып көрсетеді. Сөздік құрам, лексика  -  ... бір ... ... ... ... Сөздік құрам ұлттың өзіне тән кәсібі мен қоғамдық, әлеуметтік тіршілігін тұтас сипаттайды. Ұлттың рухани және материалдық мәдениеті неғұрлым бай болса, оны ... ... ... де ... көп әрі ... болады. Негізінде ұлт тіліндегі барлық сөздер реестрге тіркеліп, түсіндірме ... ... ... жиырмасыншы ғасырдың соңғы ширегінде жарық көрген он томдық Қазақ тілінің түсіндірме сөздігіне жетпіс мыңға жуық лексикалық және фразеологиялық бірліктер ... ... ... ... ... ... ... қамтылмаған. Сөздік құрамыға жалпыхалықтық лексикамен қатар кірме сөздер, терминдер, кәсіби сөздер, диалектілер, жаргондар, әдеби және ауызекі тіл лексикасы енеді.  ... ... ... жиі (актив) қолданылатын, сол тілде сөйлеушілерге түсінікті болып келетін ортақ сөздер, сондай-ақ сирек (пассив) қолданыстағы, барлығына бірдей түсінікті емес ... ... ... диалектілер, жаңа сөздер бар. Осы тұрғыдан Сөздік құрамдағы сөздер жалпыхалықтық және ... емес ... ... ... ... ... сөздік құрамының ең басты әрі тұрақты бөлшегі  -  негізгі сөздік қор. Сөздік құрам ... ... ... ... ... келеді, тілдің тарихи даму кезеңінде өзгеріп отырады. ... ... ... ... ... ... қоғамдағы түрлі әлеуметтік жағдайларға байланысты кей сөздер қолданыстан шығып отырған. Мысалы, комсомол, пионер, Ильич шамы, т.б. ... ... ... ... енуі де ... ... мырза, ханым, т.б. Қоғамның дамуы мен ғылыми-техникалық өзгерістерге байланысты сөздік құрамы үнемі ... ... ... отырады.  Түркі тілдері, оның ішінде қазақ тілі буын үндестігіне негізделеді, яғни қазақтың төл сөздері не ... жуан не ... ... ... ... ... жұрнақ пен жалғаулар бірінің артынан бірі қосылу арқылы сөз формасы ... ... ... ... құрылады. Жүз жылдар бойы түркі халықтары көшпелі өмір салтын өткізгендіктерінен, өзара және де басқа тілдес халықтармен араласып, өз ... және ... ... ... зор әсер ... Әсіресе моңғол, славян және парсы тілдерімен ықпалдасу өте терең болған. Бұл ықпалдасу әр бір тіл тобы мен топ ішіндегі тілдердің ... ... ... ... ... ... ... классификациясының бірнеше жүйесі бар. Бүгінгі күндері ең кең қабылданған классификация жүйесі А.Н. Самойловичтің ... боп ... ... ... әлі де ... тудыруда. Түбір  -  сөздің әрі қарай бөлшектеуге келмейтін, лексикалық мағынасын сақтаған негізгі ... ... ... ... ... ал славян тілдерінде өзгеріске түсіп отырады. Түркілік түбір ... бір, ... екі ... ... ... ... негізгі ерекшелігі ретінде толық мағыналылығы, тұлғалық сипатының өзгермеуі, әрі ... ... ... ... ... ... ... "формадан мазмұнға" принципі негізінде қарастырылатындықтан, оның тұлғалық дамуы сөз болады.* Өзге тілден енген сөздер.Өзге тілден ... ... ... тілі ... ... ... деп ... Тілдің сөздік құрамының толығып кемелденуі бір ғана өзінің ішкі мүмкіншілігі арқылы болып қоймайды. Қазақ халқының ертедегі даму тарихына көз жіберсек, ... ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты,  Ғ.Қалиев: . Яғни сөздің дыбыстық тұлғасы да, ... да өзге ... ... ... ... сөздер деген тұжырымдама жасайды. Жер шарында өмір сүріп келе ... ... ... ... ... өзге ... ауысып келген кірме сөздер көптеп кездеседі. Мәдениеті кенжелеп дамыған ұсақ халықтарды былай қойғанда, мәдениеті гүлденіп өскен ең озат ... ... ... ... да таза тума ... ... дәлелденген. Зерттеушілер ағылшын тілінің сөздік құрамының не бары 30% ғана ... төл ... ал ... өзге ... ауысып келген дегенді айтады.					Кірме сөздер көбінесе белгілі бір жаңа ұғым-түсініктің атауы ... ... ... сөздер , , ,   сияқты түрлерге сараланып зерттеледі. Кірме сөздердің кейбірінің түр-тұлғасынан, дыбысталуынан қай тілдің ... ... ... ... ... ал ертеден қолданылып, тілге әбден сіңісіп кеткен ... ... ... ... түп төркінін айқындау үшін арнайы этимологиялық зерттеулерге жүгінуге тура келеді>>  Х.Бугазов пен А.Калимовтардың зерттеулеріне ... ... ... ... ... ... кірме элементтер көп кездеседі. Профессор Н.А.Баскаков  деп жазады. Бұл ... ... ... де ... ... ... шығу тарихының көптеген нұсқаларын санамалай келе, дүнген тіліндегі арабизмдердің орны бөлек. Тілдегі араб, парсы сөздердің көпшілігі дерексіз ... ... зат ... ... Дүнген халқының кісі аттарының көбісі де араб тілінен енген. Мысалы: Азиз, Абдулла, Хамит, Рамазан, ... ... ... Исраил, Исмаил, Рахматулла, Мұхаммед, Зайнуддин, Акбар, Али, ... ... ... ... ... т.б.Орыс тілі кірме элементтерінің дүнген тіліне сіңісуі түркі тілдерімен бірдей. 				Жалпылай алғанда, 1870-ші жылдардан ... ... ... орыс ... ... Орта Азия ... ... да халықтарының тілдеріне ықпалы күшті болғандығы мәлім.Дүнген тілі мен жоғарыда атап өткен Орта Азия тілдерінен қазақ тілін салыстыратын болсақ, қаза ... ... ... ... ... ... ата баба ... сөздер дүнген тілінде де толық игерілген. Оны кірме сөз деп жүрген қарапайым халық жоқ. Ғасырлық көршілес халықтармен мәдени, тұрмыстық ... ... ... тілінде кірме элементтер көптеп кездеседі. Мәселен: сỷзман  -  сүзбе, бешбармак-бешбармах, жарма-жярма, чяпан-шапан, ... ... ... мейрам-мэран, бесік той-бэшик туәй, мейлі-мэли, қазір-хазы, ақымақ-ахмах, жайлау-җяйле, сағат-сахат, құдай қаласа-худа халаса,хайронхали  -  ... ... бажа  -  ... ...  -  ... паша  -  ... ...  -  базә, мащаха  -  машақат, оздан  -  онсыз да,ахә  -  ... бикә  -  ... ... ... пияз, енді, т.б. сөздер. Айта кетерлік жай, көптеген кірме сөздердің дүнген тіліндегі өз атаулары бар. Дегенмен кейбір ... өзге ... ... болса керек, кірме сөздер көбірек қолданылады. Түркі тілдерінен кірме сөздердің дүнген тіліне енуі біркелкі ... ... ... ... ... диалектілеріне қырғыз тілінен, сол сияқты өзбек, қазақ, ұйғыр тілдерінен де ... Тіл ... ... ... тек ... ... ... Дүнген тіліне көптеген түркі тектес тілдерінің лексикалық бірліктері енген. Яғни, қазақ, қырғыз, ... ... ... ... ... ... ... бақташылыққа қатысты біршама сөздер бүгінде қолданыста кеңінен тараған.* Қазіргі қазақ тілі ... ... ... жаңа ... қазақ тілінің тек грамматикалық құ-рылысы жетіліп, лексикасы молығып қана қоймай, сонымен бірге, қазақ ... ... ... ... ... ... де ... Стиль  --  тілдің бәріне тән құбылыс, стильдерді таптастыру проблемасы да тіл білімінде әлі тиянақты шешілмеген даулы ... ... ... ... дәстүрлі, қалыптасқан, бұрыннан белгілі принципі жоқ. Тіл стильдері туралы қазір де әр ... ... бар. Адам ... ... ... ретінде өздерінің барлық жұмыс салаларында қолданған. Сөйтіп, стиль дегеніміз  --  ... ... бір ... ... ... қалыптасқан тілдік құралдардың жүйесі. Басқа тілдер сияқты қазақ тілінің де әр түрлі стильдері бар. Олар: сөйлеу стилі және кітаби-жазба ... ... тіл , ... ...  --  ... тіл арқылы қарым-қатынас жасауының бір түрі.			 Ауызекі тілдің басты ерекшелігі  --  ... ... ала ... тікелей қарым-қатынас жасау барысында жүзеге асатындығы. Тіл білімінде ауызекі тілді функционалдық стильдердің бір түрі ретінде қарастырады. Басқа стильден оның ... ... бар. ... тіл ... ... ... талап қою дұрыс бола бермейді. Негізгі мақсаты тікелей және тез хабар беріп, хабар алу болғандықтан ауызекі тілде әдеби ... ... тыс ... мен сөз ...  --  ... кәсіби сөздер, жаргондар, диалектілер т.б. кездесуі әбден мүмкін. Бұл ... ... ... бұзу ... ... ... ... тағы бір ерекшелігі  --  әңгіме тақырыбының тез өзгеріп отыратындығы.  Мысалы: екі адам ауа райы ... ... ... ... жерден өндіріс мәселесін сөз етуі мүмкін. Тілдегі экспрессивті, эмоциональдық қасиеттер көп жағдайда ауызекі тілде байқалады.			Әдебиеттік тіл өзінің ... ... ... ... ... ... Ал, тілдің стилдік дамуы салалық терминдердің қалыптасуына тікелей қатысты. Қазақ тілінің экономика, ісжүргізім, ... мен ... ... тән ... ... ... ... қалыптаспаған. Әлеуметтік-саяси және рухани салаларға бұрынғыша стихиялық сипаттағы қолданыс тән ... ... ... ... ... салалары бойынша ресми сипаты дамымағандығынан, қазақ тілінің қолданымы тұрмыстық деңгеймен шектелуде.Тілдің салалық терминдері жалаң отаншылдықтың ... ... ... бір ... сала ... қазақ терминдерін қалыптастыру сол саланың мамандарының емес, ... тіл ... ... ... шешімін тапқан. Бұл үдеріс тілдің сөзжасам қабылетін оңды-солды тәрк етуде. Қазақ терминдерін қалыптастырып, дамытуға, термин қорын ... ... ... ... комиссиясы жаңа терминдерді қазақ тілінің теориялық жүйесіне сәйкес орнықтыруға икемсіз, ғылыми сараптамадан өтпеген жасанды да тіл ... жат ... ... ... ... ... ... Өйткені, терминком -  нақты бекітілген тұжырымдама, критерилер бойынша емес, тіпті, ғылыми кеңестердің терең талқылауынсыз термин бекіту үдерісін ... ... ... әрі қисынсыз, әрекеті бұлыңғыр құрылым. Сөйтіп, ресми стилдік саланың негізі болып табылатын қазақ ... ... ... ... пен ... талғажау үдерісінің нәтижесіне  айналып отыр.4.Лексикография.Сөздіктерді жасау жұмысында ... ... ... ... Себебі сөздіктердің сапасы лексикография теориясының дәрежесі неғұрлым жоғары болса, сөздіктер де соғұрлым сапалы ... ... ... жүргізіп, әртүрлі сөздіктерді жасау лексикологияны және лексикографияның ... мен ... жете ... ... ... ... ... арттыру сөздік жасау жұмысына қатысты көптеген теориялық және практикалық мәселелер жайында зерттеу жұмыстарын жүргізуді қажет етеді. 						Олардың ішінде айрықша назар ... ... ... ... лексикалық мағыналарының типтері; мағына мен қолданыс; сөз мағыналарының сөздікте берілу тәртібі; полисемия құбылысы мен омонимия құбылысының айырмашылығы; ...  сөз ... ... берілу принциптері; сөздікке кіретін туынды сөздердің түрлері және олардың аумағы мен шегі;сөздерге берілетін ... мен ... ... және ... ... ... мен ... атқаратын қызметі зор. Сөздіктерде сөздерге әртүрлі сипаттама беріледі. Осыған орай, лексикографилық теорияның тіл білімінің әртүрлі салаларының, ... ... ... және стилистиканың сөздерге мінездеме беру тұрғысынан қатыстылығы келіп тұрады. 							Мысалы, ... ... жағы ... ... де, аударма сөздікте де маңызды мәселе болып саналады. Оларда сөз, ең алдымен, мағыналық жақтан талданып, ... ... ... ... ... ... ... семасиологияның лексикография теориясымен тікелей байланысы келіп туады. Сөздікті құрастыруда сөздерге грамматикалық мінездеме беру де қажет болады. Сөздердің грамматикалық тұрғыдан ... ... - ... ... яғни сөз ... қатыстығы сөздікте тиісті белгілер арқылы көрсетіледі. Сөздік құрамының белгілі бір стилге тән, соған телінген сөздер де болады. Осыдан сөздіктерде ... ... қай ... тән ... ... берлгілер берудің қажеттілігі келіп туады. Мұның өзі тілдің лексикасының ... ... ... ... ... ... ... мен тармақтарды айқындаудың нәтижесінде ғана іске асады. Осы ... ... да ... ... ... қызмет атқарады.Пайдаланылған әдебиеттер:Қалиев  Ғ.  133-135беттер.Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ.,  Алматы, 1997ж. 123-128беттер.Ысқақов  А.   ... 1991ж. ...  К.   ... 2002ж.  663-664 беттер.  
        
      

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары8 бет
Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары жайлы12 бет
Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары жайлы мәлімет11 бет
Бүгінгі терминологияның даму сипаты5 бет
Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты9 бет
Маманның сөз сөйлеу ерекшеліктері. Маманның сөз сөйлеу мәдениеті. Белгілі кәсіби топтағы адамның дресс-коды6 бет
Байланыс арналарының және хабарлаудың шығу орнының статистикалық қасиеттерінің сәйкес келуі7 бет
Байланыс арнасы-деректерді беру торабының негізі3 бет
Ваваризмдер,арголар,жаргондар1 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь