Бейнелеу өнері үйірме жұмыстарында ағаштан ұлтық қолөнер арқылы оқытудың әдістемесі

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3

1 БЕЙНЕЛЕУ ӨНЕРІНЕ БАУЛУДЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ
НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 6
1.1. Бейнелеу өнеріне баулудың психологиялық және
педагогикалық талаптары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2. Бейнелеу өнері сабақтарында қолөнер бұйымдарын
жасауды үйрету сабақтарының мазмұны ... ... ... ... ... . 13

2. БЕЙНЕЛЕУ ӨНЕРІ ҮЙІРМЕ ЖҰМЫСТАРЫНДА АҒАШТАН ҰЛТЫҚ
ҚОЛӨНЕР АРҚЫЛЫ ОҚЫТУДЫҢ ӘДІСТЕМЕСІ ... ... ... . 15
2.1. Ағаштан бұйымдар жасауды оқушыларға
үйрету арқылы оларды ұлттық қолөнерге баулу ... ... ... ... 15
2.2. Бейнелеу өнері сабақтарын мұғалімнің
жоспарлауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
2.3 Құрастыруға арналған материалдарға сипаттама ... ... . 21
2.4 Ағаштан қобыз жасау технологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... 34

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 46
КІРІСПЕ

Жастарға кәсіптік білім беру, кәсіби бағдар беру мәселелерін оқу орындары барлық деңгейде шешіп келеді. Басты мақсат - еліміздің әрбір ұлы да, қызы да белгілі бір сала бойынша мамандық иесі, оның ішінде білікті маманы болып, нақты кәсіпті меңгеруі болып отыр.
Бүгінгі күнгі білім беру саласы қызметкерлерінің алдындағы мәселе -мектеп оқушылары 12 жылдық мерзімде орта білім алады, ал келешек ұрпақтың білім алу мен тәрбие мәселесі жоғары білім деңгейінде күн тәртібіне қойылып отыр.
Халыққа білім беру мекемелері әрбір оқушыны білімді, тәрбиелі, еңсесі биік өрелі, еңбектің қайсы түрі болсын аянбай еңбек ете білуге дайындауға күш жұмсауы тиіс.
Бабаларымыздың ғасырлардан келе жатқан өнер салаларын зерттеп, іздену, әрі қарай дамыту дәстүрі қазақ халқына тән қасиет. Біздің іздену жұмыстарымызда ұлттық қол өнер туындылары арқылы жастарды әдемілікті сезе білуге, сұлулықты көре білуге, өнердің ашылмай жатқан қыр-сырын бағдарлап, олардың жан-жақты дамуына ықпал жасалуы тиіс.
Нарықтық дәуір тұсындағы өмір талаптарынан көріп отырғанымыздай, қолөнердің өмірімізден ұмыт болып ескерілмей жатқан түрлеріне халық арасынан шығып жатқан қүсбегілер, зергерлер, шеберлер, ұсталар, сазды ұлт аспаптарын жасаушылар, үйшілер, тағы сондай талант иелері күн санап көбейіп келе жатқандай. Оның ішінде өз болашағын жасау үшін өткеніне мән беруі тиіс. Біздің бүгінгі күн тәртібіндегі мәселе – халқымыздың көнеден келе жатқан мұраларын, мәдениеті мен өнерін, салты мен дәстүрін, әдіті мен ғұрыпын жүйелі түрде меңгеруге, сонымен қатар жалпы әлемдік рухани игіліктерді бағалай білуге жастарды тарту болып отыр.
Өнердің қайсы түрі болмасын өз ерекшелігіне сай жүйелі үйренуді, жан-жақты меңгеруді, тиянақты оқытуды талап етеді. Осы аталған мәселелердің көптеген түрлері бүгінгі күні еліміздің мектептерінде қолға алынып, арнайы бағдарламалар түзіліп, мектептен тыс мекемелерде, үйірме сабақтарында жүзеге асып жатыр.
Соның ішінде қолөнер түрлеріне баулуға қатысты, оны оқытуды жүзеге асыруға байланысты оқулықтар, оқу-әдістемелік құралдары мектептерде қажет көлемде, тиісті мазмұнда табыла бермейді. Біз өзіміздің іздену жұмысымыздың барысында дәстүрлі қолөнер туындыларын зерттеген, ұлттық қолөнер бұйымдарын жасауды мектеп қабырғасында оқу-тәрбие жұмыстарымен қатар алып жүруді көздеген мәселелерге арналған әдебиеттерге шолу жасайық. С.Қасимановтың "Қазақ халқының қолөнері" (А.,1977ж.), Ә.Тәжімұратов "Шебердің қолы ортақ" (А.,1977ж.), Шаңырақ үй-тұрмыс энциклопедиясы (А., 1989 ж.), Жанибеков О. “Эхо”(А.: “Өнер”, 1990 ж.), Нәлібаев А. “Ағаш ою” (А.: “Өнер”, 1994), Қасиманов С. “Қазақ халық өнері” (А.: “Өнер”, 1995 ж.), Әмірғазин Қ. “Қазақ қолөнері” (А.: “Дайк Пресс”, 1996 ж) және т.б. өз зерттеулерінде қазақ халқының сәндік қолөнерінің шығу тарихын салалай көрсетіп, еліміздің түкпір-түкпіріндегі дарынды талант-шеберлердің халық арасынан шыққаны, көркем дәстүрдің жалғасы қазіргі кездегі ұрпақтар үлесі екені туралы баяндалады.
Мектеп оқушыларының психологиялық және жас ерекшеліктері туралы А.А.Давыдов, Қ.Б.Жарықбаев, В.В.Кравцов, А.В.Петровский, т.б. өз еңбектерінде балалардың жас ерекшеліктеріне байланысты дамуын, оларды өнерге баулуда жас организмде болатын физиологиялық және психологиялық өзгерістерін көрсетеді. Оқушыларды оқыту, өнерге баулу, тәрбиелеу әдістерін дидактикалық қағидалар тұрғысынан Қ.Ералин, Хворостов, И.Ф.Харламов, Т.А.Ильина, Ю.К.Бабанский т.б. ашып көрсеткен. Оқушыларды еңбек әрекетіне үйретудің тиімді әдістері мен формаларын А.С.Лында, В.А.Поляков, А.Е.Ставровский, Д.А.Тхоржевский, т.б. зерттеп, материалдарды өңдеуде оқушылардың іс-әрекеттерді үйрену жолдарын жан-жақты зерделейді.
Ұлттық қолөнердің бір саласы сазды аспаптарды зерттеген ғалымдар Сарыбаев Б. "Қазақ халқының сазды аспаптары" (А.:"Өнер",
1989ж.), БейсенбекұлыО. "Сазды аспаптар сыры" (А.:"Ана
тілі",1994ж.) атты еңбектерінде әр түрлі музыкалық аспаптардың
жекелеген бөлшектеріне қажетті материалдар, оларды сақтау, оның ішінде қазақ ұлттық аспаптарының шығу тарихы, жасалу технологиясы жайлы баяндалды.
Осы еңбектерді зерделей келіп, біз ұлттық өнер түрлерін, оның ішінде ағаш ұқсату саласының ерекшеліктерін ескеріп оқушыларды өнерге баулу тұрғысында орта мектептерде және мектептен тыс мекемелерде жүргізіліп жатқан жұмыстарды ескере келіп, әрі аталған мәселелерді есепке ала отырып, диплом жұмысымыздың тақырыбын: " Сыныптан тыс жұмыстарда домбыра жасау әдістері" деп тұжырымдадық.
Жоғары сынып оқушыларын ұлттық қолөнер бұйымдарын жасауға үйрету арқылы оларды кәсіпке, атап айтқанда әсемділікке, шеберлікке, ұқыптылыққа, іскерлікке баулуды жоғары сыныптағы бейнелеу өнері сабақтарында жүзеге асыруды диплом жұмысымыздың мақсаты етіп алдық.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Н. Ә.Назарбаев. «Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында» Қазақстан халқына жолдау (ақпан, 2005 ж.). Егемен Қазақстан. 19 ақпан, 2005 ж. Астана.
2. Қазақстан Республикасы жалпы білім беретін мектептерінің
тұжырымдамасы. Қазақстан Республикасы жалпы білім беретін
мектептер, білім мазмұнының тұжырымдамасы. Алматы:
Республикалық баспа кабинеті, 1995. - 32 бет.
3. Жалпы білім беретін мектептер оқушыларын еңбекке оқыту
мен тәрбиелеу тркырымдамасы. Алматы: Республикалық баспа
кабинеті. 1993. - 23 бет.
4. Қазақстан Республикасында Орта білімнің білім беру
стандарты. Алматы, 1998.
5. Жалпы білім беретін және кәсіптік мектеп реформасының
негізгі бағыттары. Алматы, 1984.
6. Жарықбаев Қ., Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. (Оқу құралы).-Алматы,1995.
7. Жарықбаев Қ.,Қалиев С. Халық педагогикасының тағылымдары. “Бастауыш мектеп”, 1990, № 2.
8. Х.Арғынбаев. Қазақ халқының қолөнері: Ғылыми-зерттеу еңбек.-Алматы,1987.
9. Маргулан А.Х. Казахская юрта и ее убранство. М. 1964.
10. Муканов М.С. Казахские домашние художественные ремесла. Алматы,1979.
11. Аймауытов Ж. Шығармалары. Алматы,1989.
12. Қазақ совет энциклопедиясы.1-12 томдары.Алматы,1972-1978.
13. Сарсенбаев Н.С. Обычай, традиции и общественная жизнь. Алматы,1974.
14. «Қазақстан Республикасының Білім туралы заңы». Алматы, 1999
15. Ағаш өңдеу 7 класс. Арнайы оқулық, Алматы 1978 жыл.
16. О.Жәнібеков. “ЭХО”. Москва, 1988.
17. А.Х. Маргулан, “Казахское народное прикладное искусство” Алматы: “Өнер”, 1986
18. С.Қасымов “Қазақ халқының қол өнері”. Алматы: Қазақстан баспасы.- 1969.
19. Ө.Жәнібеков. “Культура казахского ремесла” Алматы,1982.
20. Нұртаев О., Қ.Ералин “Бейнелеу өнерінің сабақтары 1 класс”.
Шымкент, 1992.
21. Ержанова С. Қолөнерге баулу. “Қазақстан мектебі”. 1997.№ 2 22 бет
22. Суранбаева Н. Халық өмірімен етене өмір. “Қазақстан мектебі”.1992,
23. Әбдуалиева Ш. Шілтер - көне өнер. “Қазақстан мектебі”, 1984. № 10
24. Қәкенұлы Ж. Киелі өнер. “Зерде”, 1990 № 11.
25. Төленбаев С., Өмірбекова М. Қазақтың ою-өрнектері. Алматы: “Қазақстан”,1992.
26. Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері. Алматы, “Кітап”, 1993.
27. Марғулан Ә. “Қазақтың сәндік өнері” Алматы,1977.
28. Мұханов М.. Казахская юрта. Алматы, Өнер , 1984.
29. Позднякова Г., Синенский Н. Казахский сувенир. Алматы: Өнер, 1976.
30. Джанибеков У. Культура казахского ремесла. Алматы: Өнер, 1982.
31. Хворостов А.С. Декоративно-прикладное искусство в школе. М.;
Просвещение, 1979.
32. Мектептегі технология ж. 2003-2006 жж.
33. С.Қасиманов "Қазақ халқының қолөнері" (А.,1977ж.)
34. Ә.Тәжімұратов "Шебердің қолы ортақ" (А.,1977ж.)
35. Шақырақ үй-тұрмыс энциклопедиясы (А., 1989 ж.)
36. Нәлібаев А. “Ағаш ою” (А.: “Өнер” 1994)
37. Қасиманов С. “Қазақ халық өнері” (А.: “Өнер” 1995 ж.)
38. Әмірғазин Қ. “Қазақ қолөнері”(А.: “Дайк Пресс” 1996 ж)
        
        МАЗМҰНЫ
кіріспе
............................................................................
............................. 3
1 бейнелеу өнеріне баулудың педагогикалық
негіздері
............................................................................
............. ... ... ... ... ... және
педагогикалық ... ... ... ... сабақтарында қолөнер бұйымдарын
жасауды үйрету сабақтарының мазмұны ..................... ... ... ... үйірме жұмыстарында ағаштан ұлтық
қолөнер арқылы ОҚЫТУДЫҢ ӘДІСТЕМЕСІ ............. ... ... ... жасауды оқушыларға
үйрету арқылы оларды ұлттық қолөнерге баулу ............... ... ... ... ... ... 17
2.3 ... ... ... ... ... ... Ағаштан қобыз жасау технологиясы ...............................
34
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
.... ... ... ... ... білім беру, кәсіби бағдар беру ... ... ... деңгейде шешіп келеді. Басты мақсат - еліміздің әрбір ... қызы да ... бір сала ... ... ... оның ішінде білікті
маманы болып, нақты кәсіпті меңгеруі болып отыр.
Бүгінгі ... ... беру ... ... ... мәселе
-мектеп оқушылары 12 жылдық мерзімде орта білім алады, ал ... ... алу мен ... мәселесі жоғары білім деңгейінде күн тәртібіне қойылып
отыр.
Халыққа білім беру мекемелері әрбір оқушыны білімді, тәрбиелі, еңсесі
биік өрелі, еңбектің қайсы түрі ... ... ... ете білуге дайындауға
күш жұмсауы тиіс.
Бабаларымыздың ғасырлардан келе жатқан өнер салаларын зерттеп, іздену,
әрі қарай ... ... ... ... тән қасиет. Біздің іздену
жұмыстарымызда ұлттық қол өнер туындылары ... ... ... сезе
білуге, сұлулықты көре білуге, өнердің ашылмай жатқан қыр-сырын бағдарлап,
олардың жан-жақты дамуына ықпал жасалуы тиіс.
Нарықтық дәуір ... өмір ... ... ... ... ұмыт ... ескерілмей жатқан түрлеріне халық
арасынан шығып жатқан қүсбегілер, зергерлер, шеберлер, ұсталар, ... ... ... үйшілер, тағы сондай талант иелері күн санап
көбейіп келе жатқандай. Оның ішінде өз ... ... үшін ... ... ... ... ... күн тәртібіндегі мәселе – халқымыздың ... ... ... ... мен өнерін, салты мен дәстүрін, әдіті мен
ғұрыпын жүйелі түрде ... ... ... ... ... ... ... білуге жастарды тарту болып отыр.
Өнердің қайсы түрі болмасын өз ерекшелігіне сай жүйелі ... ... ... ... ... ... етеді. Осы аталған мәселелердің
көптеген түрлері бүгінгі күні еліміздің мектептерінде қолға ... ... ... ... тыс ... ... сабақтарында
жүзеге асып жатыр.
Соның ішінде қолөнер түрлеріне баулуға қатысты, оны ... ... ... ... ... ... мектептерде қажет
көлемде, тиісті мазмұнда табыла бермейді. Біз ... ... ... ... ... ... зерттеген, ұлттық қолөнер бұйымдарын
жасауды мектеп қабырғасында оқу-тәрбие ... ... алып ... ... ... ... шолу жасайық. С.Қасимановтың
"Қазақ халқының қолөнері" (А.,1977ж.), Ә.Тәжімұратов "Шебердің қолы ... ... ... ... (А., 1989 ж.), Жанибеков О.
“Эхо”(А.: “Өнер”, 1990 ж.), Нәлібаев А. “Ағаш ою” (А.: ... ... С. ... халық өнері” (А.: “Өнер”, 1995 ж.), Әмірғазин Қ. “Қазақ
қолөнері” (А.: ... ... 1996 ж) және т.б. өз ... ... ... қолөнерінің шығу тарихын салалай көрсетіп, еліміздің түкпір-
түкпіріндегі дарынды талант-шеберлердің халық арасынан шыққаны, көркем
дәстүрдің ... ... ... ... үлесі екені туралы баяндалады.
Мектеп оқушыларының психологиялық және жас ерекшеліктері туралы
А.А.Давыдов, Қ.Б.Жарықбаев, ... ... т.б. ... ... жас ... ... дамуын, оларды
өнерге баулуда жас организмде болатын физиологиялық және психологиялық
өзгерістерін ... ... ... ... ... ... ... қағидалар тұрғысынан Қ.Ералин, Хворостов, ... ... т.б. ашып ... ... ... ... тиімді әдістері мен формаларын А.С.Лында, В.А.Поляков,
А.Е.Ставровский, Д.А.Тхоржевский, т.б. ... ... ... іс-әрекеттерді үйрену ... ... ... бір ... сазды аспаптарды зерттеген ғалымдар
Сарыбаев Б. "Қазақ халқының сазды ... ... ... ... ... ... (А.:"Ана
тілі",1994ж.) атты еңбектерінде әр түрлі музыкалық аспаптардың
жекелеген ... ... ... ... ... оның ... ұлттық аспаптарының шығу тарихы, жасалу технологиясы жайлы баяндалды.
Осы еңбектерді зерделей келіп, біз ұлттық өнер түрлерін, оның ... ... ... ... ... ... өнерге баулу
тұрғысында орта мектептерде және мектептен тыс ... ... ... ... ... әрі ... мәселелерді есепке ала отырып,
диплом жұмысымыздың тақырыбын: " Сыныптан тыс ... ... ... деп ... ... оқушыларын ұлттық қолөнер бұйымдарын жасауға үйрету
арқылы оларды кәсіпке, атап айтқанда әсемділікке, шеберлікке, ... ... ... сыныптағы бейнелеу өнері сабақтарында жүзеге
асыруды диплом жұмысымыздың мақсаты етіп алдық.
1.бейнелеу өнеріне ... ... ... Бейнелеу өнеріне баулудың психологиялық және педагогикалық талаптары
Мұғалімге оқыту процесінің ... және ... оның ... ... білу оқу ... ... ... туғызады. Оларды принциптер: ережелер, талаптар ... ... ... ... ... ... ... атпен
белгіленген.
Принцип (латын сөзі - бастапқы, негізгі) - басшылыққа алатын идея,
негізгі ереже, іс ... ... ... ... ... ... оны ... алатын принциптер деп ұғынуға болады. Оқыту принципі
дегеніміз барлық ... ... және ... оқу ... басшылыққа
алынатын негізгі педагогикалық талаптар жүйесі.
Жалпы дидактика мәселелеріне педагогика тарихында, оның ішінде, оқыту
принциптеріне арналған еңбектерде, ... ... ... ғылыми қалыптасуының белгілі даму тарихы баяндалады.
Біздің қазақ халқының мәдениеті мен ағарту тарихынан ... ... ұлы ... өз ... прогресшіл ағымының жаршысы болған
ойшылдары Шоқан, Ыбырай, Абай, Шәкәрім, Ахмет, Жүсіпбек, Мағжан, ... ... ... ... ... ... бай ... (дидактикалық) принциптері дидактиканың тарихи мұрасына ғылыми
талдау жасау және қазіргі ... озат ... ... сүйенеді. Оқытудың қағидалары педагогикада тәрбиемен ... ... ... ... прогрестің
талаптарына сай оқыту процесінің мазмұнын, оның әдістері мен ұйымдастыру
жолдарын анықтайды.
Қағидалар жүйесі ... ... ... тығыз байланыста және
бірлікте жүзеге асырылатын мыналарды қамтиды:
- оқытудың ғылымилық, жүйелілік және бірізділік қағидасы;
- ... ... ... ... ... қағидасы.
Ғылыми білімдердің шеңбері үнемі кеңи береді. Шамамен ... ... ... ... информация екі есе көбейеді. Ал, енді балалардың білім алу
қабілеттілігі педагогикалық теория мен ... ... ... ... ... ... алмайды. Сондықтан оқушылардың
ғылыми білімдермен қарулануын қамтамасыз ету ... осы ... ... соған ендіру үшін ғылымның ең қажетті мазмұнын іріктейтіндей
қағидаларды табу ... ... ... ... ... мазмұны мен идеяларын
меңгерудің қысқа жолын қамтамасыз ететін ғылыми негіздерін анықтау керек.
Оқудағы ... ... ... ... ... XVII ... Я. А. ... негіздеді. Оның айтуынша, түйсік
әсері болмайынша ақыл-ойға өздігінен қонатын ешнәрсе болмайды. Сондықтан
оқуда ... мен ... ... ... ... сол ... ... бастау қажет деген. Өз көзімен байқау дәлелдеумен тепе-
тең. Көрнекі сезім арқылы ... ... есте ... ... дәлелдеді.
Ян Амос Коменский балаларды оқытуда мына жағдайды ең ... ... ... ... үшін ... ереже – бала сезім арқылы қабылдай алатын
нәрселердің барлығын сезім әсерлерін
туғызып ... жөн: ... ... көзге көрсет, естуге болатын
нәрсені құлақ түріп тыңдасын, иісін ... ... ... ... ... ұстап нәрсенің қаттылығы мен жұмсақтығын, тағы, тағыларын байқасын,
кейбір нәрсені түрлі сезім мүшелерімен бірдей түйсініп ... ... ... XX ... педагогикалық ой-пікірдің тарихында ұлы ағартушылардың,
қазақтың алдыңғы қатарлы зиялы өкілдерінің еңбектерінде оқыту мен тәрбиенің
негізгі мәселері туралы көзқарастары ерекше орын ... ... ... ақыл-ойды дамытып, шын ғылыми білім алудың
қажеттілігін, ол үшін ... ... ес, ... ... ... психикалық процестерді дамыту керек екендігін ашық ұғындырды. Білім
алуда педагогикалық принциптерді ... ... ... пікірлері
дидактикалық мұра болып есептеледі. Ұлы Абайдың: "Адам баласы ... көзбен
көріп, құлақпен естіп, ... ... ... ... ... ... тыстағы
дүниеден хабар алады", -деген дана ойы ... ... ... ... қолдану арқылы оқушылардың білімі нанымды, дәлелді
болады, ойлауы тереңдей түседі. ... ... ... оқылатын нәрсе -
заттардың негізгі белгілері мен ерекшеліктерін білуді ... ... әр ... салаларының байланыстары мен өзара қатынастарын
түсінуге көмектеседі. ... ...... ... ... есте ... сақтауға ықпал жасайды.
Балалар әрқашан да ... ... - ... ... ... ... ынталы келеді, сондықтан көрнекілік әрқашан да оқушылардың
білімдерді меңгеру үстінде белсенділігін дамытуға әсер ... ... ... ... оқушылардың назарын белгілі бағытқа жұмылдырады.
Топшылау қорытындыларды ұғыну және меңгеру оқушылардың белсенділігін
туғызатын ... есеп ... ... ... ... Өз ... ... оқылатын нәрсе-заттарды оқушылардың
мүмкіндігінше әр салалы сезім мүшелері арқылы қабылдауды талап етті.
Шынында да, оқуда көбінесе көзбен көру ... ... кең орын ... ... ... көзбен көрумен бірге окуда бүлшық етпен сезіну
арқылы қабылдау да арта түседі. Егер ... ... ... қана ... сол ... өзі ... білімдері нақты және негізді
болады. Приборларды тек көріп қана ... ... ... ... ... ... ... және негізді болады.
Ұлттық қолөнер бұйымдарының негізгі міндеттері - болашақ мүғалімдердің
оқушыларды күнделікті өмір тәрбиесі мен әрбір сабақта ... ... ... ... ұлттық қолөнер бұйымдарының
тиімділігін арттыру тек жақсы жабдықталған, дұрыс ... ... ғана іске ... ... мұғалімнің күнделікті жұмысына
педагогика, психология ғылымдарының теориялық ұсыныстарын алдыңғы қатарлы
озат тәжірибелі, жан-жақты білім мен ... ... ... ... ... шеберханаларындағы құрал жабдықтарға тоқталатын болсақ, мұнда
дидактикалық, үлестірмелі иллюстрациялық материалдарды ... ... ... ... оқу – ... ... ... жақсартып, оқушыларға жан-
жақты, терең, тиянақты білім беру үшін оқу барысында көрнекі оқу құралдарын
пайдаланудың педагогикалық және ... ... зор ... ... жас ... ... мен ... ол, көрнекілік дидактиканың
бірінші және ең негізгі қағидасы болып табылады. Оқушыларға ... ... ... ... ... ... сай ... көрнекі құралдармен
қатар экрандық құралдар - эпипроекциялық суреттер, сызбалар, ... ... ... диапроекциялық диапозитивтер мен
диафильмдер және ... ... ... ... ... ең ... және өте пайдалысы – нақты бұйым, үлгілері. Ол ... ... ең ... ... бірі. Оқушыларға сапалы білім мен
саналы тәрбие беру ісінде ... ... ролі ... ... ... ... жетістіктері төмендегідей:
- сабақтың көрнекілігін анағұрлым арттырып, оқу материалын оқушылардың
тиянақты және жақсы ... ... ... ... ... ... ... және
ғылымның жетістіктерімен түсінікті, өте реальды тұрғыда таныстырады;
- елімізде білім беру ... ... ... ... сай оқушыларды
өндіріс, шаруашылық және мәдениет саласындағы түрлі ... ... ... ... ... ... ... кең мүмкіндік
береді;
- жастарды өткен дәуірдің тұрмысымен, болашақта жоспарланып отырған
ғылым және техника жетістіктерімен жете
таныстыруда мұғалімге жәрдемші ... бірі бола ... ... ... ... мен ... беру ... байытып
жетілдіреді;
- жас ұрпаққа эстетикалық, көркемдік, ... ... ... ... ... ... ... еңбек сүйгіштікке баулуда
ең бір тиімді құрал болып саналады;
- оқушылардың өз бетінше ... ... ... ... ... ... ... жағдайда мүмкіндік болмайтын космос
кеңістігі мен микродүниеге де ... ... ... ... ... ... сол ... де оқытудың көрнекі болуын
арттыруға үлес қосатын плакат пен планшетті, таблицалар мен ... ... ... тағы ... ... ... ... өмірмен байланысын нығайту туралы және елде халыққа білім
беру жүйесін онан әрі ... оқу ... ролі мен ... ... өзі мектепте білім беруді қайта құру жүйесін, ... ғана ... ... ... оның ... де оқушылардың
дербестілігі мен ... ... кең жол ... ... ... барынша дамыту бағытында өзгерту талабына сай келеді.
Мектептің өмірмен байланысын нығайту жэне халыққа білім беру ... құру ... ... ... құжаттарды жүзеге асыру ісі де
мектептердегі оқу-тәрбие ... ... ... ... ... ... ... елімізде оқу жүйесін қайта құру туралы талаптарға
сәйкес жастарға білім мен тәрбие беру ісін өмірмен, ... ... ... ... ... жүргізуде дидактикалық материалдардың
ролі күн сайын артып келеді және алдағы уақытта да арта беретіні ... ... бәрі ... барлық мектептерде әрбір бейнелеу өнері
сабақтарын мүмкіндігінше ... ... ... екендігін
аңғартады. Мұндай жағдайда мектепте барлық сабақта да плакаттар мен
планшеттерді, ... ... өте ... ... ... ... ретінде пайдалануды мұғалімдердің бірден түсінетіндігі даусыз.
Оқыту процесін жетілдіру бағытында педагогикалық ізденулерде біршама
жұмыстар атқарылуда. Атап айтсақ, ... көп ... ... ... ... ... ... деңгейге көтерілді. Мектепте
оқыту сапасын арттыруға бірден - бір септігін тигізетін оқу ... ... ... ... бір шарты оқыту процесіндегі дидактикалық
құралдардың жетілдіруі дер едік. Оқыту процесінде ... ... өте ... де қиын процесс. Бұл көлемді де күрделі көп аспектілі
мәселелердің бірі болып саналады. Сондықтан да бұл дипломдық жұмыста ... ... ... барлық аспектілерін ашып ... ... ... Тек ... ... ... тұрғыдан ақыл -
кеңес беру мақсатында дидактикалық ... ... ... ... Оның ... ... деп ... қазіргі педагогикалық, әдістемелік оқулықтарда педагогикалық процесті
сипаттауда дидактикалық құралдардың бірі – нақты бұйымның өзін ... ... ... ... ... ... ... қатынасы туралы анық
айтылмаған. Демек, осы ойларды жандандыру қажет деп ... онда ... ... өз-өзінен анықталатыны мәлім.
Егерде нақты бұйымның өзін студенттердің педагогикалық шеберлігіне
ықпал етуші, оның ... ... ... ... деп ... оқулық немесе көмекші оқулықтар келешек маманға қандай ... ... ... ... ... өзіндік
тұлға болып қалыптасуына ықпал ететіндігі айқын. ... ... ... ... ... ... ... және
творчестволық қабілетін дамыту. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... заттарды
жасай білуге үйрету болып табылады.
Еңбекке даярлаудың міндеті - оқушыларды психологиялық тұрғыда өнерге
даярлау, оларды қарапайым еңбек құралдарымен ... ... ... үйрету. Өз
еңбегін ұйымдастыруда дағдылар мен ептіліктерді меңгеру ... ... ... ... - оқушыларға халықтық педагогика тұрғысында
тәрбие беру жүйесінің ең негізгі құрамды бөлігі. ... ... ... XIX - ... екінші жартысындағы аса көрнекті ағартушы
демократы, педагог Ыбырай Алтынсарин еңбектің роліне ерекше мән ... ... ... ... ... ... ... әңгімелерінің
бірі «Байлық». Осы әңгіменің мазмұнына үңілетін болсақ, ... ... өте ... идея ... Бұл ... ... ... еңбекте»,
деп түйіндейді.
1.2. Бейнелеу өнері сабақтарында ағаштан ұлттық қолөнер бұйымдарын жасауды
үйрету сабақтарының мазмұны
Қазақстан Республикасы ... және ... ... қабылдаған
Бейнелеу өнері бағдарламасы 5-11 ... ... ... ... ... ұлттардың салт-дәстүрлерін, тарихи мұраларын, ұлттық
қол өнер ерекшеліктерін үйрету мәселелерін қамтыған.
Ер балалар үшін ... ... ... элементтері негізінде
материалдарды көркемдеп өңдеу тарауы Ағашты көркемдеп өңдеу, ... оюды ... ... ... ... Тері ... өнері, Өру өнері тақырыптарын қамтиды. Бейнелеу ... ... ... ... өнердің элементтері арқылы материалдарды
көркемдеп өңдеу тарауын зерделеу және сабақ ... ... ... өңдеуге үйрету жолдары мен ерекшеліктерін анықтау, сол арқылы
оқушыларға ұлттық ... ... оның ... ... жасауды оқыту
сабақтарының мазмұнын, оны теориялық және ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктерін қарастырамыз.
2. Бейнелеу өнері сабақтарында қазақтың салт-дәстүрлерімен таныстыру арқылы
ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІ
2.1. Ағаштан бұйымдар жасауды оқушыларға ... ... ... ... ... бетіне ең алдымен жасалынатын бұйымның жалпы көрінісін, алдыңғы
жағын және қырынан бейнеленген көрінісін ... ... ойма ... ... ... ... ... тұтас бұйымға қатысты пропорциясын
анықтауға кірісеміз. ... ... ... ... ала ... ... жеке сызып шығады. Оның конструкциясы мен ою - ... ... ... эскиздер негізінде жапсырма қағазда әрбір бөлшектің
нақты ... ... ... ойма ... үшін кәдімгі ағаш ұстасының аспаптары керек.
Ұсақ тесіктерді ... ... ... ... ... ... ... – жонып кесу деп айтады, өйткені оның техникасы
тақтайдағы мәнерлі ойықтарды жанып кесуге негізделген.
Қобыз жасау ... ... ... жүргізіледі:
Қылқобызды халық шеберлері біртұтас шауып жасаған. Қылқобыздың жаңа
түрін ... ... ... ... ... ... шеберлер шауып та,
құрастыру әдісімен де жасайды:
1. ағаш материалдарын үйеңкі, қайыңның түбінен, долана, өрік, алма, ... ... ... ... ... бұзау терісінен жарғақ (тері қақпақ) жасау
3. ішек пен ысқыны ту биенің құйрығынан ... ... ... та ... ... екі ... тағы бір ішек ... Үш ішекті қобыздың
қылқобыздан тағы бір айырмашылығы — оның ... ... ... ... жасалуында.
Төменде қобыз жасаудың технологиялық қартасы үлгі ретінде ... ... ... ... ... ... ... атқарылу кезеңдері ... ... | ... мен |
| | ... ... |мойынтұғыр мен өкшетұғыр прима-қобыздың көлеміне сәйкес| |
| ... | |
| ... мен ... ... ... | |
| ... жұқа ... дайындалады ... 40 см, |
| | ... 6 см |
| |ол ... ... ... ... |
| | ... |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... қалыптағы мойынтұғыр мен түйметұғырға алма |1-7, 2-6, 3-5, |
| |кезек желімделеді. |ең ... 4-ші |
| | ... дәл |
| | ... |
| | шанақша қырларының түйіскен жерлеріне желім жағылады |желім |
| | ... ... ... ... да, бір ... |бау |
| ... | |
| | ... қалыптан бөлек шығарып алынады. | |
| | ... ішкі ... ... жағынан орта буынға | |
| ... екі ... ... жапсырылады | |
| | ... іші ... |құм ... |
| | ... ... ... ішкі жақ ... көмкерме|желім |
| |жапсырылады | |
| | ... ... ... ... ... ... сияқты |желім |
| ... ... ... | |
| | ... ... ... басы мойынмен бірге |сүргі |
| ... | |
| | ... ... ... ... |
| | ... бетіне жіңішке буыннан төмен қарай алдын ала | |
| ... тері ... ... де, ... ... |
| ... | |
| | ... ... дөңгелек бетіне ағаш қақпақ |желім |
| ... Ағаш ... ... 2-3 мм жұқа ... | |
| ... ... | |
| | ... бет ... ... ... ... ... |желім |
| |жабылады. | |
| | ... ... ... ... ... |
| ... ... артық ағаштар мен |құм ... |
| ... ... | |
| | ... ... ... сары ... бояуды 2-4 рет жұқалап|түсті бояу |
| ... | |
| |әр ... ... құмқағазбен тегістеп отырады |құмқағаз |
| ... ... сары ... лак ... рет ... |лак |
| ... ... бастырғы орнатылады ... |
| ... ... | |
| ... ... | |
| ... ... | ... ... ... ... ... ... жасауды ұзақ мерзімді жоспарлау
Мектепте қазақтың салт-дәстүрлерімен таныстыру сабақтарын өтуді
белгілі бір ... атап ... ... әр ... ... ... сол ... құрылыс ерекшеліктерін мұқият ... білу ... ... ... таңдауды және олардың мөлшері қандай
болатынын анықтауды жақсы білу қажет. Әлгі ... ... ... ... ... тек ... ... ғана кіріседі.
|Реті |Жұмыстың атқарылу кезеңдері ... ... мен |
| | ... ... |
|1 ... ... ... көктал, жиде, жаңғақ |
|2 |Таңдаған материалдарды өлшеу ... метр |
|3 ... ... кесу ... 40 см, ... 6 см |
|4 |Шаблон көмегімен белгі салу ... |
|5 ... ... ... |ара, ... |
|6 ... ... ... |шот |
|7 ... ... ... шыны айна |
|8 ... ... ... |құм ... |
|9 ... ... шабу |шот ... ... ... ... ... ... ... ... ... тазалап өңдеу |құм ... ... ... ... ... |Өң ... ... ... лак ... ... көрсетілгендей, Бейнелеу өнері бағдарламасына сәйкес
9 сынып оқушыларын мектепте ағаш ұсату ... ... ... ... шешімін табуы тиіс:
- оқушыларды мектепте ағаш ұсату өнеріне баулуға бағытталған білім
беруді теориялық тұрғыдан да, ... іс ... ... ... ... сай ... ... оқушыларды ағаш ұсату өнеріне баулуға қатысты олар алған білімдерді
мектепте сарамандық ... ... ... ... ... мен ... қалыптастыру;
- оқушыларды ағаш ұсату өнеріне мектепте баулу ... ... ... ... және жүргізу;
- оқушылар атқаратын жұмыстардың ішінде оқушыларды ағаш ұсату өнеріне
баулудың ... және ... ... ... ... ... ... жетістіктер дәрежесіндегі өндірістің
негізгі бағыттары бойынша көрініс тапқан. Бүгінгі күні ұлт мектептерінде
жүргізіліп жатқан ... бар ... ... ... ... ... іс ... толықтай енген жоқ. Дегенмен, жаңа Бейнелеу өнері
бағдарламасы ... ... ... және ... ... асыруды көздейді. Мұның мазмұнында еліміздің бәсекеге
сәйкес мемлекет құрамыз деп экономиканың аса қарқынды ... ... ... ... ... ... ... мәдениетін, салт-дәстүрін,
әдет-ғұрпын өздері де игеріп, бүкіл әлемге паш ете алатын кәсіп иелері
болмақ.
Бүгінгі күні ... ... 9 ... оқушыларын көркемдік өнеріне
баулуға төмендегідей әсерлер болмақ:
- сыртқы факторлар: біз бүгінгі күні куә ... ... ... жүзі
халықтарының техника, ғылым, өндіріс, өнер, мәдениет салаларының озық
қарқынмен дамуы;
- ішкі факторлар: ... ... беру ... ... мен жаңа ... Бейнелеу өнері саласындағы қарама-
қайшылықтар мен кемшіліктер; мектеп ... өнер ... ... мен ... ... арасындағы алшақтық.
Бейнелеу өнері бағдарламасына сәйкес 9 сынып оқушыларын ағаш ұсату
өнеріне баулуға қатысты олар ... ... және ... ... ... ... екі топқа бөлуге
болады:
біріншісі:
а) оқушыларды көркем өнерге баулу барысында орындалатын жұмыс ... ... ... және ... ... тиісті техникалық
білімдер мен технологиялық икемділіктер;
ә) оларды ... үшін ... ағаш ... ... ... ... ... қажетті білімдер мен икемділіктер жиынтығы;
екіншісі:
а) оқушыларды ағаш ұсату ... ... ... техникалық және
технологиялық ойлау қабілеттерін ... ... ... ... ... ... ... мен икемділіктер жиынтығы дидактикалық талаптарға сай
болуы тиіс: қарапайымнан күрделіге ... ... ... ... ... ... ғылыми негізде жүзеге асырылуы.
Оқушыларды ағаш ұсату өнеріне баулу бірінші сыныптан ... ... ... ... бейімдеу тек қана ағаш өңдеумен шектелмейді. Бұл
жұмыс Бейнелеу өнері ... ... ... ... ... ... ... сайын ұлттық өнерге бейімдеу мазмұны күрделеніп,
оның жаңа түрлері мен элементтері ... ... ... ... осы ... ... ... Өйткені, ұлттық қолданбалы
өнердің салаларын бірімен бірін үйлестіре отырып, қыры мен ... ... кез ... ... ... ... түспейді.
Олай болса, ұлттық өнерге бейімдеуді оқушыларды ағаш ұсату өнері
тақырыбын оқытуды 9 ... ... ... ... алынған технологиялық
процестердің әліппесін, оған қатысты ... ... ... білуден бастағаны абзал. Ол үшін ұлттық қолданбалы өнердің қыры мен
сырын, ерекшелігі мен ... ... ... оң ... ... мүмкін емес. Мысалы, ағаштан қандай да бір бұйым - қобди, ... ... ... және т.б. ... үшін осы ... шикізатын анықтап,
оған қажетті құрал-саймандарды дайындап, оларды ... ... ... технологиялық процесті ұйымдастыру қажет. ... ... ... ... ... ... түрде түсінуі керек.
Бейнелеу өнері сабағының бағдарламасына ... 9 ... ... және ... ... ... ... меңгереді. Біздің
жұмысымызда ұлттық ... ... ... ... ... тәжірибесінде бұрыннан қалыптасқан ... ... ... әрбір тәсілдерін, композициялық
шешімдерді ескереміз. Оқушыларға бұл заңдылықтар мен ... ... мен ... түсіндіру, жасалатын ... ... ... ... әдістерін дидактикалық тұрғыдан үйрету ... ... ... қалыптастыруға ықпал етеді.
Мектеп шеберханасында өткізілетін ... ... ... ағаш ... ... ... ... бойынша оқытудың көрнекі
құралдарының ішінде қабырғалық, оның ... ... ... ... бұйымның үлгісі мұғалімге жаңа материалды оқушыларға түсіндіруде, іс
әрекет жұмыстарында оқушылардың алған ... ... ... ... жұмыстар орындағанда пайдаланылады.
3. Құрастыруға арналған материалдарға сипаттама
Сіз егер дүкеннен қобыз немесе домбыра ... ... ... ... ... пішіні, бөлшектерінің қиюласып, жымдасуы
мінсіз, тиектің жасалуы, пернелердің орналасуы, ішектердің ... да ... ... көз ... ... үні сіз ... шықпайды. Неге?
Себебі, біріншіден, ол аспап сапалы материалдан жасалмаған; екіншіден,
бөлшектер тиісті тұтқыр желім түрлерімен ... ... ... ... дәл кесіліп, жонылып, жұқартылып,
дұрыс ... ... ... ... ... ... аспап сапасыз болып шығады.
Білікті аспап жасаушы өзіне қажетті ... ... ... сыртқы мүмкіндігін жетік білуі керек.
Атап айтқанда, қобыз ... ... ... ... өрік ағаштарынан
шауып, құрастырылады. Ал дауылпаздың жарғағы өте құрғақ ауада жоғары дыбыс
беріп, дымқыл, ылғалды ауада төмен, ... ... ... ... ... ... жасаушы шеберлер білуге тиіс материалдарға және олардың ішкі
қасиеттеріне тоқталып ... ... ... ... ... ең ... ... - ағаш. Сондықтан да әр шеберге оның түр-түсін,
ерекше қасиетін, мүмкіндігін білу аса міндетті. Саз ... ... ... ... материалдың түсіне, тығыздығына, ылғалдылығына, дыбыс
өткізгіштігіне және кескініне
байланысты.
Пайдаланылатын ағаштың өң-түсі оның ... ... ... ... ... ... өсіп ... күлгін түсті қандыағаш
кесілгеннен кейін бірте-бірте қызғылттана бастайды. Суда ... ағаш ... ... ... түр-түсі екі басқа. Кәрі ағаш пен жас ағаштың да
айырмашылығы бар. Ағаш түсі музыкалық ... ... да ... ... ... реңіне қарай қиюластырып жасалған ... ... ... ... оның ... ... тазалығы ағаш қиындысының
кескініне де байланысты.
Кескін аспаптың сыртын әрлеуде үлкен роль атқарады. Қолмен ... ... ... жолақтар – текстурасы - қосымша сырлап бояуды керек
етпейді. Әсіресе, үйеңкі, шетен, ... ... ... музыка
аспаптарының сыртына өзгеше өң, ерекше әр беріп тұрады. Сондықтан да аспап
жасаушы ... осы ... ... және жасанды кескіндерін жиі
пайдаланады.
Ағаш ылғалдылығы да ... ... ... ... ... құрастырылғанға дейін әбден кептірілу керек.
Сазды аспап жасалып біткеннен кейін кептіру мүлдем дұрыс ... ағаш ... ... ... оның ... ... кетіп, соғұрлым
жиырыла түседі. Тіпті күш түскен бағытта майысып, толқып кетуі де ... ... ... ... ... ... ... күнге құрысса
бөлшектердің қиысқан, түйіскен, жымдастырылған жиектері ажырап кетеді. Ал,
кептірілгеннен кейін құрастырылған ... әр ... ... ... ... көлемін үлғайтып, біршама ісінеді де, бір-біріне беки ... ... ... ... ... түсі ... ... жасауда да маңызды роль атқарады. Түсіне,
реңіне қарай қиюластырып жасалған аспап көрнекті, әсем ... ... ... ... ... ағаш ... кескініне де байланысты.
Қобыз бөліктері ағаштың кескініне қарай табиғи жолақтары бір ... ... ... тазалығы артады. Кескін дегеніміз не? Кез келген
бөренеден тақтай ... ... ... ... оның ... ... (текстурасы) айқын көрінеді. Ағаштың кескіні кесілу бағытына
қарай құбылып, өзгеріп отырады.
Ағаш ылғалдылығы да ... ... ... ... ... ... ... әбден кептірілу керек.
Аспап жасалып біткеннен кейін кептіру мүлдем дүрыс емес. Өйткені, ағаш
неғүрлым ... ... ... ... ... ... күш ... бағытта
майысып, толқып кетуі де мүмкін. Дымқыл ағаштан жасалған ... ... ... ... қүрысса бөлшек-тердің ... ... ... ... кетеді. Ал, кептірілгеннен кейін
қүрастырылған бөлшектер әр ... ... ... ... ... көлемін
үлғайтып, біршама ісінеді де, бір-біріне беки ... Бүл ... ... арттырады. Аспап жасаушы ... ... да ... отыруы керек. Ағаштың бойындағы клетка қуыстары және
клеткалар аралығындағы кеңістіктер неғұрлым аз болса, тығыздығы да ... ... Ағаш ... оның ... да байланысты. Ылғалдылығы
көбейген сайын тығыздығы арта түседі. Тығыз ағаш ... әрі ... да ... ... қарай ағаштар үш топқа бөлінеді:
а) тығыздығы ... ...... ... және сексеуіл;
ә) тығыздығы орташа ағаштар — сағызқарағай, ... ... ... ... қарағаш, үйеңкі, шынар, жаңғақ, алма ағашы т.б;
б) ... ... ...... ... ... ... жөке, тал, қандыағаш т.б.
Музыкалық аспаптар көбінесе соңғы екі топқа кіретін ... ... бір ... ... — дыбыс өткізгіштігі. Құрылысшы
ағаштан еден ... ... ... оның ... ... ... ... екінші бөлмеге жаңғырық естілмес үшін ... ... ... ... музыка аспаптарын жасаушы шеберге ағаштың дыбысты неғұрлым тез және
мол өткізгені ... ... ... өзі ... материалдың ең әуелі сол
қасиетіне негізделеді.
Дыбыс ағаш діңінің бойымен тез тарайды. Егер ағаш ... ... ... өтеді. Егер ағаштың тығыздығы төмен болса, оның ... ... ... ... ... жоғары ағаштар — шырша, самырсын, қайың,
қызылағаш, жаңғақ, шамшат, арша ... ... ... ... ... ... жас ұста ... сыртқы күштерге қарсылық
көрсетіп, төзе алатын мүмкіндігін де білуге міндетті.
Ағаштың мықтылығын — ... ... ию ... ... ... ... сынға
тек тығыздығы жоғары, ылғалдығы төмен, ақауы аз ағаштар шыдайды.
Мықты ағаштар музыка аспаптарының бас, ... ... ... ... т.б. ... ... тиімді. Ағаштың қаттылығы оны ... ... ... айқындалады.
Қаттылығына қарай ағаштар үш топқа бөлінеді:
I. Жұмсақ ағаштар — қарағай, шырша, ... ... ... қандыағаш.
II. Қатты ағаштар — сібір сағыз ... ... ... ... үйеңкі, алмағаш, арша.
III. Өте қатты ...... ... ... аққараған,
қызылқайың, шамшат, қызыл ағаш.
Ағаштың қаттылығы тығыздығы мен ылғалдылығына байланысты. Музыкалық
аспап, көбінесе, жаңғырығы күшті ... ... ... тағы бір ... — оның ... мен тұрпатының өзгергіштігі.
Сыртқы күштің белгілі бір мерзім ішіндегі әсерінен ағаш көлемін кішірейтеді
немесе ұлғайтады. ... ... ... ... ... ... иіліп өз
тұрпатын өзгертеді.
Мысалы, ағаш өте құрғақ ауада, немесе ыстық жерде ... ... ... ... өте жоғары төмпературада ағаш қайқайып, иіледі.
Оқушы-шебер ағаштың бұл қасиетін де үнемі жадында ұстауы ... ... ... ... аударайық: бір ағашқа шеге
қақсаңыз ол әрең кіреді. Енді бір ... шеге көп ... ... ... ... ... ... суырмақ болсаңыз міндетті түрде бірінші тақтайдағы шегеге
көп күш ... ... ол ... тұтқырлығы, яғни өз ... ... ... тұру ... ... ... ... жоғары. Ағаштың
тұтқырлығы оның ылғалдығына тәуелді. Ылғалы жоғары ... шеге ... ... ... ... ... шегені ұстап тұру қабілеті ... ... ... ағаштардың тұтқырлығы жоғары ... ... ... аспаптарын жасау барысында үнемі ескеріледі.
Көптеген аспаптардың шанағы ағаштардың осы ... ... ... ... тал ... ағаштардың иілгіштігі қарағай, шырша, самырсынға
қарағанда басым.
Жаңғақ сарғыш, қоңыр, қара, ақ ... ... ... ... әдемі,
тығыздығы күшті. Жеңіл тазартылады. Бояулар мен лактарды ... ... ... ... ... ... басын, мойнын, құлағын, тиегін,
шанағын, ... ... ... тағы ... да ... ... ... фабрикада өндірілген жұқа қабыршықтарынан домбыра, шертер,
жетіген, ... тағы ... ... ... және ... салынады.
Ал қызыл ағашты біздің өнеркәсіп орындарымыз көбінесе шетелдерден
алдырады. Оның жалпы ... ... ... ... ... зор. Бұл
ағаштан жұқа қабыршақтар алынады. Әсіресе ішекті аспаптардың шанағын,
мойынын, тиек пен ... ... жиі ...... биік ... ... ... өседі. Аршаны
белгілі мөлшерде кесіп алып, ... ... ... ... ... жасайды. Біздің халқымызда аршадан шауып-ойып жасалған ... ... т.б. ... аспаптар ерекше қастерлі
саналған. Айта кететін жәй, бұл ағашты алыстан іздемей-ақ республикамыздың
таулы өңірлерінен алуға болар еді. Бірақ оны ... ... ... келеді.
Қарағаш — сулы жерлерде, орманда өседі. Ұзындығы әр ... әр ... ... Қара топырақты ормандарда 50-60 метр, тасты жерлерде 15-20
метрден аспайды. Бұл граб сияқты қатты ағаштардың ... ... ... Көп ... ағаштардың бірі. Қарағаш биіктеп өскен сайын, бұтақтары
жоғарылай береді. Төменгі жағында да бұтақ аз ... Қара ... ... ... ... ... ... дайындауға болады. Өзбек,
тәжік, ұйғыр музыкалық аспаптары көбіне-көп осы ағаштан жасалынып ... оның ... ... ... әсемдеуге ыңғайлы. Бұл ағаш көбіне
өзімізде өскендіктен, оны ... іске қосу ... ... Сондықтан бұл
материалдан музыка аспабын жасау тиімді ...... ... түсті болып келеді. Желтоқсан, қаңтар, ақпанда,
нағыз бабында, толық жетілген шағы.
Қазақтар тобылғыдан асатаяқтың сабын, дауылпаздың таяқшасын жа-саған.
Тобылғы ... жуан ... ... ... ол ... жұмыр күйінде
пайдаланылады. Тұрмыста қамшыға сап, сабау жасалады.
Тасжарған ағашы тасты жерде ... ... 4-5 ... ... ... ... Тасжарғаннан музыка аспаптарының құлағын, ... ... ... болады. Тасжарған аз өсетін ... ... ... ... мен ... адамдар ғана ажырата алады.
Қазақтың ұлттық музыка аспаптарын жасауда басқа материалдар сияқты
металл да көп ... ... ... қыл ... салпыншақтар, шыңдауылдың шанағы, қазіргі төрт ішекті қобыздың
ішектері, прима, контрабас домбыралардың ... ... ... ... ... ... аузын бекітетін қүлыптар музыка
аспаптарын жасаудағы барлық құрал түрлері, заманға
лайық ағаш кесетін машиналар да металл түрлерінен жасалады.
Ұлттық ... ... ... ... сондай-ақ ішек түрлерін
күні бүгінге дейін өз республикамызда өндіре алмай келеміз. ... ... ... ... ... мен ... жоқ.
Қатардағы музыка аспаптарының бірі — шаңқобыз түгел темірден жасалады.
Оның жасалу тәсілдеріндегі халықтық дәстүрді дұрыс ... ... ... ... ... ... ... мен Алтай
халықтарында шаңқобызды көп шығарады.
Музыка аспаптарына металдың бәрі бірдей жарай ... ... ... ... сәйкес, жан-жақтылы қарастырылып іріктелген, сапалы
түрлерін ғана пайдаланса, музыка аспаптарының сапасы да арта бермек.
Қылқобыз, асатаяқ, шыңдауыл, шаңқобыз, дауылпаз, дабыл ... ... ... ал ... ... ... ... салынады,
асатаяқ пен қылқобызға сақиналы, айшықты, қошқар мүйізді сылдырмақтармен
қоса, қоңыраулар да тағылады.
Асатаяқтың басындағы сылдырмақтар ... ... ... дауылпаздың құрсаулары шыңдауылға ... ... ... арналып жаппай шығарылатын аспаптардың металл ... ... ... ... ... өткеннен кейін ең жақсы шыққан
үлгілерін түрақтандырып, өндіріске енгізу керек.
Қазақ халқының тұрмыс-салтына, соның ішінде музыка аспаптарына ... ... ... ... ешкі, елік, таутеке мен тау ешкі ... ... ... даңғара, кепшік, шертер, қобыз беттеріне
тері қақпақтар тартылады. Ертедегі шеберлер осы ... ... ... алты айға ... ... ... терілерін, түйе
терілерін қолданарда ... ... ... сары етін ... алған. Үй
мүлкіне немесе киім-кешекке қолданылатын тері ... ... ... ... ... соңынан иінін қандыра илейді. ... ... ... ... ... қайыс жасайды.
Ал музыка аспаптарына қолданылатын тері жүні ... жас ... ... да ... аспаптарын жасау кезінде көп пайдаланылады. Ол жылқының
қылы мен құйрығынан алынады. Халық музыканттары қылды асатаяқтың, ... ... ... ... Сонымен бірге қобызға ішек етіп тартқан.
Музыканттар жылқы қылының ... және ... ... алдын-ала талдап
алып, тегіс етіп тізіп, қобызға ішек етіп, ысқышқа қиғаштап байлаған.
Таулы аудандарда өсетін жылқылар ... ... ... ... ... 800-1000 мм болады. Ертедегі шеберлер жылқыны жайылымда
жүрген жерінен күзеп алады. Өлген малдың жал-құйрығын, терісін, ... ... ... нәрсесін пайдаланбаған. Мұндай тәсілдің ... ... ... ... энергия мол, тартылыс күші көп. Оның дыбысы
күшті болады.
Бояулар және ... алу ... ... ... ... ... ... "өсетін рауғаштың тамырын
қыркүйек, қазан айларында қопара қазып алып, сыртын жонып, ... ... ... тамырды тілгілеп өзегін ашады да жіпке тізіп, күнге
іліп кептіреді. Әбден қурап кепкеннен кейін келіге ... ... ... толық ұнтақталып біткенше електен өткізіп, елеп отырады. Ұнтақты
ыстық суға салып ... ... бояу ... ... ... да осындай
бояу алуға болады.
Қына бояуы. Жазық та, тасты да жерлерде қына көп болады. Қынаны ... суға ... ... ... ... бояу
шығады.
Рауғаш бояуы мен қына бояуын қосса тағы бір "өңді" бояу ... ... Тау ... қабығын сыдырып алып, әбден қуратып кептіреді.
Кепкен қабықты сындырып, ұсақтап суға ... ... ... ... шығады.
Жоса бояуы. Күнгей жердің топырағы қызыл, керіш болып келеді. Осы
топырақ арасында жоса ... ... ... бояу ... ... ... музыка аспаптарына өң беруге де пайдаланған.
Музыка аспаптарын шығаратын өндіріс орындарында қазір синтетикалық
бояулар ... ... ... ... кең ... ... ... үш топқа
бөлінеді.
а) целлюлоза талшықтарын әрлейтін бояулар. Бұл тікелей жағу арқылы
жүзеге асады. Артықшылығы — ... ... ...... өңін аша
алмайды, әрі тез оңғыш келеді;
ә) қазіргі әрлейтін бояулар. Мұндай бояулар спиртте тез ериді. ... ... кең ... ... ... ... ... ашық та таза түсті болады.
Негізгі ... ... ең ... ... Сондықтан қышқылдық
бояулар өң беруге пайдаланылады.
Өндіріс орындарында бояудың ... да ... ... Олар
туралы толық, жан-жақты сөз ету — болашақтың ісі.
Лак. Химиялық өнеркәсіптің дамуы нәтижесінде лак ... ... ... ... көбінесе қоңыр, сары, қызыл немесе түссіз лактар
пайдаланылады. Дайын болған музыка аспаптарын құм ... ... ... ... ... ... лак ... да, табиғи кептіруден
өткізіледі.
Әр кепкен ... аса ... ... ... ... лак жағылады.
Музыка аспабына лак жағу тәсілі сыр немесе бояу жағу ... ... Таза ақ ... ... ... ... жуылған жүн салып, шүйке
етіп жасап алғаннан кейін, лакқа батырып алып, аспап сыртына қол ... Бұл ... бір ... немесе екі сағатта бір қайталап отырады.
Ескеретін жай — бояумен бояғанда да, лакпен майлағанда да қалай болса ... ... ... ... ... ала-құла жағуға болмайды. ... пен ... ... ... дыбысына кері ... ... лак ... көп-ақ. Олардың бәрі бірдей музыка
аспабына сай емес. Жоғарыда аталып көрсетілген лак маркалары ғана ... ... Бұл ... ... ... зат. Лакқа қарағанда көбірек
қолданылады. Кебуі тез, әрі ағаш материалдарына сіңімді ... ... ... екі ... үш сағатта кебеді. Бұнымен
рояль, пианинолардың ... ... ... ... ... ағаш ... ... музыка аспаптарына жағуға болады.
Политура — материалдың ыстық пен ... ... ... ... ... қорғайды. Политураны дүкен-дерден сатып
алуға болады.
Лак және политура материалдары ... ... ... ... ... және ... нөмірлі лактарға қосу керектігі көрсетілген ережені
қатаң сақтау керек.
Желім. Музыка аспаптарының ... ... ... ... ... ағаш ... түрлері көбейді. Бірінші түрі ... от ... ... ... ... ... екінші түрі —
заводтарда өндірілген дайын сапалы желімдер. ПВА №2 желімі ешқандай ... ... ... ... ... ... аспабына ыстыққа да суыққа да төзімді ... ... ... ... ... 30 г казеин ұнтағы 100 мл суда ... де, ... соң 25 г ... ... ... мен 10 г ... ... 35
% ерітіндісі қосылады. Қою болса су қосып сұйылтылады.
Егер казеин болмаса кәдімгі сүзбеден де жасауға ... Ол ... ... ... 100 ... 100 мл су және 5 г ... ... да, мұқият араластырылады.
Ағаш желімі. Ағаш желімін біркелкі етіп майдалайды да, суда 10-12
сағат жібітеді. Ағаш ... 10 % ... ... ... ... ... ал 1-2 % калий бихроматын қосқанда суда тіпті ерімейтін болады.
Енді осы желімді азын-аулақ ... ... де ... ... Оған ... ... қосылса, сапасы жақсарады. Егер 600 г ағаш ... 50 ... ... 10 г қарағай шайырын қосса алюминийден жасалған қаңылтырды
желімдеуге болады.
Сұйық желім. 4г ... 1 г ... әк 12 мл суда ... үш ... ... Оның ... 5 грамына 1 грамнан
ағаш желімі ... ... 10-15 ... ... ... 1 г органикалық шыны(плексиглас) 10 г ... ... ... ... ... әр түрлі пластмассадан
жасалынған заттарды желімдеу үшін оның өзін де ... ... ... ... болады. Қосхлорлы этан улы зат болғандықтан өте мұқият
болуы керек. 100 г су, 45 г ... 65 г ... 100 г ... ... ... немесе салицил қышқылы араластырылады. Ол қоспа пластмассаға, қағаз,
кездеме, тері т.б. ... үшін ... ... 6 г ... 10 г ... ... ... ерітіндісімен араластырылып, қыздырылады да, суығанда 20 мл су
қосылады. Бұл желім целлофанды өзара ... Ал, ... ... тері т.б. ... үшін мына ... ... керек. 10 г мал
сүйегінен алынған желім 25 мл суда ... де, 4 г ... ... % ... араластырылып қыздырылады.
Целлулойд желімі — ацетон немесе амилацетон. Целлулойдты ... үшін ... ... ... ... амилацетонмен сүртеді де,
беттестіріп ауыр затпен бастырып қояды.
Тері мен ... ... ... 10 г ... ағаш ... ... су, 1 г ... қоспасы жайлап қыздырылып, араластырылады. Оған тағы да
20 г крахмал, 30 мл су қосылып ... Бұл ... ... ... ... мен ... желімдейтін желім. 100 г ағаш желімі суда жібітіледі
де, ісінгенде судың артығы төгіліп тасталынады. Ал ісінген желімге 100 ... ... 8 %-тік ... ... ... ... ... да,
араластырылады. Бұл желім металға теріні желімдейді.
Станокқа ... ... мөр, ... т.б. жазу үшін тауық белогын
көбіктендіріп пайдаланады.
Металл желімі. ... ... ... үшін ... немесе электрлік
пісіруден басқа полистироль желімін пайдалануға болады.
Музыка аспаптарын қоймаларда, сауда орындары мен ... ... ... ... ... қойма іші таза, әрі ... 15-20°, ал ... 50°-60% ... ... ... ... жерден бір метр биіктікте жасалған сөре болуы
керек. Аспаптарға жел ... күн ... ... Музыка аспаптары әр түрлі ... ... ... Сондықтан да ол химиялық ... улы ... ... ... ... кездеседі. Ондай орындарға музыка аспабын қоймаған жөн.
4) ... ... ... ... су ... тұтанғыш заттар
болмауы тиіс. Өйткені музыка ... көбі ... ... ... ... Ол ... су ... келеді.
Болмаса отқа да тез жанғыш болады.
Музыка аспаптарының қабы болмаған жағдайда арнайы материалмен орап ... ... да ... етіп ... керек.
Музыка аспаптарының қосалқы бөлшектерін (қүлақ, тиек, ішек
т.б.), керекті материалдарын арнайы ... ... ... ... ... таза ... ... тұрғаны жөн.
7) Ішекті аспаптардың (домбыра, қобыз, шертер, жетіген) ... ... ... қою керек. Ал сатар алдында немесе пайдаланар кемінде
3 не 5 сағат бұрын бұрауға ... ... ... ... ... ... ... алғаны жөн. Сонда ғана аспаптың сапасын
білуге болады.
Музыка ... ... қыс ... ... ... ... ... тұруы мүмкін. Мұндай жағдайда бөлмедегі температура біркелкі ... ... 2 ... іліп ... ... ... бұрауға түсіріп, пайдалану
керек.
Пайдаланылмай көп ... ... ... шаң ... ... ... таза
ақ шүберекті ыстық суға салып, қатты сығып тастап сол музыка аспабының шаң
тиген жерлерін сүртсе кірі кетіп, ... ... ... ... иіс суын ... таза ... аздап тамызып, сонымен де ... ... ... өте көп ... ... ... иіс су көп ... зиян ... ... ... ... технологиясы
Қобыз — қазақ халық музыка аспаптарының үлкен бір тобы. Сыртқы пішіні,
дыбыс бояуы мен ... ... мен ... ... ... аспаптар
қатарының негізін құрайды.
Қазақ қобызын алғаш жасаған Қорқыт ата делінеді. Бұл ... ... ... да көп. ... ... ... байланысты айтылады. Бір
аңызда бала Қорқыттың Желмаясына мініп, қараңғы түнде келе жатып ... өзі ... ... ... ... ... жөнінде айтылса, енді ... ... ... ... үні ... ... ... жеңгені туралы сөз
болады. Тағы бір аңыз ... ... ... ... өз ... ... ... қобыздың сөреге қалай бірінші келгені хақында баяндалады.
Бұл аңыздардан қазақ халқының қобызға, ... ... ... соның алдында бас июі, құрмет-қошеметі көрінеді.
Егер нақты тарихи деректерге ... ... ... ойналуы
ғасырлар бойы өзгермей келе жатқанын аңғарамыз Саяхатшы-этнографтар: П. С.
Паллас (1741 —1811) ... пен ... ... ... ... ... Бұл ... дыбысы мен сыртқы көрінісі аққуды елестетеді; И. Гмелин
(1745—1774) «дөңгелек, ... және бос ыдыс ... басы ... ... ... ... ... үлкендігіндей, бірақ бетінде қақпағы жоқ, жамықпен
(смычок) ойналады»; Алексей Левшин: «қырғыздардың (қазақтардың) ең басты
музыкалық аспабы, ...қобыздың ... әр ... ... ... еліктейтін
табиғи өте ұқсас сарынды естідім», Р. А. Пренниг (1823—1898) «...кішкене
қоңыраулар, үлкенді-кішілі ... ... ... ... ... ... «...Мойны ішке қарай имек жасалған, ішекті басқанда
оған жақындамайды, саусақ тек ішек ... ... ... ... даусы
мықты болмаса да, «ең күрделі сүйкімді аспап...»— дейді. Бұл цитаталарды А.
Ф. Эйхгорн (1870—1883), С. Г. Рыбаков ... т. б. ... ... ... ... Б. Сарыбаевтың «Қазақтың
музыкалық аспаптары және Б. Г. Ерзакович пен 3. Қ. ... ... ... ... деген еңбектерінен алынды).
Қобыз жөнінде еліміздің ғалымдары да аса ... ... ... ... ... аса бір қызықты аспап. Оның тұла ... ... ... ... бар» ... сапары», 144-бет) десе, академик Әлкей
Марғұлан «Қобызды аққудың ... ... ... зор ... ... деп баға берді.
Бірінші, халықтың сұлулықты сүйетін ой-санасы бойынша, аққудың ... ... ... ... ... ең сұлу ... ... аққу — қазақтардың ерекше қадірлейтін киелі құсы, оны еш
уақытта атып өлтірмейді, су бетінде жүзіп ... ... ... оған ... сүйсіне қарайды.
Екі ғалымның пікірі де үлкен шындықтан туындап отыр. Шындығында
қобыз үні еріксіз жаныңды баурап, әдемі әсерге ... ... ... ... баурап алады. Ал оның сыртқы пішіні казақ-қырғыздан ... ... осы ... ыспалы аспабына ұқсамайды.
Жоғарыда аталған ғалымдар пікірінің уақыт ... ... ... ... арта ... Дегенмен, олардың ешқайсысы «қобыз былай пайда ... ... ой ... Ол ... ... кінә артуға да болмайды. Өйткені,
олардың әрқайсысының негізгі көздеген мақсаты болды.
Аспаптанушы Болат Сарыбаев бірінші болып қобыздың шертермен ... ... ... ... басында шайтан тиегі жоқ, ... да ... ... ... ... қойып, шертіп ойнаған, ал
қылқобызды тізеге тірей ұстап, қияқпен тартқан». («Қазақтың ... ... ... бұл ... сүйене отырып, біз шертер ... ... ... ... ... ... деген атау жөнінде де әр түрлі пікір айтылып келеді. Орта Азия
халықтары музыкалық аспаптары тарихын зерттеуші ғалым ... ... ... ... ... — ағаш ... ортаазиялык көшпелілер
тұрмыс тіршілігімен ертеден байланысы бар аспаптың өзі секілді XV ғасырда
оңтүстіктің жер ... ... ... пен Самарқанд секілді қалалық
мәдениеттің ежелгі ошақтарының пайдалануына енді», дейді.
Бұл тұжырымнан біздің аңғарғанымыз — қобыздың көшпелілердің төл ... және оның XV ... ... да бар болғандығы. Егер Қорқыттың
XIII—IX ғасырларларда өмір ... ... онда ... ойы ... дәлелдене түседі. Ал «қобыз» сөзінің «ағаш қабығы» деген мағына
беретіндігін қай ... ... ... ... ... ... анық-
қанығына жетпейінше сене қою қиын.
Болат Сарыбаев қобыз, қобза, қобуз, комуз, комус деген атаулардың ... ... ... енді бұл ... ... ... Исмайлов былай талдайды. «...Қазақтағы
қобыз, ... ... ... абыз ... ... түбінде жақындық үлкен, бәрі
де қобыздан шығатын күйдің сарынын, үнін, әуенін білдіреді... ... ... ... ... ... ... ... жақындығы да болуы
ғажап емес, ... ... ... татардың комуз дегенінен шыққан...»
Айтылғандарды саралай келе қобыз сөзінің түркі тектес халықтарға, ... ... иесі ... да тән екендігін байқаймыз.
Қобыз түрлері. Қылқобыз. Ішегі қылдан тартылған қобызды әр қобызшы өз
қалауынша жасап алатын ... ... ... ... ... түрлерінің
әр алуан өлшемде және пішінде болып келетіні сондықтан.
Көкірек күйін шертетін, арман тілегін әуенге қосып, ... ... ... бере алатын қылқобыз әу баста-ақ халыққа қызмет ететін
сүйікті аспап болған. Оның рухани азық ... ... ... ... ... ... анық жетіп отырады Қобызбен күй ғана тартпаған.
Қобыз үніне қосылып ән айтқан, жыр жырлаған, ... ... ... отырсың, хан жігіт? Әр кезде келгенімде, сен көңілді
едің. Қобыз тартып, күліп отырушы едің. Бүгін ... не ... ... ... келіп жетті. Ел аралап жүрсе бір адам ... жыр ... ... ... ... діні ... ... қобыз бірте-бірте бақсы-
балгерлердің, дүмше емшілердің қолына өтеді.
Әлкей Марғұлан бұл жөнінде ... ... ... хан ... аяусыз соққы берді. Қазақ бақсыларының сәуегейлік сарын айту
дәстүрін жаһилдік — ... деп ... ... ... құбыжық қылып көрсетіп, барлық жамандықты соларға жабады.
Содан бері бақсылар азғындап, кішірейіп, өзінің ұлы бейнесін өзгертіп, енді
қобыздың күйімен, сарын айтумен, тек кісі ... емші ... ... ... ... революциясына дейін қызмет етіп келді.
Академик Ахмет ... ... ... келтіреді: «Көзін айналдырған түсі
суық көйлекшең бақсы, адымдап басып үйге ... ... ... ... алып,
ол киіз үстіне отырып ән сала ... ... ... ... ... ... түрліше қисайтып, өзгерте түсті. Дауысын ... ... ... ... ... ... ... Ол жын ұрғандай аласұрып,
бірде еңкейіп, бірде шалқайып айналшықтай беріп, тер ... ... ақ ... атқылады. Қобызды лақтырып тастап ол атып тұрды, басын
шайқап-шайқап жіберіп, ащы даусымен айқай ... ... ... ... ... ... ... оны шақырғандай болды, біресе «енді керегің жоқ»
дегендей өзінен аулақ қуғылай түседі. Ең ақырында күш кетіп қалжыраған ... ... көзі ... үн ... киіз ... ... ... осындай бақсылар қылқобыздың нағыз гүлденер шағында кері
тартып, оны қарапайым халыққа тек ... ... ... ұстауға
болмайды» деп жариялап, аспаптың мелодиялық, техникалық ... ... әсер ... ... ...... өзінің ұлы мақсат-
міндетінен айырылып қалған жоқ. Ел ... ... ... ... шықты.
Жанақ, Нысанбай, Марабай ақын сияқты асқан дарын иелері ... ... ... ... ... ... «Қорқыт күйі», «Саймақтың сары
өзені», «Жошыхан», «Азамат қожа», «Бозайғыр», «Жеті ... «Көк ... және ... да ... ... ... дәстүрлі өнерді
сақтап, кейінгіге сабақтастыра, жалғастыра білгендігінің арқасында бүгінге
жетіп отыр.
XIX ғасырда Қанқожа, Досжан, Дүкен, ... ... ... ... ... ... ұлы Ықлас қобызшылық, күйшілік-
композиторлықтың жаңа мектебін ашты. Оның «Тоғыз тарау ... ... ... ... ... ... мен ... «Жалғыз аяқ», «Ерден
күйі», «Жарым патша», «Бес ... ... ... шын ... ... дәрежесіне көтерді. Қарапайым қара бүқараның мұң-зарын, арман-
тілегін, табиғат суреттерін беруге келгенде ... өзге ... ... ... танытты.
Қылқобыздың даңқын совет дәуірінде асқақтатып әкеткен Жаппас Қаламбаев
(1909—1969) пен Дәулет Мықтыбаев (1905—1976) еді.
Қылқобыздың жасалуы. Қылқобызды ... ... ... ... ... ... ... емен ағаштарынан біртұтас шауып жасаған.
Жарғақ (тері қақпақ) ... ... ... ... Ішек пен ысқы ... құйрығынан тағылған. Ысқы мен ішектің үйкелісін жеңілдетіп, қылдың
беріктігін арттыру, дыбысты ... ... ... ... ... ... отырған.
Қылқобыздың жаңа түрін жасау кейінгі кезде ... ... ... ... та, ... ... де ... жүр.
Үш ішекті қобыз. Қобызды дамыту соңғы 50-60 жыл бойына ғана ... ... ... ... ... қобыз ұлт аспаптар оркестріне
лайықталып, жетілдірілді. Бұл істі атақты шеберлер Камар ... ... ... ... ... Екі ішекке тағы бір ішек қосылды. Бұрын
кварта бұрауында болған қобыз енді квинта бұрауына түсірілді. Және қобыздың
шанағын ... ... ... ... Үш ішекті қобыздың қылқобыздан
тағы бір ... — оның ... ... ... және ... еді Мұндай игі істер қобызда ойнау және оны жасау өнерін үлкен бір
белеске көтерді. Қарапайым аспаптың ішкі ... ... ... ... ... ... ... қазақ ыспалы аспаптары дүние жүзіне танылды.
Дегенмен үш ішекті прима-қобыздың кемшіліктері ... бұл ... ... және ... да ... ... ... ойнау мүмкін емес;
ә) «Прима» деп ... бұл ... ... ... ... ... орындай алмады;
б) примаға лайықталған шығармаларды ойнау қиын болды. Себебі мұнда ... «до» ... ... тұрды.
Міне, осындай олқылықтар үш ішекті қобызды одан әрі жетілдіру міндетін
қойды.
Төрт ішекті ... ... ... ... ... ... арттыру 1953-54 жылдары басталды. Құрманғазы атындағы ұлт аспаптар
оркестрінің көркемдік жетекшісі Шамғон ... және ... ... ... ... ... ... ішек санын
арттыру идеяларын ұсынды. Көп ұзамай төрт ... ... ... ... Бұл қобыздың көп артықшылығы бар еді. Әуелі мойын ... ... ... де ... Терт ... ... кейін ойнау әдістері де
өзгерді. Дыбыс ауқымы, диапазоны, бұрауы жаңаланды. Жасалуына ... ... ... ... ... ойнауға мүмкіндік туды.
Бұл қобыз сондай-ақ прима, альт, ... ... ... ... ... ... ... көлемі, техникалық қасиеттері бір жүйеге
түсіріліп, тұрақталды. Әу баста алғашқы нұсқалар Москвада жасалған еді. Осы
үлгі бойынша мектепте, ... ... ... класы ашылды да
мамандар дайындалды.
Республика шеберханаларында, Осакаровка фабрикасында жаппай қобыз
жасап ... ісі ... ... Үңділігі, дыбыс қамту, оркестрге қосылу мүмкіндіктері
және көлемінде өзіне ғана тән ... бар. Бұл ... ... ... ... сыртымен, көбесімен ойнау әдісі сақталды. Бұл
дүниежүзінің ешқандай ... ... ... сол күйінде қалдырылды. Сонымен қатар, дыбыс бояуы өзгеше.
Мойны иіңкі келеді. Мойынбет болмайды. Бұрынғы қыл ... ... ... ... ... және ... орнына скрипканың жамығы (смычок)
пайдаланылды.
Альт-қобыз: прима-қобыздан сәл үлкендеу, ал үні сәл төмен. Бұл ... ... ... ... ... ... Дыбыстық ауқымын арттыру оркестрге ... ... ... бұл ... ... ... үшырады. Гәп оның көлемін
үлкейтуден туған еді. ... ... ... ... ... ... ... де осы еді. Бұл оркестрдің дыбыс ... ... ... ... ... роль атқарар еді. Қобыздың бұрынғы ойналу әдісін,
пішінін сақтағанмен жетістікке жету ... ... ... ... ... ... оның ішегі де жуандады. Ал жуан ішекті тырнақтың сыртымен
ойнағанда қажетті үнді игеру ... ... ... ... ... ... ойнау қажет болды. Бұл қажеттілік қобыздың мойнын бұрғандай алға
қарай иіңкі емес, түзу әрі ... ... ... ... Бұл да әлі ... Енді ... ... мойынбет орнатылды.
Бұл эксперименттік жұмыстың нәтижесінде бас-қобыз виоленчельге өте
ұқсас болып шықты. Сондықтан, оны ... ... ... ... Бұрауы, дыбыс көлемі де ... ... ... әбден дамып, жетілген, жасалуы, ойналуы ... ... ... ... ... ... аспап еді.
Дегенмен, бас-қобызға әлі де болса қайта көңіл аударып, қобызда
ойнаудың бастапқы ... ... ... ... еді. ... бұл іс көп
жылдық ізденіс пен еңбекті, зерттеуді қажет етеді.
Контрабас қобыз. Мұның айырмашылығы пішінінің көлемінде,
ішегінің жуандығында, ысқышының ұзындығында ... ... бен ... ... ... құрастыру. Бұл екі аспаптың
пішіні бір-біріне өте ұқсас. ... тек ... ... ... құрастыру, жасалу жолдары екеуіне де ортак.
Барлық аспаптарды құрастыру үшін қалып пайдаланылатыны сияқты бас-
қобыз бен ... ... үшін де ... ... қалып
колданылады. Қалыпқа мойынтұғыр мен түйметұғыр отырғызылады.
Шанақтың бүйір беттері дайындалады:
а) біртекті бук, ... ... ... жұқа ... тілініп алынады;
ә) тақтайды мұқият тегістеп, сүргілейді, тазартады;
б) иық, орта буын ... жеке ... ... болмаса станок көмегімен
қажетті үлгіде иіледі.
Иық, орта буын иіндері қалыпқа отырғызылып, бір-біріне және түйметұғыр
мен ... ... ... да, ол тұғырға біріктіріліп желімделеді. Шанақтың
астыңғы беті жасалады:
а) қалыңдығы 3,5-4,0 мм, ... 10-20 см ... ... де ... ... желімделеді;
ә) арнаулы қысқыш құралдармен екі жағынан сыналап ұстап қысып
тастайды;
б) ... ... ... ... ... да, ... ... үстіне қойып, үлгісі сызылады. Осы үлгі бойынша астыңғы беттің жалпы
пішіні ... ... ... ... ... ... 5-7 мм қалындыққа жеткізгенше алынады. Екінші бетінің шетжиегі
қырналып, ортасы бүйірленеді;
г) құмқағазбен майда етіп ... ... ... ішкі ... ... салынады. Астыңғы бет бүйірбетке
желімделеді де, ... ... ... ... Желім қатып, толық бекіп
қалғанша осылай байланған күйде қалыпта ... ... ... ... ... Бұл да астыңғы бетті
жасаумен бірдей. Тек астыңғы бетке қарағанда ... ... ... ... Бетқақпақ дайын болғаннан кейін шанақ қалыптан алынады
да, бүйірбеттің ішкі жиегіне тағы да көмкерме жүргізіледі.
ҚОРЫТЫНДЫ
Біздің дипломдық ... ... ... ете білуге тәрбиелеу – атап
айтқанда, бейнелеу ... пәні ... ... ... ... ... анықтау, сол арқылы оқытудың теориялық негіздерін
зерделеу, әрі қарай сарамандық ... ... ... ... нақты
мысал – қобыз жасау тәсілдері арқылы жүзеге асыруды көздейді.
Еліміз егемендік алғаннан бастап біз ұлт байлығы – халқымыздың көнеден
келе ... ... атап ... ... ... ... жеткен
мәдениеті мен өнерін, салты мен дәстүрін және рухани байлықтарын ... ... ... ... ... үйлесімінде зерделеу күн
тәртібіндегі басты мәселе. Біз бұған мектеп жасындағы оқушы жастарды ... ... келе ... өнер ... зерттеп, іздену және сол өнер
түрлерін әрі қарай дамыту қолға алынуы тиіс.
Біздің диплом жұмысымызда ұлттық қол өнер ... ... ... ... аспап – қобыз жасауды мектеп шеберханасында оқушы жастарды
ұлттық қол өнердің ашылмай жатқан қыр-сырын зерделеуді шешуге ... ... ... ... ... оқушыларына қазақтың
сазды ұлттық халық аспабы - қобыз жасауды оқыту ... ... ... ... шеберханасы жағдайында ұлттық қолөнер бұйымын ... ... ... ... ... мүмкіндіктер
береді.
Материалдарды көркем өңдеу шеберханасында ... ... ...... ... ... ... мүмкіндік жасалынды.
Осы диплом жұмысының нәтижесі мектеп мұғалімдеріне әдістемелік
көмекші құрал ретінде пайдалануға болады деп сенеміз. Педагогикалық ... ... ... де өздерінің тәжірибелері барысында қолдана алады.
Еңбектің қайсы бір саласы болмасын, өнердің ... түрі ... ... сай ... ... ... меңгеруді, тиянақты оқытуды
талап ... Осы ... ... ... түрлері бүгінгі күні
еліміздің ... ... ... ... бағдарламалар түзіліп,
мектептен тыс мекемелерде, ... ... ... асып жатыр
Бүгінгі мектеп оқушыларын егеменді еліміздің, болашақ қоғамымыздың
бәсекеге сай ... ... етіп ... ... саласы
қызметкерлерінің алдындағы аса жауапты міндет. Қазақстанның әрбір азаматы
жоғары білім алуға тиісті екендігі ... ... ... 2005 ... алғаннан кейінгі басты мәселе - ... ... ... ... ... ... өнерді меңгеруге, еңбекке ... ... мән ... отыр.
Біздің пікірімізше, бұл іздену жұмысымыз, педагогикалық жоғары ... ... ... өнері пәні мұғалімдері мен жалпы білім беретін
орта мектептің тәжірибелі ... ... ... ... ... осы ... жұмысы бейнелеу өнері пәні бағдарламасында
қарастырылған Сәндік қолданбалы өнер ... ... оның ... түгел қамтуды көздеген жоқ. Бұл мәселелер бойынша әлі көптеген
зерттеулер жүргізуге болады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Н. Ә.Назарбаев. «Қазақстан экономикалық, ... және ... ... жолында» Қазақстан халқына жолдау (ақпан, 2005 ж.). ... 19 ... 2005 ж. ... ... ... ... білім беретін мектептерінің
тұжырымдамасы. Қазақстан Республикасы жалпы білім беретін
мектептер, білім мазмұнының ... ... ... ... 1995. - 32 ... Жалпы білім беретін мектептер оқушыларын еңбекке оқыту
мен тәрбиелеу ... ... ... ... 1993. - 23 ... ... ... Орта білімнің білім беру
стандарты. Алматы, 1998.
5. Жалпы ... ... және ... мектеп реформасының
негізгі бағыттары. Алматы, 1984.
6. Жарықбаев Қ., Қалиев С. ... ... (Оқу ... Жарықбаев Қ.,Қалиев С. Халық ... ... ... 1990, № ... ... ... ... қолөнері: Ғылыми-зерттеу еңбек.-
Алматы,1987.
9. Маргулан А.Х. Казахская юрта и ее ... М. ... ... М.С. ... ... художественные ремесла. Алматы,1979.
11. Аймауытов Ж. Шығармалары. Алматы,1989.
12. Қазақ совет энциклопедиясы.1-12 томдары.Алматы,1972-1978.
13. Сарсенбаев Н.С. Обычай, традиции и ... ... ... ... ... ... ... заңы». Алматы, 1999
15. Ағаш өңдеу 7 класс. Арнайы ... ... 1978 ... ... ... ... ... А.Х. Маргулан, “Казахское народное прикладное искусство” ... ... ... ... ... қол ... Алматы: Қазақстан баспасы.-
1969.
19. Ө.Жәнібеков. “Культура казахского ремесла” Алматы,1982.
20. Нұртаев О., Қ.Ералин “Бейнелеу өнерінің сабақтары 1 класс”.
Шымкент, 1992.
21. ... С. ... ... “Қазақстан мектебі”. 1997.№ 2 22 бет
22. ... Н. ... ... ... ... ... ... Әбдуалиева Ш. Шілтер - көне өнер. “Қазақстан мектебі”, 1984. № 10
24. ... Ж. ... ... ... 1990 № 11.
25. Төленбаев С., ... М. ... ... ... ... Х. Қазақ халқының қолөнері. Алматы, “Кітап”, 1993.
27. Марғулан Ә. “Қазақтың сәндік өнері” Алматы,1977.
28. Мұханов М.. Казахская юрта. Алматы, Өнер , ... ... Г., ... Н. ... ... ... Өнер, 1976.
30. Джанибеков У. Культура казахского ремесла. Алматы: Өнер, 1982.
31. Хворостов А.С. Декоративно-прикладное искусство в школе. М.;
Просвещение, ... ... ... ж. ... ... ... ... халқының қолөнері" (А.,1977ж.)
34. Ә.Тәжімұратов "Шебердің қолы ортақ" (А.,1977ж.)
35. Шақырақ үй-тұрмыс энциклопедиясы (А., 1989 ж.)
36. Нәлібаев А. “Ағаш ою” (А.: ... ... ... С. ... халық өнері” (А.: “Өнер” 1995 ж.)
38. Әмірғазин Қ. “Қазақ қолөнері”(А.: ... ... 1996 ж)

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Баротроптық қозғалыстағы тұтқырлы газ моделі үшін айырымдық сұлбанының орнықтылығы мен жинақтылығын зерттеу28 бет
Топырақты тығыздауға арналған құрылыс машиналары5 бет
Қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы өлкетану жұмыстарында оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру98 бет
Құрылыс машиналары6 бет
Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру23 бет
Алгоритмді бейнелеу әдістері22 бет
Арифметика және алгебраға тиісті үйірме жұмыстары58 бет
Бала бақшадағы бейнелеу өнер сабақтарында сәндік өнерді оқытудың маңызы25 бет
Бастауыш сынып бейнелеу өнері25 бет
Бастауыш сыныпта бейнелеу өнері сабағы арқылы оқушылардың танымдық қызығушылықтарының қалыптастырудың әдістемесі49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь