Орта Азия Республикаларындағы ұлттық-территориялық межелеудің барысы

МАЗМҰНЫ

ҚЫСҚАРТЫЛҒАН АТАУЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15

I ТАРАУ. ОРТА АЗИЯ РЕСПУБЛИКАЛАРЫНДАҒЫ ҰЛТТЫҚ.ТЕРРИТОРИЯЛЫҚ МЕЖЕЛЕУДІҢ БАРЫСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24

ІІ ТАРАУ. СЫРДАРИЯ ЖӘНЕ ЖЕТІСУ ОБЛЫСТАРЫНЫҢ ҚҰРЫЛУЫНЫҢ ҚЫСҚАША ТАРИХЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ХАЛҚЫ МЕН АУМАҒЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27

ІІІ ТАРАУ. СЫРДАРИЯ ЖӘНЕ ЖЕТІСУ ОБЛЫСТАРЫНЫҢ ҚАЗАҚСТАНҒА ҚОСЫЛУЫНЫҢ ТАРИХИ ЖАҒДАЙЫ ... ... ... ... ... ... ... 51

IV ТАРАУ. 1924 ЖЫЛҒЫ ҚАЗАҚ РЕВОЛЮЦИЯЛЫҚ КОМИТЕТТІҢ СЫРДАРИЯ ЖӘНЕ ЖЕТІСУ ОБЛЫСТАРЫН ҚАЗАҚСТАНҒА ҚОСУ ӘРЕКЕТТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 60

V ТАРАУ. КЕҢЕС ДӘУІРІ КЕЗІНДЕ ҰЛТТЫҚ МЕМЛЕКЕТТІК МЕЖЕЛЕУДЕН КЕЙІНГІ ҚАЗАҚСТАН ШЕКАРАСЫНДАҒЫ КЕЙБІР ӨЗГЕРІСТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 67

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 69

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..72
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі. Магистрлік зерттеу еңбегі Қазақстан тарихындағы бетбұрысты тарихи кезең 1924-1926 жылдарғы ұлттық мемлекеттік үшін күрестің жай-жапсарына соның ішінде Қазақстанның территориясының жиналақталуы мәселесіне арналған. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев еліміздің тарихының қалыптасуына ерекше назар аударып келеді. [1]. 1924-1925 жылдарғы Қазақстан мен Орта Азиядағы ұлттық-мемлекеттік межелеу және Сырдария және Жетісу облыстарының Қазақстан құрамына бірігуі, еліміздің даму тарихындағы үлкен бетбұрыс кезең болды.
Республика өміріндегі бұл бетбұрыстың табиғатын тану, сондағы ұлт қайраткерлері тұлғаларына жан-жақты назар аудару, олар көрсеткен саяси және рухани жігердің жемісті нәтиже бермеу себептерін ашу-қазіргі таңдағы тәуелсіздік талаптары тұрғысынан теориялық және практикалық маңызы зор міндет болып табылады. Кезінде қалыптасып келе жатқан мемлекеттіктің бірден қуыршақ сипат алуы бүгінде қайталануына жол беруге болмайтын кемшілік. Оның себептерін ғылыми тұрғыда талдауға алу жөн.
Алайда бұл маңызды мәселе ғылыми әдебиетте әзірге арнайы қарала қойған жоқ. Ал кеңестік кезеңде ол бұрмаланып түсіндірліп келді. Сондықтан оны ақтаңдақтардан тазартып, сол күрделі бет бұрыс кезеңді объективті түрде зерттеу қажет. Бұл мемлекеттігіміздің бүгінгі ахуалын барлап, ертеңгі келбетін ғылыми дәйектеп айқындауға мүмкіндік әпереді.Сондай-ақ "ұлттық саяси өміріміздің балаң дәуірінде ұлттық мемлекетті орнықтыруға атсалысқан нақты кімдер, ағымдар, саяси тұлғаларды, олардың басым және осал жақтарын талдауға алудың тағылымдық мәні зор.Ұлттық мемлекеттік үшін күрес кезеңдерін ғылыми тұрғыдан жаңғыртып, бүгінгі күн биігінен пайымдаудың тәуелсіздік мұраттарына қызмет етері сөзсіз.Еліміздің өткенін терең де жан-жақты зерттеген жұмыстар қоғамдық сананы байытуға, дүниетанымда елеулі сапалық өзгерістер жасауға, ұлттық идеология іргетасын қалауға, еліміздегі ұлтаралық қатынастар үйлесімін нығайта түсуге мол үлес қосады.Зерттеу тақырыбының өзектілігі міне осында.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Жұмысты жазудағы мақсат: Қазақстанның саяси өміріндегі аса елеулі кезеңде ұлт тұтастығына қол жеткізу, сөйтіп ұлттық мемлекеттікті бекем негізге орнату және қалыптастыру жолында жүргізілген күресті идеологиялық бүркемелерден ажыратып, объективті түрде зерттеу; БК(б)П құрып қойған қатаң да қасаң шектеулер ішінде әрекет еткен республика басқарушы элитасының осы уақытқа дейін "ақтаңдақ" боп жабық жатқан қызметін көрсету; күрестің даму барысын, жетістігі мен кемшілігін, құлдырау себептерін талдау; сөйтіп, тарихи шындықты қалпына келтіру арқылы бүгінгі ұлттық мемлекеттігіміз сабақтасатын тамырларды және аталған кезеңнің қазіргі тәуелсіздік дәуіріне қызмет ететін тағлымды тұстарын айқындау.Зерттеудің осынау мақсатына байланысты алға мынандай міндеттер қойылды:
- тақырыпқа байланысты дерек көздерін айқындау, жинастыру және оларды талдап, зерделеу;
- қазақтардың атамекеніңде кеңес өкіметі орнығу барысындағы ұлттық мемлекеттік үшін күрестің бағыттары мен белестерін анықтау;
- қазақтың шынайы мемлекеттігі үшін күрестің алғы шебінде болған қайраткерлердің мақсатты қызметі, теориялық пайымдау деңгейі мен бағыттарын талдауға алу;
- коммунистік партия органдарының қазақ жеріндегі саяси процестерді қадағалап басқару тәсілдерін, партияның Қазақстанға байланысты ұстанғаны саясатының мазмұнын сараптау;
- Қазақстанда ұлттық мемлекеттік үшін күрестің жеңіліс табуы мен ұлттық мемлекеттікті қалыптастыру идеясының жүзеге аспау себебін зерттеп ашу;
- Түркістан Республикасының қарамағында 1924 жылға дейін қалып қойған Сырдария және Жетісу облыстарының Қазақстанға қайта қосылуын зерделеу,
қойылған мәселелерді жан-жақты зерттеу.
Қазақстан саяси басшылығының ұлттық мемлекеттік үшін күресінің жөн-жобасын, ерекшеліктерін, оның өркендеу және жеңілу сырын айқындауға мүмкіндік береді. Өз ретінде мұндай мазмұндағы жұмыс ұлттық мемлекеттік мәселелерін тура түсінуге, ұлтаралық қатынастардың күрделі түйіндерін әділ шешуге септігін тигізбек.
Зерттеудің тарихнамасы. Орта Азия республикаларының ұлттық-территориялық жіктелуі мәселесін Қазақстан ғалымдары егжей-тегжейлі болмаса да, лениндік методология тұрғысынан біршама қарады. Бұл мәселені, қазақ мемлекеттігінің одан әрі нығая түсуі тұрғысынан,тұңғыш рет А.Нүсіпбеков бірден-бір, тиянақты да арнайы қарастырғантын. Ол Орта Азиядағы межелеуді Қазақстан тарихының сол кезгі өзекті проблемаларының бірі болған тақырып - жер-суды жиыстыру мәселесімен ұштастырды. Қазақ жер-суының бірігуі коммунистік партияның жетекшілігі арқасында, тек кеңестік құрылыс жағдайында жүзеге асқанын деректі құжаттар негізінде көрсетуді мақсат етті. Сөйтіп, жұмысында ұлттық-мемлекеттік межелену материалдарынан мол дерек келтірді. Орта Азияның ұлттық белгілер бойынша жіктелгенге дейінгі және жаңа мемлекеттік құрылымдар құрылғаннан кейінгі картасын берді. Қазақ жерінің бірігуінің мақызына тоқталды. Халық шаруашылығын қалпына келтіру кезеңінің соңындағы Қазақ АКСР-інің жетістіктерін көрсетті. Ғалым өзінің осы "Қазақ жерлерінің Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасында бірігуі" атты еңбегін 1953 ж. жария еткен еді [2]. Оның бұл жұмысы 70-80-жж. жарық көрген "Қазақ ССР тарихы" көп томдығының 4-томындағы [3] қазақ жерлерінің қосылуына арналған тарауларын жазуда негізгі деректік бұлақ болды.
Қазақстандағы кеңестік мемлекеттің қалыптасуы және бастапқы кезеңдегі даму мәселелерін әр жылдарда Т.Елеуов, А.С.Елагин, С.Бейсембаев,С.М.Кенжебаев, басқа да ғалымдар талдады [4].
Бұл еңбектер, әрине, маркстік-лениндік методология тұрғысынан жазылды. Сондықтан да бұл зерттеулерде Қазақстандағы кеңестік мемлекеттің орнығуы таптық негізде жүзеге асырылғаны дәріптеледі.
Қазақ кеңес республикасының қалыптасуын тарихшылармен қатар заңгерлер біраз зерттеді. Ғ.С.Сапарғалиевтің 40-жж. жарық көрген "Қазақ Кеңестік мемлекеттігінің пайда болуы" деген жұмысы осы мәселені заң ғылымы тарапынан зерттеген тұңғыш монография [5]. 50-жж. Т.Тайманов Мәскеуден "Кеңес мемлекеттігінің Қазақстанда дамуы" деп аталған кітабын шығарды. Қысқаша тарихи-заңдық-құқтық [историко-юридический] очерк деген жанрлық анықтамамен жарияланған. Бұл жұмысты ұлттық - қуаттық межелеу мәселесіне байланысты қабылданған шешімдермен олар, "комиссияға кіріп алған қазақ ұлтшылдарының" ұлттық жіктеу кезіндегі "анық авантюралық сипаттағы" әрекеті, олардың "Алтайдан Еділге дейін, Бұхар даласынан Сібірге дейін жайылған ұлы қазақстанның құрылуын", сонымен қатар, "қазақ жері емес" аумақтардың өзін Қазақстанға қосуды" талап еткені,"Бұхарада қазақ автономиялық облыстарын құруға тырысқаны" жайында сыни деректер бар. Ондай әрекеттердің баршасы, автордың ойынша, ұлттық-мемлекеттік межелеуге, Орта Азия мен Қазақстан халықтары арасында дұрыс қарым-қатынас орнатуға кедергі келтіру үшін алашордалықтар тарапынан жасалғанды. Және, әрине, қазақ халқының мүддесіне жауап бермейтін [6]. Осы кезеңде Ғ.С.Сапарғалиев, 60-жж. басында С.С.Сартаев, 70-жж.С.З.Зиманов, басқа да заңгер-ғалымдар Қазақстандағы Кеңестік ұлттық мемлекеттік мәселелеріне әр қырынан талдау жасады [7].
Бұл еңбектер, қасаң идеологиялық және саяси құрсау шегінде ор-ындалғанымен, қазақтың кеңестік мемлекеттігінің негізі қалай қаланғаны, компартияның қамқоршылық рөлі, қазақ мемлекеттігін құрудың қандай кезеңдерде жүзеге асырылғаны, батыстағы, солтүстіктегі және шығыстағы шекаралардың белгіленуі, жапсарлас губерниялармен екі арадағы мәселелердің қайтіп шешілгені, шаруашылық саясаты, мәдени құрылыс мәселелері, орталықтағы және көрші облыстардағы өкілдіктер мен олардың жұмысы, орталықтың өлкедегі кадр саясаты, жергілікті кеңестердің нығаюы мен Алашорданың құлауынан құнды мәліметтер береді.
Қазақстандағы кеңестік мемлекеттіктің табиғатын түсінуге Кеңес Одағындағы ұлттық мемлекеттікті зерттеген ресейлік К.Д.Коркмасова, белоруссиялық А.И.Коваленко, мәскеуліктер Д.Л.Златопольский мен О.И.Чистаков, грузиялық В.Н.Мерквилидзе, тәжікстандық С.А.Раджабов, басқа да ғалымдардың жұмыстары бар. Қайта құру саясаты жарияланған шақта С.З.Зиманов пен И.К.Рейтор "Кеңестік ұлттық - мемлекеттік құрылыстың теориялық мәселелері" деген еңбегін жариялады. Бұл жұмыста Ұлттық мемлекеттіктің кеңес халқының мемлекеттік бірлігін нығайту рухында, өмірдің бар саласын интернационалдандыру жолымен құрылғандығы сараланады. Ал идеологиялық құрсаудан босанған шақта С.З.Зиманов Кеңестік Ұлттық мемлекеттіктің табиғатын мейлінше ашып талдады. Ол өзінің "КСРО-дағы ав-тономияландырудың теориясы мен практикасы" деген еңбегінде одақтың империялық ұмтылыстары, ұлттардың өз тағдырын өзі айқындауы мәселесінде жол берілген аса терең бұрмалаулар КСРО тағдырында апатты рөл атқарғанын дәлелді түрде айтты. Лениннің "қамшы мен тәтті нан" саясатын қатаң үйлестіріп жүргізу жағындағы саясаткер болғанын дәлелдеді. Коммунистік партияның ұлттық мемлекетке көзқарасы мен өз нұсқасын өмірге енгізу тәжірибесі қалай жүзеге асырыла бастағаны татар коммунисі Мирсат Сұлтанғалиевтің қайғылы тағдырынан айқын танылатынын зерттеуші Б.Сұлтанбеков ашып көрсетті. Кеңес Одағындағы ұлттық-мемлекеттік құрылыстың асаң шектеулермен жүргізілгенін, түрлі бұрмалау, жазалаулармен астасып отырғанын, кеңес өкіметінің пайда болуын, тарихы мен ыдырауын Р.Конквест, М.Олкотт, А.Каппелер секілді шетелдік ғалымдар да зерттеді [8].
Қазақ саяси басшылығының ұлттық мемлекелтік түрін орнықтыру жолындағы ізденістері мен қызметі өзінің маңыздылығына байланысты арнайы қарастыруға лайық болса да, өкінішке қарай, осы уақытқа дейін ғылыми тұрғыдан талдауға алынған жоқ. Жоғарыда аталған ғалымдардың іргелі де сүбелі жұмыстарында зерттеу кезеңіне қатысты аса маңызды деректер ғылыми түрде жүйеленгенмен, олар биліктегі партияның тоталитарлық қыспағында, партиялық-таптық мүддені күштеп жазылғандықтан да, толық мәніндегі тарихи объективтілік принципіне жауап бермейтін.
Ұлттық Ғылым академиясының академигі М.Қ.Козыбаевтың, ҰҒА корреспоңдент-мүшелері К.Н.Нүрпейісовтің, М.Х.Асылбековтың, ғылым докторлары, профессорлар М.Қ.Қойгелдиевтің, Т.О.Омарбековтың, ғылым кандидаты Қ.С.Алдажұмановтың басқа да ғалымдар мен зерттеушілердің жаңаша көзқараспен жазылған еңбектері тарих ғылымына жаңғырған беттер мен жолдар ұсынды [9], олар Қазақстанның өткен белестерін, әсіресе, тақырыбымызға тікелей қатысы бар XX ғ. 20-30-жж. оқиғаларды жаңғыртып, бұрынғы бұрмалаулардан аршыды. Жалпы, қайта құру мен тәуелсіздік жылдары жұмыс тақырыбын ашуға жәрдемдесетін зерттеулер көбейді. Бұл қатарда, республика партия ұйымдарында 20-жж. жүргізілген идеялық-саяси жұмысты әлі де тоталитарлық пайымдау шырмауында, бұрмалаудан арылмаған ахуалда талдағанмен, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті жанындағы партия тарихы институты қызметкерлерінің (В.К.Григорьев, Н.Р.Джагфаров, В.П.Осипов) еңбегі де бар [10].
90-жж. басында М.Қ.Қойгелдиев пен Т.О.Омарбеков қазақ интел-лигенциясының қатал тағдыры мен голощекиндік геноцидті арқау еткен ғылыми еңбегін жарыққа шығарды [11]. Бұл еңбек қазақ саяси элитасының ел тағдырымен тығыз байланысты ізденістері мен қызметі, жеңісі мен ұтылысы, большевизм туғызған қасірет жайынан құнды мағлұматтар береді. Кейінгі жылдары осы сипаттағы басқа да зерттеулер дүниеге келді. Олардың ішінде Орта Азиядағы ұлттық-аумақтық межелеудің Қазақстан тарихына қатысты, біздің тақырыбымызға жақын әрі елеулі тұстары өзбек зертеушісі Р.Я.Раджапов мен тәжік қаламгері Н.Табаров еңбектерінде көрініс тапты. Дегенмен жариялылық жылдарынан бері, соның ішінде тәуелсіздік дәуірінде өмірге келген еңбектерде де біз нысанаға алған проблема арнайы зерттелмеді. Сондықтан да олар мәселенің тақырыпта белгіленген мерзімдік ауқымдағы қойылысы мен практикасына жанжақты ғылыми талдау жүргізуге, сөйтіп, диссертация тақырыбын мейлінше объективті тексеріс жасау арқылы ашып-түзуге жетімсіздік ететін. Бұл жәйт аталған тақырыппен арнайы зерттеу жүргізудік кажеттігі мен маңыздылығын арттыра түседі.
Диссертацияның деректік негізі. Жұмыстың зерттемелік негізін құрайтын дерек көздері былай жүйеленді: 1. мұрағаттарда сақтаулы іс жүргізу құжаттары; 2. өз уақытында ресми басып шығарылған хаттамалар мен қарарлар; 3. құжаттар жинақтары; 4. мерзімді баспасөз; 5. мемлекет басшыларының, большевик-зерттеушілер мен ұлт қайраткерлерінің еңбектері; 6. эмиграциялық әдебиет.
Дерек көздерінің екінші тобын жеке басылымдар түрінде жарық көрген Қазақстан Кеңестері 5-Құрылтайының хаттамасы, Қазобком сессияларының материалдары, БК(б)П Қазақ Өлкекомының өлкелік ұйымының 5-конференциясына берген есебі, Қазөлкекомның З-Пленунумындағы ішкіпартиялык мәселелер, БК(б)П Қазақ Өлкелік Бақылау комиссиясының есебі, сондай-ақ Түркістандағы РК(б)П мұсылман бюросы конференцияларының хаттамалары, ұлт қызметкерлерімен өткізілген маслихаттардың есептері құрайды [12].
Үшінші топтағы маңызды деректер бұлағының бірі - "БК(б)П-ның қазақстандық ұйымы оның конференциялары мен пленумдарының шешімдерінде, Қазақстан туралы аса маңызды жалпыпартиялық құжаттар қоса тіркелген" деп аталатын, 1920-1925 жылдарды қамтып, 1931 ж. шығарылған құжаттар жинағы. Мұнда кейінгі осындай жинақтардың ешқайсысына енгізілмеген, зерттеуіміздің тақырыбына тікелей байланысы бар, Орта Азиядағы ұлттық межелеуге орай Қазобком пленумы қабылдаған қарардың толық мәтіні бар. Ол ғылыми айналымға тұңғыш мәрте енгізіліп отыр. Сондай-ақ ҚКП ОК жанындағы партия тарихы институты әр жылдарда әзірлеген Қазақстан Компартиясы съездері мен конференциялары шешімдері мен түрлі тақырыптық құжаттардың басын қосқан жинақтар да осы топта [13].
Төртінші топқа жіктелген мерзімді баспасөзден - ұлттық-мемлекеттік межеленуге байланысты маңызды дерек көзі ретінде Түркістан Компартиясы Орталық Комитетінің органы "Туркестанская правда" газеті, қазақстандық тыныс-тіршілікті әр қырынан сипаттайтын мәліметтер бұлағы ретінде пайдаланылды.
Бұрынғы Сырдария облысының көптеген материалдары кезінде қазіргі Оңтүстік Қазақстан облыстық мұрағатына берілген екен. Бұл құжаттар да зерттеу жұмысымызда пайдаланылды. Мұрағат құжаттарынан басқа мерзімдік басылымдарға сүйендік.
Әсіресе 1920-1924 жылдарғы "Туркестанская правда" газетінің материалдары көп пайдаланылды. Бұл газет Түркістан Компартиясы Орталық Комитеті, ВСЦПС, Туркбюросы, Түркістан Орталық Атқару Комитетінің және Сырдария облыстық партия комитетінің органы болып есептелген. Газет материалдары зерттеуге байланысты мәселелерді жалпы тұрғыда ашып беруге негіз бола алады. Себебі газет тақырыпқа байланысты мәселелерді күнделікті жазып отырған. Газет бетінде Түркістан Республикасының басшылары, басқа да тұлғалар Орта Азия мен Қазақстанды ұлттық-мемлекеттік межелеуге байланысты мәселелер жөнінде үнемі материалдар жариялап тұрған.
Зерттеу үшін Қазақ обкомының және ҚазОАК-тың органы болып табылған "Советская степь" газетінің де материалдарының маңызы үлкен болды. Бірақ сол кездегі Қазақстанның астанасы Орынборда шығып тұрған бұл газет қаланың Түркістаннан тым шалғай жатуына байланысты мәселені жүйелі түрде ашпаған десе болады. Осы тұрғыдан "Советская степь" газетінің біздің зерттеуге қатысты материалдары "Туркестанская правда" газетіне қарағанда тым сирек.
Сонымен қатар еңбекте басқа да баспасөз органдарының материалдары пайдаланылды. Олардың аттары еңбектегі сілтемелерде көрсетілген. Еңбекті жазу барысында мынандай жинақтар: "Сборник законов СССР", "Собрание узаконений и распоряжений Правительства РСФСР" , Түркістан Республикасының және Қазақ АКСР-нің заңдарының жинақтары пайдаланылды.
Зерттеу жұмысына тартылған дерек көздерінің бесінші ретпен жүйеленген келесі бір маңызды тобы большевиктер практикасында теориялық қағидалары басшылыққа алынған К.Маркс, Ф.Энгельс, В.И.Ленин, И.В.Сталин еңбектерінен және революциялык өзгерістердің нақты көріністерін қарастырған Г.Сафаров, Т.Рұсқұлов, М.Тынышпаев, С.Қожанов, С.Садуақасов, С.Аспандияров, басқа да қайраткерлер мен зерттеушілердің жұмыстарынан тұрады [14]. Олар зерттеліп отырған кезеңнің тынысы мен рухын заманның өз кейіпкерлері көмегімен тануға мүмкіндік берді.
Дерек көздерінің алтыншы топқа бөлінген тағы бір елеулі қатары -маңыздылығы жағынан орны ерекше, ғылыми айналымға тартудың мүмкіндігі тәуелсіздік жылдары ғана туған эмиграциялық әдебиет. Бұл орайда біз бірінші кезекте большевизм саясаты мен практикасын қабылдай алмай, шетелге асып кеткен, сонда орыс эмиграциясының мерзімдік басылымдарына қатысу, өз ұлттық басылымдарын шығару арқылы кеңес өкіметінің бітіспес оппоненттері болған Қоқан (Түркістан) және Башқұрт автономиялары үкіметтерінің бұрынғы басшылары Мұстафа Шоқай меи Зәки Валиди жұмыстарын атаймыз.
Зерттеуге олардың мұраларымен қатар басқа да, естеліктер пайдаланды [15]. Кеңестік идеология ауқымында жазылған еңбектерді сыни көзқараспен қайта қарауға, сөйтіп, тарихи-салыстырмалылық тәсілмен тиісті пайымдар қорытып түзуге - шартты түрде осылай топтастырылған дерек көздері кеңінен қатыстырылды.
Зерттеудің хронологиялық шеңбері. Жұмыста қарастырылмақ уақыттық ауқым 1924-1926 жылдармен шектелген. Зерттелуге алынып отырған осынау мерзім шегі Қазақстан өміріндегі ірі тарихи бетбұрысымен ерекшеленген кезеңді қамтиды. 1924 жылы Орта Азияда жүргізілген ұлттық-территориялық межелеу кезеңінде қазақ халқы мен оның басқарушы элитасының ұлттық мемлекеттік үшін күресі жаңа сипат алды, жаңа мазмұнға ие болды. Межелеуге қатысқан тұлғалар керегесі кеңейген Қазақстанның белсенді қайраткерлері болды. Сондай-ақ бұл жылдар, әсіресе 1925 ж. сәуірдегі Қазақстан Кеңестерінің бесінші съезі, кеңестік билік ауқымында мүмкін болған ұлттық Мемлекеттік үшін күрестің ең биігіне шыққан салтанатты шағына айналды. Сонымен қатар, көп ұзамай-ақ, РК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің 1926 ж. қарашада өткен 3-пленумы республиканың басқарушы элитасындағы ұлттық-мемлекеттік мүдде үшін батыл күрес жүргізетін көрнекті қайраткерлерге ойсырата соққы берді. Бұл - ұлт мәселесін пайымдау кілті орталықтың тоталитарлық билігі қолына біржолата көшкенін, Қазақстанның саяси басшылығындағы қазақ элитасының ұлттық мемлекеттік үшін күресінің жеңілгенін көрсететін саяси оқиға болатын. Кеңестік жүйе ауқымындағы қазақтың ұлттық мемлекеттігі үшін күрес табиғатын зерттеудің жоғарыда көрсетілген хронологиялық шегі осындай пайымдармен белгіленді.
Зерттеудің методологиялық негізі. Зерттеу жұмысы жан-жақты тексерілген, обьективті ғылыми жүйелілік негізінде орындалды. Тарих материалдарын бағалауда қоғамның даму шындығының тарихи және логикалық қисындарын әділ сараптау жолымен қорыттық. Тарих сахнасынан ығысқан билеуші партияның "маркстік-лениндік методология" атты ғылыми таным құралымен қарастырылып бағаланған оқиғаларды талдауымызға пайдаланғанда, оны анықталған дәл тарихи фактілер негізінде қайта саралап, тарихи деректерді салыстырып қарау әдісін қолдандық.Ұлттық мемлекеттік идеясына байланысты XX ғ. алғашқы ширегінде ұлт зиялылары (Ә.Бөкейхан, А.Байтұрсын, М.Шоқай және т.б.) еңбектерінде айтылған теориялық тұжырымдар зерттеуде басты методологиялық принцип ретінде негізге алынды.
Осыған байланысты мына жәйтті еске сала кету ләзім. 20-жж. қайраткерлерінің тарихтағы рөлі мен орыны әлі күнге дейін жеткілікті дәрежеде, тарихи контексте, объективтілікпен зерттеліп-анықталмаған қызметтерінің тиісті бағасы беріле қоймаған Олардың кейбірінің өз істердегі қызметіне орай қалыптасқан қилы пікірлер бар. Бұларды талдап ақ-қарасын ажырату біздің жұмысымыздың міндетіне жатпайды. Сондықтан біз оларды зерттеу тақырыбымыздың талабы тұрғысынан, белгіленген уақыт кесіндісінде ғана қарастырамыз.
Қазақстан Ресей империясының отарына айналғаннан бастап, жер-су мәселесі ұлттың тұтастығын, халықтың елдігін сақтаудың ең өзекті проблемаларының біріне айналған еді. Бұл жайында XX ғ. алғашқы онжылдықтарында қилы әрекеттер жасалды. Депутат Бақытжан Қаратаев 2-мемлекеттік дума мінбесінен қазақтардың жер-су мүддесін қорғаған атақты сөзін сөйледі. Ресей конституцияшыл - демократтар партиясы орталық комитетінің мүшесі Әлихан Бөкейхановтың кадеттер қатарынан кетіп, Алаш партиясын құруға кірісуінің басты себептерінің бірі осы жер иелігін шешу мақсатынан [16]. Әкелерден мұраға қалған атамекен аумағын сақтау - қазақ халқының ұлттық экономикасын дамытып, ұлттық тұрғыда дамуының негізгі шарты еді. Сондықтан да 1917 ж. жалпықазақ Желтоқсан құрылтайы федеративті негізде ұйысуға тиіс Ресей Республикасының құрамында қазақтардың саяси және экономикалық дербестігі бар автономиясын құру қажет деп қорытқанды.
Орыс демократиясының және большевизмнің табиғатын терең тани келе, Түркістандағы (Орталық Азия аумағы) түркі халықтарының ұлттық тұтастығы үшін күресі барысында, Мұстафа Шоқай осы тұжырымды ілгері дамытты. Ол шынайы ұлттық мемлекеттікті тек тәуелсіздік жағдайында ғана құруға болады деп есептеп, эмиграцияда өткен бүкіл публицистік-қайраткерлік ғұмырын сол ойды насихаттауға арнады. Оның бұл реттегі көзқарастары "Ресейдегі ұлттық мемлекет мәселесіне орай" деген мақаласында неғұрлым айқын қорытылған. М.Шоқайдың тұжырымдауынша, КСРО «орыс» емес халықтардың мемлекеттігі мен тәуелсіздігіне жау жалғыз ғана ел... Осы елдің құрамындағы Қазақстанда ұлттық тәуелсіздік мәселесі түгел, саяси және ұлттық бостандықтың ең қарапайым нышандары туралы сөз болуы мүмкін емес. Өйткені қашан да орыс солдатының соңынан орыс мұжығы ілесіп отырады. Басып алынған жерде орыс билігі орнаған соң-ақ, пүшәйман халықтың жері тартып алына басталады. Британия халықтар одағы құрылымындағы басты фактордың бірі - еркін сауда байланысы болса, орыс халқының әдеті - басқалардың жерін басып алумен қоймай, оны орыстың жеріне айналдырып жіберуді көздейді. Сол себепті де осындай жолмен біріктірілген мемлекет ішінде ұлттардың ерікті түрдегі тең құқықты одағын құруға ешқандай орын қалмайды". [18] Осындай пайыммен М.Шоқай қазақ халқының ұлттық дамуын тек тәуелсіз ұлттық мемлекеттік қана қамтамасыз ете алатынын дәйектеді.
Алайда большевизм тарих сахнасында тұрғанда, М.Шоқай бағ-дарламасындағы азаттыққа жету мүмкін емес еді. Осындай жағдайда, ұлттық өркениетке сай өркендеуін қамтамасыз ететін ұлттық мемлекеттік идеяны тек сол большивизмнің өз тұғырында дамытып өмірге енгізу міндеті алға тартылды. Ал оны жүзеге асыру - Тұрар Рұсқұлов, Сұлтанбек Қожанов, Смағұл Садуақасов, Сейтқали Меңдешев, Темірбек Жүргенов секілді қазақ коммунистерінің үлесіне тиген-ді. Олар, маркстік-лениндік теорияны игерудегі даярлығы жеткілікті коммунистер ретінде, қарастырылған уақыттық кеңістік шегінде, қолда бар қазақ мемлекеттігінің мазмұнын осынау мұратпен байытуды қалады. Бірақ, орталықтың қасаң да бірізді тоталитарлық бағытын жүзеге асырушылар ондай ізденістерге жол бермейтін. Осылай ұлттық мемлекеттік үшін күрес туды. Уақытында ол әртүрлі ауытқушылықтар мен антипартиялық бұрмалауларға баланды да, кеңестік тарихнамада өзіне тиесілі көрініс таппады. Тарихи мәніне сай бағаланбады.
Осы жәйттерді қарастыруда - тәуелсіздік жарияланғалы бергі уақыт ішінде гуманитарлық ғылым саласындағы мәселені зерттеу теориясы мен методологиясында Қазақстанда қол жеткізілген жетістіктер ескерілді. Соның нәтижесінде, Ә.Бөкейхан, М.Шоқай тұжырымдауындағы ұлттық мемлекеттіктің ұғымының дәлелдік, салыстырмалық үлгі ретінде, жаңа парадигма санатында алу жолымен, сондай-ақ, үстем идеология қысымымен бұрмаланған деректік құжаттарды жаңаша қарастыру, бұрын беймәлім болып келген деректерді ғылыми айналымға енгізу арқылы, зерттеліп отырған кезеңді мейлінше объектиівті бағамдауға талпыныс жасалды. [17]
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Жұмыстың ғылыми мәнділігі партия-кеңес дәуірінің тарихшылары соңғы кездерге дейін ашып айтпай, идеологиялық ой-долбар орайымен бұрмалап түсіндіріп келген, алайда кеңестік автономияның алғашқы жылдарындағы қоғамдық-саяси тыныс-тіршілікте маңызды орын алған құбылысқа жаңаша көзқараспен талдау жүргізуінде; қазақ саяси элитасы тарапынан еліміздің даму жолымен өзектесе жүргізілген ұлттық мемлекеттік кеңестік ауқымда іздеу және оны орнықтыруға тырысу желісін арнайы қарастыруында.
Қазақстандағы мемлекеттіктің мазмұнына байланысты, қазақ басқарушы тобының 1924-1926 жж. Орталықпен, сондай-ақ республикалық партия үкімет органдары аясында жүргізген күресі кезінде кеңестік тарихнама тұрғысынан "оңшылдық" немесе "ұлтшыл - ауытқушылық" көрінісі ретінде бағаланды. Ал шын мәнінде бұл қызмет кеңестік жүйе шеңберіндегі ұлттық мемлекеттік үшін күрестің нағыз өзі болатын. Талқыға ұсынылып отырған диссертациялық жұмыста мәселе осы тұрғыдан, яғни ұлттық мемлекеттік үшін күрес мағынасында.
Ұлттық мемлекеттік үшін күрес неге жеңіліске ұшырады? Кеңес үкіметі құрған автономиялық республиканы ұлттық мемлекетке айналдыру идеясы неге жүзеге аспай қалды? Осылай алғаш рет тұжырымдалған сауалға дисертациялық зерттеу өз тұрғысынан жауап береді; Коммунистік тоталитаризм дәуірінде зерттеуге жабық саналған, тәуелсіздік кезеңінде де қолға алынбай, соңғы уақытқа дейін ғылыми тұрғыда қайта қаралмаған саяси науқан - Орта Азияны 1924 ж. ұлттық-аумақтық жіктерге бөлшектеудің астарын, шындығын ашады;
Жұмыс Орталық Азия мен оны мекендейтін халықтар тағдырын өзара сан дәнекермен жалғасқан тұтастықта қарастырады. Осы орайда қазақ мемлекеттігінің Орта Азияда бой түзеген басқа ұлттық құрылымдармен тығыз байланыста дамытылуы қажеттігін жан-жақты дәйектеген қайраткерлер көзқарастарын ғылыми айналымға тартады. Түркістан және Қазақ республикаларының аса көрнекті қайраткері С.Қожановтың Орта Азия Федерациясын құру және Орта Азия республикалары мен Қазақстанды бір экономикалық қауымдастыққа біріктіру идеясының бүгінгі тәуелсіздік дәуірінде де өзектілігін дәйектейді.
Зерттеу жұмысының практикалық маңызы. Диссертацияның негізгі тұжырымдарын мәселеге қатысты іргелі зерттеу еңбектерін жазғанда, мәселен, "Қазақстан тарихын" оқуға пайдалануда пайдалануға болады. Кеңесік дәуірдегі ұлттық мемлекеттік үшін күрестің басқа да толық ашылмаған, яки мүлдем қозғалмаған тұстарын зерттеуге оның нәтижелері мен қорытындылары қолданыла алады. Олар, сонымен бірге, коммунистік идеологияның ұзақ жылдарғы үстемдігі қанға сіңірген құлдық психология зардаптарын жоюға, жаңа тарихи сана өрісін кеңейтуге бағытталған оқу-тәрбие жұмыстарында пайдаға асырылуы ықтимал.
Зерттеу жұмысы сондай-ақ, тәуелсіз еліміздің тарихын және 20-жылдар қайраткерлерінің көзқарастары мен іс-әрекеттерін қазіргі таң тұрғысынан, жаңаша бағамдау қызметін көрсете алады. Өткенді шынайы тану арқылы бүгінгі тәуелсізідік келбетін айқын танып, тәуелсіздіктің болашақта нығаю шарттарын дұрыс түсінуге мүмкін болмақ. Осы орайда ол ұлттық идиологияны қалыптастыру ізденістеріне де өз септігін тигізе алады.
Ресей империясы шекарасындағы Орталық Азияда [Түркістанда] тұрған түркі халық ұлтарының ішіндегі саны ең көбі қазақтар еді. Революция қарсаңыңда олардың жартысы Дала өлкесінде, екінші жартысы Орта Азияда [Түркістан генерал-губернаторлығы, Бұхара, Хиуа хандықтары аумақтарында] өмір сүрді. Түркістанда орнаған кеңес үкіметі алғашқы қадамын көшпенділер мүддесін елемеуден, іс жүзіне оларды ұлттық апатқа ұшыратқан "аштық саясатын" жүргізуден бастады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Н.Ә.Назарбаев. Тарих толқынында. Алматы, 1999; Сындарлы 10 жыл Астана 2003; Ғасырлар тоғысында. Алматы, 1996;

2. Нусупбеков А. Объединение казахских земель в Казахской Советской Социалистической Республике.- Алма-Ата: Акад. наук КазССР, 1953.- 99 с.

3. Қазақ ССР тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. Бес томдық. - Алматы: Ғылым, - Т. 4. - 1981. - 676 б.;

4. Қазақ ССР тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. Бес томдық. - Алматы: Ғылым.-Т. 4,- 1981.- 676 б.; История Казахской ССР. С древнейших времен до наших дней. В пяти томах. - А-А.: Наука. - Т. 4. -1977. - .640 с.
Очерки истории Коммунистической партии Казахстана,- А-А.: Казгосиздат, 1963; История коммунистических организаций Средней Азии. - Ташкент: Узбекистан, 1967.- 783 с; СБ.

5. Сапаргалиев М.С. ВозникновениеКазахской Советской государственности (1917-1920 лг.).- А-А.: Изд. АН КазССР, 1948.-129 с.

6. Тайманов Г.Т. Развитие Советской государственности в Казахстане. - Москва. Госюриздат, 1956. - 131 с- С. 50.

7. Сапаргалиев Г. Советское государство в борьбе за развитие социалистической культуры в Казахстане. - Алма-Ата: Изд. АН КазССР, 1957. - 143 с;

8. Олкотт М.Б Казахи. Москва 1987. 244с; Каппелер А. Россия-многонациональная империя. Москва 2000. 344 с.

9. Қозыбаев М.Қ. Ақтандақтар ақиқаты. Алматы. 1992. 272 бет.

10. В.К.Григорьев, Н.Р.Джагфаров, В.П.Осипов. Идейно-политическая работа партийных организаций Казахстана. Алматы 1989. 176 с.

11. М.Қ.Қойгелдиев пен Т.О.Омарбеков. Тарих тағылымы не дейді? Алматы 1993. 208 бет.

12. Пятый Всеказахски Съезд Советов (15-19 апреля) 1925 года. Стен.Отчет. Кызыл-Орда. 1925.

13.Компартия Казахстана за 50 лет. Алматы 1972.

14. Казакстанская организация ВКП(б) в решениях ее конференций и пленумов с приложением важнейших общепартийных документов о Казахстане. 1920-1925 г.г. Выпуск 1.- А-А.- М., 1931.- 150 с; Социалистнческое строительство в Казахстане в восстановительный период (1921-1925 гг.).

15. Шокай Мария. Естеліктер. //Шокай М. Тандамалы. Т. 2,- А., 1999.- 520 б.- Б. 60, 121-124.

16. Ғалихан. Мен кадет партиясынан неге шықтым? // Қазақ. - 1917. - 23 желтоқсан; Бөкейханов Ә. Шығармалар.- А.: Қазақстан, 1994,- 384 б,- Б. 268-269; Бөкейхан Ә. Тандамалы,- А.: "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1995,- 478 б- Б. 414.;

17. Бөкейханов Ә. Шығармалар,- А.: Қазақстан, 1994..- Б. 259-262.; Алаш-Орда. Сборник документов. Составитель Н.Мартыненко. - А-А.: Айкап, 1992.- 192 с,- С. 88-91; Нұрпейісов К.Н. Алаш һәм Алашорда. - А.; Ататек, 1995. - 256 б. - Б. 134-137, 220-222.

18. Шокай М. Тандамалы. Т. 2,- А., 1999.- 520 б.- Б. 60, 121-124.

19. Мадуанов С. Взаймоотношения казахов с другими соседними народами Центральной Азии в XVIII-начале XX вв. Алматы 1995. 185.

20. Декрет об Автономной Киргизской Социалистической Республике.

21. Малышева М.П. Национально-территориальное размежевание Сибиров и Казахстана (1919-1922гг.). Семипалатинск: СГУ. 1999. с.90.

22. Ирмуханов Б.Б. Казахстана: историко-публицистицеский взгляд: Алматы: Өлке, 1996. с. 232.
23. Әлмешұлы Ж. Қожанұлы С.А. Түрмеде сөнген шырақ. Алматы 1994. 258 бет.

24. Сәдуақасов С. Қазақстанды қалай құрған жөн? Орта Азияда ұлтаралық шекара жүргізу және Қазақстан Республикасының құрылуы //Қазақстан коммунисі. 1991. №5 81-87 б.

25. Қазақ Совет Энциклопедиясы. 1997. 10 том. 493 б.

26. Рыскулов Т.Р. Собрание сочинении в трех томах. Том 2.Алматы, 1997. с.7

27. Советская Степь. 1924 год 14 октября

28. Маймақов Ғ.Қ. Қазақ жері тұтастығының қалыптасуы. Алматы, 2005. 116-150 б.б.

29. Зиманов С., Даулетова С., Исмагулов М. Казахский революционный комитет. Алматы, 1982, с. 49.

30. Бугай Н.И. Чрезвычайные органы советской власти: Ревкомы. 1918-1921 гг. Москва, 1990. 318.

31. Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік мұрағаты қор-233, тізбе-1, іс-4, 193-парақ.

32. Қозыбаев М.К., Алексеенко А.Н., Алексеенко Н.В., Романов Ю.И. Этносы Казахстана. Астана, 2001. с. 168.

33. Сталин И.В. Сочинения. Москва, 1936. том 7. с.41

34. Сейдін Н.Б. Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы. Алматы, 2006. 172 б.

35. Қонаев Д.А. О моем времени. Алматы, 1992. 312 с.

36. Постановление Верховного Совета Казахской ССР о передаче Бостандыкского района и части земель Голодной степи из состава Казахской ССР в состав Узбекской ССР //Казахстанская правда. 22 января, 1956.

37. Казахстанкая правда. 29 января, 1963.

38. Кәкен А. Шекара // Егемен Қазақстан. 31 мамыр, 2000.
        
        РЕФЕРАТ
Зерттеу еңбегі Қазақстан тарихындағы бетбұрысты тарихи кезең 1924-
1926 жылдарғы ұлттық мемлекеттік үшін күрестің ... ... ... ... жиналақталуы мәселесіне арналған.
Республика өміріндегі бұл бетбұрыс жағдай Қазақстанның құрамына ... ... ... ... ... ... және ... облыстарының
түпкілікті өтуіне байланысты болды. Осы оқиғалардың тарихи ... ... ұлт ... ... жан-жақты назар аудару, олар
көрсеткен саяси және рухани жігердің ... ... ... тұрғыдан тани
білу қажет.
Жұмыстың мақсаты: Қазақстанның саяси өміріндегі аса елеулі ... ... қол ... ... ... мемлекеттікті бекем негізге
орнату және ... ... ... ... ... ... ... түрде зерттеу; күрестің даму барысын,
жетістігі мен кемшілігін, құлдырау себептерін талдау; ... ... ... ... ... қосылудағы тарихи шындықты қалпына
келтіру. Зерттеудің осынау мақсатына байланысты алға ... ... ... ... дерек көздерін айқындау, жинастыру және ... ... ... ... ... ... орнығу барысындағы ұлттық
мемлекеттік үшін ... ... мен ... ... ... ... ... үшін күрестің алғы ... ... ... қызметі, теориялық пайымдау деңгейі мен бағыттарын
талдауға алу;
- ... ... ... үшін ... ... табуы мен ұлттық
мемлекеттікті қалыптастыру идеясының жүзеге аспау ... ... ... ... ... қарамағында 1924 жылға дейін қалып ... және ... ... ... қайта қосылуын зерделеу.
қойылған мәселелерді жан-жақты зерттеу.
Зерттеуде диалектикалық, логикалық, салыстырмалы, талдау және ... ... ... ... ... ғылыми еңбектерді,
зерттеулерді, мұрағат құжаттарын ҚР Президенті ... ... ... ... пайдаланды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мұнда келтірілген деректердің бір бөлігі
алғаш рет пайдаланылып отыр.
Еңбектің практикалық маңызы оның материалдарының ... ... ... пайдаланылуы мүмкіндігінде.
Магистрлік дисертация кіріспеден, 5 тараудан, қорытындыдан, қысқарған
атаулардан, пайдаланылған әдебиттерден ... ... ... ... 72
бетті құрайды.
МАЗМҰНЫ
ҚЫСҚАРТЫЛҒАН
АТАУЛАР.....................................................................
......5
КІРІСПЕ.....................................................................
...............................................15
I ТАРАУ. ОРТА АЗИЯ РЕСПУБЛИКАЛАРЫНДАҒЫ ҰЛТТЫҚ-ТЕРРИТОРИЯЛЫҚ ... ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ҚЫСҚАША ТАРИХЫ
ЖӘНЕ ... ... МЕН ... ТАРАУ. Сырдария және Жетісу облыстарының Қазақстанға қосылуының тарихи
жағдайы............................51
IV Тарау. 1924 жылғы Қазақ революциялық ... ... және ... ... ... ... ... ... кезінде ұлттық мемлекеттік межелеуден кейінгі
Қазақстан ... ... ... ... ... Социалистік Республикалар Одағы
2. БОАК-Бүкілресей Орталық Атқару Комитеті
3. ... ... ... ... ... ... (большевиктік) партия
5. БҰҰ- Біріккен Ұлттар Ұйымы
6. ЕурАзЭЫ- Еуразия ... ... ЕО /ЕС/ - ... Одақ
8. КОКП ОК- Кеңес Одағы Коммунистік Партиясының Орталық ... ... - ... ... ... ... Киробком - Қырғыз /Қазақ/ облыстық комитеті
11. Қазақ КСР-Қазақ ... ... ... Қазақ АКСР-Қазақ Автономиялық Кеңестік ... ... ... ... ... ... ҚазОАК-Қазақ Орталық Атқару Комитеті
15. ҚР - ... ... ... (Қазақ) Орталық Атқару Комитеті
17. ҚХР - Қытай Халық Республикасы
18. ҚКОК - ... ... ... Орталық Комитеті
19. ҚРПМ-Қазақстан Республикасы Президентінің Мұрағаты
20. ... ... ... ... ... РФ - ... Федерациясы
22. Сибревком - Сібір революциялық комитеті
23. СІМ-Сыртқы істер министрлігі
24. ТОАК-Түркістан ... ... ... ТМД - ... ... ... ... қауіпсіздік комитеті
27. ҰҚШ-Ұжымдық қауіпсіздік шарты
28. ҰҚШҰ-Ұжымдық қауіпсіздік шарты ... ... ... ... ... ... ... Республикасы
41. ТАКСР-Түркістан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы
42. ТүркХКК-Түркістан Халық Комисарлары Кеңесі
43. Түркімен КСР-Түркімен Кеңестік Социалистік Республикасы
44. РК(б)П Ортаазбюросы-РК(б)П Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... тарихи кезең 1924-1926 жылдарғы ұлттық мемлекеттік
үшін күрестің жай-жапсарына соның ... ... ... ... ... ... Республикасының Президенті
Н.Ә.Назарбаев еліміздің тарихының қалыптасуына ерекше назар аударып ... ... ... Қазақстан мен Орта Азиядағы ұлттық-мемлекеттік
межелеу және Сырдария және ... ... ... ... ... даму ... ... бетбұрыс кезең болды.
Республика өміріндегі бұл бетбұрыстың табиғатын тану, сондағы ұлт
қайраткерлері ... ... ... ... олар ... саяси және
рухани жігердің жемісті ... ... ... ... ... ... тұрғысынан теориялық және практикалық маңызы зор
міндет болып табылады. Кезінде қалыптасып келе жатқан ... ... ... алуы ... қайталануына жол беруге болмайтын кемшілік. Оның
себептерін ғылыми тұрғыда талдауға алу ... бұл ... ... ... ... ... ... қарала
қойған жоқ. Ал кеңестік кезеңде ол бұрмаланып түсіндірліп келді. ... ... ... сол күрделі бет бұрыс кезеңді объективті
түрде ... ... Бұл ... ... ... барлап,
ертеңгі келбетін ғылыми ... ... ... ... ... ... балаң дәуірінде ұлттық мемлекетті орнықтыруға
атсалысқан нақты кімдер, ағымдар, саяси тұлғаларды, олардың басым және ... ... ... ... мәні ... ... үшін күрес
кезеңдерін ғылыми тұрғыдан жаңғыртып, бүгінгі күн биігінен ... ... ... ... ... өткенін терең де жан-
жақты зерттеген жұмыстар қоғамдық ... ... ... ... өзгерістер жасауға, ұлттық идеология іргетасын қалауға, еліміздегі
ұлтаралық қатынастар үйлесімін нығайта ... мол үлес ... ... міне осында.
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ... ... ... ... аса ... кезеңде ұлт тұтастығына қол
жеткізу, сөйтіп ұлттық мемлекеттікті ... ... ... және ... жүргізілген күресті идеологиялық бүркемелерден ажыратып, объективті
түрде зерттеу; БК(б)П құрып қойған қатаң да қасаң шектеулер ішінде әрекет
еткен ... ... ... осы ... ... ... ... жатқан қызметін көрсету; күрестің даму ... ... ... құлдырау себептерін талдау; сөйтіп, тарихи ... ... ... ... ... мемлекеттігіміз сабақтасатын тамырларды және
аталған кезеңнің қазіргі тәуелсіздік ... ... ... тағлымды
тұстарын айқындау.Зерттеудің осынау мақсатына байланысты алға мынандай
міндеттер қойылды:
- ... ... ... ... ... жинастыру және оларды
талдап, зерделеу;
- ... ... ... ... ... барысындағы ұлттық
мемлекеттік үшін ... ... мен ... ... ... ... мемлекеттігі үшін күрестің алғы шебінде болған
қайраткерлердің ... ... ... ... ... мен ... алу;
- коммунистік партия органдарының қазақ жеріндегі саяси процестерді
қадағалап басқару ... ... ... ... ... ... сараптау;
- Қазақстанда ұлттық мемлекеттік үшін күрестің жеңіліс ... мен ... ... идеясының жүзеге аспау себебін зерттеп ашу;
- Түркістан ... ... 1924 ... ... ... қойған
Сырдария және Жетісу облыстарының Қазақстанға қайта қосылуын зерделеу,
қойылған мәселелерді жан-жақты зерттеу.
Қазақстан саяси басшылығының ұлттық мемлекеттік үшін күресінің ... ... оның ... және ... сырын айқындауға
мүмкіндік береді. Өз ... ... ... ... ... мемлекеттік
мәселелерін тура түсінуге, ұлтаралық қатынастардың күрделі түйіндерін әділ
шешуге септігін тигізбек.
Зерттеудің ... Орта Азия ... ... жіктелуі мәселесін Қазақстан ғалымдары егжей-тегжейлі болмаса
да, лениндік методология тұрғысынан біршама ... Бұл ... ... одан әрі нығая түсуі тұрғысынан,тұңғыш рет ... ... да ... қарастырғантын. Ол Орта Азиядағы межелеуді
Қазақстан тарихының сол кезгі өзекті ... бірі ... ... ... жиыстыру мәселесімен ұштастырды. Қазақ жер-суының ... ... ... ... тек ... ... жүзеге асқанын деректі құжаттар негізінде көрсетуді мақсат етті.
Сөйтіп, жұмысында ... ... ... мол ... Орта ... ... ... бойынша жіктелгенге дейінгі және
жаңа мемлекеттік ... ... ... ... ... Қазақ
жерінің бірігуінің мақызына тоқталды. Халық шаруашылығын қалпына келтіру
кезеңінің ... ... ... жетістіктерін көрсетті. Ғалым өзінің
осы "Қазақ жерлерінің ... ... ... Республикасында бірігуі"
атты еңбегін 1953 ж. жария еткен еді [2]. Оның бұл жұмысы ... ... ... ССР ... көп томдығының 4-томындағы [3] қазақ жерлерінің
қосылуына арналған тарауларын жазуда негізгі ... ... ... кеңестік мемлекеттің қалыптасуы және бастапқы
кезеңдегі даму ... әр ... ... ... ... да ... ... [4].
Бұл еңбектер, әрине, маркстік-лениндік методология ... ... да бұл ... ... ... ... орнығуы
таптық негізде жүзеге асырылғаны дәріптеледі.
Қазақ кеңес республикасының қалыптасуын ... ... ... ... Ғ.С.Сапарғалиевтің 40-жж. жарық көрген "Қазақ
Кеңестік мемлекеттігінің пайда болуы" деген жұмысы осы ... заң ... ... ... ... [5]. 50-жж. ... ... мемлекеттігінің Қазақстанда дамуы" деп аталған ... ... ... ... ... ... ... жарияланған. Бұл жұмысты ұлттық - қуаттық межелеу мәселесіне
байланысты ... ... ... ... ... ... қазақ
ұлтшылдарының" ұлттық жіктеу кезіндегі "анық авантюралық сипаттағы"
әрекеті, ... ... ... ... ... ... ... дейін
жайылған ұлы қазақстанның құрылуын", сонымен қатар, "қазақ жері ... өзін ... ... ... ... ... ... құруға тырысқаны" жайында сыни деректер бар. Ондай
әрекеттердің баршасы, автордың ойынша, ұлттық-мемлекеттік ... ... мен ... халықтары арасында дұрыс қарым-қатынас орнатуға кедергі
келтіру үшін алашордалықтар тарапынан ... ... ... ... ... жауап бермейтін [6]. Осы кезеңде Ғ.С.Сапарғалиев, 60-жж.
басында С.С.Сартаев, 70-жж.С.З.Зиманов, басқа да ... ... ... ... ... әр ... ... [7].
Бұл еңбектер, қасаң идеологиялық және ... ... ... ор-
ындалғанымен, қазақтың кеңестік мемлекеттігінің негізі қалай қаланғаны,
компартияның қамқоршылық рөлі, ... ... ... ... ... ... ... солтүстіктегі және шығыстағы
шекаралардың белгіленуі, жапсарлас губерниялармен екі арадағы мәселелердің
қайтіп шешілгені, ... ... ... ... ... және ... ... өкілдіктер мен олардың жұмысы,
орталықтың өлкедегі кадр саясаты, жергілікті ... ... ... ... ... ... ... кеңестік мемлекеттіктің табиғатын түсінуге ... ... ... ... ... К.Д.Коркмасова,
белоруссиялық А.И.Коваленко, ... ... ... грузиялық В.Н.Мерквилидзе, тәжікстандық С.А.Раджабов, басқа
да ғалымдардың жұмыстары бар. Қайта құру саясаты ... ... пен ... ... ... - мемлекеттік құрылыстың
теориялық мәселелері" деген еңбегін жариялады. Бұл ... ... ... ... мемлекеттік бірлігін нығайту рухында, өмірдің
бар саласын ... ... ... ... Ал
идеологиялық құрсаудан босанған шақта С.З.Зиманов ... ... ... ... ашып ... Ол өзінің "КСРО-дағы ав-
тономияландырудың ... мен ... ... ... ... ... ... өз тағдырын өзі айқындауы мәселесінде жол
берілген аса терең ... КСРО ... ... рөл атқарғанын
дәлелді түрде айтты. Лениннің ... мен ... нан" ... қатаң
үйлестіріп жүргізу жағындағы саясаткер болғанын ... ... ... мемлекетке көзқарасы мен өз нұсқасын өмірге енгізу
тәжірибесі қалай жүзеге ... ... ... ... ... ... тағдырынан айқын танылатынын ... ашып ... ... ... ұлттық-мемлекеттік құрылыстың
асаң шектеулермен жүргізілгенін, түрлі бұрмалау, жазалаулармен астасып
отырғанын, ... ... ... ... ... мен ... ... А.Каппелер секілді шетелдік ғалымдар да зерттеді [8].
Қазақ саяси басшылығының ұлттық мемлекелтік түрін орнықтыру жолындағы
ізденістері мен қызметі өзінің ... ... ... ... ... да, ... ... осы уақытқа дейін ғылыми тұрғыдан талдауға
алынған жоқ. Жоғарыда аталған ғалымдардың іргелі де ... ... ... ... аса ... ... ... түрде жүйеленгенмен,
олар биліктегі партияның тоталитарлық қыспағында, партиялық-таптық мүддені
күштеп жазылғандықтан да, толық мәніндегі тарихи ... ... ... ... академиясының академигі М.Қ.Козыбаевтың, ҰҒА
корреспоңдент-мүшелері К.Н.Нүрпейісовтің, ... ... ... ... Т.О.Омарбековтың, ғылым
кандидаты Қ.С.Алдажұмановтың басқа да ғалымдар мен ... ... ... ... ... ... жаңғырған беттер мен жолдар
ұсынды [9], олар Қазақстанның өткен белестерін, әсіресе, тақырыбымызға
тікелей ... бар XX ғ. ... ... ... ... ... Жалпы, қайта құру мен ... ... ... ... жәрдемдесетін зерттеулер көбейді. Бұл қатарда, республика
партия ұйымдарында 20-жж. жүргізілген ... ... әлі ... ... ... ... ... ахуалда
талдағанмен, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті жанындағы партия ... ... ... ... В.П.Осипов)
еңбегі де бар [10].
90-жж. басында ... пен ... ... ... ... тағдыры мен голощекиндік геноцидті арқау еткен ғылыми
еңбегін ... ... [11]. Бұл ... қазақ саяси элитасының ел
тағдырымен тығыз байланысты ізденістері мен қызметі, ... мен ... ... ... ... ... ... береді. Кейінгі
жылдары осы сипаттағы басқа да зерттеулер дүниеге келді. Олардың ішінде
Орта Азиядағы ұлттық-аумақтық ... ... ... ... ... ... әрі ... тұстары өзбек зертеушісі Р.Я.Раджапов мен
тәжік қаламгері Н.Табаров еңбектерінде көрініс ... ... ... ... ... ... ... дәуірінде өмірге келген
еңбектерде де біз ... ... ... ... зерттелмеді. Сондықтан да
олар мәселенің тақырыпта белгіленген мерзімдік ауқымдағы ... ... ... ... талдау жүргізуге, сөйтіп, диссертация
тақырыбын мейлінше объективті тексеріс жасау ... ... ... Бұл жәйт ... ... ... зерттеу жүргізудік кажеттігі мен
маңыздылығын арттыра түседі.
Диссертацияның деректік негізі. Жұмыстың зерттемелік ... ... ... ... ... 1. ... сақтаулы іс жүргізу
құжаттары; 2. өз уақытында ресми ... ... ... мен ... ... ... 4. мерзімді баспасөз; 5. мемлекет ... мен ұлт ... ... 6. ... ... ... ... жеке басылымдар түрінде жарық ... ... ... хаттамасы, Қазобком ... ... ... ... ... ... 5-конференциясына
берген есебі, Қазөлкекомның З-Пленунумындағы ішкіпартиялык ... ... ... ... ... есебі, сондай-ақ Түркістандағы
РК(б)П мұсылман ... ... ... ұлт ... ... есептері құрайды [12].
Үшінші топтағы маңызды деректер бұлағының бірі - ... ... оның ... мен пленумдарының шешімдерінде,
Қазақстан туралы аса маңызды жалпыпартиялық ... қоса ... ... ... ... ... 1931 ж. шығарылған құжаттар жинағы.
Мұнда кейінгі осындай жинақтардың ешқайсысына енгізілмеген, ... ... ... бар, Орта ... ... ... орай
Қазобком пленумы қабылдаған қарардың толық мәтіні бар. Ол ғылыми айналымға
тұңғыш мәрте енгізіліп ... ... ҚКП ОК ... ... ... әр ... ... Қазақстан Компартиясы съездері мен
конференциялары шешімдері мен түрлі тақырыптық ... ... ... да осы ... ... ... жіктелген мерзімді баспасөзден - ... ... ... маңызды дерек көзі ретінде Түркістан
Компартиясы Орталық ... ... ... ... ... ... әр қырынан сипаттайтын ... ... ... ... ... көптеген материалдары кезінде қазіргі
Оңтүстік Қазақстан облыстық мұрағатына берілген екен. Бұл ... ... ... пайдаланылды. Мұрағат құжаттарынан басқа мерзімдік
басылымдарға сүйендік.
Әсіресе 1920-1924 ... ... ... ... көп ... Бұл ... Түркістан Компартиясы Орталық
Комитеті, ВСЦПС, Туркбюросы, ... ... ... ... ... облыстық партия комитетінің органы болып есептелген. Газет
материалдары зерттеуге байланысты ... ... ... ашып ... бола ... ... газет тақырыпқа байланысты мәселелерді күнделікті
жазып отырған. Газет бетінде Түркістан Республикасының басшылары, басқа да
тұлғалар Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... ... жариялап тұрған.
Зерттеу үшін Қазақ обкомының және ҚазОАК-тың ... ... ... ... ... де ... ... үлкен болды. Бірақ
сол кездегі Қазақстанның астанасы Орынборда шығып тұрған бұл газет қаланың
Түркістаннан тым ... ... ... ... ... түрде ашпаған
десе болады. Осы тұрғыдан "Советская степь" газетінің біздің зерттеуге
қатысты материалдары ... ... ... ... тым ... ... ... басқа да баспасөз органдарының материалдары
пайдаланылды. Олардың аттары еңбектегі ... ... ... ... ... ... "Сборник законов СССР", "Собрание
узаконений и распоряжений ... ... , ... Республикасының
және Қазақ АКСР-нің заңдарының жинақтары пайдаланылды.
Зерттеу жұмысына тартылған дерек көздерінің бесінші ретпен жүйеленген
келесі бір маңызды тобы ... ... ... ... алынған К.Маркс, Ф.Энгельс, В.И.Ленин, И.В.Сталин еңбектерінен
және революциялык өзгерістердің нақты көріністерін ... ... ... ... ... ... ... да
қайраткерлер мен зерттеушілердің жұмыстарынан тұрады [14]. Олар ... ... ... мен рухын заманның өз кейіпкерлері көмегімен тануға
мүмкіндік берді.
Дерек көздерінің алтыншы топқа бөлінген тағы бір елеулі ... ... орны ... ғылыми айналымға тартудың мүмкіндігі
тәуелсіздік жылдары ғана ... ... ... Бұл орайда біз бірінші
кезекте большевизм саясаты мен практикасын қабылдай ... ... ... ... орыс ... ... ... қатысу, өз ұлттық
басылымдарын шығару арқылы кеңес өкіметінің бітіспес оппоненттері болған
Қоқан (Түркістан) және ... ... ... ... ... Шоқай меи Зәки Валиди жұмыстарын атаймыз.
Зерттеуге олардың мұраларымен қатар басқа да, естеліктер пайдаланды
[15]. Кеңестік ... ... ... ... сыни ... қарауға, сөйтіп, тарихи-салыстырмалылық тәсілмен тиісті ... ... - ... ... ... топтастырылған дерек көздері кеңінен
қатыстырылды.
Зерттеудің хронологиялық ... ... ... ... ... жылдармен шектелген. Зерттелуге алынып отырған осынау
мерзім шегі ... ... ірі ... ... ... қамтиды. 1924 жылы Орта ... ... ... ... ... ... мен оның басқарушы элитасының ұлттық
мемлекеттік үшін күресі жаңа сипат алды, жаңа ... ие ... ... ... ... ... ... белсенді қайраткерлері
болды. Сондай-ақ бұл жылдар, әсіресе 1925 ж. ... ... ... ... ... ... ауқымында мүмкін болған ұлттық
мемлекеттік үшін ... ең ... ... ... ... айналды.
Сонымен қатар, көп ұзамай-ақ, РК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің 1926 ж.
қарашада ... ... ... ... элитасындағы ұлттық-
мемлекеттік мүдде үшін батыл күрес жүргізетін көрнекті қайраткерлерге
ойсырата ... ... Бұл - ұлт ... ... кілті орталықтың
тоталитарлық билігі қолына біржолата көшкенін, Қазақстанның ... ... ... ... мемлекеттік үшін күресінің
жеңілгенін көрсететін саяси оқиға болатын. Кеңестік жүйе ... ... ... үшін ... ... ... ... хронологиялық шегі осындай пайымдармен белгіленді.
Зерттеудің методологиялық негізі. Зерттеу жұмысы ... ... ... ... ... ... Тарих
материалдарын бағалауда қоғамның даму ... ... және ... әділ сараптау жолымен қорыттық. Тарих сахнасынан ығысқан билеуші
партияның "маркстік-лениндік методология" атты ... ... ... ... ... ... пайдаланғанда, оны
анықталған дәл тарихи фактілер негізінде қайта саралап, тарихи деректерді
салыстырып қарау әдісін қолдандық.Ұлттық ... ... ... ... ... ... ұлт зиялылары (Ә.Бөкейхан, А.Байтұрсын, М.Шоқай және
т.б.) еңбектерінде айтылған теориялық ... ... ... ... ... ... ... байланысты мына жәйтті еске сала кету ... ... ... рөлі мен ... әлі ... ... ... тарихи контексте, объективтілікпен зерттеліп-анықталмаған
қызметтерінің тиісті бағасы беріле ... ... ... ... ... орай қалыптасқан қилы пікірлер бар. Бұларды талдап ақ-
қарасын ажырату біздің жұмысымыздың ... ... ... ... ... ... талабы тұрғысынан, белгіленген уақыт
кесіндісінде ғана ... ... ... ... ... ... жер-су
мәселесі ұлттың тұтастығын, халықтың елдігін ... ең ... ... ... еді. Бұл ... XX ғ. ... қилы ... жасалды. Депутат Бақытжан Қаратаев 2-
мемлекеттік дума мінбесінен қазақтардың жер-су ... ... ... ... ... ... - ... партиясы орталық
комитетінің мүшесі Әлихан Бөкейхановтың ... ... ... ... құруға кірісуінің басты себептерінің бірі осы жер иелігін шешу
мақсатынан [16]. Әкелерден мұраға қалған атамекен ... ... - ... ... экономикасын дамытып, ұлттық тұрғыда дамуының негізгі
шарты еді. Сондықтан да 1917 ж. жалпықазақ Желтоқсан ... ... ... тиіс ... ... құрамында қазақтардың саяси және
экономикалық дербестігі бар ... құру ... деп ... ... және ... ... терең тани келе,
Түркістандағы (Орталық Азия аумағы) түркі халықтарының ұлттық ... ... ... ... ... осы ... ілгері дамытты. Ол
шынайы ұлттық мемлекеттікті тек тәуелсіздік жағдайында ғана ... ... ... ... ... ... публицистік-қайраткерлік ғұмырын сол
ойды насихаттауға арнады. Оның бұл реттегі көзқарастары "Ресейдегі ұлттық
мемлекет ... ... ... мақаласында неғұрлым айқын қорытылған.
М.Шоқайдың тұжырымдауынша, КСРО ... емес ... ... ... жау ... ғана ел... Осы ... құрамындағы Қазақстанда
ұлттық тәуелсіздік мәселесі түгел, саяси және ұлттық бостандықтың ... ... ... сөз ... ... ... Өйткені қашан да орыс
солдатының соңынан орыс мұжығы ілесіп отырады. Басып алынған ... ... ... ... ... ... жері тартып алына басталады.
Британия халықтар одағы құрылымындағы басты ... бірі - ... ... ... орыс ... әдеті - басқалардың жерін ... ... оны ... жеріне айналдырып жіберуді көздейді. Сол ... ... ... ... ... ішінде ұлттардың ерікті түрдегі тең
құқықты одағын құруға ешқандай орын ... [18] ... ... ... ... ... дамуын тек тәуелсіз ұлттық мемлекеттік қана
қамтамасыз ете ... ... ... ... ... ... М.Шоқай бағ-
дарламасындағы азаттыққа жету мүмкін емес еді. ... ... ... сай ... ... ететін ұлттық мемлекеттік идеяны тек
сол большивизмнің өз тұғырында дамытып өмірге енгізу ... алға ... оны ... ... - ... Рұсқұлов, Сұлтанбек Қожанов, Смағұл Садуақасов,
Сейтқали Меңдешев, Темірбек Жүргенов секілді қазақ коммунистерінің үлесіне
тиген-ді. Олар, маркстік-лениндік ... ... ... ... ретінде, қарастырылған уақыттық кеңістік шегінде, қолда бар
қазақ мемлекеттігінің ... ... ... ... қалады. Бірақ,
орталықтың қасаң да бірізді тоталитарлық бағытын жүзеге ... ... жол ... ... ұлттық мемлекеттік үшін күрес туды.
Уақытында ол әртүрлі ауытқушылықтар мен антипартиялық бұрмалауларға баланды
да, кеңестік ... ... ... ... ... ... ... сай
бағаланбады.
Осы жәйттерді қарастыруда - тәуелсіздік жарияланғалы бергі уақыт
ішінде гуманитарлық ғылым ... ... ... ... ... ... қол жеткізілген жетістіктер ескерілді. Соның
нәтижесінде, ... ... ... ... ... дәлелдік, салыстырмалық үлгі ретінде, жаңа парадигма санатында
алу жолымен, сондай-ақ, үстем ... ... ... ... ... ... бұрын беймәлім болып келген деректерді ғылыми
айналымға енгізу арқылы, зерттеліп отырған кезеңді мейлінше объектиівті
бағамдауға ... ... ... ... жаңалығы. Жұмыстың ғылыми мәнділігі партия-кеңес
дәуірінің тарихшылары соңғы кездерге дейін ашып ... ... ... ... ... түсіндіріп келген, алайда кеңестік автономияның
алғашқы жылдарындағы қоғамдық-саяси тыныс-тіршілікте ... орын ... ... ... ... жүргізуінде; қазақ саяси элитасы
тарапынан еліміздің даму жолымен өзектесе жүргізілген ұлттық ... ... ... және оны орнықтыруға тырысу желісін арнайы
қарастыруында.
Қазақстандағы мемлекеттіктің мазмұнына ... ... ... ... жж. ... ... республикалық партия үкімет
органдары аясында жүргізген күресі ... ... ... тұрғысынан
"оңшылдық" немесе "ұлтшыл - ауытқушылық" көрінісі ... ... Ал ... бұл ... ... жүйе шеңберіндегі ұлттық мемлекеттік үшін
күрестің ... өзі ... ... ... ... ... мәселе осы тұрғыдан, яғни ... ... үшін ... ... үшін күрес неге жеңіліске ұшырады? Кеңес үкіметі
құрған автономиялық республиканы ұлттық мемлекетке айналдыру идеясы неге
жүзеге ... ... ... ... рет ... ... ... өз тұрғысынан жауап береді; Коммунистік ... ... ... ... тәуелсіздік кезеңінде де қолға алынбай, соңғы
уақытқа дейін ғылыми тұрғыда қайта қаралмаған саяси науқан - Орта ... ж. ... ... ... ... шындығын ашады;
Жұмыс Орталық Азия мен оны мекендейтін ... ... ... сан
дәнекермен жалғасқан тұтастықта қарастырады. Осы ... ... Орта ... бой ... ... ұлттық құрылымдармен тығыз
байланыста дамытылуы қажеттігін жан-жақты дәйектеген ... ... ... ... ... және ... аса көрнекті қайраткері С.Қожановтың Орта ... құру және Орта Азия ... мен ... ... ... ... идеясының бүгінгі тәуелсіздік
дәуірінде де ... ... ... практикалық маңызы. ... ... ... ... ... зерттеу еңбектерін жазғанда, мәселен,
"Қазақстан тарихын" оқуға пайдалануда пайдалануға ... ... ... ... үшін ... басқа да толық ... яки ... ... ... оның ... мен ... ... Олар, сонымен бірге, коммунистік ... ұзақ ... ... сіңірген құлдық психология зардаптарын жоюға, жаңа тарихи
сана өрісін кеңейтуге бағытталған оқу-тәрбие ... ... ... ... сондай-ақ, тәуелсіз еліміздің тарихын және 20-жылдар
қайраткерлерінің көзқарастары мен іс-әрекеттерін қазіргі таң ... ... ... ... ... ... шынайы тану арқылы бүгінгі
тәуелсізідік келбетін айқын танып, тәуелсіздіктің болашақта нығаю ... ... ... ... Осы ... ол ұлттық идиологияны
қалыптастыру ізденістеріне де өз септігін тигізе алады.
Ресей империясы шекарасындағы Орталық Азияда [Түркістанда] ... ... ... ... саны ең көбі ... еді. ... ... жартысы Дала өлкесінде, екінші жартысы Орта Азияда
[Түркістан генерал-губернаторлығы, Бұхара, Хиуа ... ... ... ... ... ... үкіметі алғашқы қадамын көшпенділер
мүддесін елемеуден, іс жүзіне оларды ұлттық ... ... ... ... ... ... Орта Азия республикаларындағы ұлттық-
территориялық межелеудің барысы
Қазақстанның оңтүстік мемлекеттік ... ... ... ... ... өз ... ... елдермен айқындайтын кезде, біраз болса
да келеңсіз мәселелер туындаған болатын. Бұл көршілес, тағдырлас, ... ... ... ... мәселелерінің тарихи тереңде жатқаны
баршаға мәлім.
Мәселен, Қазақстан мен ... ... ... ... бойы сол ... тарихи жағдайға байланысты бір елден екінші елге
алма кезек өтіп отырғаны белгілі.
Екіншіден, Сыр ... ... ... мен ... қаласының
бірнеше ғасырлар бойы қазақ хандығының астанасы болуы екі елдің ... ... ... ... бірі ... ... Қазан
төңкерісіне дейінгі тарихтың қай кезеңін алсақ та, ... Азия ... ... ... ... ... Бұл ғасырдың аяғы мен XX ... ... ... тәуелсіздік үшін болған қозғалыстар мен
көтерілістер.
XIX ғасырда Қазақстанның оңтүстік территориясын үш ... ... ... Хиуа және ... ... ... ... XIX ғасырдың бірінші
жартысында Қоқан және Хиуа ... ... ... ... және ... қарсы экспансиялық саясат жүргізіп отырды. XIX ... ... ... ... хандығы батысында Арал теңізі, шығысында Шу және ... ... ... ... Ұлы және Кіші жүз иеліктеріндегі
ұланғайыр территорияны басып алды. Сол кезде Қоқан хандығының қол ... мың ... ... өтті деп ... ... [19. ... ... Орта Азиялық хандықтарды жаулап алғаннан кейін,
орталығы ... ... ... Түркістан генерал-губернаторылығы
құрылды. Түркістан генерал-губернаторылығының қарамағына қазақ жерлерінің
Жетісу және Сырдария облыстары қарады. 1876 жылы ... ... ... ... ... ... күшпен басып, Қоқан хандығын толықтай
жойды. Қоқан хандығының ... ... ... ... ...... облысы деген атпен қосты.
Патшалық Ресейдің 1867-1868 жылдары Қазақстанда жүргізілген әкімшілік
реформаларының нәтежиесінде Сырдария облысы: Қазалы, Перовск, Шымкент ... ... ... 1886 жылғы Түркістан өлкесін басқару жөніндегі
ереже енгізілгеннен кейін, ... уезі жаңа ... ... ... ... Осы тұста Түркістан уезі қысқартылып, оның территориясы
Шымкент және Перовск уездері арасында ... Ал ... өзі ... ... ... ... Жетісу облысына құрамындағы Сергиополь, Капал,
Верный, Ыстық көл уездеріне қосымша Алатау округі мен Тоқмақ және ... ... 1917 жылы ... ... ... ... ... территориясының көп бөлігі 1918 мамыр ... ... ... ... ... ... ... Кеңестік
Социялистік Республикасының құрамына өтті. Сондай-ақ, оның құрамына
Қазақстан жеріндегі Жетісу және ... ... да ... ... ... ... ... және Халық Комиссиялары Кеңесі
Совнаркомның 1919 жылғы 10 шілдедегі №354 қаулысына сәйкес Қазақ ... ... ... ... Бұл құжат бойынша Қазақ АКСР-
і құрамына Семей, Ақмола, Торғай, Орал ... мен ... ... және ... уездері, Астырахань губерниясының Синемор және
Бөкей ордалары, сонымен қатар ... ... ... ... Ал ... қазақ жерлерінің оңтүстік шекарасына келгенде, Декретке Түркістан
құрамына кіретін қазақ жерлері халықтың ... ... ... деген бап
енгізілген болатын [20].
Орталық Азияда ерте заманнан экономикасы, шаруашылығы мен мәдениеті
дамыған қалалардың көп ... біз осы ... ... зерттеулер мен бізге жеткен жазба ... ... ... қолайлығы мен осы аймақтан дүниенің бір басымен екінші басын
жалғап жатқан Жібек Жолының өтуі ... ... ... шоғырлануына алып
келеді. Аймақта халықтың тығыз және ... ... XX ... ... бас кезеңінде ұлттық республикалар ... ... ... ... ... ... ... белгілі.
1921 жылы Түркістан Республикасы БОАК-тің 1921 жылғы 11сәуірдегі
Декретіне сәйкес РКФСР ... ... ... ... ... ... қайта құрылды.Бірақ кеңес үкіметі «Ресейдің
ескі әкімшілік бөліністерін», яғни ... ... ... шенеуніктері орнатқан
бөліністерді ескі деп тауып, оның орнына жаңа ... ... ... тұрғындардың ұлттық құрамына сәйкес жасау керек деп айтқан болатын.
Түркістанды ұлттық-территориялық межелеу мәселесі БОАК-тің 1921 жылғы
11 ... ... ... ... көтерілді.Межелерді жүргізу
үлкен дайындық жұмыстарын талап етті, ал осы кезде аймақта жағдай өте ... ... ... ... үздіксіз соғыстар мен
көтерілістердің нәтежиесінде күрт қиындады. 1920 жылдың ... ... ... мен ақ ... ... Хиуа және ... қарсы соғыс жүріп жатты. Ферғанада басмаш құрылымдары белсенділік
танытса, 1920 ... ... ... ... ... жойылмаған болатын. 1920
маусымда Верныйда кеңеске қарсы бүлік шықты. Тек Хиуа мен Бұқараны алғаннан
кейін ғана, Орта Азиядағы жаңа ұлттық-территориялық ... мен ... ... ... ... ... мәселесін шешуге мүмкіндіктер
туды.
Бұрынғы Хиуа мен Бұқара хандықтарының орнына жаңадан Хиуа мен ... ... ... ... ... (Қазақ) АКСР
Кеңестерінің құрылтай съезінде Түкістанның қазақ облыстарын Қазақ АКСР-нің
құрамына қосу мүмкіндіктері талқыланды.Аймақтағы ... ... ... ... ... мемлекеттердің шекараларын ұлттық
құрамына ... бөлу тек 1924 жылы ғана іске ... жылы ... және ... ... ... ... ісі жүзеге асты.
1920 жылы 25 ... ... ... Меңдешев және т.б.
қатысқан Облбюроның мәжілісінде республиканың шекарасын ... ... ... тезисі тыңдалды. Мәжілісінің шешімі бойынша Қазақ АКСР-
іне қазақтардың Сырдария обылысынан Торғайға көшкенге ... ... ... ... ... қабылданады. Ал Сырдария облысының бөлігін
нақты анықтау әкімшілік бөлу ... ... ... ... ортақ ақша белгілерін енгізді, бүкіл Орталық
Азияға ортақ сыртқы сауда мен темір жол ... ... ... жоспарлау орнатылды. Хорезм және Бұқара республикалары
халықтың республикадан ... ... ... ... құрылып, КСРО
құрамына кірді.
Орталық Азия республикалары арасында ұлттық-территориялық межелеуді
жүргізу аса күрделі мәселе еді. ... ... ... ... жатуы мен ұлттардың бір-бірімен аралас және тығыз орналасуы ... ... ... ... қиындықтар туғызды. Сондай-
ақ, экономикалық орталықтар мен ірі ... бөлу ... ... ... ... ... Экономиканың даму деңгейі мен халықтың
ұлттық құрамы туралы статистикалық мәліметтердің мардымсыздығы жағайды одан
әрі қиындатты. Осының бәрі көптеген ... ... ... Осы мақсатта РК(б)П
ОК Орталық Азиялық бюросы жанынан және әр ... ... ... ... ... (б)П-ның XII съезіндегі кейін Орта Азия республикаларының партия
және кеңес органдары РК (б)П ... Орта ... ... территориялық
жағынан межелеуді жүргізу мәселесін құрауды сұрап тілек білдірді. Қазақ
АКСР-інің ... 1924 жылы ... ... IV съезінде берген
есебінде Жетісу мен ... ... ... ... қосу ... ... партия комитетінің және мемлекет органдарының алдына
қойды. Түркістан кеңестерінің XII съезінде делегаттары сөйлеген ... ... ... тез ... шешу қажеттігін ерекше атап көрсетті.
1924 жылы 31 қаңтарда РК(б)П ОК-нің хатшысы Я.Э. Рудзутакқа ... ... ... ... шақыруды тапсырды. Кеңес 1924 жылы наурызда
өткізілді. Түркістанның ұлттық-территориялық межеленуі туралы Түркістан
коммунистік ... ... ... ... А. Рахымбаев баяндама
жасады [21]. Кеңеске қатысушылар межелеудің жүргізілуін қолдады. Түркістан
ОАК ... ... өз ... Орта ... ... және түркімен халқының біртұтас кеңес республикасына бірігуінің
қолайлы екенін айтты.
Көрнекті ғалым, қоғам қайраткері С.Асфендияров өз сөзінде Қарақырғыз
автономиялы ... ... ... ... Бұны өз сөзінде Атабаев
қолдады. Орта Азиялық экономикалық кеңестің ... М.А. ... ... бірлігі қолайлы” дегенге сүйеніп, Орта ... ... ... ... ... Ол ... межелеуге
қарсы шықты. Сұлтанбек Қожанов “түркі тайпалары бірыңғай түркі ... ... оны ... ... ... ... Кеңес Пасутский
мен Қожановтың пікірлерін қабылдамай тастады. Ол Рақымбаевтың Орта ... ... ... негізгі тезистерін мақұлдады. Жергілікті
ұйымдардың пікірлері анықталғаннан кейін мәселені талқылау РК(б)П ... Азия ... мен ... ... ... ... қатар, С. Қожанов 1924 жылғы 10 наурызда өткен ... ... ... мәжілісте Орталық Азияны федерацияға,
экономикалық жағынан емес, ... ... ... ... ... ... 1924 жылы 26 ... РК(б)П Киробком Төралқасының мәжілісінде
Меңдешев Түркістан ... мен ... ... ... ... жасайды. Меңдешев республикалар арасындағы шекараны анықтауға әр
елден үш адамнан өкіл қатысқан коммисияның ... және ... ... ... ... ... етіп, біраз қарама-қайшылықтар ... ... ... ... комиссияның ұлттық-территориялық
межелеуге қатысты шешімдерінің қорытындысымен таныстырды. ... ... ... төрт белбеуден тұратын, Біріншісі – ... ... ... 8 ... тұратын Құрамыс рулары мекендейтін шығыс белдеуі, ол
қазақ делегациясының пікірінше, қазақ ұлты өкілдері болып ... ... ... ... ... өзбектерден тарайтындығын дәлелдеді.
Екіншісі – Шыршық өзенінің сол жағалауында қазақ халқы басым ... ... ... ... ... – 4 ... ... халқының құрамы
талас тудырып отырған, 1920 жылғы халық ... ... ... ... ... ... халқы басым, ал қазақ өкілдерінің ойынша, бұл жерде
қазақ халқы басым тұратын орта белбеу. Төртінші ...... ... ... ... ... батыс бөлігі. Комиссия құрамында жұмыс
жасаған қазақ бюросының жобасы бойынша, бүкіл Ташкент уезі ... ... ... өтуі тиіс ... Ал ... ... жобасы бойынша,
Қазақстанға тек төртінші белбеуді беру ... ... ... 2 жоба ... Екі ... ... алысудың нәтижесінде комиссия
Ташкент пен оның айналасын 30 верст радиус ... ... ... ... ... шығарды. Ташкент уезінің қалған территориясын межелеу
жобасы айтарлықта талас тудырмайды.
Екінші талас тудырған мәселе – ... уезі ... Бұл ... ... ... ... елін ... бағытталған бір арнаның
жүйесімен шектелді. Қазақ делегациясы 3 өзбек болыстарынан ... ... ... Қазақстанға қосуды ұсынды, ал өзбек ... ... ... ... ... Комиссия бұл мәселені
қарастыра келе, қазақ делегациясының ұсынысын ... ... ... ... ... сол ... ... Экономикалық
межелеуге қатысты жұмыс бұл кезде әлі жүріп жатты. Комиссия межелеу бойынша
барлық дайындық жұмыстары 15 ... ... ал 20 ... ... ... ... аяқталуы тиіс деген шешім шығарды. Межелеу
туралы ... ... ... қыркүйек айында Орталық Азия
республикалары Орталық Атқару ... ... тыс ... ... ... ... ... Киробкомы Төралқасы мәжілісінде
Меңдешевтің ... ... ... ... деп, ... Ташкент
қаласының айналасы қазақтармен қоршалған, сондықтан Орталық комитеттен оны
Өзбек республикасына ... ... ... ... ... ... ... керек деген қаулы қабылдайды.
С. Қожанов “Түркістан” газетінің 1924 ... 18 ... ... ... ... ... сол ... жүргізіліп жатқан ұлттық-
территориялық межелеу саясатына өз көзқарасын білдірді [17, 59 ... ... ... жазды ол, ұлттық-территориялық межелеудің
маңызын төмендете алмайды, оның үстіне олар ... ... ... ... рөл ... ... ... олар Кеңестік
республикалар одағының толыққанды мүшелігіне ... ... ... өзі
Кеңестердің ұлт саясатының іс жүзіндегі шынайы сипатын ... ... ... ... ... ... онда ... Каспийдің балығы, Риддер мен Екібастұздың көмірі, алтыны, Қазақстан
мен Орталық ... ... ... Түркістан-Сібір шойын жолы арқылы
Ресейдің алақанына түспес еді.
Ал ... 1924 жылы ... ... ...... ... ... құрған жөн? Орта Азияда ұлтаралық шекара
жүргізу және Қазақстан ... ... атты ... ... 81 б.]. ... С. Сәдуақасов: “Осы күнгі алдымызда тұрған мәселенің
үлкені: Орта Азиядағы республикалардың шекарасын бөлу туралы. Бұл ... ... көбі ... ... ... да бұл әңгімеге жуырда
ғана кірісті. Орта Азия ... қай жер? Онда ... ... ... бар? ... ... ... жатқан әңгіменің
қаншалықты қажеттілігі бар? Орта Азия ұлттарының шекараларын бөлу Қазақстан
өміріне қандай өзгерістер ... ... ... ... ... ... сол сұрақтарға жауап тапқан жағдайда ғана біз оны іс ... ... ... деп жазады.
С.Сәдуақасов мақаласында сол ... ... ... әлі тым ... ... ... әсіресе кедей өзінің ауылынан
басқа дүниеден мақұрым, жұрттың бәрі ... ... ... ... ... ... ... әңгіме жалпы елге ұғымсыз,
түсініксіз қалуы мүмкін. Сол себептен Орта Азия, Қазақстанға қатысты ... іс ... ... ... табы мен ... халық танысып, білуі
қажет. Мақалада ... ... ... соның ішінде Қазақ АКСР-іне
қосылатын Жетісу мен Сырдария ... оның ... ... ... ... ... шолу ... Сонымен
С.Сәдуақасов: «... қай дәлелді алсақта, барлық қазақ жұрты бір республикаға
қосылу ... ... ... ... Қазақ халқы бірігеді, бір ... ... ... », - деп ... жылы ... ... ... саяси бюросы жергілікті ұйымдардың
ұсыныстарын қарап, ұлттық ... ... ... негізінен
мақұлдады. РК(б) П ОК-нің Орталық Азия бюросына Орталық Азияның жаңа
құрылатын ... мен ... ... саяси және
экономикалық карталарын қосып, барлық материялдарды әзірлеп, ... ... ... беру ... жылы ... соңында РК(б)П ОК-нің Орта Азия ... ... ... ... ... ... Орта ... межелеуді
әзірлеу және жүргізу ... ... ... ... жүргізу
жұмысының барысы қаралды. Орта Азияны межелеуді әзірлеу және ... ... ... және ... ... үш ... ... жоғарыда айтқан болатынбыз. Комиссияның кейбір мүшелері Орта Азиялық
республикалар федерациясын құруды ұсынған еді, бірақ мұқият ... ... ... ... жүргізу керек деп шешілді. Орта Азияны
межелеу туралы комиссияның материялдарын қарап, РК(б)П ОК-нің Орта ... 1924 жылы 12 ... ... екі республика - Өзбек пен Түркімен
және автономиялы екі облыс – Қарақырғыз және ... ... ... ... ... ... ал Түркістанның қазақ аудандары Қазақ
АКСР-і құрамына қосылсын деген шешім қабылдады. ... ... ... ... Орта Азия ... ... ... орталық комитетіне
тапсырылды.
1924 жылы 12 маусымда РК(б)П ОК Орта Азия да ... ... ... ... шешім қабылдап, онда ... ... мен оны ... ... ... нақты ұсыныстарды мақұлдады. Осы
қаулының бір тармағында КСРО ОАК-нің ұлттар кеңесі ... ... етуі мен Орта ... ... ірі ұлттарының өкілдерінен РК(б)П ОК-
нің Орта Азия бюросы жанынан арнаулы территориялы комиссия құру көзделді
[23, 118 ... ... ... экономикалық, статистикалық және
бірнеше ... ... ... ... Олар саяси, экономикалық,
әлеуметтік, мәдени бағыттарда жұмыс ... ел ... ... жылы 24 ... ... Киробком Төралқасының мәжілісінде
қарақалпақ халқы атынан келген делегацияның өтініші ... ... ... ... ... пен ... ... жасады.
Баяндамашылар бұрын патша заманында қарақалпақтардың жапа шеккенін және
оның кеңес үкіметі орнаған күннің өзінде ... ... ... ... ... ... ... олармен санаспай келгенін өкінішпен
еске алып, Орталық Азия ОК ... ... ... ... ... мәселе көтергенін, бірақ оны қай республикаға бөлетіні жайлы нақты
шешім ... ... ... ... негізі көтерген мәселесі
жаңа құрылғалы жатқан автономиялы облысын оның ... ... және ... ... ... өзіне қаратып алып,
географиялық, тілдік, тұрмыстық жағынан жақын Қазақ АКСР-нің құрамына ... ... еді. ... олар ... ... ... бұрын, осы
ұсынысқа байланысты республика басшылығының пікірін білгісі келді. ... ... ... ... ... ... ... және
т.б. бірден қолдап, оны жүзеге ... ... ... ... ... Осы ... ... қатар, Бұхара қазақтары
делегациясы ... де ... ... ... ... ... ... Олардың ұсыныстары Өзбек республикасы құрамындағы Бұқара
қазақтарынан автономиялы облыс құру ... ... Азия ... ... ... қолдау туралы мәселе көтерді. Делегация
өкілдері ... ... ... ... ... ... қазақ
халқы өкілдерінің тұрмыс-тіршілігінің төмендігімен, олардың өзбек халқымен
аралысып ... бара ... және ... ... ұлт ... ... ... отырған қысымшылық пен қуғын-сүргіннен
туындап отырғанымен түсіндірді. Мәжіліс екі делегация ... ... ... ... оның негізінде қаулы ... ... ... тапсырмалар берді.
1924 жылы Орта Азия бюросы Орта ... ... ... ... ... ... межелеу кезінде күрделі
қиындықтармен кездесті. Үлкен қалалардың бірі республикаға өтуі талас
тудырып, ... мен ... ... ... қалалар”, ұлттық
анклавтар мен автономиялы ұсақ бөлшектер құру ... ... ... осы ... Ташкент қаласының айналасында екі республика комиссиялары
арасында үлкен ... ... ... бастаған топ Ташкентті қазақ
автономиясына қарату керек ... ұран ... Ол осы ... тарихында
Ташкенттің он екі қақпасын қазақтар билеген, Төле би және қазақтың басқа да
атақты билерінің осында ... ... тиек ... ... ... ... ... Жетісу және
Сырдария облыстарының көптеген жерлері Қазақ АКСР-іне қарайтын болды. 1924
жылы қарашадан бастап бұл ... ... ісін ... үкіметі
құрған революциялық комитет жүргізді. Қазақ АКСР-іне қосылған жеке уездер
мен болыстардың ... ... ... айға ... ... бойынша Қазақстанға Қазалы, Ақмешіт, Түркістан, Шымкент уездері
және Әулиеата уезінің көбі, ... ... ... және ... бір бөлігі, Самарқанд облысы, Жизақ уезінің көшпелі алты ... ... ... ... Жаркент, Лепсі, Қапал уездері, Бішкек
уездінен Георгиев, Шу, ... ... ... ... нәтижесінде
Қазақ АКСР-інің территориясы 797,9 мың шаршы шақырымға жуық, яғни ... ... 2,7 млн. ... шақырым құрады. Ол Орталық Азияның
межеленген жерлерінің 45,7% еді (оның ... ... ... ... ... ... жері болды). Ал халқы 1млн. 468 мың адамға
өсіп, оның жалпы саны 3 млн. 986 мыңға жетті. Жаңа ... ... ... жері ... ... ... 5,5 есе, ... КСР-і жерінен 4 есе үлкен,
халқы ... 1,5 және 5 есе көп еді. ... да ... ... тәуелсіз республика ретінде, келісімшарттар негізінде, КСРО
құрамына кіруі керек”, − деді ... ... ... ... ... ... 29 қыркүйекте ҚазОАК-тің 3 сессиясы ... ... ... ... ... ... өкілі
Т.Жүргенов баяндама жасап, межелеу нәтижелерін шешуі күрделі болып тұрған
жәйттерді түсіндірді. ... ... ... мәселені шешу кешіктірілген
жағдайда үкімет Қырғыз (Қазақ) республикасының орталығын ауыстыруға ... ... - ... ... ... оны ... дәйектеді. Сессияның
қаулысымен бұл ретте үкіметке тиісті тапсырма берілді. “Ташкент алқабы мен
Ташкент қаласының бүкіл ... ... үшін ... зор ... және ... тигізетінін ескере отырып КСРО орталығына Ташкент қаласын беру БОАК-
тің 2сессиясынан сұралсын”,- деген қаулы қабылданды. РК(б)П ОК ... ... мен оның ... комиссиясындағы дау-дамай, пікір таласты
ескергендіктен, қаулыға: “Өзбектердің Ташкент ... ... ... ... әділ деп таба ... оны ... ... беруге болады
деп саналсын, бұл ретте Қазақ АКСР-іне Ташкенттің ... ... ... ”, ... ... ... ... Қазақстанның ең жоғарғы билігі
шығарған үкіметтік-партиялық қаулыларды Мәскеу ескерусіз ... және Орта Азия ... мен ... ... ... ... ... кеңес мемлекетінің ... ... ... ... ... ... ... дегенің
ешқандай формада мүмкін емес екендігін және ... ... ... ... ... ... ... жасау шағын ұлттардың
өздерін экономикалық әлеуметтік ... ... ... ... ... ТАКСР-ін ұлттық территориялық межелеуді бүкіл
халық болып талқылау барысында қарақалпақ еңбекшілері Хорезм ... ... ... ... ... АКСР ... құрамында
Қарақалпақ автономиясын құруға тілек білдірді. 1924 жылы 16 ... ... ІІІ ... ... ... ... ... оның құрамында қазақ облыстарына Қазақ АКСР-і құрамына
қосылу құқық берілді.
1924 жылы 11 ... ... ОК ... ... ... ... ... оған барлық республикалар мен облыстардың өкілдері
шақырылды. Онда Орта ... ... ... және ... ... мен ... ОК-нің комиссиялық қосымша баяндамасы
тыңдалды. Осы өкілетті жиында экономикалық межелер және мемлекеттер ... ... жаңа ... автономиялы облыстарға бөлу тәртібі
белгіленді. Осы РК(б)П ОК Саяси бюросының кеңейтілген ... ... ... ұйғарды.
1924 жылы 27 қазанда КСРО Конститутциясына сәйкес КСРО ОАК-нің екінші
сессиясы қаулы қабылдады. “Ұлттардың өзін-өзі билеу ...... мына ... ... автономиялы Тәжік Кеңестік
Социалистік Республикасы бар Өзбек Кеңестік ... ... ... ... ... ... ... енетін
Қарақырғыз автономиялы облысына бөлінетіндігі және ... ... ... ... кіретін Қырғыз (Қазақ) Автономилы ... ... ... ... ... ... Ал қазақ-өзбек
шекарасы мәселесіне келетін болсақ, екі елдің комиссия мүшелерінің ... ... ... ... ... ... КСР-і мен Өзбек
КСР-і арасындағы шекара Ташкент және ... ... ... ... ... КСР-інің құрамына өтіп, оның астанасы аталды. Жаңа ... ... мен ... заң ... ... Осы ... ... Атқару комитеті “еңбекші халықтың өз еркін білдіру жоғарғы ... ... деп атап ... ОАК ... ... сай ... ... тапсырды. Жер-суы, халқы бірігіп іргесі кеңейген ... ... ... ... Ақмешітте 1925 жылы сәуірде өтті.
“Кеңестердің Бесінші съезі ... ... ... ... бет-бұрыс
болды. Бұл съезді біз бірінші съезд деп атаймыз”, −деді съезд делегаты,
Қазөлкекомының ... ... ... ... ... және ... ... қысқаша тарихы және олардың
халқы мен аумағы.
Жетісу және Сырдария облыстары "Жетісу және Сырдария ... ... 1867 ж. 11 ... ... ... ... ... облысы қазіргі Алматы, Жамбыл және Семей облыстарының бір
бөлігін, Солтүстік Қырғызстанды алып ... ... ... ... ... ... ... (орталығы Омбыда)
генерал-губернаторлығына, ... ... ... ... ... жылдары Түркістан АКСР-на кірді. Жетісу
облысының құрамында ол ... ... ... ... ... ... Талдықорған (бұрынғы-Қапал) және Пішпек уездері болды.
Сырдария облысы да 1867 жылғы 11 ... ... ... ... ... ... құрамында болды. Ережеге
сәйкес Сырдария облысының құрамына ... ... ... ... ... Ташкент, Жизақ, Ходжент уездері кірді. 1886 жылы Ходжент
және Жизақ уездері ... ... ... 1886 жылы облыстың жері
403253 кв.верст болып, онда 1.919400 адам ... 1910 жылы ... ... 2097896 ... ... ... орталығы Ташкентте 234289 адам,
Әулиеатада 19303 адам, Түркістанда 19705 адам, Шымкентте 15711 адам ... ... ... мәлімет бойынша осы екі облыстың межелеу кезінде
Қазақстанға өтетін жер көлемі 602713 кв.версті. құрады. Бұл ... ... жаңа ... ... әлде ... көп. ... Түркімен КСР-
нің аумағы 388325 кв.верст, Өзбек КСР-і аумағы 158980 ... ... ... ... ... жерінен де үлкен еді.
Ауғанстанның ... 483295 ... ... ... аумағы Арал теңізінің бір бөлігін қамтып,
Амудария арқылы Өзбекстан мен ... ... ... ... жасауға ыңғайлы да қолайлы орналасқан еді.
Солтүстігінде бұл өлке ... ... ... ... ... Мұнда алып Қызылқұм және Мойынқұм құмдары байтақ далада
керіліп жатыр.
Түркістан ... ... ... және ... ... адам ... Олардың 159813-і қала тұрғындары, 1308850 мыңдайы ... ... ... 778811 ... ... ... ... 82696, ауылда
696113 адам тұрды.
Жетісу облысында 679361 адам, соның ішінде қалаларда 77675, ... ... ... облысының Қазақстанға өткен 6 болысында 10552 адам
мекендеді.
Жалпы ... ... ... ... және ... ... Түркістан АКСР халқының 28%-і өткен.
Бұрынғы Сырдария облысынан Қазақстанға мына уездер өтті: Қазалы,
Ақмешіт, ... ... ... ... Әулиеата уезінің 38
болыстығының 24 болысы, Ташкент уезінің 37 болыстығының 17 болысы, ... 8 ... 2 ... ... ... ... ... көшпелі мал шаруашылығымен және
аздап егіншілікпен ... ... ... ... ... ... ... өзге халықтар жоқтың қасында еді. Қазалы уезінде
84964 адам ... ... 1,4%-і ғана ... ... ... уезінде 102771
адам тұрса, соның 2,5%-і, ... ... 79800 адам ... ... 0,2%-і
ғана орыстар болды.
Ташкент, Шымкент, Әулиеата уездерінде орыстар ертерек ... ... ... олардың саны біршама көп болды. Оның үстіне
бұл уездерде отаршыл орыстарды қызықтыратын шұрайлы жерлер өте көп ... ... ... ... 7.9% ... Әулиеата уезінде орыстар
13.7% немесе 18000 адам болды, Шымкент уезінде орыстар 13.8% құрап, 20000-
дай адам болды.
Жалпы ... ... ... 90.6% жергілікті халық құрады.
Онда 9% аса орыстар, қалғандары ... аз ... ... ... ... туралы мәліметтердің жиынтығын Т. Рысқұловтың 1923 ... ... ... атты ... ... ... Сол ... АКСР-ы Халық Комисарлары Кеңесінің төрағасы болған ... ... ... ... ... осы ... ... жазды.
Облыстың сипатын Т.Рысқұлов: "Бұл типтік түрдегі қазақ облысын бейнелейді.
Мұнда қазақ өмірінің тамыры басқа жердегіден қаттырақ бүлкілдеп соғады ... ... ... ... ... ... ... [26] — деп жазды.
Т.Рысқұловтың дегенінше Жетісу облысында 1915 жылы 1223 мың ... Осы ... 883 мыңы ... 200 мыңы орыстар, 86 мыңы тараншы
(ұйғырлар). 20 мыңы дұнғандар, 10 мыңы татарлар. 21 мыңы ... ... ... дерек бойынша Жетісу облысы 353 мың ... ... Оның ... ... жері 18 мың ... болды. Патша үкіметі
Жетісудың шұрайлы жерлерін тартып алған болатын. ... ... ... ... ... ... ... етті.
1921-1922 жылғы жер-су реформасы кезінде бұрын патша үкіметі тартып
алған жерлердің бір бөлігі жергілікті халыққа ... ... ... ... ... ... ісінің халі өте
мүшкіл болды. Ол туралы Т.Рысқұлов: "Ол жердегі не халыққа ... ... не ... ... ... ... инспекторы облыстағы
мектептердің санын дәл білмейді" [26.21] — деп жазды.
Оқытушылар жоқ, ... жоқ ... ... жас ... ауылдарға
барып, халықтан 2-3 айда "еңбек ақысын" жинап алып қайтып кетіп жатады.
Бірақ ... ... ... ... ... ұзын ... жүріп
өткен 500 верстен аса жол бойында (қалалар мен үлкен селоларды қоспағаңда)
өзіміздің газетіміздің ... ... ... ... ... ... ... мал ұрлау, жылқы ұрлау өте өршіп тұр. Кейбір ... ... ... экономикалық жағдайының көтерілуіне байланысты
кедейлердің әйелдерінің байларға тиіп кетуі басталған. Бұл ... ... ... ... жүріп жатты. Денсаулық сақтау ісі тым жоқтың қасында
болды. Түрлі індеттер, аурулар ... ... ... өлім ... ... ... және ... облыстарының
Қазақстанға қосылуының тарихи жағдайы
1924 жылы 14 ... ... ... ... ... Азиядағы
ұлттық-мемлекеттік межелеу және Түркістандағы Қазақ ... ... ... ... ... жарияланды. [27]
Сондай-ақ республиканың басшы үкімет органдары даярлаған "Түркістанның
қазақ аумағын Қазақ АКСР-не ... ... және Орта ... ... ... ... межелеу проблемасы" деген баяндама ... Осы ... ... ... ... Қожанов деп қол қойылған
"Түркістан қазақ аумағын Қазақ АКСР-не біріктіру мәселесі және Орта ... ... ... ... ... проблемасы бойынша баяндамалық
жазбаны" ... ... ... Ол кезеңнің жұмыс стилінің
ерекшеліктерінің бірі жоғарғы ... ... ... ... тезистері алдын-ала ... ... ... ... ... мен ... баяндамада тереңдетіліп, ерекше
бағыт ретінде қорғалып отырған.
Осы айтылған тезистер мен ... ... сол ... ... ... ... ... Қазақстан мүддесі
тұрғысынан жүргізудің тұтастай жүйелі бағытын негіздегенін айқын көреміз.
Тезистер 4 ... және 30 ... ... ... болашақ Қазақ Республикасының шекарасын анықтаудың
негізіне КСРО-да қалыптасқан ... ... үш ... ... ... ... табиғи-тарихи бірыңғайлығы;
2.Оның экономикалық жағдайының бірлігі;
З.Халықтың ұлттық-мәдени және тұрмыстық жағдайының бірлігі, осы соңғы
принцип басым рөл атқарады, алдыңғы екі принцип оған ... ... ... тек ... жағдайларда ғана маңызға ие болады.
Содан соң 1920 жылғы 26 тамыздағы РКФСР БОАК пен Халком ... ... құру ... ... ... ... қазақтардың өз
еркімен Қазақ АКСР-на қосыла алатындығының құқықтық негізі ... еске ... ... 4-12 қарашадағы Кеңестердің Бүкіл қазақтық I жалпы
құрылтай съезі Түркістан Республикасының ... ... ... ... ... көрсетіп, қазақтардың жерінің бұл ... ... ... ... ... ... ... жағдайда
Түркістан ОАК-мен келісе отырып жүргізілетіндігі туралы шешімін шығарды.
1921 жылы қаңтарда Әулиеата ... ... ... ... ... онда осы мәселе талқыға түсті. Съездің қаулысында
"...съезд түркістандық ... ... ... біріктіру туралы
қаулы етеді. Бірақ қазіргі кезде Түркістанда қазақ кедейлері мүдделі болып
отырған жер ... ... ... ... ... қазақтарды Қазақ Республикасына біріктіруді ашық қалдырып,
оны шешуді Қазақ ОАК-і мен ... ... ... Толық біріккенге
дейін екі республикада қазақ халқына қатысты іс-шараларды өзара ... ... ... ... ... орнату және ақпарат алмасып тұру үшін
республикаларда өзара өкілдіктер құрылуы ... ... ... ... ... ОАК-тің Қазақ бөліміне тапсырылсын". ("Первый
Краевой съезд Киргизской бедноты Туркестанской ... ... ... 1922 ... ... ... жобасында Қазақ АКСР-ы мен Түркістан АКСР-ы
арасындағы шекараның қолдан жасалғандығы, оның біртұтас қазақ даласын екіге
бөліп тұрғандығын, оның шаруашылығын да екі ... ... ... да ... күштерін жіктеп, жалпы қазақтың бірлігін жоққа шығарып отырғандығын
көрсетіп берді. [28]
Екіншіден, суды және ... ... ... ылғи ... ... Сырдария-Ақмола, Сырдария-Қостанай, Семей-Жетісу қазақтары
арасындағы бір мемлекет ішінде болса тез шешімін табатын ... ... осы ... ... Ташкент пен Орынбордың арасының тым шалғай
жатқандығы және басқа ... ... ... ... ... мүмкіндік бермей келді.
Сондықтан Түркістан қазақтарының Қазақ АКСР-на бірігуі өз ... ... ... мәселе ғана емес, саяси мәні жағынан да мақсаты әрекет
болып табылды, себебі Түркістандағы бір-біріне ... екі ... мен ... ... және ... ... ... болуы, ондағы топтық моменттерді әлсіретіп, оның орнына ұлттық
моменттерді ... ... ... ... ... ... республикасында жүргізіліп
жатқан саяси бағыттан тысқары әрі ... ... ... Түркістанның бұрынғы
тұрғындарының ерекшелігіне қарай негізінен өзбек ұлты ... ... ... ... т.б. ... ... ... онда тұрып
жатқан қандастарымызды саяси жағынан кейін ... ... ... ... бұл ... өсіп келе жатқан, оқып жатқан ... ... ... деп атап көрсетілді.
Тезистерде Қазақ Республикасының ежелгі жерлерін қосып алу ... анық ... ... 7-ші тармағында: "ұлттық белгісіне ... ... ... ... үшін немесе оның ... ... ... ... жалпы қазақ аумағы ұтымы тұрғысынан жүруі тиіс және ... ... ... ... ... ... ... топтар: қырғыздар,
қарақалпақтар, құрамалар, абсолютті басым немесе салыстырмалы ... ... ... тармақтан қазақ қайраткерлерінің мәселені тереңнен, тым әріден
қойып отырғанын анық ... ... Олар ... ... қолайлы
жағдайды сәтті пайдалана отырып, тек ... ... ... ... ... ... ата қонысы болған, кейіннен ... ... ... қойы қоралас" тұрып ... ... ... және ... елді ... де ... ... аумағына әділ түрде
біріктіруді мақсат етті. Бұл тезистер даярланған кезде ... ... ... ... ... шешілетіні белгісіз болатын.
Қырғыздар автономиялы облыс ретінде құрылған күнде қай ... ... әлі ... Ал ... ... ... әлі көтерілмеген кез еді. Сондықтан да бауырлас, тілі ең ... бен ... ... ... қазақтармен етене болуы заңды да
табиғи нәрсе болатын, сондай-ақ құрамалар жөнінде де ... ... ... этникалық жағынан алып қарағанда қазақтардың бір тармағы
екеңдігіне қазақ қайраткерлерінің күмәні болмады. Осы ... ... ... іс ... ... үшін көп ... қазақ қайраткерлері мен
зиялылары мүдделі іс үшін күреске белсене кірісіп кетті.
Тезистердің 8-ші тармағының да мәні ... Онда ... ... ... ... ... қандай болуы керек деген сұраққа анық жауап
берілген. "Қазақ аумағы деп айтылатын ... ... ... ... негізгі есептік бірлік ретінде қазіргі ... ...... Осы ... ... ... негізгі принцип болды.
Орта Азия республикалары мен автономиялы ... ... де ... ... ... ... ретінде болыстық аумақ алынды.
Межелеу барысында даулы аумақтар көп болды. Ол жерлерде тұрып ... ... ... ... ... ... ... тезистердің 9-шы
тармағында егер нақты тексерілген деректер болмаса ... ... ... ... ... ... алып отырған. Бүкіл
ресейлік ... ... ... ... қайшылықты әрі пайдалануға
жарамсыз, сондықтан оларды тек ... ... ... ... ... ... ... екендігіне назар аударылады.
Кейінірек мұндай қайшылықты ... ... ... әрі олар ... ... ... ... кері әсерін тигізді.
Оған мысал ретінде Түркістан Орталық ... ... ... үш ... ... 1920 ... Бүкіл ресейлік халық санағында
жіберілген қайшылықтары мен қателіктері дәлел. 1911 жылғы ... ... бұл ... қазақтар абсолютті түрде басым болса, қазіргі
кезде мұнда өзбектер басым болып кеткен. [28]
Бұлар Ташкент уезінің Зәңгі ата, ... және ... ... ... 9 жыл ... (1911 ... ... бірнеше ауылдық қауымдары,
1920 жылғы деректер бойынша ... ... ... бірнеше қазақ ауылы қауымдары тіптен тізімге кірмей қалған;
в) қала тізімінде тұратын ... ... ... 1920 жылғы
тізім бойынша егіншілікпен айналысатын жеріне орай болыстықтар тізіміне
кіріп кеткен.
Оның үстіне бұл ... ... ... ... ... ... ... қиындата түсті. Қазақтар шаруашылық
жағдайына орай көшіп-қонып жүруіне, шашырап ... ... ... тізімге кірмей қалды немесе әдейі кіргізілмей қойылған.
Мысалы, Мырзашөл уезінің ... ... ... ... ... ... ... бойынша Түркістан Жер
халкоматы жерге орналастыру басқармасының тексерілген деректеріне қарағанда
тура екі ... ... ... ... ... ... уездер мен болыстықтарда
да көптен орын алған. Сондықтан Қазақ АКСР-ы ... ... ... ... ... ... ... қажет деген талабы әбден орынды
еді.
Тезистерде Қазақ АКСР-на ... ... ... дәл ... 13-ші ... ... ... құрылатын Өзбек
республикасымен болашақ мемлекеттік шекарасы айтылған прициптерге ... ... жайы мен ... анықтай отырып, Сырдария және
Жетісу облыстарының қазіргі шекарасы аумағында өтуі ... ... ... ... мекендейтін Жизақ уезі (Атақорған, Көктөбе,
Қорғантөбе, ... ... ... ... кіруі тиіс болды.
Жетісу облысының қырғыздар мекендейтін бөлігі Қырғыз автономиялы
облысына өтеді". Бұл ... ... жағы ... болашақ шекараны
Сырдария мен Жетісу облыстарының сол кездегі аумағымен ... ... ... ... облысының қырғыздарға кететін бөлігі Қазақстан мен Өзбекстан
шекарасына кірмейді.
"Көрсетілген шекараға, ҚазАКСР-на кіруге тиіс ... ... ... ... ... межелеудің принциптеріне сәйкес
табиғи, тарихи және экономикалық принциптерге орай, төмендегі баяндамада
одан әрі ... ... ... ... ... және оған ... ... бірге Ташкент уезі және Мырзашөл уезі кіреді», — деп
көрсетілді тезистердін 14-ші ... ... әрі ... ... ... ... Қазақстанға берілу қажеттігі туралы талаптар
дәлелденді.
Ташкент ... және оған ... ... ... және ... ... жағы да ... жағы да өзіне тартуға тырысты. Қазақ ... ... ... ... аудандастыру жүйесі мен
кеңестік ұлт саясаты жағдайында бұл орталықтың қай ... ... ... ... ... саяси және мәдени өміріне қатысты маңызы
мен рөліне қарай анықталады".
Ташкент қаласы ... ... ... тек сол қала ... ... ол сол ... ... барлық халықтың да еңбегінің
нәтижесі, сондықтан да қай мемлекетке қатыстылығын ... ... ... және ... ... еске ... ... жағының Ташкентке ұмтылыс жасағандағы дәйегінің бірі онда сарт
пен өзбектерден гөрі кейінгі ... ... ... бола ... ... ... ... Ташкенттің жаңа европалық бөлігінде 250000 тұрғын
бар. "Турк правданың" мамырдағы саны).
Сарттар мен ... ... ... жергілікті халықтарға қарағанда
Ташкентте басым көпшілікті құрағанымен, өзге халықтардың бәрін қосқанда
басым бола ... Қала ... ... ... ... сан жағынан
басым және мұның өзі қазақтардың бұл қалаға құқығын жоймайды.
Ташкент қаласының солтүстік Түркістанмен экономикалық, мәдени, ... ... ... ... ... бұл байырғы
қаланың тарихи тағдырында айрықша орын ... ... ... ... өзбек халқына еншілеп қана қарау шындыққа келе бермейді.
Түркі ... ... ... ... ... ... кент болды,
бұл өңірде сарттар да басқа халықтар да өмір сүрді, қала сарт саудагерлері,
қолөнершілері көптеп тартылған бірден-бір орталық ... ... ... ... келе жатқан қарым-қатынастары, қазақтардың саяси ... ... ... онан әрі нығайды.
Солтүстік далалық Түркістан үшін, ... ... ... ... ерекшелігі тағы да мынада: ол қазақтардың сұраныстарын
қанағаттандыратын ресми мекемелері ... ... ... ... мәдени мүдделерін білдіретін жеткілікті материалдық негіздері
бар Ташкенттен өзге мәдени орталығы жоқ, ал Ташкент қаласы ... ... ... Қоқан сияқты қалалармен салыстыра ... ... ... халқымен экономикалық, әсіресе, сауда-саттық жасап, тығыз қарым-
қатынаста, байланыста тіршілік еткен Ташкент қаласы ... ... ... ... ғана емес, дұрысы интернационалдық қала. Түркістанның
солтүстік қазақтарының негізгі ... ... ... ... ... ... ... АКСР-нан бөліп тастау, бұл республиканы маңызды
экономикалық орталықтан ғана емес ... ... ... қуатты
әкімшілік-саяси орталықтан да айырады.
Қазақстан үкіметіне ең алдымен Ташкент қаласы өзбектердің жеке ұлт
ретінде ... ... ... әлде қайда бұрын пайда
болғандығын куәләндыру қажет еді.
Қала Түркістанды арабтардың жаулап алуына ... ... (751 ж). ... ... ... тұрғызбағанын куәләндіреді. Қаланың ... ... ... ... ... ... болды. Ташкент
200 жылдай қазақтар билеген қала болды. Қазақтардың Ташкентті толық билеген
кезеңі 1598-1798 ... ... соң 50 ... Ташкент Қоқан хандығына
қарады. Ташкентті орыс ... ... қару алып ... ... көп үлес ... ... тәуелсіздігі үшін күресті ұйымдастырушы
молда Әлімқұл да, Садық Кенесарыұлы да қазақтар еді.
Қазақ үкіметі өз тезистерінде Ташкенттің ... ... тек ... ... ... ... шығаруға тырысты. [27. 124-125]
Көп айтыс-тартыс "құрамалардың" қайсы этникалық ... ... ... ... үкімет органдары "құрамының бірыңғай қазақ
халқының топтарының бірі" деп санады. "Құраманы" өз ... ... ... ... түркі немесе маңғол тайпасы деудің де еш негізі жоқ. "Құрама"
сөзі қазақ тілінде әр ... ... ... ... ... ... ... арасында түрлі топтардан тұратын Кіші жүздің "Жеті ру",
болмаса "Қырық ру" ұғымдары бар. Егер ... ... ... ... онда оның ... ... ... ру және аталар өкілдерін көрген
болар едік. Оның құрамында Ұлы жүзге кіретін үйсін, дулат, ... ... ... шанышқылы, тутамғалы, сіргелі т.б., Орта жүзге кіретін
найман, арғын, қоңырат т.б., Кіші ... ... ... шөмекей, табын,
тама, т.б. ру, тайпалар толып жатыр. Осыдан барып "құрама" ... ... ... ол аты ... тұрғандай қазақтың үш жүзінің бөліктерінен
құрылған топ, ... да ... ... ... ... Олардың тұрмысы,
тайпалық-рулық құрамы жағынан қазақтармен бірлігі анық көрініп тұр.
Қазақстан жағының "құрама" этникалық тобы туралы түсінігі және бағыты
осындай ... қай ... ... ... ... ... межелеу
барысында көп қайшылықтардың көзі болды. Ең бастысы "құрама" ... топ ... ... кіріп, санатта жүрді. Даулы аймақтарда
"құрамалардың" саны мен олардың еркі ... рөл ... ... кез де ... ... ... ... белгі ретінде жүріп, белгілі бір ... ... ... ... әсер етті.
Ташкент уезінің ұлттық белгісіне қарай құрамы ... ... ... саны | % саны ... |166282 |50.58 ... |17588 |5.33 ... | | ... |134.130 |40.32 ... ... | | ... және | | ... ... | | ... |183.876 |55.91 ... облстаткомының 1911 жылғы ресми мәліметі. 1921 есепке табиғи
өсімді есептеп арналған).
Бұл кесте қазақтардың саны Ташкент уезінде өзбек, сарт, ... ... ... 10% көп, ал "құрамамен" қосқанда 15%-тен асатынын
көрсетеді.
Осындай жағдай ... ... де ... ... ... және ... бірыңғай шаруашылық жүйені құрайтын. Мәселе Мырзашөл уезінде де
қазақтардың ... ... және ... ... ... ... жерлерінен айрылып қалу қаупі көп екендігінде және бұл аумақтардың Өзбек
республикасына өтіп кету ... ... ... ... осы ... ... қатысты бұл уездер бойынша жоспарлар
қазақ елді мекендеріне тиесілі болды. Мырзашөл және ... ... ... жүйе ... 915000 десятина жерді құрады. Мұнда
суландыруға орай мақта шаруашылығын ... үшін ... ... климаттық,
жағдай бар еді. Қазақстан жағының пікірінше Ташкент және Мырзашөл уездерін
жоғалту арқылы қазақтар ... ... ... жер ... ... ... ... Оның үстіне Өзбектер онсыз да Түркістанның мәдени оазистерін
жеткілікті түрде алды деп санады Қазақстан ... ... ... ... 6 ... ... Мырзашөл уезімен
бір деңгейде жатыр, бір тектес халықты құрады, ирригациялық мүмкіндіктері
де бірдей, ... да ... ... ... ... Сондықтан да бір
жүйеде жатқан, бірыңғай қазақтар тұратын өлкені бөлшектеу Қазақстан жағының
заңды наразылығын тудырды.
Мырзашөл уезінің 1920 жълғы ... ... ... ... ... 6 ... ... қоса алғандағы саны мынадай. (Қазақтардың
саны төмендетіліп көрсетілуі мүмкін);
Қазақтар - ... ... ... - ... - ... жағы ... ... саналы түрде Ташкент және Мырзашөл
уездерінің қай мемлекетке тиесілігін шешкенде Ташкент қаласы халқының санын
назарға алмайтынын мәлімдеді. Біз, деп ... ... ... орны
басшылары, осы кезде аксиомаға айналған қарапайым ақиқатты басшылыққа
аламыз, ол бойынша ... ... тек сол қала ... ғана
жасағаны емес, ол сол қаланың өркендеуіне атсалысқан басқа да ... ... ... ... Сондықтан да Ташкент қаласының кімге
тиесілі екендігін оның ... ... ... ... жағдайының
ескеруіне қарай шешілуі тиіс.
Себебі қазақ, түркімен, башкұрт сияқты халықтар тарихи ... ... ... ... аз ... ... екен ... орап жатқан қалаларды оларға бермеуге бола ма? Егер солай болса
Башқұртстан-Уфаға, ... ие бола ... еді. ... ... саясатының әділдігіне сенім артқан Қазақстан жағы ... көп ... ... ... көп ... Қазақстанға астана
еткендіктен, аумағында Ташкент облысының халқының 70%-ін ... ... ... да ... берілуін әділетті деп
санады.
Өзбек қайраткерлерінің Ташкентке ие ... ... ... негізсіз
дей отырып, Қазақстан жағы Ташкент ең ... мал ... ... ... дәлелдеуге тырысты.
Ал мал өнімдерін тапсырушы ... ... ... ... түркістандық қазақтардың өнім өткізу рыногы. Ташкенттегі
қазақтардың сауда айналымының ... оның ... ... ... әлде ... ... болғандығын дәлелдеді.
Бірінші дүниежүзілік соғысқа ... ... ... ... ... үшін ... орталық бола алмады. Бұл ... және ... ... ... анық ... жылы ... Ресейге әкетілген өнімдер:
1) мақта өнімдері ... ... мал ... 26671394 ... ... өнімдері 10707201 ... ... ... ... ... ... мал ... бау-бақша өнімдері-3.6% болды.
Ірі импорттық тауарлар айналымы.
Тауар түрі қанша соммаға әкелінген жалпы соманың %
1) тоқыма тауарлары ... ... ... ... т.б.) 30843409 ... металдар ... ... ... 17250132 ... құрылыс ағаштары мен
ағаш ... ... ... ... 13656124 ... ... ... бағыты ішке тауарлар әкелудің бағытын да
анықтады. Импорттық сауданың орталығы Ташкент ... ... және ... ... банктердің орналасуына назар аударған жөн. 1915 жылы Қоқанда
биржа комитетінің ... ... 9 ... ... ... Ташкентте 4
банктің ғана бөлімі болды.
Мануфактуралық сауданың орталығы да ... ... ... ... ... 14 ірі ... фирмаларының Қоқанда 4 фирмасы болса,
Ташкентте бірде-бірі болмады. Кей бір ... ... ... ... ... Ташкентте тек бөлімі ғана жұмыс істеді.
Орта Азиядағы жеке сауданың орталығы Самарқанд қаласы, ... да ... ... ... ... тек ... ... бірі еді.
Мал өнімдерін өңдеуде Ташкенттің рөлі бөлек болды. Закаспий облысында
жүн рыногы өз алдына өмір сүрді. Ташкентте ... ... және ... ... ... мал ... мал терісі, аң терісі
өңделді. Осы ... ... ... орыс ... ... ... Әсіресе мал
өнімін өңдеуде бүкіл Түркістанға маңызы бар Дор Шмидт фирмасы қызмет етті.
1914 жылғы жалпы тауар айналымы да ... ... ... ... станциялардағы жалпы тауар айналымы.
Станция ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... те ... ... негізгі сауда орталығы емес
екендігін дәлелдейді. Ташкентке жеткізілген тауарлардың бір тобының саудаға
қатысты емес, әкімшілік қызметті атқаруға арналған ... ... де еске ... жөн.
Келесі кестеде Ташкент уезінен 1914 жылы әр түрлі ... ... және оның ... ... ... ... |Балығы |Ресейге|Қазақстанға |Сырдария |Самарқандқа |
|аты ... | ... | |
| ... | | | | ... Жаңа ... ... |59.641 |4.254 |
| | | | | | ... | | | | |
| |65.843 | |8.033 |19.741 |129 ... Кепкен |48.456 |42.127 | |35.931 |3.876 ... | |474 |99.306 |36.845 |
| |302.946 |6.704 |14 |129.905 |45.408 ... Қант | |387 | | | ... ... | | | | | ... ... | | | | | ... аты ... ... | | |
| ... | | | | |
| | ... | | | ... Жаңа піскен|14.600 |12.804 |7.945 | | |
| | | | | | ... | | | | |
| | | | | | ... |3.547 |295 |4 | | ... |7.136 |- |399 | | ... |66.668 |5.693 |14.664 | | ... Қант |54.045 |9.245 |63.906 | | ... | | | | | ... ... | | | | | ... ... ... ... ... одан әрі растайды. Алып
Ресейді қоспағанда, Ташкенттің ... ... ... ... ... ... ... облысы алып отыр.
Бұл кестелерді Қазақстан жағы бекерге дерек ретінде келтіріп отырған
жоқ. Оның үстіне бұл кестелердегі ... ... ... ... басқармасы, "1915 жылғы Түркістандағы ауыл шаруашылығына шолу"
т.б. нақты ресми мәлімет көздерінен алынған. ... бәрі де ... және ... ... ... ... ... басымдығын
айқын көрсетеді. Тағы бір мысал Сырдария облысының 21747 сауда кәсіпорнының
сауда айналымы 72339858 сомды құраса, ... ... 32359 ... ... ... 170791047 сомды құрады, Самарқанд облысындағы
12491 сауда кәсіпорнының сауда айналымы 51907562 ... ... [27. ... ... ... егжей-тегжейлі келтіре отырып Қазақстан үкімет
орындары жоғарыда келтірілген тезистері мен ... ... ... ... ... ... ... аумағын біріктіруге тез арада кірісу және бұл
істе Түркістан ... ... ... ... ... ... оның
орталығын сөзсіз Ташкент ету. Даулы аумақтардың қай ... ... ... ... революцияға дейінгі статистикалық деректерді
басшылыққа алу;
б) ... ... ... ... мына ... ... ... сүріп отырған Қазақ АКСР-нан, Жетісу және Сырдария ... ... ... ... ... және Самарқанд облысының Жизақ ... ... ... ... мен оған туыстас қарақалпақтар ... ... ... ... ... мәселесі Бұқар және Хорезм республикаларының
түпкілікті межеленуіне ... ... ... ... ... 89000 ... ... аумағында қалады;
г) жоғарыда айтылған қағидалар негізінде құрылған Қазақ Кеңестік
Социалистік ... ... ... саны 9654200 ... ... ... қазақтар 5570000 немесе республика халқының 54.3% ... ... ... ... бойынша) мелекеттік құрылым
болады.
1920 жылы жүргізілген бүкіл ресейлік халық санағы ... ... саны ... ... ... ... халқы 7.256.228
адам болды.
Олардың ішінде:
абсолюттік саны ... ... ... ... ... ... Адай және ... ... ... кірмей қалған.
Қазақ АКСР-нын территориясының жалпы көлемі 2.405580 кв.верстке тең болды;
д) ... ... Орта Азия ... ... және ... ... тығыз байланыста болғандықтан
олармен Орта Азия ... ... және ... ... Орта Азия ... ... шараларын және өзара қатынастарын реттеп отыру ... ... ... ... ... барысында республика
алдында тұрған міндеттерді барынша ... ... оны ... және
дұрыс шешудің де жолдарын нақты көре білді деп санауға толық негіз бар.
Олардың терең негіздеп нақтылаған бірінші ... ... ... ... ... ... біте қайнасып кеткендігі,
Ташкенттің қазақтар басым тұратын Сырдария облысының орталығы ретінде бүкіл
Қазақстанның ... ... ... және ... ... болып
келгендігін және бола беруі тиіс екендігін тарихи және статистикалық
деректермен ... ... ... ... да ұлттық-мемлекеттік
межелеуге қатысқан ... ... ... қаласы болашақ біртұтас
Қазақстанның ғана астанасы болуы тиіс деп дәлелдеді. Бұл ұсыныс басқа ... ... ... ... ... ... обкомының басшысы
А.Корастелев, Қазақстанның ... ... ... ... ... мен жазба баяндамада көрсетілді. Бұл тезистерді
даярлауға Түркістан ОАК-ті төрағасының орынбасары, Түркістан ... ... ... ... ... Орта Азия бюросының мүшесі, ұлттық-мемлекеттік
межелеу жөніндегі Аумақтық комиссияның мүшесі ... ... ... ... ... ... ... межелеудегі екінші дәлелі және
нақты бағыты қазақтар ежелден мекендеп келе жатқан Түркістан ... екі ... ... (Сырдария облысының орталығы Ташкент
қаласымен ... ... ... ... өту ... ... жоғарыда
айттық. Сондай-ақ мұнда қырғыздар мекендейтін Жетісу облысының оңтүстік
бөлігі болашақ Қырғыз ... ... ... де нақты атап
көрсетілді. Самарқанд облысы Жизақ уезінің қазақтар ... ... да ... ... ... ... болды.
Бұқар және Хорезм республикаларындағы ұлттық-аумақтық мәселенің
қарақалпақ халқына және Амудария облысында ... ... ... ... ол ... ... ... Қазақстан басшылығының бұл
мәселелерде өз ... әлі де ашық ... ... ... ... ... ... Қазақстан жағының пайдасына шешілгенін кейінгі жұмыс нәтижелері
көрсетті.
Өзбекстан аумағында қалатын қазақтардың тағдыры аталған ... ... ... әлі де нақтыланып, ... ... ... еді. ... ... ... саны 89000 емес, 200000
екендігі айқындалған кезде, бұл ... ... ... ... ... ... ... Өзбекстан құрамында автономиялы облыс беру ... ... ... ... ... жоба ... "РК(б)П ОК Саяси
бюросы РК(б)П Қазақ обкомының Бұқар және ... ... ... ... межелеуді жүргізу жөнінде анық білдірілген
еркін еске ала отырып, ... ... ... ... ... ... біріктірудің қажеттілігі туралы баяндамасын тыңдап, аталған
республикалардың ... ... ... ... ... келу ... қаулы етеді:
І. Түркістан республикасы ұлттық белгілеріне ... ... ... ... ... ... ... және Жетісу облыстары,
орталығы Ташкент ... ... ... ... ... өзбек аумақтары құрамында Ферғана және Самарқанд ... ... ... қоса ... Самарқанд қаласы ... ... ... ... ... облыстарының қара-қырғыз және
тәжік аумақтары ерекше автономиялы облыстарға бөлінсін, олардың ... ... ... ... немесе РКФСР құрамына кіруін)
осы облыстар кеңестерінің бірінші съездеріне тапсырылсын;
г) ... ... ... ... біріктірілсін;
д) Бұқар және ... ... ... аумақтары
ерекше республикаға бөлінсін.
2. Көрсетілген межелеу, сондай-ақ жоғарыда айтылған ережеге сәйкес
біріктірулер, республикалар мен ... құру КСРО ... ... ... аяқталсын.
3. Жаңадан жобаланған республикалар мен облыстар арасындағы өзара
қарым-қатынастар және ... ... ... ... тиіс ... Орта Азия бюросы арқылы жүргізілсін.
4. Орта Азия бюросының жаңа құрылған ... ... ... ... ... тез арада бекітуге ұсыну тапсырылсын.
5. Жоғарыда айтылған ... ... ... ... ... ... үшін Орта Азия Экономикалық Кеңесі
құрылсын.
Бұл РК(б)П Қазақ ... 1924 ... ... ... ... ... ... жоғарыда сөз болған тезистер мен жазба ... ... ... Бірақ одан біршама уақыт бұрын даярланғандықтан
кейбір өзгешеліктері, атап айтқанда, шешімін таба алмаған мәселелері де ... ... ... ... ... Түркістан, Бұқар және ... ... ... оқиғалардың мәні біршама кешігіп жетуіне
байланысты осындай өзгешеліктер туындаса керек.
Қазобком жобасын жасаған авторларға ... және ... ... ... мәселе әлі толық таныс емес сияқты. Қазобком ... ... ... Ал ... ... мүлде қойылмаған. Амудария
облысын Хорезм республикасына қосу туралы ұсыныс қана бар. Бұл ... ... ... ... ... ... еді.
Оның үстіне бұл құжатта негізінен Түркістан ... ... ... ... ... біріктіру мәселесі бірінші орынға
қойылған болатын. Құжат ТАКСР ОАК төрағасының орынбасары С.Қожанов арқылы
РК(б)П Орта бюросына ... сол ... ... ОК-нің Саяси бюросына
ұсынылған.
Қазақ республикасы үшін Орта ... ... ... қарай межелеуде
"Қазақ республикасының Орта Азиядағы шекарасының жобасы" атты ... ... ... ОК-нің Орта Азия бюросы құрған аумақтық комиссия мүшелері:
Қазақ ОАК-тің ... ... ... ... ... ... А.Серғазиевтің және Ғ.Әлібеков пен С.Есқараевтың тікелей
қатысуымен ... ... ... ... ... ... ... қолы қойылған. Жоба ҚР Орталық мемлекеттік мұрағатында
сақтаулы тұр.
"Қазақ республикасының Орта Азиядағы шекарасының жобасы" ... дәл және ... ... ... ... ... ... өздерінің шашыраңқы, көшпелі өмір
сүруіне байланысты шығыс ... да ... ... да ... ... үкіметінің күшті қанауына түскен, мәдени және экономикалық өмірі
тұрғысынан тым артта ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда талқыланған тезистер мен баяндамалық жазбадағы
Қазақстан жағы ... ... ... мен ... негізінен тағы да
қайталанғанымен олардың мазмұны байытылып, онан әрі тереңдетілген. Бұл
қағидалар мен ... 7 ... ... тармағында бұрынғыдай қазақ жерлерін біріктіру негізіне қазақтар,
оларға жақын қырғыздар мен ... ... алу ... ... ... көрсете келіп, "в" тармағында "құрамалардың" қазақтың бір
бөлігі екендігіне, біршама ... ... ... ... ... ... алғанда революцияға дейінгі, яғни 1898
және 1911 жылғы деректерді басшылыққа алу қажеттілігіне тағы да баса ... Ол ... ... сандық көрсеткіштерде ауытқушылықтар
орын алғанын, 1916 ... ... ... ... ... ... жылдары құрғақшылықта егін шықпай қалып, жаппай ... ... ... күрт төмендеп кеткендігін, онан әрі халық
санақтарында қазақтардың әдейі ата ... ... етіп ... ... ... ... ... назарға алынуы керектігі принципті мәселе
ретінде қойылды.
Әсіресе ескі Ташкент пен ... және т.б. ... ... ... қала тұрғындары ретінде қала халқы есебіне де, ... ... ... ... ... ... село халқының да есебіне ... ... тағы да алға ... ... ... ... ... бірлігі ретінде болыстықты
алу қажет деп ... енді ... ... ауыл ... ... ... Әр болыста орта есеппен 10-12 ауыл барын ескергенде
бұлай ету дауларды шешуді жеңілдетер еді.
Осы айтылған ... орай Орта ... ... ... мына түрде белгіленеді:
1. Каспий теңізі ... ... ... мен ... ... ... ретінде қазіргі Қазақ АКСР мен Түркістан
АКСР-ы арасындағы ... ... ... ... ... ... мен
құдықтар мәселесі кейіннен республикалар ... ... ... шешіледі;
2. Онан әрі Хорезм республикасының қазақ-қарақалпақ ауданы
басталады, ол ... мына ... атап ... жөн; ... Қоңырат-Ходжейлі ауданы мен Амудария облысын қазақтар ... ... ... мекендейтін бір аудан деп қарастыру қажет.
Сондықтан да бұл екеуі де толығымен ... ... ... ... Осы ... ... ... ОАХ-нің пленумы Хорезм республикасында
үш автономиялы: Түркімен, Қазақ-қарақалпақ және ... ... ... шешім қабылдады. Олардың шекарасын белгілейтін комиссия құрылды.
Кейіннен комиссия ... ... ... ... ... ... ... шекарасы былай белгіленді: оңтүстік шекара (Ханяб)
магистралды арығы арқылы өтіп, көне ... ... ... ... сәл ... ... ... қарай жүріп отырып Бөтентау
қыратына дейін созылады. Солтүстік шекарасы Арал теңізі ... ... ... ... қалалары Ходжелі, Қоңырат. алқының негізі
қарақалпақтар мен қазақтар. Бұл өлке ... ... және ... ... ... тығыз байланысты. Адайлар Қоңырат қаласына дейін көшіп-қонып
жүреді. ... ... ... ... ... қандайда бір
сандарды келтіру қиын. Халқының құрамына қарап Қоңырат-Ходжелі ауданы ... ... ... Ол ... Шалқар және Ойыл уездерімен бірыңғай
экономикалық ауданды құрайды.
2. ... ... ... ... ... 1915 жылғы мәліметі
бойынша мұнда мынадай шаруашылықтар бар: қарақалпақтар —15268 адам, яғни
45.5%, ... — 8227 ... яғни 24.6%, ... — 7241 ... яғни 21.6%,
түркімендер -2134-6.4% құрайды. 1920 жылы ... ... ... ... ... ... — 62776 адам немесе
39%, қазақтар — 35568 немесе 22%, өзбектер — 48782 немесе 30% ... ... ... ... Тамды ауданының мәліметтері кірмей қалған.
Осы үш ұлт ... ... ... ... ... ... бірде-бір болыс
жоқ.
Қоныс аудару басқармасының (1915 жыл) мәліметі ... ... 70%, ... 21.6% ... 1920 жылғы толық емес мәліметтер
бойынша қазақ-қарақалпақтар — 61%, өзбектер — 30% болды.
Халықтың қым-қиғаш араласып кетуіне байланысты өзбектерді өз ... ... ... ... ... тұрмысы да қазақтарға тым жақын.
Қазақ аумақтық қосалқы комиссиясы Амудария ... және ... ... ... негіздерге орай Қазақ республикасына қосуды
талап етті. Осылайша ... ... ... ... қыратынан
оңтүстік-шығыста көне Үргенішті жанап өтіп, Ханяб бас ... ... ... шығады, одан әрі Амударияны жағалап ... ... ... Одан арғы ... ... Амудария облысы мен Бұқар республикасы
шекарасы арқылы жүреді.
Қазақ аумақтық қосалқы комиссиясы Бұқар ... ... ... ... ... ... ... облысын құру туралы
талап қойды. Ол ... ... ... ... және Нұрата уәлаяттары
толығымен және Бұқар ... ... ... және Орта шөл ... кіруі
тиіс. Облыс орталығы ретінде Кермене қаласы ... ... ... ... ... шекарасы Бұқар республикасы
шекарасы арқылы Нұрата тауларының қыраттарымен Жизаққа 15 км ... ... да, ... ... ... ... ... Ломакино деп
аталатын темір жол станциясына жетеді. Одан ... жол ... ... ... Одан әрі ... ... арқылы жүріп отырып,
Конногвардейск поселкісіне ... Одан ... ... ... ... облысының шекарасына ұштасады. Одан кейін шекара Шоугаз ... ... әрі ... уезі ... ... ... толығымен Қазақстанға
қосылу қажеттігі жоғарыда егжей-тегжейлі айтылды. Осы жерде Ташкент уезінің
халқы туралы да айта кеткен жөн. Ташкент уезінің 1911 және 1920 ... саны ... ... ... төмендегідей:
1911 жыл ... 233583 - 61% 230316 - ... 118974 - 31% 101845 - ... 19236 - 5% 47433 - ... — 9765 — ... 10410 - 3% 17087 - ... 326488 ... ... екі ... ... ... болады. Біріншісі —
Шыршық-Келес ауданы, ол су пайдалануы жағынан біртұтас жүйені құрайды.
Екіншісі — ... ... ... ... ... Шыршық-Келес
ауданындағы болыстардың ұлттық құрамы 1914 ... ... ... мынадай
болды:
Осы 15 болыстың әрқайсысы жөнінде 1920 жылғы санақ ... ... ... ... жалпы саны кеміген. Керісінше өзбектердің
саны шамалы өскен. 1920 ... ... ... ... 154602 ... ... 8%-ке төмендеді. Өзбектер 57864 адам болып, 0.4%-ке өсті.
Ташкент уезінің Ангрен ауданы аймағындағы 8 болыста 1911 ... ... ... 1722 адам ... 3% ... өзбектер 37088 адам
немесе 62% құрады. ... ... ... 19236 ... ... 32% ... 1920 ... мәліметтер бойынша осы аймақта қазақтар 4153 немесе 6%-
ке өсті, өзбектер 15867 ... ... 25%-ке ... ал ... ... болып 32%-ен 69%-ке көтерілді.
Құраманы қазақтың құрамдас бөлігі деп есептеген Қазақстан жағы осылай
Ташкент уезін толығымен Қазақстанға кіруі қажет деп ... ... ... ... ... оңтүстік шекаралары арқылы
өтуі тиіс болды. Одан ... ... және ... ... ... өтеді. Әулиеата уезі арқылы Қазақстан шекарасы Қырғыз автономиялы
облысымен шектеседі. Майдантал асуы арқылы Көксу және ... ... ... Одан әрі Аса, ... және ... ... ... Үшқорған болыстықтарын басып өтіп, Талас өзенін бойлап Покровск
поселкесіне қарай оңтүстікке ... Одан ... ... Алмалы өзенін
бойлап Қандыжайлау өзеніне өтеді. Соңғы өзенді бойлап ... ... ... Одан әрі ... ... ... ... асуы
арқылы солтүстікке бағыт алады. Бештамақ жолы арқылы Тоқташ ... ... ... ... ... ... ... Осы өзеннің жоғарғы жағына
қарай жүріп Степное селосына жетіп, оның ... ... Шу ... Ескі Шу және Жаңа Шу болыстарына шығады. Осы жерден Шу өзенін
жоғарылап оңтүстік- шығысына ... Қыр жолы деп ... ... ... ... және Алматы уездерінің шекарасына өтеді. Одан әрі Қаракөл
және ... ... ... ... ... ... ... жетіп, одан
кейін Қарасу өзенін жоғарылап, Тұрық ... ... ... ... Безимяный асуына жетеді. Одан әрі биіктікпен жүріп отырып ... ... ... Алатауға өтеді. Одан Жаркент және Қаракөл уездері
арқылы Қытай шекарасына ... ... ... аз ғана ... межелеу жөніндегі Орталық
комиссияда бекітілді. Шекара бөлу оңайға түспеді. Оны анықтау барысында қым-
қиғаш тартыстар мен даулар да болып ... ... ... анық ... ... Аумақтық комиссия
мүшелерінің бір тобының Өзбекстан ... ... ... ... ... Орта Азия бюросына жазылған. Оның ... ... ... ... ... ... ... берілген.
Аумақтық комиссияға наразылықты Түркімен, Қазақ ... ... ... ... ... ... Наразылық Аумақтық
комиссияның Ташкент уезінің Шыназ болысының және ... ... ... маңындағы суармалы ауданының қай мемлекетке тиесілігі
туралы қаулысының күшін жою мәселесіне арналған.
Наразылықта біріншіден, Орта Азия ... ... ... жағынан межеленетін әр бір халықтан үштен мүше ену керек болса,
өзбектерден алты мүше ... ... ... ... екі қазақ өкілі
Ташкент қаласында тұратын екі европалық адамдармен ауыстырылған, ... ... ... ... ала ... оның Өзбекстанға өтіп кетуіне әсер
еткенін жазды.
Қалыптасқан жағдайға ... деп ... ... ... ... ... ... ие болды.
Наразылыққа қол қоюшылар РК(б)П ОК Орта Азия ... ... ... ... ... ... мәселеге байланысты қандайда
бір жақты ұсынысты ұлттық ... ... ... қана ... ... ... ... шаруашылық
байланыстарына да қарап, екі жақтың да дәлелдерін толық тыңдап, ... ... ... ... айтты. Шыназ болысында ... ... ... ... ... ол ... ... деп шешілген болатын.
Голодностеп каналын Қазақ АКСР-не беру мәселесінде де ... ... және ... ... ... ... ... Бұл ауданда 1920 жылғы мәлімет бойынша 32% қазақтар, 18% ... Бұл ... ... ... ала ... тиесілі екендігі
шешілгенімен, олар Аумақтық комиссиядағы өзбектердің ... ... өтіп ... ... ... ... оның жұмыс принциптерінің
өрескел бұзылып отырғандығы ғана ... ... ... ... ... отырғандығы көрсетілді.
Аумақтық комиссия тарапынан өзбектердің талаптары ғана қолдау ... ... орай ... ... Орта Азия ... Аумақтық
комиссияның Ташкент уезінің Шыназ болысы мен Мырзашөл ... ... ... ... ... ... беру ... Қазақстанның
мүддесіне қайшы келетін шешімінің күшін жоюды ... Бұл ... ... 8 ... ... ... Оған С.Қожанов, Қ.Атабаев, Сахат-
Мұратов, Құдайқұлов, ... ... ... ... ... қол ... Барлығы 9 адам. Олар үш халықтың (қазақ, ... ... ... ... ... ... осындай жоғары деңгейде жазылған наразылықтың өзі созылып барып
қанағаттандырылмады. Қазақстанға тиесілі болған ... ... ... ... ... ... ... қалып қойды.
Қазақтарды жаппай өзбек етіп жазу практикасы тоқтамаған соң, Аумақтық
комиссияның қазақ ұлтынан тұратын мүшелері өздерінің ... ... ... ... Бұл ерекше пікір РК(б)П ... ... ... "2 л "А" ... ... Аумақтық комиссияның ... ... ... ... төмендетіліп жіберген болыстықтарды
тексермей немесе әдейі Өзбекстанға қосу ... ... ... ... ... ... комиссия мүшелері М.Меңдешев, С.Қожанов, С.Есқараев,
Ғ. Әлібеков, А.Серғазиевтер қол ... ... ... ... ... ... қате, ал практикалық тұрғыдан жол беруге
болмайтын, қазақтар деп тек ... ... ... және ... ... ... және межелеу практикасында басшылыққа
алынатын тенденция қалыптасты;
Құрамалар (сарттанған және отырықшыланған қазақтар) ... ... ... ... ... ... болды;
Шыршық уезінің таза қазақтар тұратын болыстықтарын Өзбекстанға қосып
жібергенде де ... ... ... ... осы ... ... ... Оспаната және Майдантау) Өзбек республикасына қосып жіберуді дұрыс
емес деп санаймыз.
Аумақтық комиссияның бір жақты шешімімен ... ... ... ... себебі осы актімен қазақтардың неғұрлым
мәдениетті және экономикалық жағынан тұрақты бөлігі Ташкент уезіндегі ... ... ... ... Әлі ... ... ... барысында
тұрған, тұрақсыз шарушылық жағдайындағы қазақтардың өзінің аса маңызды
отырықшы бөлігін жоғалтуы, олардың мықты ... ... ... ... дамуына үлкен кедергі келтіру. Оның үстіне Шыршық ауданы ... ... ... ... де ... ... олар бір-
біріне шаруашылық байланыстары арқылы тәуелді. Қазіргі кезде комиссия
шешімімен осы екі аудан ... ... ... ... ... ... ... осымен байланысты түсіндіруге болады. Өзбекстанмен
шекаралас жатқан ... ... ... ... олардың ұлттық
жағынан Қазақстанмен байланыстылығын комиссия мүлде ескергісі келмеген.
Комиссия өз шешімін суландыру мәселесін алға тартып ... ... ... ... ... бұл ... басқа аудандарға қарағанда Шыршықтың
бас (магистралды) арықтары арқылы суландырылып келеді.
Егер бұл аудан ... ... ... бай әрі әл-ауқатты аудан болса,
онда оның болашақ Қазақстан мемлекеті үшін маңызы да үлкен. Онда тұратын
қазақтардың мүддесін ... бұл ... ... керек еді деп жөнсіз
аяққа таптауға болмас.
Бұл жерде негізгі әділетсіздік ... ... Орта Азия ... ... ... және Орта Азия ... ... болып
отырғандығын анық байқауға болады.
Аумақтық комиссия бұл ... ... ... деп ... ... ... комиссиясының ықпалында кеткендіктен Өзбекстанға әдейі ... ... ... да, оған қоса ... ... ... біріккен наразылығы да ерекше пікірлері де менменсіген аумақтық
комиссияға, дәлірегі ... ОК Орта Азия ... әсер ете ... ... ... ... ... бұрмалаушылар, ұлттық-аумақтық
межелеудің принциптерін түсінбеушілер, тіпті партияның ұлт саясатына ... ... ... ... ... ... ... ұшыраған комиссияның қазақ мүшелері
күресті тоқтатқан жоқ. ... ... ... үшін ... ... ... Қазақ ОАК-ті, Қазақ Халком кеңесі арқылы да ... ... ... ... қаласы Орта Азиядан тым шалғайда жатты.
Мұның өзі Қазақстан жағының өте қауырт жүргізіліп жатқан ... ... ... ... қоюына себеп болды. Оның үстіне Орта Азия
бюросы, оның Аумақтық ... ... ... ... үкімет
орындарымен санаса бермеді. Олар Қазақстанға қатысты мәселеде ... ... ... ғана ... ... ... де ... кей жағдайларда ескере бермеді. Оның көрінісі ұлттық-мемлекеттік
және экономикалық межелеу барысында айқын байқалды.
РК(б)П ... ... ... ... ... ... мен Қазақ Халком
кеңесі ұлттық-мемлекеттік межелеуге өте кеш ат ... Айта ... ... ... тиіс мәселе Қазақ АКСР-ның және оның орталығының межеленіп
жатқан Орта Азиядан тыс жатуы еді. Қазақ ... ... ... ... ... қазақтары арқылы араласты.
РК(б)П Қазақ обкомы төралқасының ұлттық-мемлекеттік межелеуге ... ... бірі тек 1924 жылы 8 ... ... [27. 139-140] Бұл
өте баяу әрекет немесе Қазақ ... ... ... ... ... қалып қойғандығын анық көрсететін дәлелдердің бірі. Осы төралқа
мәжілісінде РК(б)П Орта Азия ... ... ... Аумақтық
комиссиясының құрамына ұсынылған кандидатуралар мүшелері өкілдердің тізімі
бекітілді.
Аумақтық комиссия құрамына оның ... ... ... ... мына адамдар бекітілді: С.Мендешев С. Қазақ ... ... ... Ғ.Әлібеков - Қазақ АКСР-ы Егіншілік комиссары,
комиссия мүшесі, Т.Жүргенов - ... ... ... ... ... ... ... кандидат, сондай-ақ комиссияға
Түркістандық қазақтар ... ... ... ... ... ... Сөйтіп Аумақтық комиссия құрамына
оның Қазақ қосалқы комиссиясы мүшесі ретінде көрсетілген алты адам ... ... ... обкомы төралқасының осы мәжілісі қаулысының 5-
тармағына сәйкес Түркістан АКСР-нан бөлініп, Қазақ АКСР-ы ... ... ... үшін ... ... құрылды. Революциялық комитет
мына құрамда құрылды: С.Меңдешев Ғ. ... ... ... Осы ... "б" және "в" ... ... ... Ревком төрағасы ... ... ... ... ... және ... ... бекітілсін:
в) Ревком мүшелеріне ... ... ... ... ... ... бекітілсін;
г) Тағайындалған ревкомға Ревком туралы ережені дайындап, бекітуге
ұсыну тапсырылсын.
Бұл қаулы Қазақстанның ... ... Орта ... ... межелеуге Қазақстан жағының іс жүзінде қатысуының басы ... ... ... төралқасының осы 1924 жылғы 8 шілдедегі
мәжілісінде болашақ ... ... ... туралы да қаулы
қабылданды:
''6. Қазақстанның орталығы Орынбордан ... ... ... ... ... осы ... ... қайта құрғанша РК(б)П ОК-нен
орталықты уақытша болса да Ташкент ... ... ... пайдалануға рұқсат
сұралсын".
РК(б)П Қазақ обкомы төралқасы 1924 жылғы 26 ... ... ... ... әрі ... ... Қазақ қосалқы комиссиясының
төрағасы және ТАКСР-нан Қазақ АКСР-на кірген қазақ ... ... ... ... Ташкентке іссапарға жіберді. С.Мендешев
Ташкентте болып үлкен жұмыстар ... ... ОК Орта Азия ... Аумақтық комиссиясының жұмысына қатысты, Аумақтық комиссияның Қазақ
қосалқы комиссиясының жұмысына басшылық етті.
Тура бір ... соң 1924 жылы 26 ... С. ... ... ... төралқасында Ташкентке барған ... ... ... ... Оның баяндамасында РК(б)П ОК Саяси ... ... ... ... ... ... ... әр халықтың үш-
үштен өкілінен тұратын жұмыс істейтін комиссия ... ... ... ... ... ... ... да құрылған.
Қазақ қосалқы комиссиясы мен басқа комиссиялар ... ... ... ... ... ... ... 4 топқа бөлінген. 1-топқа
Ангрен ... ... 8 ... ... Қазақ комиссиясы оларды Қазақ АКСР-
на кіреді деп дәлелдесе, өзбек ... ... ... ... Олар құраманы өзбек тектес деп санауда. 2-топқа қазақтар
кіретін Шыршық ... сол ... 8 ... ... 3-топ ... ... даулы болып келген 4 болыстық, 4-топ Ташкент уезінің батыс
жағы болып келетін халқының ... ... ... ... ... ... міндетін атқаратын қазақ бюросы дайындаған
жоба бойынша бүкіл Ташкент уезін Қазақстанға қосу ... ... ... ... ... Ташкент қаласын 30 верст радиусте Өзбекстанға
қосу туралы шешім қабылдады.
Екінші ... ... ... ... байланысты. Комиссия қазақ
делегациясының жобасын қабылдады. ... 3 ... өзге ... ... ... ... өз іссапары барысында Түркімен және Қазақ АКСР-ы арасындағы
шекараның бұрынғысынша қалғанын мәлімдеді.
Сондай-ақ С.Мендешев 1924 жылдың 16 ... ... ... ... ... барлық дайындық жұмыстары бітуі керек, 1924
жылғы 20 қазанға дейін кеңестік бағыттағы ұйымдастыру, заңдастыру жұмыстары
толық аяқталуға тиіс деп ... ... ... Орта ... ... Атқару Комитеттерінің сессиялары өткізілуі тиіс.
С.Мендешевтің айтып отырған мерзімдері РК(б)П Орта Азия ... ... Осы ... ... және ... ... жүргізіліп
іске асырылды.
РК(б)П Қазақ обкомы төралқасының 1924 жылғы 26 тамызда ... ... ... ... шешім қабылданды. Қаулыда: "РК(б)П
ОК-нің алдына Ташкент қаласын Өзбек республикасының орталығы етіп ... ... ... ... ... ... қойылсын", — деп көрсетілді.
Ұзамай Орынборға РК(б)П ОК-нің хатшысы, ... Орта Азия ... ... ... ... ... бірі ... Ол РК(б)П Қазақ обкомы төралқасының 1924 жылғы 12 қыркүйектегі
мәжілісіне қатысып, Орта ... ... ... ... ... Осы ... ... қаулы қабылданды: "Қазақ АКСР-ның
орталығын тез ... ... ... ... ... ... көшіру
қажеттігі мойындалсын, РК(б)П Орталық ... ... ... қаласына пәтер ретінде пайдалану туралы ұсынысының ... ... ... ... ... ... ... етіп қайта
жарақтандаруға қажетті қаржы бөлуді талап етіліп сұралсын" .
Осылайша Ташкенттің ... ... үміт ... Қазақстан
басшылары енді уақытша астана ретінде Ташкентті ... ... ... тағы да ... Егер ол да ... ... ... астана ету
мәселесін қойды.
Орта Азиядағы ұлттық-аумақтық межелеу 1924 жылы 26 ... ... ... ... тағы да ... Онда ... қазақ
аудандарын Қазақ АКСР-на біріктіру туралы" деген тақырыпта Қазақ ОАК
төрағасы С.Меңдешев баяндама ... ... соң ... сөз басталды.
С.Меңдешев баяндамасының қорытындысында ұлттық межелеу өткізілді.
РК(б)П ОК-ті алдына қайталап Ташкент қаласын Қазақ ... қосу ... Бұл ... ... ... ... етіп
Шымкент қаласын алу жобаланып отыр деп тұжырымдады.
1924 жылы 15-16 ... ... ... ОАК-нің төтенше
сессиясында Түркістан АКСР-ның ұлттық жағынан межеленуі туралы ... Бұл ... ... ... ... да ... Осыдан кейін жаңа ұлттық республикаларды құру ісі қызу басталып кетті.
Қазақ обкомының 1924 жылғы 26 ... ... ... өкілдері де қатысты. Түркістандық қазақтар атынан пленумда ... ... Ол ... ... ... ... бағытын және жалпы
ұлт саясатын қатты сынға алды. ... ... ... ... 1924 ... 8
тамыздағы қаулысымен Қазақстанның ... ... ... ... көшіру туралы шешім қабылдағанына тоқталды. 1924 ... ... осы ... тағы да принципті түрде ... ... ... сол күйі қозғалыссыз қалғанын, ешқандай ... ... ... Обком өте-мөте жайбасарлыққа салынып, өз шешімін
іс жүзінде асыру жолында ешқандай практикалық қадам жасамағанына кіжініс
білдірді. Осыны айта ... ол ... мен ... ... жағынан
тең еместігіне де назар аударды. ... мен ... малы ... ... иемденіп отырған жері қазақтарға қарағанда бес есе
көп болып ... деп ... ... ол. [27. ... ... ... бір топ мүшелері С.Қожанов сынына қарсы болды.
Ең алдымен оған ... ... ... тиісті. Ол С.Қожановты айыптай келе,
С.Қожанов қазақтардың 46%, ал орыстардың 54% екенін біледі. Осындай ұлттық
арасалмақ болғандықтан ... ... көп ... да заңды. Себебі
орыстар көбірек ұйымдасқан, көбірек ... ... да ... ... ме деп ... ... ұлы ... шовинистік пиғылын
ашық білдіріп те алды.
С.Қожановқа пленумда тиісушілердің бірі обком хатшысы І.Құрамысов
болды. Ол ... ... үлес ... ... айтқандай 5% емес,
бұл архивтік мәліметтер. 1924 жылдың 1 ... ... ... 13% деп ... ... І.Құрамысовтың ойынша партиядағы қазақтардың
13% болуы үлкен жетістік әрі осы санды .
С.Қожановтың қиқарлығына соққы ... ... ... ... партияда қазақтардың 13% болуының өзі де ... ... ... ... Құрамысов ойламады да. Одан әрі І.Құрамысов С.Қожановтың
орталықты көшірудегі жайбасарлық туралы ... ... ... жолдас С.Қожанов
межелеу ісінде тым асығуда, деп оны тағы да айыптап ... ... өз ... одан әрі ... осы ... дейін қалыптасқан
мәселені жеткізді.
Қазақ комиссиясының екі принципті басшылыққа алғанын айтты. Оның
бірінші принципі Қазақ ... ... және оған ... ... ... ... өтеді.
Екінші принцип мұндай аумақтарға ... ... ... ... ... әрі С.Меңдешев шекараны анықтау мәселесінің жай-күйін баяндап
берді.
Түркімен республикасымен шекара бұрынғы күйі қалды. Қырғыз автономиялы
облысымен ... ... ... ... десе болады. Қырғыз автономиялы
облысына Әулиеата уезінің біршама болыстары, Жетісу облысының екі ... ... ... ... ... ... Сырдария облысының Ташкент және Мырзашөл ... ... тұр. ... ... ... ... ... көпшілігі
қазақтар. Өзбектер (Ташкент қаласын қоспағанда) тек 25%-ті құрайды. ... ... ... ... қазақтар тұратынына ... беру ... ... қойған.
Қазақ комиссиясының жобасы бойынша бүкіл Ташкент уезі түгелдей ... ... тиіс еді. ... ... ... ОК-нің шешіміне қайшы
болғандықтан, деп жалғастырды сөзін ... ... арал ... болды. Біз шегінуге мәжбүр болдық. Өзбек республикасына ... ашу үшін ... ... ... ... беруге және таза қазақтардан
тұратын Ташкент маңындағы екі болысты ... ... тура ... ... ... ... арал сияқты қалып қоюы мүмкін Ташкент
қаласына Өзбек республикасы үшін жол ... ... ... ... ... деп жалғастырды С.Меңдешев,
құрамалар тұратын аудан Өзбек КСР-на берілді. Онан соң қазақтар абсолютті
түрде басым тұратын Шыршық өзені ... бес ... та ... ... маңындағы үш болысты ұлттық құрамына қарай межелеу ... ... ... ғана ... ... Қазақстанға берілді. Александров және
Қосқорған болыстары жөніндегі мәселе ашық күйінде ... ОК ... ... шешу үшін ... Онан әрі С.Меңдешев Мырзашөл ... ... Бұл ... ... Ол ешқандай кедергісіз Қазақстанға
өтуге тиіс еді. Қазақстан делегациясы уездің оңтүстігіндегі төрт болысты
Өзбекстанға бергісі ... ... ... қалдыруды талап етті.
Амудария облысын межелеу Хорезм республикасын ... ... ... ... және ... ... қосып, олардың
негізінде Қарақалпақ автономиялы облысын құру ұсынылды. Ташкент уезіндегі
тек қазақтардан ... 5 ... ... ... қосылып кетуіне Қазақ
комиссиясы келіспеді.
Бірақ Аумақтық комиссияның мұндай шешімін РК(б)П ОК-нің Орта ... ... ... Өзгерткенде Қазақстан үшін зиянды, Өзбекстан үшін
пайдалы жағына қарай өзгертті. Мырзашөл уезінің 1 болысынан өзгесі ... ... ... ... ... ... ... көлемі де
келтірілді. Қазақстанға өтетін аумақ алғашқы қаулы бойынша 900000 кв ... тиіс еді, ... ... ... 600000 ... ... ҚазАКСР-на
өтуге тиіс халық алғашқы қаулы бойынша 2.5 млн адам ... тиіс ... ... 1.6 млн адам ... ... ... ... тұратын қазақтардың тағдырына
байланысты мәселені РК(б)П Орталық Комитетінің, оның Орта Азия ... ... ... ... ... ... келе ... 300000 қазақтар
тұрды. Ондағы қазақтар Өзбек республикасы құрамындағы Қазақ автономиялы
облысын ... ... ... ... ... ... РК(б)П ОК-нің
Орта Азия бюросы бұл мәселені зерттеу туралы арнайы тапсырма ... ... 1924 ... ... ... комитеттің
Сырдария және Жетісу облыстары Қазақстанға
қосу әрекеттері
Қазақ ОАК-тің 1924 жылғы 13 қарашадағы қаулысына сәйкес Қазақ АКСР-ы
құрамына ... ... ... Сырдария және Жетісу облыстарын уақытша
басқару, бұл облыстарды Қазақстан жағына толық қабылдап ... ... ... ... ... және үйлестіріп отыру, ең бастысы
жаңа ... ... үшін ... ... ... АКСР-нан бөлінген
аудандарды басқару жөніндегі революциялық комитет" ... 1924 жылы ... ... ... ... осы Ревком туралы ережені бекітті.
Ревкомның қызметі 1925 ... ... ... ... ... ОАК-тің
хатшылығының 1925 жылы 25 маусымдағы "Орта Азиядағы межелеуге ... ... ... және ... ... ... Қызылорда
қаласына көшуіне байланысты Түркістан АКСР-нан бөлінген аудандарды басқару
жөніндегі революциялық комитеттің онан әрі ... ... ... жоқ ... ...... ... таратылды. Сонда бұл Ревком 7 айға жуық
қызмет етті.
Кеңес Одағында бұған дейін революциялық комитеттер құру жөнінде ... ... ... ... қызмет еткен Қазақ Революциялық комитетінің қызметі
С.Зиманов, Т. ... және ... ... ... [29. 196] Кеңес одағының әр түрлі аймақтарындағы Революциялық
комитеттердің бай ... ... ... теориялық және
методологиялық негіздері, жұмыстарының әдістері мен ... және ... ... бұл ... ... ... ... Н.И.Бугайдің кітабы мол
мәліметтер береді. [30. ... ... ... ... талабынан туындаған төтенше
уақытша билік органдары болды. Ревкомдар кеңестермен қатар өмір ... ... ... ... ... ... қызметіне ыңғайлы
тарихи жағдай туғанша қызмет ... ... ... ... ... ... ... өткізіп, тарих сахнасынан кетіп отырды.
"Революциялық комитеттер ұйымдық және функционалдық жағынан күрделі
соғыс жағдайына және күрделі бейбіт жағдайға да ... ... ... ... ... ... өз қызметінде әскери-әкімшілік әдістерді
көбірек қолданды. Ол ... де еді. Оның ... ... мен ... ... ... ... жатты. Ревкомдар
көбірек революциялық заңдылық пен ... ... ... трибуналдар ревкомдардың негізгі қаруларының бірі болды.
Сондай-ақ соғыс жағдайында да ревкомдар ... ... ... ... ... ... де қатар жүргізіп отырды.
Ревкомдардың төтенше әрі уақытша билік органдары ретіндегі ... ... ... ... өткен аудандарды басқарушы ревком құрамы жағынан
шағын ұйым болды. Алғашында ол 5 ... ... 1 іс ... ... заң ... ... 2 іс ... 1 есепшіден, 2 машинисткадан,
1 тіркеуші, 1 хат тасушы, 1 ат айдаушы және 1 еден ... ... ... 16 адам ғана ... ... ревком мүшелерінін саны ... ... ... ... толық атымен "Түркістан АКСР-нан бөлінген қазақ
аудандарын ... ... ... ... , ... , ... деп те атап жүрді.
Ревкомның құрамына Орымбаев, С.Есқараев, Ларионов, ... т.б. ... ... төрағасы алдымен Орымбаев болды. Хатшысы
болып Ларионов тағайындалды. 1925 жылы қаңтардың 22-нен ревкомның ... ... ... ОАК-нің өзі нұсқаулықтарының бірінде оны "Кирревком" (Қазревком)
деп атаған. Ә.Досов "Облыстық қырғыз ... ... ... деп қол ... ... ... ... 1924 жылғы 21 қарашада бекіткен ревком туралы ереже былай
деп ... ... ... ... ... ... ... Социалистік Республикасы құрамына бөлінген аудандарды басқару
жөніндегі Революцнялық комитет туралы ... Бұл ... ... ... ... ТКСР ... бөлініп, ҚКСР құрамына ... ... үшін ... ... ... ... комитетті Қазақ АКСР ОАК-і өзі ... ... ... ... өз ... ... Қазақ АКСР ОАК-ке
және Халком кеңесіне бағынады.
4. ... ... ... ... ... ... және олардың Қазақ АКСР-на қосылуы
фактісінен туындайтын ... ... ... ... ... ала дайындау және шешу;
б) Орта Азия республикалары мен ТАКСР-нан бөлінген қазақ ... ... ... ... ... ... ... аумақтарда Қазақ АКСР-ы орталық үкімет
орындарының барлық қаулыларын жүзеге асыру;
г) таза ... ... бар ... мәселелерді шешу;
д) Кеңестердің Бүкіл қазақтың 5 съезіне қайта ... ... ... ... ... ... ... барлық үкімет органдарының
әкімшілік және шаруашылық болсын қызметін біріктіру және ... ... ... мына ... ... ... ... уездік, ... ... ... ... және ... ... ... атқару
комитеттерінің таза жергілікті маңызы бар қаулылары мен өкімдерін ... ... ... ... туралы Қазақ АКСР ОАК-не хабарлап отыруға;
б) ... ... ... алдына қосылған аумақтарда жалпы
мемлекеттік мәні бар шаралар өткізуге ұсыныс жасау, сондай-ақ қазір ... ... ... ... ... ... ... жою туралы
мәселе қоюға;
в) облыстық, губерниялық, ... ... ... және ... және ... ... ... олардың
атқару комитеттерінің жеке құрамдарын қайта қарауға;
Ревкомның қарауы бойынша ... ... ... ... ... ... комитеттерінің мүшелерін ауыстыру тек ... ... ала ... ... ... Қазақ АКСР-на қосылған аудандарда әрекет етуші барлық ... мен ... ... ... ... ... арқылы бағынады.
7. Революциялық комитеттің барлық ... ... ... ... ... ... жергілікті үкімет органдары және ... ... үшін ... және ... ... міндетті.
8. Революциялық комитеттің өзінің ведомстволық бөлімдері болмайды:
- соңғылары Революциялық комитетке ... ... ... орталық
органдарының тиісті уәкілдерімен ауыстырылады.
9. ... ... ... ... ... мен ... есеп беріп тұрады.
10. Революциялық комитетке өзінің мемлекеттік мөрі мен мөр-табанын
жасау құқығы беріледі.
11. Революциялық комитет ... ... ... ... немесе оның
төралқасының қаулысымен тоқтатады.
12. Революциялық комитеттің қызметіне байланысты барлық шығындар
Қазақ АКСР Орталық Атқару ... ... ... өтеді. [27. 150-155]
1924 жыл 21 қараша. Орынбор қаласы.
Соңына Қазақ ... ... ... ... ... ... ... хатшысы О. Исаевтың қолы қойылған.
Ереженің толық мәтіні кезінде "Советская ... ... ... ... ... ... оның 1924 жылы 28
қарашадағы N2 ... біле ... Онда ... деп ... Қазақ Орталық Атқару Комитетінің осы жылдың 13 қарашасындағы N5
және 19 қарашасындағы N2 қаулысымен ... ... ... ... революциялық комитет мына құрамда: төраға — жолдас Орымбаев,
төраға ...... ... жауапты хатшы-жолдас Ларионов, және
мүшелері: Құрамысов, Ізбасаров, Каучуковский, Розыбакиев және ... ... ... ... Сырдария және Жетісу облыстарын басқаруға
кіріскенін хабарлайды".
Революциялық ... ... ... қаласындағы Қазақ АКСР-ның
Түркістан республикасындағы ... ... ... ... 39 үйде ... ... ... ревкомына және Жетісу губерниялық атқару
комитетіне осы бұйрықты көпшілік халыққа жеткізіп таныстыру тапсырылды.
Жоғарыдағы ... ... ... ... ... дәрежеде болатын. Ревкомның басты міндеті Түркістан ... ... ... ... ... қоса толық қабылдап алу,
шекараны белгілеу, ол ... ... ... ... ... ... ... билік органдарының шешімдерін жүзеге асыру,
жергілікті билікке басшылық жасау, кеңестердің ... ... ... ... ... ... барлық дәрежедегі билік органдарының
жұмыстарын бағыттап, үйлестіріп ... ... ... ... билігіне
тарту, қажетті уақытта жергілікті кеңестерді таратып ... ... ... ... ... ... ... мен жиналыстар, кездесулер,
т.б. өткізіп отыру міндеттелді.
Ревком тез арада өз ... ... ... ... ... жиі өткізіліп, онда қажетті шешімдер шығарылып отырды.
Ревкомның 1924 жылғы 29 ... ... ... 15-ке ... ... Солардың ішінде Ревкомның қаржысы туралы, ол қаржыны
үнемдеп ... ... ... ... соған байланысты ревкомның жанында 3
адамнан тұратын қаржы комитетін құрып, қаржыға ... ... осы ... ... ... керектігі жөнінде қаулы алынды.
Ревкомның 3 адамнан тұратын аппараты ... оның ... ... ... ... ... сай ... және Жетісу облыстарының
жұмысшы аппараттарын ревкомның басшылығымен алғашқы күндері бірден жүргізіп
жіберу қиынға ... ... ... ... болып келген Ташкент
қаласы Өзбек КСР-ы құрамында қалған соң, облыстың ... ... ... ... орталығын және ревкомның өзін де Шымкент ... ... күн ... ... бұл мәселені Камаловқа тапсырып, губерниялық және ... ... ... ... жоспарын жасап, көшіп-қонуға
бөлінген 100000 сом ақшаны ұтымды пайдалану туралы тапсырма берді.
Осы мәжілісте ревком Орта ... ... және ... ... өкіл етіп А.Серғазиевті тағайындады, сондай-ақ Түркістан
республикасындағы Жер ... ... мен оқу ... ... ... ... ... талқылады. Ревком
Қазақстанға өтуге ... ... ... ... ... де ... ... ұйымдастыру жұмысымен қатар күнделікті ... де ... ... ... ... Арал ... ... қираған қазақ ауылдарына тез жәрдем беру мәселесі қаралды.
Ол туралы ТүркОАК-мен хабарласып, оның қаржы бөлуіне қол жеткізді. ... ... ... ... ... Казақ ОАК-тің шешімін шығарту
туралы хабарлама жіберілді. Ол кезде ... ... ... бірі ... ... дайындау үлкен шаруашылық науқан ... ... ... ... ... дайындауды жалғастыру, оған
көпшілікті ұйымдастыру ... ... ... ... ... бірі өзінің басшылығымен жұмыс
атқаратын аппарат жұмысын жолға қою болды.
Ревкомның 1924 жылғы 9 ... ... ... ... бастықтарын ревкомның уәкілдері ретінде бекітіп, оларға Сырдария ... ... ... ... ... ... берілді. Осы
күні ревкомның қаулысымен, одан кейін арнайы бұйрығымен ревкомның уәкілі
міндеттерін атқару құқығымен ... және ... ... ... басқару үшін мына қызмет орындары бекітілді.
Губерниялык, прокурор ... ... оның ... ... Мамбеев;
губерниялық сауда бөлімінің бастығы болып Хрщанович; губерниялық ... ... ... ... ... губерниялық насихат бөлімінің
бастығы болып Әбдразақов; қаржы бөлімінің бастығы болып Наумов; жұмысшы-
шаруа бөлімінің ... ... ... ... бюро ... ... тағайындалды.
Тағайындалған лауазым иелері Сырдария губревкомының бөлім ... ... ... ... ... және ... ... қоса басқарды.
Ревкомның 1924 жылғы 8 желтоқсандағы N7 бұйрығында бұрынғы Сырдария
облыстық бөлімдеріне, ... ... ... және губерниялық
сотқа межелеу мерзімінен бастап, ... ... ... ... ... ... ... Оларға бұрынғы Түркістан республикасының
барлық мекемелері мен ... ... ... ... ... ... жоғарғы өкімет органдарымен байланыс та ревком арқылы ... ... Осы ... ... сот пен ... 11 ... бөлімдердің аты аталды.
Ревкомның атқарған үлкен істерінің бірі Шымкент уезінің орталығын
Беловодск селосына көшіру, ал Шымкентке ... ... ... ... болды. Бұл мәселемен ревкомның тапсырмасымен С.Есқараев
және Б.Аралбаев айналысты. Губерниялық мекемелерді ... ... ... 79000 ... аса ... бөлінді.
Шымкент уездік атқару комитеті Беловодскідегі бір ... ... ... Ол ... атты ... ... көшірілді. Шымкент
уездік атқару комитетінің бір топ ... ... ... ... ... ... Олармен түсіндіру жұмыстарын жүргізуге тура
келген. Губерниялық органдарды Ташкенттен Шымкентке көшіру 1924 жылдың ... ... ... ... ... ... ... құруға тура келді.
1924 жылы Ташкентке ревкомның мәжілісіне қатысу үшін ... ... ... ... ... ... ... келді. Оның міндеті
ревкомға губерниялық статистика бюроларын құруға көмек беру еді. ... ... ... ... ... органы болмаған, оның жұмысын
ТАКСР-ның орталық статистика органдары ... ... ... ... ... ... құру міндеті тұрды. Жетісу
облысында статистика бюросын құру үшін ыңғайлы жағдай болған. Онда ... де бар ... ... ... ... да статистика
органдарын құруға жеткілікті мүмкіндіктер бар болып шықты. ... ... ... ... ... ... ... аталған
губернияларда статистика органдарын құруға толық құқық берді.
Ревкомның тағы бір мәжілісінде облыстық Жоспарлау комиссиясының құрамы
бекітілді. Оның ... ... ... ... ... ... аппарат қызметкерлері де тағайындалды.
Сырдария губерниясының губерниялық мекемелері 1924 жылғы ... ... ... көшіп болды. Шымкент қаласы губерниялық
орталыққа ... ... орай ... 1924 ... 29 ... ҚазОАК-тен Шымкентті уездік қаладан губерниялық қалаға айналдыру
туралы өтініш жасады. ҚазОАК-тің Үлкен Төралқасы 1925 жылғы 22 ... ... ... ... ... ... айналдыру туралы
қаулы қабылдады. Қазақ ... осы ... ... ... ... ... жұмысқа ауысуына байланысты орнынан босатылды. Ревком
төрағасы болып Ә. ... ... ... ... Қазақстанның Түркістан ... ... ... ... Түркістан республикасы жойылды.
Осыған орай ревком жаңадан құрылып жатқан Орта Азия ... ... ... ... ... ... өкілдік құрды.
Өкілетті өкіл болып ... ... Оның ... ... 2-ші ... ... Қарақалпақ автономиялы облысының өкілі
тағайындалды.
Ревком ономастикалық мәселелермен де шұғылданды. Ревком ... жол ... ... Шымкент темір жол станциясы деп өзгерту туралы
Қазақ ОАК-ке ұсыныс ... Бұл ... ... ... ... ... жылы 14 ... Түркістан ОАК-нің декретімен Верный қаласының
аты "Алма-ата" болып өзгерген. "Алма-Ата" атауын "Алма ата" деп ... ... ... ... ... ... ревкомға ұсыныс жасады. Ревком
бұл мәселені талқылап "Алма-Ата" атауын "Алма ата" деп ... ... ... ... ... ... тастады.
Ревкомның жұмыстары қиындықтармен жүрді. Қазақ АКСР-ның кейбір халық
комиссариаттары Ревкомның ... ... ... Олар ... ... ... істеудің орнына бұрынғы жергілікті билік орындармен
байланыстарын жалғастыра берді. Осыған орай ревком Қазақ ОАК-ке шағым жасап
жәрдем беруді ... ... ... ішкі ... ішкі ... және ... комиссариатының Қазақ ОАК-тің қаулысын орындамай, ... ... ... үкім де бергенін жеткізді.
Ревкомның шағымына орай Қазақ Орталық Атқару Комитеті ... ... мен ... ... арнайы нұсқаулық хат ... ... ... ... ... сәйкес ревкомның ведомстволық
бөлімдерінің болмайтындығы, олардың міндетін ... ... ... ... ... ... атқаратындығы айтылды. Осы 8-ші
тармаққа сәйкес ревком ведомстволық басшылықты Сырдария ... ... ... Қазіргі кезде ревком Сырдария және
Жетісу ... ... бір ... құру және ... ... құру ... жүргізіп жатқан кезде барлық, мәселелерді ревкомның
қолына шоғырландырудың маңызы үлкен деп атап көрсетілді нұсқаулық ... ... ... ... ... ... ... ревкомға
хабарласпай жергілікті жерлермен жұмыс істеуде. Мұндай практиканың ревком
жұмысына ... ... ... ... атап көрсетіп, Қазақ ОАК-ті барлық
халық комиссариаттары мен өлкелік органдарға Сырдария және ... ... ... байланысты тоқтатып, оларға қатысты ... ... ... ... ... ... ... Мұның өзі ревкомның
жұмысының ырғақты және үйлесімді жүруіне себебін тигізді.
Ревкомның атқарған жұмыстарының ... ... бірі ... ... үлесі болды. Ревком төрағасы Ә.Досов 1925 жылы 2 ... ... мен ... ... ... облысы арасындағы,
яғни осы облыстың Жетісу ... ... ... ... туралы
арнайы баяндамалық жазбасын Халық Комиссарлары Кеңесінің қарауына ұсынды.
Бұл ... ... ... ... комиссия Қазақ АКСР-ы мен Қарақырғыз
(қырғыз) автономиялы облысы ... ... ... қойған болатын.
Мәселе Жетісу губерниясының Қарқара ауданындағы Көкайрақ жайлауына ... Осы ... ... ... ... ... облыстық жер
бөлімі тарапынан қарсылық жасалды. Қарқара тауы үстіртті 190385 ... ... ... қарап, Қаракөл уезімен шекараласып біртұтас табиғи-
тарихи жағынан қалыптасқан кең байтақ ... ... ... ... осы
өңірдегі шекараны анықтағанда жайлаудың табиғи шекарасын еске алмай,
жайлаудың бір бөлігін ... ... ... ... ... өткізіп жіберген. Қырғыздардың шекарасы дұрыс ... ескі ... ... ... ... еніп ... Шекара
Сарыайғыр биігі, Талдыбұлақ және Сантас асулары арқылы "Қарқара ... ... ... ... ... ... кеткен.
Шекараның Жаркент уезіне қарасты қазақтардың жайлауына сыналап еніп
кетуі ревком тұрғысынан қарсылық тудырды:
1. ... ... ... ... ... ... табиғи шекарасы Сарыайғыр тау қыраты.
2. Бұл ... ... және ... ... өзге ... ... ... Албан тайпасының рулары тұрып
келеді. Қарақара-Албан ... ... ... Ырыс, Қарқара, Тұрық өзендері ағысымен
белгілеген шекарасы қырғыздар малының ... ... ... өтіп ... ... болды.
4. Қырғыздардың Қарқара ауданындағы жайлауға өтіп кетуі қазақтың
Албан руымен қақтығыстарға түсуіне алып келді.
Сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... ... комиссия бекіткен Көкайрақ шатқалындағы шекара Жетісу
губерниясы басшылығы мен ревком ... ... ... Бұл ... уезі мен Пішпек уезі арасындағы патша заманында белгіленген
әкімшілік ... ... ... ... ... бұл ... табиғи шекара
емес, кезінде бұрмаланған шекара болатын. Жетісу губерниялық ... ... ... оның негізіне шатқалды емес биік ... ... атап ... Үлкен Кебен өзенінің басынан Ақсу өзенінің ... ... ... дұрыс. Одан әрі Алматы өзенінің жоғарғы ағысынан тау
арқылы Алматы асуына дейінгі шектерді алған дұрыс.
Көкайрақ шатқалының Қарақырғыз (қырғыз) ... ... ... ... негіздегі қарсылық айтылды:
Біріншіден, Көкайрақ шатқалы Алматы уезі қазақтарының пайдалануында
болған. 1912 жылы ... ... ... ... патша әкімшілігінің
қолдауына сүйеніп бұл жайлауды тартып алады. ... 1921 жылы ... ... ... ... шатқалын қайырып алған.
Екіншіден шекара Кебен, Алматы өзендері және биік таулар сияқты табиғи
шектер ... өтуі ... ... айта келе ревком Қазақ Халкомкеңесі алдына Орта Азияны
Межелеу жөніндегі ... ... ... ... ауданындағы және Көкайрақ
шатқалындағы ҚазақАКСР-ы мен ... ... ... ... ... ... ... оны табиғи шектер негізінде жүргізу
мәселесін қойды. [27. 153-158]
Ревком аса күрделі болып ... ... ... ... жерінің тұтастығын белгілеу жолында осындай табанды да білікті
жұмыс жүргізді. Бұл ревком көпсалалы ... ... ... ... ... ... болып өз жемісін берді. 1925 жылдың ортасында
ревком өзіне жүктелген тарихи міндетін толық орындауына ... ... ... Комитетінің арнайы шешімімен өз қызметін тоқтатты.
V Тарау. Кеңес дәуірі кезінде ұлттық мемлекеттік
межелеуден кейінгі Қазақстан шекарасындағы
кейбір өзгерістер
1925 жылы Орта Азиядағы ... ... ... Осы ... ... құрамына Сырдария және Жетісу ... ... ... ... ... және көптеген уездер қосылған
болатын. Осындай қиын жағдайда қазақ халқының ... ... өз ... ... ... ... халқының саны өсіп, 1926 жылғы
санақ бойынша 6,6 млн. адам ... оның 3,6 млн. ... еді, ... ... ... 61% ... −1,2 млн. (18%), украиндықтар-
0,8 млн. (12%) құрады [32. 82, 120, 149 ... ... ... соң ... ... ... Федерациясы
құрамынан шығып, Одаққа ену мәселесі ұсынылды. Бұл ұсынысқа Сталин “КСРО
Конститутциясының жобасы ...... ... ... Одақ
құрамына ену үшін Республика шет мемлекетімен шекаралас болуы тиіс, ондағы
республикаға өз атын берген ұлттар ... ... ... ... ... [33] деп ... ... де, бұл мәселе он жылдан кейін ... ... ... ... оңтүстік шекарасы осы бір мәселемен
толық шешіліп немесе қабылданған қаулымен тоқтап қалған жоқ. ... ... ... ... одан ... де мұндағы
республикалар арасындағы әкімшілік шекаралар жұмыс барысында қайта қаралып,
оның шекара сызықтары анықталып отырды. РК(б)П Қазөлкеком ... ... 13 ... ... ҚазақАКСР-і мен Қарақалпақ автономиялы
облысы арасындағы шекараны анықтау мен қазақ малшыларының ... ... ... ... сапары жөнінде Голощекин баяндама жасады. ... ... ... ... ... Қарақалпақ автономиялы
обылысымен арадағы ... ... мен ... ... обылысының
қазақ малшыларының «Су-самыр», «Көк Ойрақ» және т.б. жайлауларға баруы үшін
төлем-ақы төлеулері жөніңдегі талаптары қаралып, КСРО-ның ... ... ... ... ... ... ... негізге алынсын деген шешім
қабылданды.Орталық Азиядағы ұлттық-территориялық межелеу кезінде де мұндай
мәселелер көтеріліп отырды. 1925 жылы 30 ... П ... ... ... автономиялы облысының өкілі Құдабаевтың өтініш
баяндамасы тыңдалды. Ол РК(б) П ... ... ... ... ... ... ... бөліп, Орталық Азия
бірлестігіне Қара-қырғыз автономиялы облысы сияқты дәреже берулерін ... ... ... ... ... ... ... шекара жөніндегі және ҚАО-ның ҚазақАКСР-і ... ... ... ... 1925 жалғы 12 қазандағы РК(б)П Қазөлкеком бюросының мәжілісінде
Нұрмақов қара-қырғыздармен шекараны анықтау жөнінде баяндама ... ... ... Қазақ АКСР-і мен ҚКДО ... ... ... шешу және жайлауларды тәртіппен пайдалану үшін республика
аралық комиссия құрып, өз ... Орта ... ... кіру ... ... ... Азия республикаларында жүгізілген ұлттық-
территориялық межелеу саясаты өз ... ... ... еді.
Орталық Азиядағы трансшекаралық өзендерге қатысты Қазөлкеком бюросы
мәжілісінің № 24 13. У. 1926ж. 5 п. ... ... ... ... ... ... қабылданды.Бұл құжатта Орталық ... ... ... ... ... ... шарттар
бекітілді. Мұнда эканомиканы дамыту мен өнеркәсіпті отандық ... ... ... ету ... ... және ... ... ұлғайту көзделген, сол ... ... суын ... ... ... [34. 37-40]
Мұрағат құжаттарынан байқайтынымыздай Орталақ Азиядағы ... ... ... ... одан ... ... ... Азия респуликалары арасында шекара ... ... ... мен ... ... ... 1926 жылы 3 қарашадағы Қазөлкекомы
бюросы хатшылығының мәжілісінде Қарақалпақ автономиялы облысы, ... ... ... республикалары арасындағы шекара мәселесі қаралып,
Ауезовтың баяндамасы негізінде осы таласты шешу үшін қарар ... ... бұл ... ... ... оның құрамындағы Қарақалпақ
автономиялы облысының мүддесі қорғауымен түсіндіруге болады.
1925 жылы аяқталған ұлттық-территориялық межелеуден ... ... ... ... ... ... қоса ... автономиялы
облысы қосылғаның жоғарыда айтқан болатынбыз. Бірақ ... 1930 жылы ... ... сілтей отырып, Қазақстан ұлттық-территориялық межелеу
нәтежиесінде өзіне қосылған аймақтарды толығымен меңгеріле ... ... ... ... ... ... автономиялық облысын Қазақ
АКСР-інің құрамына алып,Өзбек ... ... ... жылы 17 ... Қазақ АКСР-і ОАК сессиясының алтыншы
шақырылымында республикадағы обылыстар жойылып, олардың орнына 180 ... 13 ... ... ... Осы ... ... ... әкімшілік-
территориялық реформалардың барысында Ташкент уезі ... ... ... ... жаңа ... ... жылы ... астанасының Қызылорда қаласынан Алматы қаласына
көшірілуі, елді саяси, экономикалық және шаруашылық тұрғыдан тиімді ... жаңа ... ... ... ... 1930 жылы 17
желтоқсанда БОАК-тің қаулысымен Қазақстанның округтік бөлінісі жойылып,
жаңа әкімшілік-территориялық өзгерістер ... ... ... ... ... сол ... ... АКСР-інің территориясындағы 180 ауданның
орнына 123 аудан қалдырылды. 1932 жылы қаңтарда КОКП Орталық ... ... жылы ... ... ... ... екінші сессиясының VIII шақырылымы
Қазақстан территориясында 6 облыс құру жөнінде шешім ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан, Ақтөбе,
Батыс Қазақстан және Алматы облыстары құрылады. Осы жылы 9 ... ... ... ... ... Түркменстанмен арадағы шекараны
межелеу жұмысына қатысуына Қожамұратовты жіберуге шешім шығарады. Бұдан
байқайтынымыз, республикалар арасындағы ... ... осы ... әлі
жалғасып жатқандығы. Сонымен қатар, 1933 жылы 20 ... ... ... ... КП ОК ... ... Қызыл-Құм
ауданының Өзбекстан территориясының біраз бөлігін заңсыз басып алуы ... хаты ... ... Икрамовтың хатында жазылған деректерді
анықтап, Исаевқа тиісті шаралар ... ... жылы ... ... шаруашылықты тиімді ұйымдастыру мен
ауыл шаруашылығын дамыту мақсатында Қазақстанның Тамды, Үшқұдық ... ... ... ... Өзбек КСР-і осы жылы қосымша
орталықтан Оңтүстік Қазақстан обылысының Бостандық ауданын ... ... Осы ... ... 1934 жылы 9 ... ... бюросының Бостандық ауданына байланысты мәжіліс өтеді. Мәжіліс
Оңтүстік Қазақстан обкомы мен Бостандық ... ... ... Бостандық
ауданының партия ұйымдары арасында Өзбекстанның ОК-нің Бостандық ауданын
Өзбекстан құрамына қосу жөніндегі шешімін ... деп ... пен ... КСРО ... ОАК-тіне Калининнің атына өзбекстан
Ұйымдарының ісіне қарсы наразылық жолдасын және осы ... ... ... ... ... жасалған Өзбекстан ОК-нің шешімі заңсыз
деп есептеліп, РК(б)П ОК бұл ... ... ... ... деген Мирзоянның
қолы қойылған наразылық шешімін қабылдайды.
1936 жылы Қазақстанның автономиялы республикадан одақтық республикаға
айналуы оның әкімшілік-териториялық бөлінісіне біраз ... ... ... ... ... Гурьев, Повладар, Қызыл-Орда, Семей,
Жамбыл облыстары құрылды. 1944 жылы Солтүстік ... ... ... бөлініп Көкшетау және Талдықорған облыстары құрылды [35, 42 б.].
1940-шы жылдардың бас кезінде Оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... мың гектар жерімен ол кезде
Қазақстанға қарайтын ... ... бір ... ... полигон
салу үшін КСРО Қорғаныс министерлігінің жарлығымен уақытша Түркістан әскери
округінің қарауына берілді. Осы тұста Бағыс ауылы ... ... ... құрамына еніп, әскерилер үшін мал және ... ... ... 1926 жылдан 1946 жылға дейін ... ... ... ... ... Ал осы ... округінің штабы Ташкентте
болды. 1969 жылы Алматыға ... Орта Азия ... ... ... ... әскери округында қалады.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін елдің ... ... ... ... ... ... полигондар салу үшін
жерлер кесіліп алынып отырған. Ол ... ... КП ОК ... ... ... белгілі территорияны, көрсетілген
уақытта ауылдардан, малшылардан тазартып ... ... ... ... ... ... тиіс еді. ... жерінің белгілі бір
бөлігін әскери мақсатта ... жеке ... өзі қол ... ... сол ... ... ... немесе қарсыласуға ешкімнің дәті
бармайтын. Оның себептері де белгілі. ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облысының біраз жерлерін сол кезде құрылған
әскери полигонның ... алып ... ... ... ... ... деген ұранмен,
жоғарғы көрсетілген одақтық республикалар ... ... ... рет ... ... яғни одақтық үкімет кейбір территорияларды
бір мемлекеттің иелігінен алып, ... бір ... ... ... ... жылы Оңтүстік Қазақстан облысының Бостандық ... ... одан әрі ... ... соның ішінде мақта шаруашылығын
дамыту жолында КОКП ОК-нің шешімімен Өзбекстанға берілді. Осы ... ... ... ... округіне берілген аумақ ... ... жері деп ... ... ... КСРО ... ... 1956
жылдың 10-ақпанындағы «Қазақ КСР-і мен ... ... ... шекараны
ішінара өзгерту туралы» жарлығы шықты. Жарлықта ... ... жаңа ... ... ... “Май” поселкесінен солтүстік
батысқа қарай бір шақырым жердегі нүктеден басталады деп ... ... ... ... ... ... ... территориясы болатын,
ал Бостандық ауданның шекарасы Шыршық ... ... ... ... мен ... ... ... өтетін [36].
1956 жылы 21 қаңтардағы ... КСР ... ... ... ... ... ... оңтүстік Қазақстан облысының
Бостандық аудан мен басқа қосымша жерлерді Өзбек ... беру ... ... ... ... ... Мақта-Арал, Қызыл-құм
аудандарынан алынған 329 га жер және 1936 ... ... ... ... пайдаланып келген жерлер Өзбекстанға ... ... ... және Оңтүстік арналар суаратын далалық жерлерден 95 мың га
және 75 мың га. ... ... ... ... ... ретінде
пайдаланылатын жерлерінен басқа аумағы берілсін деген қаулыға сол кездегі
Қазақ ... ... ... ... ... Ж.Ташенов, Министерлер
Кеңесінің төрағасы Д.Қонаев және ... КОКП ... ... қол
қойды.
1963 жылғы 26 қаңтардағы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің ... ... ... облысының Киров, және Мақта-Арал аудандары, Қызыл-
құм аудандарының Қызыл-құм және ... ... ... ... ... 959 мың га), ... Оңтүстік Қазақстан облысының жайылымдық
жерлері (1,554 мың га) мен Қызылорда облысының ұзақ уақыттан бері Өзбек КСР-
і пайдалануындағы 1,150 мың га жері ... ... ... ... ... ... сол ... Қазақ КСР Орталық
комитетінің бірінші хатшысы Д.А.Қонаев өзінің ғұмырнамалық естеліктерінде
былай дейді: “... 1962 жылы ... ... ... ... ... концерт берді. Бұл кезде Мәскеуде ҚКП Орталық Комитетінің бюро
мүшелері Бейсебаев, Шарипов, Юсупов және т.б. ... [35, 148-151 б.]. ... мен ... ... ... оны концертке шақырдым, ол өз келісімін
беріп, мені ... ... ... ... Мен Хрущевтың кабинетіне
кіргенде, онда Микоян болды. Амандастық, содан кейін Хрущев: ... мен ... ... ... ... ... Юсупов болды. Ол мақта
өсіретін аудандарды өзбектерге беру жөнінде мәселе көтереді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... мақта
өсірудегі бай тәжірибесі туралы айтты. Бірақ мен бұған әр түрлі мәселелерді
айтып, ... ... ... шешу ... ... ... ... КСРО-нің 1937 жылғы қабылдаған ... ... оның ... ... ... ... болғанына қарамастан мәселе Орталықтың дегенімен жүре ... ... ... ... Өзбекстан құрамына өткен болатын.
Бірақ Хрущев қызметтен кеткен соң, менің ... бұл ... ... кері ... болатын, тек екі совхоз және 500 мың. қой мен ... ... ... қалып қойды. Осының өзін қайтару көптеген ... ... ... ... ... деп ... [35, 152 ... құжаттары мен ғұмырнамалық естеліктерден 1960 жылдардың бас
кезінде КО КП басшылығында болған Н.Хрущевтің Орталық Азия ... ... ... ... жерлерді бір республикадан алып,
екіншісіне беріп, ... ... ... жоюға тырысқан құйтұрқы саясатын
көреміз. 1962 жылы Н.Хрущевтың тапсырмасымен республика аймағында орталығы
Целиноград ... ... егін ... мен ... ... КП ОК ... құрылды. Біраз уақыттан кейін бұл егінді облыстар
Бюросын таратып, оның орнына құрамына ... бес ... ... тікелей бағынатын Тың игеру өлкесі (Целинны край) ... ... бұл ... ... ... облысын да қосуға тырысқан
болатын, тек сол кездегі республика ... бұл ... ... басқаруда қарама-қайшылықтар тудырады деген табандылығының
арқасында өзгеріссіз қалды. ... ... ... қан алатын Хрущев
мұнысымен шектелмей республиканы өлкелерге бөліп басқару өте ... ... ... ... ... ... ... өз септігін тигізеді
деп, Батыс-Қазақстан және Оңтүстік Қазақстан өлкелерін құрады. Болашақта
Шығыс-Қазақстан ... құру ... ... ... ... осы кезде
құрамына Өзбекстан, Тәжікстан, Түрікменстан, Қырғыстан және Қазақстанның
Шымкент облысының басшылары кіретін Орта Азия ... ... ... ... ... саясатынан нені меңзеп тұрғанын байқау үлкен
қиындық туғыза қоймас. ... Азия ... ... ... ... ... жеткізе беретін халық көсемінің негізгі
мақсаты республикалар арасындағы шекараны жою және ... ... ... орыс ... өкілдері басым тұратын жері ... ... суы мол ... бес ... ... тың ... ... құрамына қосу болды.
Осы тұста Қазақстан КПОК бірінші хатшысы болған ... пен ... ... ... ... ... теке-тірестер жиі болып
тұрды. Соның бірі Қазақстан мен Түрікменстан арасындағы Маңғышылақ өңіріне
қатысты болған. Хрущев Қонаевпен ... бір ... ... ... беру жөнінде мәселе көтерді. Өзінің бұл ұсынысын Маңғышылақ
байлығын түркімендер ... ... ... ... ... ... мол және ... барлау ұйымдары мықты дамыған, сонымен
қатар елге ... ... ... сол ... ... ... ... деген сылтаумен дәлелдеуге тырысады. Бірақ Хрущевтың бұл ... ... ... шығып, геология ... ... ... Сидоренко Хрущевқа берген жауабында ... ... ... ... екенін және қазақтардың Маңғышылақты
жылдам игеретіндігін ... ... ... бұл ... ... ... ... арасындағы шекараны әзірше бұзбаймыз, әлі ... бұл ... ... ... ... ... ... толық
жүзеге аспауы және оның ұсыныстарына республика басшылығының ... ... ... ... ... ауыстыруға әкеп соқты.
1962 жылы 25 желтоқсанда ҚКП ОК Пленумының мәжілісі Д.Қонаевті ҚКП ... ... ... ... оның ... ... ... олардың
айтқанын бір ауыздан қолдайтын жағымпаз Юсуповты тағайындады. Бірақ,
Хрущевтың осы жоспары ұзаққа ... оның бұл арам ... ... ... Шовинистік саясатты жүзеге асыруда Кеңес өкіметі ақ патшаны айдалада
қалдырды. ... ... ... ... ... ... үшін қазақ елі
шеңберінде ұлттық автономия құру ... соз ... ... ... ... “кемшілікке” жол бермеуге тырысты, ондай “олқылықтың”
орнын ... ... ... Бұл істе белсенділік танытты [35, 153-155 б.]
XX ... 30-40 ... ... ... ... ... ... халықтар, қазақ жеріне еріксіз келген шешендер, инғұштар
мен қарашайлар Кеңес үкіметінің шешімімен 1956 жылдың 16 ... ... ... ... әкімшілік қарауынан құтылып, арнаулы тізімнен
шығарылды. Оларға бостандық берілді. ... сол ... ... ... мен ... еліне қайтуға рұқсат етілсе де, ... ... ... ... ... деп жоғары жақ жасырын нұсқау берді.
[38].
Брежневтің тұсында бұл бағыттағы жұмыс біраз бәсеңдеді. ... ... өріс ... ... диаспорасының ұлттық дамуын көркейтеміз,
экономикамызды ... ... ... ... 1977 жылы 31 ... ... ... саяси бюросы Қазақстанда неміс автономиялық ... ... ... ... ... сол ... Целиноградтың орталық
алаңында және басқа жерлерде көптеген адамдардың қатысуымен автономияға
қарсы шерулер өтті. ... орай ... ... ... ... содан
соң Д.Қонаевтің тікелей араласуымен бұл мәселе күн тәртібінен бір жолата
алынып тасталды.
Сөйтіп, Кеңес Одағы ... ... ... ... ... ... болған қиындықтарға қарамастан қазақ
жерінің бір республиканың қол астына топтасуында қазақ ... үшін ... Осы ... қазақ жерлерінің шекарасы тұңғыш рет халықаралық құқық
талаптарына сай анықталып бекітілді.
Қорытынды
Қазақ жерінің ... ... ... 1924 жылы РК(б)П Орталық,
Комитетінің басшылығымен ұлттық мемлекеттік межелеуге ... ... және ... ... Қазақстанның құрамына түпкілікті кірді.
1924 жылы межелеу нәтижесінде Орта ... ... ... ... ... ... Бұқар Халықтық Социалистік
Республикасы, Хорезм Халықтық Социалистік Республикасы сияқты мемлекеттік
құрылымдар ... ... ... ... ... ... патшалық
Ресей заманындағы әкімшілік-аумақтық құрылымнан мұраға қалған көп ұлтты
мемлекеттер еді.
Олардың ... ... ... ... ... Тәжік АКСР-ы (Өзбекстан
құрамында), Қырғыз автономиялы ... ... ... және ... облысы (Қазақстан құрамында) құрылды. Бұл мемлекеттік
кұрылымдар ... ... ... ... ... республикалар және
облыстар деп аталды.
Орта Азиядағы ұлттық-мемлекеттік межелеу деп аталған осы ... ... ... ... және ... ... ... аумақтары Қазақ АКСР-ы құрамына өтті. Сырдария облысының
өзбектер басым ... ... ... ... ... ... ... бөлігі Қырғыз автономиялы облысына берілді.Осылай Қазақстан
аумақтарының және ... ... ... қайта қалпына келді. Қазақ жерін
өзіне қайтару оңайлықпен шешілген жоқ. ... ... және ... Қазақстанға өтер кездегі талас-тартыстар мен дау-дамайлар,
күрес барысы ... ... ... етеді. Себебі қазақ жерлері өзінен-өзі
қайтарыла салынған жоқ. Осы жолда көптеген қазақ ... ... Бұл ... ... ... ғылыми әдебиеттерде мүлдем сөз
болмады десе де болады. Мысалы 1924-1925 жылдары ... ... ... ... ... ... Революциялық комитетінің
атқарған қызметі түгілі аты да тарихи және тарихи-құқықтық әдебиеттерде ... ... ... ... Бұл ... сол ... аса маңызды тарихи-
құқықтық іс-шараларды жүзеге асырып, ... ... мен ... ... ... рөл ... мекеме.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін жас, жері кең және ... ... ... көз алартушылар аз болған жоқ. Сонымен қатар, аймақтағы
геосаяси жағдайдың өзгеруі және ... ... екі алып ... ... оның ... ... кету ... үлкен қауіп-қатерлермен
байланысты болды. Ал ұлы, қуатты мемлекеттермен территориялық мәселелер
бойынша келіссөздер жүргізу үлкен ... ... ... ... ... Бұл ретте Елбасының бастауымен Кеңес Одағынан мұраға қалған
Қытаймен шекарадағы екі учаскеге байланысты ... ... ... ... ... ... учаскелерге қатысты мәселені түбегейлі
айқындап алғанымыз біздің ... ... деп айта ... ... ... ... арадағы мемлекеттік шекарамыз
толықтай біздің мақсат ... сай ... ... ... ... мен ... республикалары тәуелсіздікке қол жеткізісімен
Қазақстанға ... ... жоқ ... ... арасындағы шекараны анықтау барысы ешбір кедергісіз аяқталды.
Соған ... ... ... ... ... ... ... шекараны демокрациялау мәселесін жылдамдатып, ... ... ... бір ... ... жөн. Бұл ... аймақта тұрақтылықты қамтамасыз етуде және Қазақстан азаматтарының
қауіпсіздігін қамтамасыз ... ... ... де, ... ... ... «шаруашылықты оңтайландыру» жолында республикалардың
жерін бір-біріне үлестіруі тәуелсіздікке қол ... ... ... ... ... ... ... тудырғаны көпшілікке
мәлім. Орталық Азия геосаяси аймағында ... ... ... ... ... ... тамырын басып, тексеріп көру ... ... ... ... ... ... оны біржақты анықтауға бел ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі
1. Н.Ә.Назарбаев. Тарих толқынында. Алматы, 1999; Сындарлы 10 жыл Астана
2003; Ғасырлар тоғысында. Алматы, 1996;
2. ... А. ... ... ... в ... Советской
Социалистической Республике.- Алма-Ата: Акад. наук КазССР, 1953.- 99 с.
3. Қазақ ССР тарихы. Көне заманнан ... ... Бес ... ... Ғылым, - Т. 4. - 1981. - 676 б.;
4. Қазақ ССР тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. Бес томдық. - ... 4,- 1981.- 676 б.; ... ... ССР. С древнейших времен до
наших дней. В пяти томах. - А-А.: Наука. - Т. 4. -1977. - .640 ... ... ... ... ... А-А.: Казгосиздат,
1963; История коммунистических организаций Средней Азии. - Ташкент:
Узбекистан, 1967.- 783 с; СБ.
5. Сапаргалиев М.С. ВозникновениеКазахской ... ... лг.).- А-А.: Изд. АН ... ... с.
6. Тайманов Г.Т. Развитие Советской государственности в Казахстане. -
Москва. Госюриздат, 1956. - 131 с- С. 50.
7. Сапаргалиев Г. ... ... в ... за ... ... в ... - Алма-Ата: Изд. АН КазССР, 1957. -
143 с;
8. Олкотт М.Б ... ... 1987. 244с; ... А. ... империя. Москва 2000. 344 с.
9. ... М.Қ. ... ... ... 1992. 272 ... ... ... В.П.Осипов. Идейно-политическая работа
партийных организаций Казахстана. Алматы 1989. 176 ... ... пен ... ... ... не ... Алматы
1993. 208 бет.
12. Пятый Всеказахски Съезд Советов (15-19 апреля) 1925 ... ... ... Казахстана за 50 лет. Алматы 1972.
14. Казакстанская организация ВКП(б) в решениях ее конференций и ... ... ... ... ... о ... ... Выпуск 1.- А-А.- М., 1931.- 150 с; Социалистнческое строительство в
Казахстане в восстановительный ... ... ... Шокай Мария. Естеліктер. //Шокай М. Тандамалы. Т. 2,- А., 1999.- 520
б.- Б. 60, 121-124.
16. Ғалихан. Мен кадет ... неге ... // ... - 1917. - ... ... Ә. ... А.: ... 1994,- 384 б,- Б. 268-
269; Бөкейхан Ә. Тандамалы,- А.: ... ... Бас ... 478 б- Б. ... ... Ә. ... А.: Қазақстан, 1994..- Б. 259-262.; Алаш-
Орда. Сборник документов. Составитель Н.Мартыненко. - А-А.: ... ... с,- С. 88-91; ... К.Н. Алаш һәм ... - А.; ... 1995. ... б. - Б. 134-137, ... Шокай М. Тандамалы. Т. 2,- А., 1999.- 520 б.- Б. 60, ... ... С. ... ... с ... ... народами
Центральной Азии в XVIII-начале XX вв. ... 1995. ... ... об ... ... ... ... Малышева М.П. Национально-территориальное размежевание Сибиров и
Казахстана (1919-1922гг.). Семипалатинск: СГУ. 1999. с.90.
22. Ирмуханов Б.Б. Казахстана: историко-публицистицеский взгляд: Алматы:
Өлке, 1996. с. ... ... Ж. ... С.А. ... ... ... Алматы 1994. 258 бет.
24. Сәдуақасов С. Қазақстанды қалай ... жөн? Орта ... ... жүргізу және Қазақстан Республикасының құрылуы //Қазақстан
коммунисі. 1991. №5 81-87 б.
25. Қазақ Совет Энциклопедиясы. 1997. 10 том. 493 ... ... Т.Р. ... ... в трех ... Том ... 1997. ... Советская Степь. 1924 год 14 октября
28. Маймақов Ғ.Қ. Қазақ жері ... ... ... 2005. ... ... С., Даулетова С., Исмагулов М. Казахский революционный ... 1982, с. ... ... Н.И. Чрезвычайные органы советской власти: Ревкомы. 1918-1921 гг.
Москва, 1990. 318.
31. Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік мұрағаты қор-233, тізбе-1, іс-4, 193-
парақ.
32. ... М.К., ... А.Н., ... Н.В., ... Ю.И. ... Астана, 2001. с. 168.
33. Сталин И.В. Сочинения. Москва, 1936. том 7. с.41
34. Сейдін Н.Б. Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы. ... 172 ... ... Д.А. О моем ... ... 1992. 312 с.
36. Постановление Верховного Совета Казахской ССР о передаче Бостандыкского
района и части земель Голодной степи из ... ... ССР в ... ССР ... ... 22 января, 1956.
37. Казахстанкая правда. 29 января, 1963.
38. Кәкен А. Шекара // Егемен Қазақстан. 31 мамыр, 2000.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұлттық экономикадағы инфляцияға қарсы саясат және инфляциялық таргеттеу10 бет
«үш жүзге» бөлiну - қазақтың ажалы11 бет
Аймақ – экономикалық шаруашылық жүргізу объектісі ретінде8 бет
Аймақтық басқару – жалпы басқару саласы ретінде10 бет
Алматы облысының ауыл шаруашылық картасын құрастыру35 бет
Геоэкология және ландшафттық экология6 бет
Жапонияның сыртқы саясатындағы территориялық (РФ, ҚХР, Оңтүстік Кореямен) мәселелердің орны мен маңызы65 бет
Ландшафтты құрайтын морфологиялық табиғи территориялық комплекстер5 бет
Мониторингтің түрлері5 бет
ҚР әкімшілік-территориялық бөлінуі8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь