Негізгі абиотикалық факторлар және ағзалардың оларға бейімделуі

1. Негізгі абиотикалық факторлар және ағзалардың оларға бейімделуі.
2. Биосфера ғаламдық экожүйе.
3. Экологиялық жағдайлар мен дағдарыс
4. Ғаламдық проблемалар, мұхитты, атмосфераның, топырақтың ғаламдық ластануы.
1. Абиотикалық факторлар (гр. 'a' — теріс және bіotіkos — тірішілік, өмір) — бейорганикалық ортаның тірі организмдерге жасайтын тікелей немесе жанама әсерлерінің жиынтығы; сыртқы ортаның бейорганикалық, физикалық және химиялық жағдайлары.[1]
Ол ф и з и к а л ы қ абиотикалық фактор (температура, жарық, жел, ылғалдылық, атмосфераның қысымы, ағыстар, радиациялық деңгей, радиоактивті сәуле шығару т.б.), х и м и я л ы қ Абиотикалық фактор (атмосфера, су, қалдықтар, топырақ, шөгіндіқұрамы және олардағы қоспалар т.б.), к л и м а т т ы қ абиотикалық фактор (күн радиациясы, атмосфералық жауын-шашын, гидросфералық қысым т.б.) болып бөлінеді. Өсімдік пен жануарлардың ыстыққа, суыққа, ауа қысымына, су тереңдігіне, хим. құрамына қарай бейімделуі, кейбір жануарлардың қысқы, жазғы ұйқыға кетуі т.б. Абиотикалық факторға байланысты. Жер бетінің, ауаның, судың химиялық және физикалық құрамының өзгеруі тірі организмдерге де әсер етеді. Мысалы, 20 ғасырда Арал теңізінің тартылып, ауада тұз концентрациясының көбеюіне байланысты, миллиондаған тонна тұзды шаң тірі организмдерге үлкен әсерін тигізді.
Абиоталық факторды химиялық Абиоталық фактор|химиялық (атмосфераның, теңіздің, тұщы судың құрамы және тағы да басқалары) және физика Абиоталық фактор|физикалық (климат, орография) деп екіге бөледі. Абиоталық фактор биоталық жәнеантропогендік факторлармен қосылғанда экологиялық факторлар құрайды
Абиотикалық фактор- бұл өлі табиғат факторлары. Олар: климаттық (жарық, температура, ауа ылғалдылығы, жел, қар),эдафикалық(механикалық, химиялық құрамы, ауа өткізгіштік, ылғал сыйымдылығы, боялуы), орографиялық (бедер, экспозиция),химиялық (ауаның газдық құрамы, судың тұздық құрамы), физикалық(дыбыс, магнетизм, жылу өткізгіштік, радиоактивтілік, космостық жарық шығару) болып табылады.
Жарық
Өз уақытында француз астрономы Камиль Фламмарион (1842-1925): «Біз бұл нәрселер туралы ойламаймыз, бірақ біздің планетамыздағы жүрген, қозғалған, өмір сүргендердің бәрі Күннің балалары» деген. Шындығында да биосферадағы маңызды процесс - фотосинтез. Көзге көрінетін жарық организмде аралас іс -әрекет көрсетеді; қызыл сәуле- жылулық әрекет; көк және күлгін сәуле- жылдамдық және биохимиялық реакциялар бағытын өзгертеді.
Жарық негізінен өсімдіктердің өсуі мен амуының жылдамдығына, фотосинтез қарқындылығына, орта температурасы мен ылғалдылығының өзгеруіне, жануарлар белсенділігіне әсер етеді.
Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы»
Экология (оқулық) - Алматы, 2008
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі 
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
СӨЖ
Тақырыбы: Негізгі абиотикалық факторлар және ағзалардың оларға бейімделуі. ... ... ... ... жағдайлар мен экологиялық дағдарыс. Биосфераның ғаламдық, экологиялық ... ... ... ... ПД - 517 тобының
студенті Касенова А.Б.
Жоспар:
* Негізгі абиотикалық факторлар және ағзалардың оларға бейімделуі.
* ... ... ... ... ... мен дағдарыс
* Ғаламдық проблемалар, мұхитты, атмосфераның, топырақтың ғаламдық ...
* ... ... (гр. 'a' -- теріс және bіotіkos -- ... ... -- ... ортаның тірі организмдерге жасайтын тікелей немесе жанама әсерлерінің жиынтығы; сыртқы ортаның бейорганикалық, ... және ... ... ф и з и к а л ы қ ... фактор (температура, жарық, жел, ылғалдылық, атмосфераның қысымы, ағыстар, радиациялық деңгей, радиоактивті сәуле шығару т.б.), х и м и я л ы қ ... ... ... су, ... ... ... және ... қоспалар т.б.), к л и м а т т ы қ абиотикалық фактор (күн радиациясы, ... ... ... ... т.б.) болып бөлінеді. Өсімдік пен жануарлардың ыстыққа, суыққа, ауа ... су ... хим. ... ... ... кейбір жануарлардың қысқы, жазғы ұйқыға кетуі т.б. Абиотикалық ... ... Жер ... ... ... ... және ... құрамының өзгеруі тірі организмдерге де әсер етеді. Мысалы, 20 ғасырда Арал теңізінің ... ... тұз ... көбеюіне байланысты, миллиондаған тонна тұзды шаң тірі организмдерге үлкен әсерін ... ... ... Абиоталық фактор|химиялық (атмосфераның, теңіздің, тұщы судың құрамы және тағы да басқалары) және физика Абиоталық ... ... ... деп ... ... Абиоталық фактор биоталық жәнеантропогендік факторлармен қосылғанда экологиялық факторлар ... ... бұл өлі ... ... Олар: климаттық (жарық, температура, ауа ылғалдылығы, жел, қар),эдафикалық(механикалық, химиялық құрамы, ауа өткізгіштік, ылғал сыйымдылығы, боялуы), орографиялық (бедер, экспозиция),химиялық (ауаның газдық ... ... ... ... физикалық(дыбыс, магнетизм, жылу өткізгіштік, радиоактивтілік, космостық жарық шығару) болып ... ... ... ... ... ... (1842-1925): деген. Шындығында да биосферадағы маңызды процесс - ... ... ... ... организмде аралас іс -әрекет көрсетеді; қызыл сәуле- жылулық әрекет; көк және ... ... ... және ... ... ... ... негізінен өсімдіктердің өсуі мен амуының жылдамдығына, фотосинтез қарқындылығына, орта температурасы мен ылғалдылығының ... ... ... әсер ... ... орны жарықтың қарқындылығымен, сапасы мен мөлшерімен анықталатын жарық режимімен сипатталады.
Жарық қарқындылығы- ... ... ... ... Дж/м с; Дж/см с. Бұл фактор рельеф ерекшелігіне күшті әсер етеді. Ең қарқынды болып тура ... ... ... радиация жиынтығымен анықталады. Полюстен экваторға қарай жарық мөлшері артады. Жарық ... ... үшін ... ... мөлшерін, яғни альбедоны (А) ескеруіміз керек. Альбедо (латынның albus - ақ) түрлі беттердің шағылысу қабілетін сипатттайды. Ол ... ... %-пен ... және ... түсу ... шағылысу бетінің қасиетіне тәуелді. Түрлі заттардың альбедолары мысалы,
таза ақ қар - 85%
лас қар - 40-50%
қара шірікті жер -5-14%
құм - 35- ... ... ... ... - 10%
Экологиялық фактор ретінде - жарыққа байланысты өсімдіктер: гелиофиттер, сциофиттер, факультативті гелиофиттер болып бөлінеді.
1. Гелиофиттер немесе жарық сүйгіш ... күн ... ... түсетін, ашық жерлерде және орманда өте сирек кездесетін өсімдіктер. Мұндай өсімдіктің гүлдері күнбағыс, итошаған сияқты, күн көзіне ... ... ... ... ... ... сүйгіш өсімдіктер- күшті жарыққа төзімсіз келеді және ... ... ... ... ... ... шөптері, мүк, саумалдақ және т.б. жатады.
3. Факультативті гелиофиттер немесе көлеңкеге төзімді өсімдіктер. Бұлар ... ... ... ... ... ... жерге де оңай үйренеді. Орман өсімдіктерінің көпшілігі, орман шөптері, бұталар ... ... ... ... де ... ... орын алады. Әртүрлі жануарлар жарықтың әртүрлі спектр құрамына, қарқындылығына, оның әсер ету ... ... ... ... ... ... да жарыққа бейімделуіне байланысты жарық сүйгіш (фотофилді) және қараңғы сүйгіш (фотофобты) жануарлардеп екі топқа бөледі. Қараңғы сүйгіш жануарлар ... ... ... ашық күн ... көтере алмайды. Бұл топқа үлкен терендіктер мен үңгірлердің мекендеушілері, жануарлар мен өсімдіктердің ішкі паразиттері, жарғанаттар, дрозофилл шыбындары және көртышқандар т.б. ... ... - тірі ... бір-бірінің тіршілігіне және тіршілік ететін ортасына әсері. Олартүр іші және түр аралық болып бөлінеді. Түр іші факторларына - ... ... ... ... және т.б. ... Ал түр аралық факторларға популяциялық деңгейдегі әртүрлі теріс әсерлер (бәсекелестік, аменсализм) және оң әсерлер (комменсализм, мутуализм, симбиоз) ... ... ... ... ... екі ... да жататын әсерлер (жыртқыштық, паразитизм) болуы мүмкін. Бүл ... ... ... ... ... ... және микроорганизмдер тарапынан болуы мүмкін. Тірі организмдер қорек (өсімдіктер - фитофаг-жануарлар үшін, жануарлар - ... ... ... ету ... ... үшін - ... ... өсімдіктер эпифиттер үшін) рөлін атқара отырып, көбеюге (өсімдіктер тозаңдатқыштары) немесе бір-біріне химиялық, физикалық және басқадай да ... ... ... ... факторлар тікелей - бір организмдердің екінші бір ... ... ... (кейбір өсімдіктердегі паразитті шырмауықтар) және жанама (қоршаған өлі табиғаттың ... ... ... бөлінеді. Мысалы, шыршаның қалың бұтақтары топыраққа көлеңке түсіріп, төмендегі есімдіктерге жарықты аз ... ... ... ... ... әсер ... ... өсімдіктердің зат алмасуы нәтижесінде ортаға химиялық заттар (фитонцидтер, гликозидтер, эфир майлары) белуі ... әсер ... Мүны ... деп ... ... ... арқылы топыраққа токсиндер бөліп, мәдени өсімдіктердің тұқымының өнуін нашарлатады немесе арам шептердің мәдени ... ... ... жасауы).
Антропогендік (антропикалық) факторлар - адамның қатысуымен қоршаған ортаға, организмдердің тіршілігіне немесе өсімдіктер мен жануарларға тікелей әсер ету. ... ... жыл ... ... күшейіп келеді. Соңғы кездері антропогендік факторлардың әсерінен биосферада күрделі экологиялық проблемалар пайда болды (биоәртүрліліктің азаюы, парникті эффект, қышқыл жаңбырлар, орманды ... ... ... ... ... улы ... ... т.б.).
Адам қоғамының қоршаған ортаға тигізетін әсері мол: қоршаған ортаның (атмосфераның) құрамы мен ... ... ... мен ... ... қатар топырақты жай ғана емес радиоактивті заттармен ластау ... ... мен ... ... өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің биологиялық алуантүрлілігінің азаюы мен жойылып кетуіне әкелуде.
Кейбір мәліметтер бойынша, жыл сайын 15 мың баррель ... ... ... мен ... ... жүздеген жануарлар түрлеріне жоғалып кетудің қаупі төніп түр. Ылғалды тропикалық ормандардың ... ... 17 млн ... ... ... ... ... әсерінен жылына 6 млн гектар жер шөлейттенуде. Жыл ... 26 млрд ... ... ... беті ... ұшырап, қышқыл жаңбырлар әсерінен 31 млн гектар жердің ормандарына зиян келіп, ... ... ... ... ... заттар өндірілуде, 25-30 мың өсімдіктер түрі жоғалып кетудің алдында және бұл процестер ... адам ... күрт ... ... қатар жүріп келеді.
Адамзат тарихында аң аулау, ауыл шаруашылығы, транспорт пен өнеркәсіпті дамыту қоршаған ортаны қатты өзгеріске ұшыратуда. Жер бетіндегі ... ... ... антропогендік әсер күннен-күнге күшеюде. Қазіргі таңда Жер бетіндегі бүкіл тіршілік - ... ... ... ... ... ... ... факторлар организмге ағаштарды кесу, аң аулау және жанама әсер ету (ортаның ластануы, өзендерге су қоймаларын салу) болып бөлінеді. Антропогендік факторларға ... ... ... ... ... ... және т.б.) да ... Жалпыға белгілі факторлар классификациясынан (абиотикалық, биотикалық, антропогендік) басқа экологиялық факторлардың басқа да ... ... ... әр ... ... факторлар
Абиотикалық
Биотикалық
Жарық, температура, ылғал, жел, қысым, күннің ұзақтығы т.б.
Топырақтың механикалық құрамы, ылғал сыйымдылығы, өткізгіштігі
Судағы немесе топырақтағы қоректік элементтер, газдың ... ... ... ... ... ... әсері
Жануарлардың биоценоздың басқа мүшелеріне әсері
Адам әрекеті нәтижесінде пайда болатын ... ... ету ... бойынша
Қайталануы бойынша
Кезегі бойынша
Эволюциялық
Тарихи
Ретті
Ретсіз
Алғашқы
Соңғы
Шығу тегі бойынша
Пайда болу ортасы бойынша
Космостық
Абиотикалық
Биогенді
Биотикалық
Табиғи-антропогендік
Антропогендік ... ... ... ... және қорлары деп бөлуге болады.
Қорлар - организмнің энергия алуы немесе тіршілігі үшін қажетті заттарды алатын табиғаттың бар байлығы (қоректік және ... ... - ... пен ... ... ... әр ... әсер ететін абиотикалық факторлар. Барлық ортаның жағдайларын анықтайтын негізгі факторлар - температура, ылғал, және жарық.
* Биосфера - ғаламдық экожүйе ... ... ... ... 1875 ж. австрия геологы-ғалымы Эдуард Зюсс енгізген.
В. И. Вернадский (1863-1945) бұл терминді пайдаланды және биосфера туралы ілімді жасады.
Егер түсінігімен, Зюсс ... жер ... 3 ... ... ... газ ... тірі ... байланыстырылса, ал В. И. Вернадский бойынша ең басты роль тірі ағзаларды геохимиялық ... ... ... ... ... өзгертуші іс-әрекеті кіреді, қазіргі уақытта ғана емес, сонымен бірге, өткендегі де іс-әрекет ... ... бар ... ... биосфераның бөлімін қазіргі заманға биосфера немесе необиосфера деп атайды, ал көне биосфераға палеобиосфера немесе өткен биосфера ... ... ... ... ... шекарасы атмосферадағы, шамамен азон экранына дейін (полюстерде 8-10 км., экваторда 17-18 км., басқа жер беттерінде 20-25 км.). ... ... ... ... ... ... (11022 м.) ең ... тұңғиығын да тіршілік алып жатыр. Литосферадағы тіршілік бірнеше метрге дейін топырақ қабатын алып ... ... ... ... ... ... ал су астындағы палеобиосфераға тау шөгінді жыныстары да жатады, В. И. Вернадский бойынша барлығы тірі ағзалардың үндеуінен ... ... ... В. И. ... ... Ол бұл ... масса, энергия және химиялық құрам арқылы көрінетін барлық тірі ағзалардың ... деп ... ... өлі ... ... ... ... минералдар жатады). Табиғатта сонымен бірге, заттар кең таралған.
-биосфераның негізі, бірақ аз ғана ... ... Тірі ... ең ... орта ... іс әрекетіне байланысты, негізгі ерекшеліктеріне келесілер жатады:
1.Барлық еркін кеңістікті тез ... ... ... ... ... В. И. ... келесідей қортындыға келді, яғни белгілі геологиялық кезеңдер үшін тірі заттардың саны ... ... ... кезіндегі тұрақтылық және өлгеннен кейін тез арада ыдырау.
4.Әртүрлі ... ... ... қабілеттілігі (адаптация).
5.Реакция жүруінің ең жоғарғы жылдамдығы.
6.Тірі заттардың жаңаруының жоғарғы жылдамдығы.
Орташа жанару биосфера үшін-8 ... ... ... ... ... ... орта ... қызметтері:
1) Энергетикалық: екі биогеохимиялық принциптен тұрады.
1-принцип: биосферада ... ... ... көп ... жұмсау.
2-принцип: өз тіршілігінде геохимиялық энергияны көбейте алатын ағзалар эволюция процесінде тіршілігін сақтап қалады.
2) Газдық: белгілі мекен ету ортаның ауа құрамын ... ... мен ... ... ... Тотығу-тотықсыздану функциясы: тірі заттардың ықпалынан ортаны О2байытуға байланысты тотығу процесі, сондай-ақ, О2 жетіспеген кезде органикалық заттардың ыдырауына байланысты ... ... ... ... ... ... ... өз денесінде ағзаның шоғырландыру қабілеттілігі.
5) Деструктивтік-органикалық заттар қалдығы мен ... ... және ... ... әрекетінің өнімдерімен құлдырату немесе бұзылуы (деструкторларға-саңырауқұлақтар мен бактериялар жатады).
6) Транспорттық - ... ... ... ... ... заттар мен энергияның тасымалдануы.
7) Ортаөзгерткіштік- бұл функция шамалы мөлшерде интрегративтік функция болып табылады.
8) Информациялық.
Биосфераның негізгі ... ... ... жүйе. Биосфераның орталық буыны тірі ағзалар (тірі заттар) болып табылады. (антропоцентризм)
2) Биосфера-ашық жүйе. ... өмір ... ... ... ... ... емес. Биосфера әрқашан күн сәулесі түседі.
3) Биосфера-өзін-өзі реттелуші жүйе. Бұл жүйеге ұйымдастық гомеостаз тән.
4) Биосфера-көп түрлілікпен сипатталатын ... ... ... ... және биосфераның тұрақтылығын негізгі шарты.
5) Биосфераның маңызды қасиеті - заттар айналымын қамтамасыз ететін механизмдердің болуы және ... ... жеке ... элементтердің және олардың қосылыстарының таусылмастығы.
Зат айналымы және олардың адаммен ... ... 2 ... бөлінеді:
1.Үлкен немесе геологиялық (құрлық пен мұхит арасында).
2.Кіші немесе биологиялық (экожүйе ішінде).
Кіші зат айналым геологиялық зат айналымның бір элементі ... ... ... ... ... ... күнделікті өмірде біз және терминдерін жиі ... ... мәні ... ... ... - жүйесіндегі тепе-теңдіктің бұзылуынан туатын ... ... ... ... (планетаның бүкіл биосферасына әсерін тигізеді), аймақтық (нақтылы аймақ) және ... ... ... ... ... ^ ... дағдарыс - (гректің krisis - ... ... ... ... құбылыстардың әсерінен (су тасқыны, вулкандардың атқылауы, қуаңшылық, өрт, күннің күрт ... жер ... және т.б.) ... ... ... ... (қоршаған ортаның ластануы, табиғи экожүйелердің бұзылуы, ормандардың кесілуі және т.б.) экологиялық тепе теңдіктің бұзылуы нәтижесінде экожүйелерде (мысалы, биосферада) туатын ... ... ... ... ... шаруашылық іс-әрекеті болғанда, ол антропогендік экологиялық дағдарыс деп аталады.Адамзат тарихында 3 ... ... ... ... антропогендік экологиялық дағдарыс (консументтер дағдарысы) - ірі жануарларды жаппай құртумен байланысты. Ғалымдардың есептеуінше, бұл дағдарыс 10-15 мың жыл ... ... ... геологы Пол Мартиннің ойынша түйе мен жылқылардың кейбір түрлері, мамонттар және мастодон сияқты Солтүстік Америка және Евразияда мұзды кезеңнің ірі ... ... ... ғалымдар ойлағандай қолайсыз климаттық жағдайдың әсерінің нәтижесінде жойылған жоқ, сол кезде түйрейтін қаруларды ... мұз ... ... ... ... Бүл пікірді геофизик М.Н.Буденко да қолдайды.Екінші антропогендік ... ... ... - 150-350 жыл ... және ... ... минералды қорларын пайдалануды және ғылыми техникалық революцияны тудырған қоғамдық өндіріс күшінің жедел күрт ... ... ... (қазіргі) антропогендік экологиялық дағдарыс-қоршаған ортаның күшті ластануының өте жоғары деңгейіне байланысты. ... ... ... ... ... үлгермейді немесе қоршаған ортаға шығарылып тасталған синтетикалық заттардың табиғи емес сипатына байланысты бүл ... ... ... ... бұл ... көбіне "редуценттер дағдарысы" деп атайды.Қазіргі экологиялық дағдарыс биосфераның ... ... ... ... ... келу қабілеттілігімен өркениет тарихындағы орын алған жыртқыштық қатынас арасындағы ... ... ... Егер биосфераның табиғи биогеохимиялық циклінің өздігінен қалпына келу ... ... ... ... ... ... онда техногендік процестер бірнеше есе жоғары болады.Жалпы экологиялық дағдарысқа байланысты мәселелер алғаш рет 1972 жылы Стокгольмде қоршаған ортаның ... ... ... ... ... Айта ... жай, сол жылы ... дамуының зардаптарын модельдеуі жөнінде деген алғашқы кітап шықты ... ... ... ... ... дағдарыс - қоғам мен табиғат арасындағы ... ... күрт ... Қоршаған ортаны қорғау және дамыту жөніндегі халықаралық конференциялар (Стокгольм, 1972, ... 1992) ... ... ... заманның ғалами мәселелерінің бірі деп ресми түрде ... ... ... 20 ғасырдың 2-жартысынан бастап күшейе түскен шектен тыс антропогендік ... ... ... ... ... ... (ғылыми-технология революцияның болжап білуге болмайтын зардаптары, энергияны тұтынудың көбейе түсуі, қазба отынды жағу,демографиялық дүмпу, қарулы қақтығыстар) пайда болды.
Экологиялық дағдарыстан ... ... ... білу ... дағдарыс адамның белсенді әрекетінен болатын қайтымды күй, апат - ... ... адам ... түрде енжар, зардап шегуші тарап (мысалы, ұзаққа созылған қуаңшылық, ... ... ... ... ... ... ... әсіресе өндірістің әсері нәтижесінде түрлі нысандарда көрініс табады. Олар: контоматация (ортаның инерттіматериалдарға ... ... (хим. ... ... ... ... ластану, ұзақ жасайтын радионуклидтермен ластану), электро-магниттік детериорация, деструкция (табиғи құрылымдардың бұзылуы), ... ... ... бұзылуы), т.б. Бұл нысандар көбінесе кешенді түрде әрекет етіп, табиғи үдерістерді ... ... ... сөйтіп, сайып келгенде, биосфераның түгел азып, өркениеттің опат болуына апарып соқтырады. Қазіргі жағдайда ғалами қауіпті үш үрдіс байқалып отыр. Олар: ... ... ... ... ... "парникті әсердің" күшеюі және климаттың жыли бастауы, мұның өзі мұздың еріп, мұхит деңгейінің ... ... ... ... ... ... жер ... ғарыштық аппараттардың қалдықтарымен ластануы. Бұдан басқа қосалқы ғалами ауқымдағы төрт ... те ... ... ... ... ... қабыршағымен ластануы, мұның өзі гидросфера мен атмосфера арасындағы энергия алмасу мен масса ... ... ... ... мен ... дүниесінің түрлік құрамының және олардың зәузаттық қорының қысқаруы; Жер бетіндегі тіршілікті Күннің қатал ультракүлгін сәулесінен қорғайтын озон қабаттың қысқаруы; оттектің ... ... ... ... кесу ... ... елдерде) салдарынан да, қышқыл қалдықтарынан зақымдануы салдарынан да оның азып-тозуы. ... ... ... ... ... ... ... жетті (Арал өңірі, Семей полигоны аймағы, Чернобыль, Гималай аймағы, Амазония, көптеген индустриялық агломерациялар). Қазіргі кезде Экологиялық дағдарыстың жай-күйі ұғынылды, тиісті ... ... ... ... ... ... ... органдар - министрліктер дәрежесіндегі органдар құрылды. Тиімді экология ... ... ... ... ... ... шиеленістіретін бірқатар әрекеттерге жол бермеу (қазба отынды тұтыну көлемін қысқарту, энергияның экология қауіпсіз ... ... ... озон қабатын бұзатын заттардың шығарылуын қысқарту, кит тәрізді жануарлар мен басқа да ... ... ... ... ... салу, т.б.) жөніндегі халықаралық уағдаластыққа қол жеткізілді. Табиғатты қорғау жолындағы, ... ... ... ... ... ... кең ... сипат алды. Экологиялық дағдарысты еңсеру шараларының жүйесіне елеулі нышан ретінде халыққа экология тәрбие беру енгізілді.
* ... ... - ... ... ... табиғи, табиғи-антропогендік немесе таза антропогендік құбылыстар. Осы құбылыстардың даму процесі жаһандану деп аталады. Қазіргі танда ... ... ... ғаламдық проблемалар бар:
* Ресурстар проблемасы;
* Азық-түлік немесе ашаршылық проблемасы;
* Энергетикалық проблема;
* Демографиялық ... ... ... ... ... елдерінің артта қалуын жою;
* Қауіпті ауруларды жою;
* Әлемдік мұхит пен ... ... ... және ... күрес;
* Наркобизнеспен күрес.
Ғаламдық проблемаларды ерекше білім саласы - глобалистика зерттейді. Аталған ғаламдық проблемалар өзара тығыз байланысты және барлығы іс ... ... ... ... даму ... қамтылады. Әрбір ғаламдық проблеманы міндетті түрде шешу қажет, ... оның ... ... - ... жойылуына дейін апарып соғады. Ғаламдық проблемаларды шешу үшін ғаламдық, аймақтық, ұлттық бағдарламалар жасалады, бірақ оларға келісушілік және үйлестірушілік ... ... ... ... жұмсалатын шығындардың жартысына жуығын экологиялық проблемаларды шешу шығындары құрайды. Өйткені ... ... ... ... ... проблемаларды ең артықтау проблема деп санайды.
Ғаламдық экологиялық проблемалар - ғаламдық, аймақтық және ұлттық ... ... ... ... кешені. Зор геосаяси проблеманың экологиялық қауіптілігінің мынадай көріністері бар: табиғи экожүйенің бүлінуі, озон қабатының жұқаруы, атмосфераның, ... ... ... ... ... ... және т.б. Олар тек қана барлық елдердің қатысуымен, БҰҰ-ның басқаруымен шешілуі мүмкін. Экологиялық проблемалардың ғаламдығы оны шешу үшін барлық ... ... ... ... ... ... ... барлық түрлерін азайтпай экологиялық дағдарыстан айырылу мүмкін еместігі; биосфераның жалпыға ортақ ластануына қарай ядролық соғыс ғана емес, тіпті жай ... ... ... ... ... ... ... қайта құру, өмір негізі болатын табиғатпен өзара іс-әрекеттің жаңа сапалы әдістері мен құралдарын жасау; қоршаған ортаны қорғау проблемасы бойынша БҰҰ ... ... ... ... және ... төтенше өкілеттік беру.
Әлемдік мұхит проблемалары.
Жер бетінің 2/3 бөлігін алып жатқан Әлемдік мұхит - ... ... 1,4-1021 ... ... үлкен резервуар. Мұхит суы планетадағы су қорының 97%-ын құрайды. Сондай-ақ ... ... ... ... тағам ретінде пайдаланатын барлық жануарлар белоктарының 1/6 бөлігімен қамтамасыз етеді. Жер ... ... ... ... роль мұхитқа, оның ішінде мұхиттың жағалаудағы аймақтарына жатады. Өйткені планета атмосферасына түсетін оттегінің 70% планктондарда ... ... ... ... ... ... биосферадағы тепе-теңдікті сақтауда үлкен роль атқаратын болғандықтан, оны қорғау халықаралық экологиялық өзекті мәселелердің бірі.
Әлемдік мұхиттың ... және улы ... ... және ... ... ... заттармен ластануы үлкен алаңдатушылық тудырып отыр. Ластанудың масштабын мына мәліметтерден көруге ... ... ... жыл ... 320 млн ... ... 6,5 млн ... фосфор, 2,3 млн тонна қорғасын бөлінуде. 1995 жылы тек Қара теңіз бен Азов теңіздерінің ... ғана 7,7 ... лас ... және ... ағын ... төгілген. Әсіресе Персия және Аден шығанақтарының сулары және Балтық теңізі мен Солтүстік теңіздің ... да ... ... ... ... кеңес, ағылшын және американдық команда басқармалары қолға түскен және өздерінің улы заттары бар (иприт, фосген) 300 мың тонна оқ-дәрілері суға ... Суға ... ... ... ... ... нормалары сақталмай жасалды. Судың әсерінен қазіргі кезде химиялық оқ - д ә р і л е р д ің ... ... ... ал ... арты жақсылық қа апармайтыны белгілі.
Мұхитты қатты ластаушылардың бірі ... жоне ... ... Әлемдік мұхитқа жыл сайын орта есеппен 13-14 млн тонна мұнай өнімдері төгілуде. Мұнаймен ластанудың екі ... ... бар: ... су ... теңіз фаунасы мен флорасына қажетті оттегіні жібермейтін пленка түзіледі; екіншіден, мұнайдың өзі жартылай ... ұзақ ... ... улы зат ... ... Судың құрамында мұнайдың мөлшері 10- 15 мг/кг жағдайда планктон мен майда шабақтар ... ... ... ... апатқа ұшырауы кезінде мұнай өнімдерінің суға төгілуін нағыз экологиялық катастрофа деп айтуға болады.
Әсіресе радиоактивті қалдықтарды (РАҚ) көму кезіндегі радиоактивті ... өте ... ... ... ... ... қоқыстардан арылудың жолы РАҚ-ды мұхиттар мен теңіздерде көму болды. Әдетте бұлар 200 литрлік бөшкелерге салынып, үстіне бетон ... ... ... ... ... қалдықтар болды. Алғашқы РАҚ-ды АҚШ Калифорния қаласынан 80 км қашықтықта көмді. 1983 жылға дейін ... ашық ... ... 12 ел ... ... ... ... суына 1949- 1970 жылдары арасында РАҚсалынған 560 261 контейнер көмілген.
Соңғы ... ... ... ... ... ... ... қабылданды. 1972 жылы Лондонда жоғары және орташа деңгейдегі ... ... ... ... ... ... Конвенцияға қол қойылды. Орташа және төмен деңгейдегі радиоактивті ... көму тек ... ... ... ... 70-ші ... ... бері 10 теңізді бірге игеретін әлемнің 120 мемлекетін біріктіретін БҰҰ-ның экологиялық бағдарламасы жұмыс жасап келеді. Аймақтық көпжақты: Солтүстік-Шығыс ... ... ... ... ... ... 1992 ж.); Қара ... ластану дан қорғау бойынша Конвенция (Бухарест, 1992 ж.) және бірқатар басқа да ... ... ... ... - ... ... қоспасынан, су буларынан және шаңнан тұратын, планетаның газ тәрізді қабығы. Жердің ... зат ... ... ... ... асады. Жер космостық шаң мен метеориттік материалды алып, ең ... ... ... пен ... ... ... бірнеше қабаттардан тұрады.
Атмосфераның негізгі құрамына азот, оттек, аргон және көмір қышқыл газы жатады.
Атмосфералық ауаның ластануы табиғи және ... ... ... ... ... ... шаңдар вулкандардың атқылауы, теңіз суларының булануы, тау жыныстарының шайылуы, топырақтың ... ... дала ... т. ... ... ... ... орындар және транспорттар, ауыл шаруашылық, құрылыс және тұрмыс обьектілері.
Антропогендік ластану барлық ... ... 5% ... ... ... ... ... құрамы күрделі, улы, әрі қауіпті.
Атмосферадағы ластаушы көздердің әчері 3 км қашықтыққа жетеді. Ауаның жылдамдығына ... ... ... ... 1 км, ... ... ... құрап 300-500 м дейін көтеріліп, осыдан шаң біртіндеп қайтадан жерге қонады. Есептеулер бойынша, жыл сайын Париж бен Чикагода әрбір кв. км. 260 т, ... - 300 т, ... - 390 т, ... - 125 т шаң қонады.
Бүкіл әлемдік денсаулық сақтау ұйымының мәліметі ... ... ... 20% ... ... аллергиялық аурулармен ауырады екен. Ауадағы шаң концентрациясының жоғары болуы да - өкпе ауруларының бір себебі.
Ауа ... ... ... күкірт оксидтері, күкірт сутек, көміртегі оксидтері, азот оксидтері және күл мен ... ... ... ... ... ... атмосфераға жыл сайын құм, шақ, тұздар 140 млн тоннаны құрайды. Ауыр ... ... ... ... ал ... ... Белорусия, Литва, басқа елдерге тарайды.
Екібастұз көмір бассейінен атмосфераға 150 млн тонна шаң, күл, қоқыс Монғолияға, Сібірге, Орта Азияға ... ... ... болмағандықтан, Атмосферадағы ауаны қорғау глобальдық мағынаға ие болады.
Қазақстанда 1951ж. бастап ШПК(ПДК) нормативтері енгізілген, зиянды шығарылымдар 446 химиялық заттар мен 33 ... ... ... ... туралы заң 1981ж. қабылданған.
Аймақтық экологиялық проблемалар
--------------------------------------------------------------------------------
Ормандардың азаюы.
Жаңбырлы тропикалық ормандар оттегінің басты көзі және оттегі тепе-теңдігін сақтауда үлкен роль ... ... ... ... деп те ... ... 50 ... адамның қатысуымен Жер бетіндегі ормандардың 2/3 бөлігі, ал ... 100 ... Жер ... ... ... 40% ... Жыл ... дүние жүзінде 15-20 млн гектар (Финляндия аумағындай) Спопикалы қ ормандар жойылуда. Соңғы 10 жыл ... ... ... қарқыны 90%-ға өсіп, жылына 1,8%-ды құрайды. Ең көп шығынға ұшыр ап ... ... ... ... , ... ... ... жатады. Егер тропикалық ормандар осындай қарқынмен жойыла берсе 30-40 ... соң Жер ... ... ормандар қалмайды. Тропикалық ормандар аумағының азаюы әсерінен ... ... ... XX ... ... ... жыл сайын 10-12 млрд тоннаға азайып, ал көмір қышқыл газының мөлшері ... ... ... ... ... ... бұзылу қаупі бар.
Ормандардың жойылуының басты себептері: орман алқаптарының ауыл ... ... ... үшін ... ағаш ... ... ... ормандарды өнеркәсіп қажеттігі үшін қырқу және дамудың үлкен масштабты жобаларының іске асуы.
Халықтың тропикалық аймақтарға көшуін мысалы, Бразилияда (Амазонияны ... ... іске ... ... ауыл ... үшін жаңа ... ... мақсатында кейде үкімет деңгейінде қолдайды. Латын Америкасы мен ... ... ... ... ... үшін мал ... ... саясаты тропикалық ормандарға үлкен зиянын тигізді. Дамушы елдердегі кедей халық санының өсуі энергетикалық кризиспен бірге ормандардың жойылуының тағы бір ... ... ... мәліметтері бойынша, Азия, Африка және Латын Америкасы елдеріндегі ауыл тұрғындарының шамамен 90%, қала ... 30% ... ағаш ... ... ... ... ... жұмыстары әдетте қырқылған ағаш орнына ағаш егілмей, экологиялық ... ... ... ... ... ... (1992 ж.) соң ... елдер орман ресурстарын сақтау проблемасы бойынша халықаралық келісімге дайын екендіктерін ... 1993 жылы ... ... ... ... ... барлық климаттық аймақтарында орман шаруашылығының дамуын қамтамасыз ететін бағдарламалар жасау және оны бақылау туралы халықаралық комитет құру ... ... ... ... 3,2% ғана орманды алқап. Мамандардың пікірінше, еліміз орман қорғау ісі бойынша әлемдік тәжірибеден көп артта қалып қойған. Осы ... ... ... ... ... ... жоқ . ... кездері ағашты заңсыз кесу әрекеті белен алды. Әсіресе еліміздің орман қорының 40%-ын құрайтын сексеуілді отау күшейіп ... Ал ... ... да ... нашар, ылғалы аз, топырағы құнарсыз, құмды аймақтарда ... ... ... Айта ... 1992 жылы ... ... отырғызу ісі 80,7 мың гектар болса, он жылдан сон 2002 жылы бұл ... 8,9 мың ... ... ... ... көптеген ғалымдар соңғы кездегі атмосферада көмір қышқыл газы мөлшерінің көбеюіне байланысты температураның көтерілуімен байланыстырады. Осыдан бірін-бірі тудыратын проблемалардың ... ... қиын ... ... көп ... (энергетикалық проблемаларды шешу) - парникті эффект -- су тапшылығы -- азық-түліктің жетіспеуі (өнімнің болмауы). Соңғы 100 ... ... ... 0,6°С-қа көтерілді. Әсіресе 1995-1998 жылдары температура қатты көтерілді. Көмір қышқыл ... ... және ... да газдар жылу сәулелерін сіңіріп парникті эффектіні (жылу ... ... Одан да ... ... - ... және ... ... су шығынының артуы. Осының әсерінен Үндістан, Қытай, АҚШ-тың кейбір аудандарында жер асты суларының ... ... ... Кейбір жерлерде суғару жұмыстары үшін жаңбыр суын емес, тереңде орналасқан қазба суларын пайдалануға ... ұлы ... бірі ... ... Сары теңізге тек ылғалды жылдары ғана жетеді- АҚШ-тағы ірі Колорадо өзені де ... ... ... құя ... ... мен Сырдария өзендері де бұрынғыдай Арал теңізіне жете бермейді. Судың ... ... ... ... ахуалды нашарлатып азық-түлік тапшылығына алып келуде.
Топырақтың ластануы ... ... -- ... ... оған тән емес физикалық, химиялық немесе биологиялық ... ... ... және енуі ... аталған агенттердің концентрациясының қаралған мезгілде табиғи орташа жылдықдеңгейінен асып ... ... ... ... ... ... ... радиоактивтік, микробтық және тағы басқа түрлері сараланады Топырақтың ластануы топырақ түзілу процесінің барысын өзгертеді (кейде оны тежейді), түсімді ... ... ... ластағыштардың (мысалы, ауыр металдардың) қорлануына себеп болады. Бұл ... адам ... ... ... ... түрде түседі (өсімдіктекті немесе жануартекті азықтар арқылы). Топырақтың ластануытопырақтың ауру тудыратын және де басқа жағымсыз микроорганизмдерден өзін-өзі тазалауын ... ... ... ... бәрі ауру қауіптілігін және микробиологиялық ластануды туғызады. Мысалы, ластанбаған топырақта дизентерия, сүзек және қылау қоздырғыштары 2 -- 3 ... ... ... ... ... топырақтың өзін-өзі тазалай алмайтын кезінде дизентерия қоздырғыштары ... ай, ... пен ... ... бір ... жылға дейін сақталады. Топырақтыңластануы кейде әр дәуір аумаққа жайылады.
Топырақтың химиялық ластануы -- ... тірі ... ... ... химиялық заттектердің жиналуы. Топырақтың химиялық ластануының көздеріне ... ... ... ... ... ауыл ... қолданылатын шөп жойғылар мен минерал тыңайтқыштар жатады. Өнеркәсіптік кәсіп орындардың құбырлары арқылы атмосфераға шығарылатын ... жел ... 50 км ... таралады. Бірақ ластағыштардың негізгі массасы 8 -- 10 км жердегі топыраққа түседі. Мұнай-химиялық завод кешендерінің төңірегіндегі аумақтар қатты ... Көп ... бұл ... ауыл ... ... бақ ... ... жарамайды. 3 км-ге дейінгі қашықтыққа Топырақтың химиялық ластануы мұнай-химия кәсіп орындарының тұған-тұндырғыштары маңында көмірсутек бұларының тұнуынан болады. Түсті ... ... алу және ... процестерінен де топырақ көп ластанады. Ауыр металдардан топырақтың химиялық ластануының зардабы ... ... ... Соңғы кездері мұнайға байланысты ластану жиі кездеседі. Мұнаймен ластанған топыраққа лады. Мұнайдан топырақтың химиялық ластануының ... ... ... ... мен ... ... ... тыңайтқыш енгізу керек. Үлкен мөлшердегі және ұзак ... ... ... ... ... ... -- топырақ асфальтқа ұқсас массаға айналады. Бұл кезде едәуір ластанған қабаттарды алып тастауға тұра келеді.
Ластаушы - ... ... әсер ету ... ... ... жоғары субьектілер (физикалық агент, химиялық зат, биологиялық түр). Ластану кез-келген ... ... ... ... ең таза ... те ... болуы мүмкін, яғни, ластаушы дегеніміз табиғаттың өз ... ... алып ... ... ... шығу тегі бойынша ластану табиғи және антропогенді (адамның қатысуымен) болып келеді. Табиғи ластану - табиғи, әдетте үлкен апаттар, зілзалалар ... ... жер ... ... ... болады.Өкінішке орай, өнеркәсіптің дамуына байланысты қоршаған ортаның ластануы антропогендік ластану болып отыр. Оларды өз кезеғінде ... және ... деп ... ... ... ... ... аймақтарында немесе қала төңірегінде болуы мүмкін. Ғаламдық ластану үлкен ... ... ... ... ... әсер етеді. Антропогендік ластану адам қатысуымен, олардын тікелей немесе жанама әсер етуінен пайда болады.
Атмосфералық ауаны ластаушылар - ... ... ... және ... болып бөлінеді.
Механикалық ластаушылар - шаң, қоқыс. Олар органикалық отынды жақ қанда және құрылыс материалдарын дайындау процестері кезінде ... ... ... ластану кезіндегі ең қауіптісі диаметрі 0,005 мм-ге ... ... ... ... ... шаң ... ... өкпе құрт ауруы (туберкулез), кеңірдектің аллергиялық аурулары және т.б. ... ... ... ... ... ... ... жұмысын нашарлатады, мұрыннан қан кетеді.
Американдық ғалымдар халқының саны 1 млн-нан асатын қалалардағы тұрғындарда ... ... мен ... алу ... қатерлі ісік (рак) ауруының жиілігі арасында тікелей байланыс бар екенін анықтады. Көз ауруы, созылмалы коньюнктивит көбіне ауаның ластануымен ... ... ақ ... ауадағы шаң Жер бетіне түсетін ультракүлгін сәулелердін мөлшерін де азайтады.
Жасыл өсімдіктер ауадағы шаңды тазартып басқа ... ... ... ... шыршалы ағаштар ауадан 1 гектардан 32 тонна, қарағайлар 36,4 т, ... - 68 т шаң ... ... - ... ... нормадан жоғары немесе басқа жақтан енген заттар. Ауаның мейлінше ластануы өнеркәсіп қажеттілігі үшін ... ... ... ... ... ... кезінде, тұрмыстық және өндірістік қалдықтарды жағу, қайта өңдеу кезінде ... ... ... улы ... көміртегі қосылыстары (көмір қышқыл газы, көміртегі тотығы, альдегидтер, қышқылдар), күкірт қосылыстары (күкіртті ангидрид, күкірт қышқылы), азот ... (NO және N02) ... ... газдар үшін механикалық бөгет және атмосфераның химиялық ластануына қорғаныш бола алады. Күкірт оксидін ... ... ... терек, жөке, қайың ағаштарын жатқызуға болады. Фенолдарды мамыргүл, аюбадам жақсы ... ... ... ... ... өртемей, жерге көміп тастаған дұрыс.Орман экожүйелері ядролық жарылыстардың зардаптарын төмендетуде үлкен роль атқарады. Ағаштардың ... мен ... ... ... 50% ... ... ... жоқ жерде радиоактивті тұнбалардың белсенділігі 32 есе жоғары болады.Қоршаған орта өндірістік қалдықтар мен автокөлік ... ... ауыл ... ... ... төмендеп, сол арқылы адамдардың денсаулығы зардап шегеді. Әсіресе минералды ... мен ... ... ... ... арқылы адам организміне нитрат ретінде түседі. Мерзімінен ерте піскен көкөністерде (қарбыз, Қауын, картоп, пияз, сәбіз және т.б. ... көп ... ... ... айларында піскен көкөністерде көбіне зиянды заттардың шекті мөлшері 2-3 есеге артып түседі. Сондықтан ерте піскен ... ... сақ ... ... ... - Бұл ... техногендік себептерден түсетін энергияның артық көздері. Мысалы, жылу (атмосфераға қызған газдардың бөлінуі); жарық (жасанды жарықтың әсерінен табиғи жарықтың нашарлауы); шуыл ... ... ... ... ... (электр желісі, радио, теледидар); радиоактивті (атмосфера радиоактивті заттардың бөлінуі); озон ... ... ... ... үшін ... ... бірі физикалық табиғаты әртүрлі дыбыс тербелісінен пайда болатын шуыл. Әдетте төменгі жиіліктегі автокөліктердің шуылы ... ... ... қарағанда алысқа тарайды. Зерттеулер көрсеткендей, тіпті қысқ а уақытты шуыл организмнің барлық жүйелеріне (әсіресе жүреқ- қан және ... ... ... әсер етеді. Адам 30-40 дБ шуылда өзін қолайлы сезінгенімен, 120 дБ-ден жоғары шуыл орғанизмге үлкен ауыртпалық түсіреді.Өсімдіктер шуылдан қорғауда да ... роль ... Үй ... ... ... өсіп ... жүзім өсімдігі пәтердегі шуылды екі еседей төмендетеді. Өсімдіктердің шуылдан ... ... ... ... ... қалың болуына, құрамына, биіктігіне байланысты. Шуылдан арнайы (бетонды, металл, әйнекті ағашты) қондырғылар жақсы қорғайды.
Биологиялық ластаушылар - ... ... ... ... ... ... ... аспаған организмдер түрлері. Микрорганизмдермен ластануды бактериологиялық ластану деп атайды. Әсіресе ... ... ... ... лабораторияларында жасалатын арнайы немесе кездейсоқ ауру тудырғыш микроорганизмдердің штаммдарымен атмосферанын ластануы өте қауіпті.Экожүйедегі өсімдіктер бөтен түрлермен өздері бөліп ... ... деп ... ... заттармен күресе алады. Кейбір фитонцид түрлері көп клеткалы организмдерге қатты әсер етіп тіпті жәндіктерді өлтіріп те жібереді. Олар ... ... және ... ... қатты әсер етеді. Емен ағашының фитонциді қашықтан дизентерия мен паратиф қоздырғыштарын өлтіреді. Эвкалипт ағашының жапырақтары бөлетін фитонцидтер стрептококты, май қарағай ... - ... ... қарағайдың қылқандары - өкпе - құрт ауруы қоздырғыштарын өлтіреді. 1 га арша тоғайы күніне 30 кг фитонцидтер бөледі. Олар зиянды ... ... қана ... ... және ... да ... ... проблемаларды шешу жолдары
Жер бетінің түпкір-түпкірінде экологиялық жағдайдың нашарлауы барлық мемлекеттерді одан шығу жолдарын іздеуге мәжбүр етті. ... ... ... мемлекеттерде қоршаған ортаны қорғауды басқаратын министрліктер, департаменттер мен агенттіктер құрылды. 1970 жж. бастап ... ... шығу ... бірге іздестіріп, қажетті шараларды бірге жүргізу туралы келісімге қол ... ... ... ... І халықаралық жиналыс 1971 ж. көкек айында Чехияда өтті. Бұл БҰҰ ... ... ... симпозиумы болатын.1972 ж. 5-маусымда Стокгольм қаласында БҰҰ-ның қоршаған орта жөніндегі конференциясы ашылды. Осы күн Халықаралық ынтымақтастықтың басталу күні болып ... ... ... ... ... табиғат қорғау ұйымына, одаққа, кеңеске мыналар кіреді::: Халықаралық ғалымдар одағы (МСНС) барлық елдердің ... ... мен ... ... ... ... ... Антарктида, мұхиттар проблемаларымен айналысып зерттейді;:: Қоршаған орта жөніндегі ғылыми комитет биологиялық циклдарды, қоршаған ... ... ... ... ... ... ... мәселесімен айналысады;:: ЮНЕСКО-ның бағдарламасы адамдардың іс-әрекетінің тропиктік және ... ... және ... ... ... ... ... зерттейді;:: БҰҰ-ның Қоршаған орта туралы бағдарламасы (ЮНЕП) топырақты және су қорларын қорғау ... ... ... ... ... ... Қоршаған орта мониторингісінің глобалды жүйесі (ГСМОС) қоршаған ... ... ... ... ... бақылау станциялары, мониторинг, бақылау күзеттері, т.б. арқылы біліп ... үшін ... ... табиғат қорғау одағы (МСОП) табиғат байлықтарын ұтымды пайдалану және қорғау мәселелерін зерттейді;:: Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ВОЗ) қоршаған ... ... ... ... бағалайды және бақылайды;:: Дүниежүзілік метереологиялық ұйым (ВМО) жер шары ауасындағы ... мен ... ... ... ... ... (МОК) жер шары мұхиттарының жағдайын бақылайды;:: Халықаралық азық-түлік және ауыл шаруашылық жөніндегі ұйым (ФАО) топырақтың ... су ... ... пайдалану және қорғау, жануарлар дүниесін сақтау мәселелерін зерттейді,:: Дүниежүзілік білім, ғылым және мәдениет мәселелері жөніндегі ұйым (ЮНЕСКО) ... ... ... ... ... оқыту, даярлау мәселелерімен айналысады.1975 ж. шілде айында Хельсинки қаласында еуропалық 35 мемлекет және АҚШ пен ... ... ... ... ... қол қойып, ауаның ластауына қарсы күресті, тұщы су мен теңіз суларын, топырақ бетін, тірі ағзаларды қорғауды, қорықтар ... елді ... ... ... ... мәселелерін, қоршаған ортаны зерттеу жұмыстарын халықаралық ынтымақтастықтың негізінде және халықаралық бағдарламаларға сәйкес жүргізуге келісті
Пайдаланған әдебиеттер:
Қазақстан>>: Ұлттық энцклопедия / Бас ... Ә. ... - ... ... ... - ... 2008

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Негізгі абиотикалық факторлар және ағзалардың оларға бейімделуі. Биосфера ғаламдық экожүйе. Биосфераның ғаламдық экологиялық проблемалары: Әлемдік мұхиттың, атмосфераның, топырақтың ғаламдық ластануы. Экологиялық жағдайлар мен экологиялық дағдарыс14 бет
Негізгі абиотикалық факторлар және ағзалардың оларға бейімделуі. Биосфера ғаламдық экожүйе.Биосфераның ғаламдық экологиялық проблемалары.Экологиялық жағдайлар мен экологиялық дағдарыс16 бет
Антропогендік фактор4 бет
Жануарлардың кейбір биологиялық ерекшеліктері. Комменсализм, симбиоз, паразитизм7 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама. 2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық факторлары20 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама. 2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық фактролары11 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама.2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық фактролары11 бет
1.санитарлық көрсеткіш микроорганизмдердің сипаттамасы. оларға қойылатын талаптар. 2. Санитарлық микробиологиялық зерттеудің әдістері мен принциптері5 бет
1.санитарлық көрсеткіш микроорганизмдердің сипаттамасы. оларға қойылатын талаптар. 2.санитарлық микробиологиялық зерттеудің әдістері мен принциптері21 бет
1.Санитарлық көрсеткіш микроорганизмдердің сипаттамасы. Оларға қойылатын талаптар.2.Санитарлық микробиологиялық зерттеудің әдістері мен принциптері7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь