Мыс және оның қорытпалары. Алюминий және оның қорытпалары

Кіріспе
1. Алюминий және оның қорытпалары
2. Алюминий қорытпасының құрылымы және қасиеті
3. Алюминий қасиеттері және қолданылуы
4. Мыс және оның қорытпалары
Қолданылған әдебиеттер тізімі
Алюминий күмістей ақ жұмсақ металл. Созылғыш, жайылғыш қасиеттері алтыннан ғана төменірек. Электр өткізгіштігі мыстан төменірек,бірақ мыс және алюминийден жасаған электр өткізгіш сымдарды, көлденеңін емес, салмағын салыстырса, алюминий жеңіл, сондықтан ол электропровод жасауда мыстың орнына жұмсалады. Алюминий өте жеңіл, айталық темірден үш есе жеңіл, сондықтан транспорт құралдарын жасауға таптырмайтын металл.
Алюминий өте жұмсақ болғандықтан оның түрлі құймалары қолданылады. Алюминийдің дуралюмин , магналий , силумин құймалары бар.
Алюминий (лат. Aluminium),– ашудас, Al – элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы химиялық элемент, рет нөмірі 13, атомдық массасы 26,9815. Бір тұрақты изотопы бар. Жер қыртысында таралуы бойынша элементтер арасында 4, металдар арасында 1-ші орында. Табиғатта жүздеген минералдары кездеседі, оның көпшілігі – алюмосиликаттар болып келеді. Алюминий латынша Alumіnіum; алюминий алу үшін пайдаланылатын негізгі шикізат – боксит. Алюминийді бос күйінде алғаш рет 1825 жылы даниялық физик Ханс Кристиан Эрстед алған. Алюминий – күміс түсті ақ металл, жылуды және электр тогын жақсы өткізеді, созуға, соғуға икемді, меншікті салмағы 2,7 г/см3; балқу температурасы 660ӘС, қайнау температурасы 2500ӘС; коррозияға берік, қалыпты температурада тұрақты, себебі бетіндегі алминий оксидінен тұратын жұқа қабыршақ оны тотығудан қорғайды. Сондай-ақ ол амфотерлі элемент, сондықтан қышқылдармен де, сілтілермен де әрекеттеседі. Алюминий – практикалық маңызы зор металл. Ол негізінен жеңіл құймалар өндіру үшін пайдаланылады. Алюминий құймалары авиа, авто, кеме, ядролық реактор, химиялық аппараттар жасауда, құрылыста, т.б. салаларда, таза металл түрінде электртехникасында ток өткізгіш сымдар, тұрмысқа қажетті бұйымдар дайындау үшін қолданылады. Техникалық қасиеттері жағынан өте бағалы құймасы – дюралюминий. Оның құрамында 94% алюминий, 4% мыс және аздаған магний, марганец, темір, кремний болады.
1. Ақбасова А.Ж. «Экология», Алматы, Бастау баспасы, 2003, 188-192 беттер
2. Бакенов М. «Қазақстанның минералды ресурстары», Алматы, Қазақстан, 1967, 60 бет
3. Әзиев Ә. «Қазыналы Сарыарқа», Алматы, Қазақстан, 1978, 199 бет
4. Нұралин Н. «Қазыналы қойнаулар», Алматы, Қазақстан, 1983, 160 бет
5. Райхан Н. «Жыл қорытындысы», Ақиқат, 2000, №4, 16-21 бет
6. Құлманова Н.К. «Материалтану», Алматы, TETAPRINT, 2005, 122 бет
7. Жұмабеков Қ. «Бақытты аймақ», Алматы, Қазақстан, 1988, 135 бет
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІСЕМЕЙ ҚАЛАСЫНЫҢ ШӘКӘРІМ АТЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІСӨЖТақырыбы:  Мыс және оның ... ... және оның ... ... ... ... ... Е.Т.Семей, 2015ЖоспарКіріспе1. Алюминий және оның қорытпалары2. Алюминий қорытпасының құрылымы және ... ... ... және ... Мыс және оның қорытпаларыҚолданылған әдебиеттер тізіміКіріспеАлюминий күмістей ақ жұмсақ  металл.  ...  ...  ... ғана ...  Электр  өткізгіштігі  мыстан  төменірек,бірақ  ...  ...  ...  ...  өткізгіш  сымдарды,   көлденеңін   ... ... ...  ...  ...  ол  ...  ... орнына жұмсалады. Алюминий өте жеңіл, айталық темірден үш есе  жеңіл,сондықтан транспорт құралдарын жасауға таптырмайтын металл.Алюминий өте ... ...  оның  ...  ...  ... ... , ... , силумин құймалары бар.Алюминий (лат.  Aluminium),–  ашудас,  Al  –  элементтердің  ... ІІІ ... ... ... рет  нөмірі  13,  атомдық  ... Бір ... ... бар. Жер ... ... ...  ... 4, металдар арасында 1-ші орында.  Табиғатта  жүздеген  минералдарыкездеседі, оның көпшілігі – алюмосиликаттар болып келеді.  ...  ... ...  алу  үшін  ...  негізгі  шикізат  –  боксит.Алюминийді бос күйінде ... рет 1825  жылы  ...  ...  Ханс  ... ... Алюминий – күміс түсті ақ металл,  жылуды  және  электр  тогынжақсы өткізеді, созуға, соғуға икемді, меншікті  ...  2,7  ...  ... 660ӘС, ... ... 2500ӘС; коррозияға берік,  қалыптытемпературада тұрақты,  себебі  бетіндегі  алминий  оксидінен  тұратын  жұқақабыршақ оны тотығудан ... ... ол ...  ...  сондықтанқышқылдармен де, сілтілермен де әрекеттеседі. Алюминий – практикалық  ... ... Ол ... ... құймалар өндіру үшін пайдаланылады.  Алюминийқұймалары авиа, авто, кеме, ядролық реактор,  химиялық  аппараттар  ...  т.б.  ...  таза  ...  ...  ...  ...  ...  тұрмысқа  қажетті  бұйымдар  дайындау  үшін  қолданылады.Техникалық  қасиеттері  ...  өте  ...  ......  Оныңқұрамында 94%  алюминий,  4%  мыс  және  аздаған  магний,  марганец,  ... ... ... және оның қорытпалары.Алюминий III периодтың элементі,  мұның   алдында  осы  периодтың  р-элементтері-Cl,S,P,Si ... енді ... ...  S-элементтер Mg  мен   Na-ға көшеміз.  Осы  бағытта  айтылған  ...  ...   ... онымен қатар  бос  тұрған  валенттік  ...  саны  өсе  ... ... қос ...  ...  ...  ...  электрондар  арқылы  туатын  байланыстар  өсіп,  оданметалдық байланыста тууға ... ... ... ... р- ... S   ...  ...  жылжығанымыздаваленттік электрондардың азаюынан, әуелі  молекулалық  кристалдық  торы  барметалл еместерден (Ar,Cl2,P4), атомдары тізбектелген (S∞) қабыршақты (Р2  ... ... ... ... металл  еместер  арқылы,  металл  тәріздескристалдық структураларға  келеміз.Осы структурасы ... ...  ...  ...  ...  оғантәуелді жай заттардың қасиеттері де өзгеріп  отырғанын  көрдік,  соған  ... Ar, Cl, S - ... ... - шала ...  ал   Al,  Mg,  Na  ... ( ... бор сияқты  р-  элемент,  сыртқы  ...  ... ... ... ...  да  көп,  ...  сырттан  екінші  қабатөзгеше,  әсіресе  ...  3d   ...  бар  ...  оның  үстінеатомдардың  қарамының  әр  түрлі  ...  ...  ...  айырмашылықтудырады.Алюминий бор сияқты тотығып, оң  үш  валенттік  көрсетеді,  теріс  валенттікбілдіруі бордан да ...   ...   ...   элемент.   Алюминий    қосылыстарыныңкөпшілігінде sp3- гибрид және  sp3d2- ... ... де жиі ... ... ... оның  Al-O-Al  тізбегі    B-O-B  сияқты  суәрекетінен  үзіліп  кетпейді,  ...  ...  ...   қосылыстарытұрақты, табиғатта да жиі кездеседі.Жер қыртысында бар металдардың ең көбі алюминий. Бұл  ...  ...  ...  алуға  жарайтын  қосылыстар  боксит  Al2O3*xH2O,   алунитK2SO4*xAl2(SO4)3*yAl2O3*zH2O, нефелин   ... ...  ... алюминий алу үшін көбірек қолданылып келе  жатқаны  боксит.  Бокситкебай ... ... ... ... Орал  ...  ...  бар,сонымен қатар Хибинда апатитпен аралас нефелин  бар,  ...  де  ... ... ... жер ...  ...  атпа  жыныстармен  де,  шөгіндіжыныстармен де байланысты.Атпа жыныстар гранит-далалық шпат, слюда және кварц. Далалық шпат  пенслюда ... ... (Э= Al, Cr, Fe )  деп   ...  ... ... каолин түзеді, мысалы:K2O*Al2O3*6SiO2+CO2+2H2O=K2CO3+Al2O3*2SiO2*2H2O+4SiO2Каолин  күллі  саздардың   негізі,   мұнда   ...   мен   ... ...  ...  ...  ...  продукт  осыкаолин болады.Кей жағдайда алюмосиликаттардың күйреуі одан  да  әрі  жүріп  алюминийкремнийден ажырасып, әр ... жеке ... ... сол ...  қоспасытүрінде болады; сонда  алюминий  Al2O3*xH2O  боксит  түріне  айналады.  Атпажыныстардың күйіреуінен осылайша келіп шөгінді ... - ... ... ... ... ... өте ертеден  таныс.  Мысалы,біздің  ...  ...  ...  ...  ...  ...   ... сульфатынан тұратын минералды тастарды өндіріп, оны  байланыстырушыжәне тері өңдеуші зат ретінде пайдаланғаны белгілі. Оны  ертедегі  римдіктерде өндіріп, осы ... ... Олар бұл ...  алюмин  деп  атаған.Оны және осы сияқты минералдарды европалықтар квасцы деген. Демек, ...  ... ... ... ... тең. Жалпы,  квасцы  (алюмин)  дегеніміз  екіметалл сульфаттарының белгілі бір мөлшерде, қатынас  тарда  араласа,  ... ... ...  ...  (алюмин)  Орта  Азия  мен  ... ... ... тас», «ащы  тас»)  деген  атпен  белгілі  де  ол  ... тері ... ұрт ... ... ... т. б. ... ... алғашқы жазба  деректер  алхимия  дәуіріндегі  ықпалдыоқымысты және дәрігер Парацельс (1493—1541) еңбектерінде  кездеседі.  Бертінкеле 1746 ... Пошт ...  ...  ...  ...  ... ...  оқымыстысы  А.  Маркграф  1754  жылы  ашудастан  суда  ... ...  ...  затын  алғанын  жариялайды.  Оның  «жер»  деп  ... ... ... еді. ... осы ұнтақты зат кәдімгі  жер,  ... да ... ... осыған байланысты  алюминий  оксидіне  глиноземдеген ғылымын атау қойылады. Глинозем жер қыртысының, тау жыныстарының,  солсияқты ... ...  ...  ...  ...  ...  Ал,  ... оқымыстысы А.  Лавуазье  ашудастан  (квасцыдан)  «жер»  (глиноземді)қосылысын,  яғни  саз  ...  ...  ...  оксидін  алып,  жан-жақтызерттей келіп, 1789 жылы  оның  құрамында  әлі  белгісіз  ...  бар  ... ... Осыдан бастап жаңа металды іздеу басталады.Кезінде бірнеше  химиялық  элементтерді  ашып,  артында  өшпестей  атқалдырған  ...  ...  X.  Дэви  жаңа  ...  ...  ...  —алюминий алуға арналған ғылыми-техникалық ізденіс керуенін  бастады.  Ол  ... ... ... 1808— 1810 жылдары  әр  түрлі  ...  ... ... ... ... ... да, оны  ...  лиздеу  арқылыалюминий алмақ болады. Сан рет тәжі-  ...  ...  ...  ... жаңа ... ала ... Бірақ, ол белгісіз элементті ала  қалғанжағдайда оны ... деп ... ... ... бұл ойын ...  ...  ...  қана  қоймай  ғылымнеңбектерінде жариялайды.Іле-шала, бұл істі сол кездегі танымалы  швед  ғалымы  Я.  ... Ол да ... ... ...  ...  көздеіт,  түрлізерттеулер жүргіз- генімен, мақсатына жете ... ...  ... ... ... ол саз  ...  құрамында  жаңа  элементтің  барекенін нұсқап, оны  ...  деп  ...  ...  ...  әлі  ... элементтің аты,  оның  езі  жоқ  болғанына  қарамастан  оқымыстыларарасында X. Дэви  айтқандай  ...  ...  ...  ...  айтылып,жазылыл, қалыптасады. Осы түста айта кететін бір жай бар. Ол қанатты  ... ... ...  ...  ...  ...  «алюмий»  десе,  келесітоптағылар — «глиноземий», ал үшіншілері  ...  деп  ...  Ол  ... ... ... ... болып бекітілді.Бертін келе, он тоғызыншы ғасырдың бірінші ширегінен кейін,  аты  барда заты жоқ ... ... ... және ... кезеңі басталды.  Оныңкөш басында дат  оқымыстысы  Г.  Эрстед  (1777—1851)  тұрды.  Ол  1825  ... ... ...  қызарғанша  қыздырып,  олар  арқылы  хлор  газынжіберіп, тұңғыш рет сусыз алюминий хлоридін ... ... оған ... ...  ...  ...  ...  мен  алюминий  амальгамасы  шығады.  Ендіалюминий ... ... ... ... ... да  ...  тигельдеалюминий калады. Ол суда ерімейтін, күңгірт түсті ұнтақ зат ...  ... таза ...  жаңа  ......  еді.  Ол  ез  ... мен мамандар арасында беймәлімдеу журналда  жариялайды  да,  өзініңнегізгі бағыты электромагнитизммен шұғылданып, ...  ......  ...  мұршасы  болмайды.  Екі  жылдан   кейіи   1827   ... ...  ...  ...  ...  Копенгаген  қаласына  келіп,  ондаЭрстедпен  ...  Осы  ...  ...  Ф.  Велер  әлі  оқымыстыларарасында белгісіз элементпен Эрстедтің ... ... ... және  ...  ...  ...  ...  танысып  оралады.  Ол   өз   елінекелісімен  алюминий  ...  ...  ...  ...  жүмыстарынаасқан үқыптылықпен қызу кіріседі. Ол сусыз да аса қүрғақ  алюминий  хлоридінжәне  калийді  платинадан  жасалған  ...  ...  оны  ...   ... ... ... ...  реакция  нәтижесінде  калий  хлоридімен алюминий ... ...  ...  да  ...  таза  ...  ...  деболмай, қалайы сияқты аппақ жылтырауық ұнтақ қалпында болады. Ф.  Велер  тезарада  алюминийдің  азын-аулақ  сипатын  ...  1827   ...   ...  ...  осы  жылды  әлемнің  оқымыстылары  мен   ғылым   тарихынзерттеушілер алюминий элементі ... ... жыл деп ... металының таза  қалпында  алынуы  Ф.  Велердің  атын  әйгіліетіп, лауазымын көтерді. Ол, ... ... де ... ...  ...  ... бүтін, саф күйіндегі металл алу үшін көп еңбектенді.  Тек,  1845  ... ... ... ғана ... ... ... он  ...  ғасырдың  екінші  жартысынан  бастап,  алюминийдіөндірістік жағдайда кәптеп  алуға  арналған  ғылыми-технологиялық  жұмыстар,ізденістгр ... ... оны ... жағдайда алу игерілгенді.Сонымен 1854 жылы неміс оқымыстысы Бунзен  натрийдің  хлорлы  алюминаттұзын балқытып, оны электролиздеп  ендіруді  ...  ...  таза  ... екі ... ... ...  Оның  бірі  Велер  әдісі  де,  ... ...  ...  ...  ...  кісі  —  ...  оқымыстысы  жәнеөнеркәсіпшісі Сен-Клер-Девилль болды. Ол Велер әдісіне  негізделген  кішкенеөндіріс ұйымдастырып  ...  ...  ...  Ал,  1855  жылы  ... та ... жаңа да сирек заттарға арналған керме  ұйымдастырылды.Онда әлемнің әр түкпірінен әкелінген жаңалықтар  болатын.  Мұнда  ... бір  ...  ғана  ...  әзірленген  металл  түйірі  менқаңылтыры келушілерді таң қалдырды. Ол кезде  алюминий  алтыннан  да  ... өте аз ... және оны ...  ...  ...  күмісі»  десетін.1859 жылы Девилль өзінің кішкентай ғана заводында  1680  килограмм  алюминийендірді. Бұдан ... әлі ... бір де ... орны жоқ  ...  Ол  ... ... ... сияқтылармен қатар сан алуан әшекейлік  зергерлікзаттар жасалып, онымен әскери және мемлекеттік тулар без- ... ... ... ... орыс ... Н.  Н.  ... жылы ... балқытып,  оған  магний  қосып,  алюминий  ... ... ...  оны  өзі  1865  жылы  лабораториялық  жағдайда  жүзегеасырады. Осы ... ... ... мен Германияда алюминий өндірілген.Алюминийді  электролиздеу  арқылы  ...  ...  ...  ток   ... ... баяу дамиды. Ол кезде  ток  беретін  тек  аккуммуляторғана ... Ал, 1867 жылы ... ... ...  күллі  техника  менғылымға, өмір мен өндіріске жаңа тыныс, күшті екпін, серпінді ықпал етті.Электр ... жаңа жолы ... ене ... Оған  ...  ...  текүрт езгеріп, тез дамиды. Сөйтіп, өткен ...  ...  ...  ... ... ... ... Мұның езі американдық студент  Ч.  М.Холл мен француз инженері  П.  Э.  ...  ...  ...  Олардыңәрқайсысы әр елде, бірінен бірі бейхабар бола  тұра,  екеуі  де  бір  ...   1886   жылы   ...   пен   саз   ...   бір-бірінде   балқытыпэлектролиздеуді ұсынды.  Тағы  бір  ...  ...  ...  де  1863  жылытуылып, 1914 жылы қайтыс болды. Ал ұсыныстарын да 1886 жылдың  ақпан  ... Ч. М. Холл өз ... ... ...  заводын  1888  жылыНитсбург қаласында іске қосып, тұңғыш балқыма алады.Сөйтіп,  жаңа  әдіс  ...  ...  ...  ғасырдың  аяғында  алюминийметалын  өндіретін  кәсіпорындар  Франция,  Швейцария,   ...   ... ... ... ... ...  болды.  Ал,  Россияда  алюминийөндірісін былай қойғанда, оны ... ... кен орны да жоқ ... ... ... ...  ...  бар  алғашқы  алюминийқорытпалары 19ғ-дың 50 жылдарында алынады. Оның  беріктігі  ...  ... ... ... ... 1907 ...  ...  Al-Cu  қорытпасы  кеңінентарап келді. 1910 жылы ... үш ... ...  ал  2  жылдан  соңқұрамына 10-14% ... және 2-3% мыс  ...  ...  ...  ... ... ... ашқан металды  кемелдендіру  тәсілі  алюминийқорытпалардың жетілдіруге  елеулі  әсерін  ...  ...  ... түрі дюралюминий деп аталды. Ю.Г. Музалевский мен  С.М.  Вороновосы күнгі дюралюминийдің бір  түрі  –  ...  ...  ...  ... ... жылдары  алюминий  қорытпалардың  химиялық  құрамыжөнінде кең зерттеулер жүргізілді.  Соның  нәтижесінде   ...  ... ... электр тех. (Al-Mg-Si), өте берік  (Al-Mg-Si-Cu,  ... ... ...  (  ...  ...  жеңіл  және  жоғарымодульді ( Al-Be-Mg, Al-Li-Mg) алюминий ... ... ... қорытпалардың беріктігі, коррозияға  төзімділігі,  электр  жәнежылу өткізгіштігі оның ... ... ...  ...  Олар  ...  жасаутәсіліне қарай деформацияланатын және құймалық  болып  екі  ...  ...  ...  ...  ...  ...  қаңылтыр,плита, труба, сым, жасалады.  Ал  құймалық  алюминий  қорытпаларын  мәнерлепқұюға пайдалынады. Химиялық құрамында ... ...  ... ... ... және коррозияға  төзімділік  қасиеттеріәр түрлі келеді. Al-Mg ... ... екі ... ...  ... ... және ... пісіріледі. Олар кеме,  ракета,  гидрасамолет,құбыр, цистерна т.ж. вагондарын, көпір жасауда кеңінен  қолданылады.  Al-Mg-Si ... ... ...  ...  ...  ...  анодтықөңдеу жолымен оларға сәндік түр беруге  болады.  Al-Zn-Mg   қорытпасының  ... ... ... ... ... Ал төрт ...  Al-Mg-Si-Cuқорытпасы берік болғанымен құрамында Cu болғандықтан, коррозиға  төзімділігітөмен келеді. Олар  ауыр  жүк  ...  ...  ...  және  ... конструкцияларында кеңінен  пайдаланылады.Деформацияланатын алюминий қорытпалар қатарына күйдірілген алюминий  пудрасы/КАП/ мен күйдірілген алюминий қорытпасы /КАҚ/ /6-9%/, КАП2 ...  КАП3/  ...  КАП4  ...  ...  ...  КАП  ...  әр  ...  коррозияға  төзімді  шыңдалған,   ...   ...   ... КАК ... 25% Si және  Ni   ...  ...  оның  ұлғаюкоэффициенті төмен, серпімділік модулі жоғары.Құймалық  алюминий  қорытпалардың  құймалық   қасиеттері   (   ...  қуыс  пен  ...   ...   ...   т.б.)   артық.   Алюминийқорытпаларда  легирлеуіш  элементтер  қосу  ...  оның  ...  ... түсуге болатынын А.А.  Бочвар  ашты.  Ең  жақсы  құймалық  алюминийқорытпалардың құрамында 4,5% және одан да көп Si ... екі ... Al-Si  /АЛ2/  және  өте  ...    ...  Al-Si-Cu  ...  Al-Si-Mg-Cu  /АЛ5,АЛ10/  қорытпалар   ... ... ... және ... ...  ...  ...  құймалар  алу  үшін  қолданылады.  Магнийі  мол  қорытпаларға   екікомпонентті Al-Mg /АЛ8/ және Mn ... Be және Ti /АЛ22/ ...  Al-Mg-Si  ...  ...  ...  Олардың   коррозияға   төзімділігі   менберіктігі жоғары, ... ... Ал ... 3% тен ... Zn ...  Al-Si-Zn /АЛ11/,  Al-Zn-Mg-Cu  /АЛ24/  қорытпалар  жүйесінің  тығыздығы  ... ... ...  нашар. Құрамында  4%-тен  артық  Cu  ... ... Al-Cu  /АЛ7/  және  Ti   ...  үш  компонентті  Al-Cu-Mn/АЛ19/  қорытпалар  ыстыққа  шыдамды  келеді,  бірақ  ...  ,  ... ... ... ...  ...  ...  қорытпаларданнашарлау.Техниканың   әр   түрлі   салаларында   ...   ...    ... Мыслы: АҚШ-та алюминий қорытпаларды қолдану 5  жылдың  ішінде1,6 есе  ...  ...  ...  ...  ...  ... өнім 10% ... шығарылады1. Алюминий қорытпасының құрылымы және қасиетіАлюминий корытпасы екі топқа болінеді:1) қүйылатын;2) ... ... ... ... ... ... ...  ең  көбірек  тарағаны  силуминдеп аталатын, алюминий-кремний (4-13%) корытпасы. Қүрамында  10-13%  кремнийбар  АЛ2  ...  ...  ...  ...  ...  күйылғыштыккасиеті жаксы, бірақ механикалык қасиеті төмен.  Қүрылымы  кремний  кристалымен әвтектикадан (α+Si) тұрады. ...  ...  ...  жоғарылатуүшін,  оны  натриймен(0,05-0,08%)   модификациялайды.   Құйылатын   алюминийқорытпасын   маркалағанда                    АЛ    ...    ... ... ... сан ... ... титан, берилий т.б. элемент қосып,  модификация  лайды(АЛ4,АЛ9) және қыздырып оңдеп беріктендіреді. Силуминнен  қүю  әдісі  ...  ...  ...  корпусын,   жүқа   кабырғалы   күрделі   ...  (4-11%)  ...  ...  және  ...  ...  ... ада ... бөлшек алынадыАлюминий-магний  (4,5-11,5%)  қорытпасына  титан,  цирконий,   бериллийқосып, ылғалы жоғары ортада жүмысқа ... ... ...  ...  ... ... керекті.2 Деформацияланатын алюминий қорытпасы.Деформацияланатын және қызулық өңдеуде беріқтенетін қорытпаның  қатарынадуралюмин, соғу, беріктігі жоғары т.б. ... ... ...  (2,2-4,9%)  -  магний  (0,4-2,4%)  -  марганец  (0,4-0,8%)қөрытпасын дуралюмин деп ... ... Д ...  және  реттік  санменмаркалайды. Мысалы: Д1 ,Д16,Д19.Дуралюмин  суықтай  және  ыстықтай  күйде  ...   ...   ... ... үшін ... ...  бөлмелік  температурада  5-7төулік бойы  табиғи  ескіртеді  немесе  150-180°С  температурада  2-4  ...  ...  ...  ...   дуралюминнін   механикалық   қасиетіжоғарылайды;                ... ... ... ...  химиялық  қүрамы  дуралюминге  жақын,  бірақпластикалық қасиеті ... ... ... ... мен жасанды  ескіртудентұрады.Алюминий-мырыш-магний-мыс жүйесіне марганец  пен  хром  немесе  цирконийқосылған  ...  ...  ...  ...  ...  деп  ... мен жасанады ескіртуден кейін беріктін  шегі  550-700МПа  шамасынадейін жоғарылайды. Деформацияланатын ...  ...  ...  ... қолданылады.Алюминий-марганец   (1,01-1,6%)   және   алюминий-магний(    1,8-6,8%)қорытпалары деформацияланатын, бірақ ... ... ...  ... ...  ...  ...  қорытпасын  АМц  әріптеріменбелгілейді. Алюминий-магний қорытпасын маркалағанда  АМг  әріптеріне  ... ... сан ... ... АМг2 қорытпасының  қүрамында  2%-теймагний бар қалғаны алюминий. АМг2 қорытпасының беріктігін рттыру  үшін  ...   ...   үшін   ...   марганец(0,2-0,8%)   қосады.   АМгЗқорытпасының пісірілгіштігін ... үшін 0,5-0,8% ... АМг5 және  ...  ...  ...  ...  үшін  ...  титан   менберилий қосады.2. Алюминий ... және ...  ...  ақ  жұмсақ  металл.  Созылғыш,  жайылғыш  қасиеттеріалтыннан ғана төменірек.  ...  ...  ...  төменірек,бірақ  мысжәне  алюминийден  жасаған  электр  өткізгіш  сымдарды,   көлденеңін   емес,салмағын ... ...  ...  ...  ол  ...  жасаудамыстың орнына жұмсалады. Алюминий өте жеңіл, айталық темірден үш есе  жеңіл,сондықтан транспорт құралдарын жасауға таптырмайтын ... өте  ...  ...  оның  ...  ...  ... ... , магналий , силумин құймалары бар.Алюминийдің электрді жақсы өткізгіштігі электротехникада  қолданылады.  Оғанмагнит әсер етпегендіктен дәл ... ... ... Ол ...  ...  ...  ...  Көптеген  металдар  қатты   аязда   өзінің   беріктігінжоғалтады,  ал  ...  ...  250  ...  ...  да   өз   ... аса таза  ...  ...  Егер  оның  құрамына  болмашы  ғанаметалл енсе, оның мықтылығы ондаған есе артады. Мәселен, ...  4%  ... тен ... пен ... ... алюминий құймасын дюралюминий дейді.  Олөзінің  жеңілдігін  сақтай   отырып,   өзге   ...   ...   ... ... аса ... құймалардың сексеннен астам  түрі  белгілі  бірмақсатқа арналған. Мысалы, ... да ... ...  ТУ-144  самолеттерініңсырты ауадағы үйкеліс  әсерінен  130  ...  ...  ...  ...  ... өз ... ... қайта салмағып 12% жеңілдететін құйма  түрібар.Алюминий тотығуға, жылу әсеріне тезімді болғандықтан оны  аса  ұнтақтап,бояуға қолданады. Оның ... ... ... түрі ...  деп  аталады  дақызғанда 3500°С жылу беріп, металдарды пісіруге қолданылады. Мұны ғылым  ... ... ... ... өндірісі,  радио  және  электротехника  сияқты  ... ... Олай ... сөз ... тағы  да  бір  ...  тәнсаланы ғана тілге тиек етейік. Алюминий өте жұмсақ және  оны  ұрып-жаныштау,созу сияқты әдістермен қилы-қилы түрге келтіруге болады. Егер оны  ... ... ... ... одан ... 0,12  ...  фольга  алуғаболады. Онымен  тамақ  өнімдері  оралады.  Мәселен,  конфет,  шай,  ... тағы ... иә, ... шын мәнінде социализмнің қанатты  металыекен демекпіз.Алюминийдің  ...  ...  —  оның  ...  ...  ... ... оларды қатар салыстыра отырып қарастыруды жен  көрдік.Алюминий — металл. Ол ақ күміс түсті және 660,24°С балқып, 2327°С  қайнайды.Оның ... ... 2,699, яғни ол ......  мыстан  —  үш  жарым,темірден — үш еседей ... Ол ...  ете  ...  ...  үш  есе  артықөткізеді. Оның ... ... аса  жұқа  ...  ...  ...  түскенжарықтың 90% кері қайырады. Осы сияқты ... оның ...  ...  ...   Мысалы,   ғасырымыздың   біріншіалмастыра   отырыпжасалған ЯК-3 самолетінің салмағы 300 ... ... ...  ... ... метрден 14,5 шаршы метрге кеміп, жылдамдығы 70 километрге  артты.Жалпы куллі самолет салмақтарының  70  —  80%,  ал  ...  20  —  ... ... ... ... алғашқы  ұшырылған  жасанды  Жер  серігініңөзі де осы  алюминий  ...  ...  ...  ...  таза  емес,олардың құрамында кремний, темір,  мыс,  бериллий,  магний  сияқты  металдараралас кездеседі. Бұлардың әр  ...  тек  ...  тән  ...  ...  ...  алюминийді  ХХ  ғасыр  элементі,  сондықтан  ... ... ... ... де ... ...  пайдаланылып  жүрген  ыдыс-аяқтан  бастап,  ...  ... ... осы ...  ...  Қоғамдық  шаруашылықтың  барлықсалаларында алюминий  қолданылмайтын  сала  жоқ.  ...  ...  ...  ...  ...  ...  ие  болуы  оның  химиялық   және   ... ... ... рет дат ... ... 1825 жылы таза ...  ...  ал  1854жылы француз химигі А.С.Сентклер Дэвиль оны өндірісте өндіру  тәсілін  ашты.Сол кезде алюминий өте жоғары ... оның бір ...  ...  ...  40сом ... ... алу өте  ...  түскен,  онан  жүзік,  сақина  ... ... ... ... ... жүрген.Алюминий созылмалы, жұмсақ, жеңіл  металл,  оттегімен  жақсы  ... ... ... ол басқа металдарды  оттегімен  босатып  таза  металғаайналдырады.  Темір  тотығын  алюминий  ...  ...   ... кезде көп  қызу  (3000°С)  бөлінеді.  Осы  қасиеті  баяу  балқитынметалдарды ... ...  ...  ...  ...  Алюминий,  магнийжәне литий қосындылары самолет құрылысында, ракета жасауда жиі  ... 65–66%  ...  ...  және  ...  төрттен  бір  бөлігіалюминий қоспаларынан істеледі.  Вагон  жасау,  машина  құрылыстары,  ... және ... ... ...  ...  салаларында  алюминий  жәнеоның қоспалары маңызды орын алады.Бояу ... үй ... ... прожектордың айнасы  ретіндеқолданылатын алюминийді басқа металмен алмастыру ...  ...  ...  ... күндері ғалымдар алюминийдің тағы басқа да қосындыларын алу  мәселесіменшұғылдануда. ... ... ... ... ...  ...  ... А.Иванченковтың жасаған тәжірибелерін айтуға болады.Алюминий тотығы асыл тас түрінде (жақұт, гауһар) адам  ...  ... ... ... ...  ретінде  техникада  ХІХ  ғасырдың  ортакезінен, ал ... ... 1950 ... бері  пайдалана  бастаған.  Бұл«жақұтмұрттың» текше милиметрі 1500 килограмм салмақ  көтереді,  ондай  алыпкүшке ешбір төзімді ... ...  ...  орай  «жақұтмұрт»  техниканыңкөптеген салаларынан орын  алады.  Гауһар  болмаса  қолдағы  ...  ... де екі ... ... тас көп ... ... ол ...  дәл  көрсетіпотырады, өйткені сағат механизмдерінің ... ... ... ... ... ... ... алюминий үшінші орында, орта есеппен  оныңмөлшері  8,8%,  табиғатта   жүздеген   ...   бар,   ...   ...  ...  ...  ...   маңызы   бар   минералдарыкаолинит, алунит және нефелин. Геохимиялық ... ... ...  ... ... үш. ... минералдары баяу  ериді,  ал  эндогендіпроцесстерде   ол    дала    шпаттарының,    ...    және    ... ... ... орналасады. Алюминий су құрамында  жәнеорганизмде өте аз, ол ... жер ... ... ғана.Табиғи  жағдайда  алюминий  жер  бетінде  болған  мүжілу  ... ... ... ... да ... ... жиналады,  бұларнегізгі  алюминий  рудалары  ...  ...  ...  болу  ...   ... ... үш ... боксит кендерін түседі.Қазақстанда революцияға дейін алюминий рудалары өндірілмеген. Тек  Советөкіметі ... ғана ... ... ...  ...  ...  ...  шикізат  қоры  Аманкелді  (Арқалық)  және  Краснооктябрь  кен  орнынанәкелінді.Руда іздеу  және  оны  ...  ...  ...  жолға  қойылуы  жәнегеологтардың  (Е.Д.Шлыгин,  Г.Е.Быков,  И.С.Быкова,  П.Л.Безруков)   жемістіеңбектерінің  ...  ...  ...  және  Батыс  Торғай,  Мұғалжарсекілді бокситті  аудандар  ашылды.  Олар  сырт  ...  ...  ... ... ...  ...  морфогенетикалық  түрлерге  бөлінеді.Торғай облысындағы Арқалық, Жоғарғы және  Төменгі  ...  және  ...  ... ... ... ...  ...  және  карбонатты  жыныстараралығында ұзыннан-ұзақ созылған руда қабаттары болып кездеседі.Бұлардан басқа ... ... ... ... Софьевка  жәнеМайбалық, Талды-Ащысайда көп тараған карсты кен орындары кездеседі. Бұл  кенорындары әр дәуірлерде пайда  болған  ...  ...  ...  ... ... ... өндірісіне бокситтен басқа да  жарамды  шикізатқорлары бар. Олар: алунит, ... ... ... ...  ... және ... ... көпшілігі  Орталық  Қазақстандағы  қайталамалыкварцит алқаптарында қалыптасқан, алуниттің қоры және  құнарлылығы  Одақтағыбасқа ... ... ... ... мол.4 Мыс және оның қорытпалары Мыстың тығыздығы 8,94т/м3, балқу температурасы  ...  ...  ...  ...  ...   ...   және   жылу   ...   менпластикалығы жатады. Мыстың ауа, су, органикалық қышқылдар және т.б.  ортадакоррозияға төзімділігі жақсы. Мыстың кейбір технологиялық ...  ...  суық  ...   ...   ...   ...   Мыста   кездесетінэлементтерді үш топқа бөлуге болады.1. Al, Fe, Ni, Sn, Zn ... ... ... ... оның ... ... жоғарылататындықтан, қоспалаушы элемент ретінде  қолданыс  тапты.Бірақ бұл ... ... ... және жылу өткізгіштігін төмендетеді.2. Рb, Вi мыс пен негізі  мыс  бір  фазалы  ...  ... ... Егер ... мыс пен  мыс  ...  морттылығынұлғайтса, пластикалығы жоғары  қорғасын  олай  әсер  ...  ...  ...   ...   ...    және    ...    ... мен висмут мыстың электр өткізгіштігін аз төмендетеді.3. О, S, Se, Te ... ... ... ... аралық фаза  түзеді.Оттек мыстың электр өткізгіштігін  ...  ал  ...  ...  ... ... мыстың  кесумен  өңделгіштігін  жақсартады.  ...  ... ... оның ... ... ... ... деформациялау, оның беріктік көрсеткіштерін жоғарылатып,пластикалығын    төмендетеді,    сонымен    қатар    ...    ... ... ... ...  техникалық  мыстың  мынадаймаркалары болады:  МОО(99,99%Cu),  MO(99,95%Cu),  ...  ... ...  және  жылу  ...  ...  мыс  ...  кейінекінші орында (ρ=0,017241мk Ом м). Сондықтан мыс электр  тогын  өткізгіштер,кабельдер, әр түрлі жылу алмастырғыштар, кристаллизатор,индуктор  және  ... үшін ... ... : жоғары тығыздығы, кесу арқылы нашар өңделгіштігіжәне сұйықтай аз аққыштығы.Мыстың біраз  бөлігі  негізі  мыс  болып  ... ...  ...  ...  алу  үшін  негізінен  мыстаеритін элементтерді (Zn,Sn,Al,Be,Si,Mn,Ni`) пайдаланады.  14.8-кесте – М1 маркалы мыстың механикалық қасиеті |Мыс күйі             |σв      |σ0,2    |δ      |ψ  |КСU      |HB       ||                     |МПа              |%          ...      ||                     |                 |           |]        |         ...             |160     |35      |25     |   |         |400      ...     |450     |400     |3      |35 |         |1250     ||                     |        |        |       |   |         |         ...         |220     |75      |50     |75 |1,2-1,8  |550      ||                     |        |        |       |   |         |         ... қорытпалары мыстың пайдалы қасиеттерін (жоғары  электр  және  ... ...  ...  ...  және  т.б.)  сақтайотырып,  механикалық,  технологиялық  және  ...  ...   ... мыс ... екі ... ... ... :1) жез;2) қола.Жез. Негізгі қоспалаушы элементі мырыш болып  келетін,  екі  және  көпкомпонентті негізі мыс қорытпасын жез деп ...  Л  ...  ... ... ... Л әрпімен және мыстың  мөлшерін  көрсететінекі орынды санмен маркалайды.Мысалы, Л90 маркалы жезде  ...  ...  90%Сu және 10% Zn ... ... ... ... Cu-Zn күйі диаграммасы  (14.1,  б-сурет) бойынша анықталады. Ең көбірек  тараған  жездің  ... ... 45%-ға ...  мырышы  болады.  Бір  фазалы α -жездіңқұрамында 39 %-ға ... ... ... (α+β) – ... ...  ...  қатты  ерітіндісі α –  жез  болса,  Cu  Zn   ...   ... ... ... ... Жоғары  температурада  атомдары  ретсізорналасқан β – фаза пластикалы келеді. 454-468˚С  температурадан  төмен  ...   ...   ...   ...   ...    ...    ...  қарағанда  жоғары  қаттылығымен   жәнеморттылығымен ... ... жез ... ... мөлшеріне байланыстылығы 14.1, а-суретте  көрсетілген. α -қатты  ерітінді  ...  ...  ...   ... да ... ...  ...  (α + β)-фаза  аймағындада орын алып, беріктік мырыш  мөлшері  45%-ға  ...  ...  ...  ...  ...  ...  жез  ...  күрт  төмендейбастайды.Жездің ең жоғары  пластикалығы  мырыш  мөлшерінің  37%  -ында  орыналады.Жез   ...   ...   ...    болысымен,    оныңпластикалығы күрт төмендейді. Бір ... (α) және екі  ...  (α+β)  ... 14.2- ...  ...  (α+β)  ...  ... төмен болғандықтан, бұл  жездер  тек  қыздырылған  күйде  жақсыдеформацияланады,   ...   жез   әрі   ...   әрі   ...   ...   ...                        б)14.1-сурет – Cu-Zn күйі диаграммасы (б) және мыс ... ... ... екі ... жез ... және ... илемделгеннемесе престелген сым, тілкем,  қаңылтыр,  құбыр  және  т.б.  ...  ...   ...    ...    ...    күйде    болады.Жұмсартылған α-жездің σв =250-300     МПа, δ=50-55%болса,     (α+β)     ...  Бір  ...  ...   ...   ...   пластикалықдеформациялау  арқылы  450-700   МПа-ға   дейін   ...   ...   ... өте ... ... б)а) бір ... екі фазалы 14.2-сурет – Жез құрылымы Томпак деп аталатын Л96  маркалы  жездің  механикалық  қасиеті  ...   ...   ...   ...    және    ...    ... ... деп аталатын Л85, Л80 жез маркалары  томпактан  (Л96,Л90) арзандау, механикалық қасиеті ... ... ...  өте  ...  ... төзімділігі жеткілікті.  Л70,  Л68,  Л63  жездерінің  механикалықжәне  ...  ...   ...   ...   техникада   кеңірекқолданылады.Мыс- мырыш қорытпаларының үлкен тобын көп  компонентті  немесе  арнайыжез  құрайды.Екі  ...  ...  бір   ...   ...   элементтермен(Al,Fe,Ni,Sn,Mn,Pb және т.б.) қоспалайтындықтан, олар алюминийлі,  никельді,марганецті, темірмарганецті және т.б. ... ...  ...  ...   ...   ...   элементтерді   мынаәріптермен белгілейді:алюминий-А, никель-Н, темір-Ж,  марганец-Мц,  кремний-К, қалайы-О, ... және т.б. Егер  екі  ...  жез  ...  ...  тек   ...   ...   көп   компонентті   жездеформацияланатын  және  құйылатын  болып  ...  ...  ...  Л  ...  ...  ...   ...   біріншіәріптерін жазып, мыстың  және  қоспалаушы  элементтердің  ...  ... ... ...  (ГОСТ  15527-70).  Мысалы,  деформацияланатынЛАН-59-3-2 маркалы жездің құрамы орташа есеппен  59%  ...  ... ... ... ... қоспалаушы элементтердің белгісіненкейін  пайыздық  мөлшері  көрсетіледі  (ГОСТ  17711-93).  ...  ... ... жездің құрамы орташа есеппен 38% Zn, 2% Mn,2% Pb,  ... Cu ... ... ...  ...  мырыштың  мыста  ерігіштігіназайтып, β′-фазаның түзілуіне әсер етеді, сондықтан ...  ...  ...  ...  (α+β′).  Никель  мырыштың  мыста  ерігіштігін  ұлғайтқандықтан,никель  қосылған  ...  ...  бір  ...  (α).  ...   ...   ...  ...  екі  компонентті  жездерге  қарағанда,  механикалық(14.9-кесте), технологиялық  қасиеттері  жоғары,  сонымен  ...  ... ...  жездің  беріктігін  және  қаттылығын  арттырады.4%-ға  дейіналюминий қосылған (ЛА77-2) жездің ... бір  ...  ...  ... ... жезге қосымша Ni, Fe, Mn, Si  ...  ... және т.б.). Бұл ...  ...  ...  ерігіштігіөзгермелі  болғандықтан,  жезді   ...   ...   ...  мырыштың  мыста  ерігіштігін  ұлғайтып,   жездің   ... ... жез, ... ЛН  65-5  суық  және  ...  ... ... өңделеді. Марганецті жездің  (ЛМц58-2,  ЛМцА57-3-1)  беріктігіжәне коррозияға ... ... ... механикалық қасиеті |Жез          ... ...                                       ...      |                                                        ||             |σв          |σ0,2        |δ           |НВ               ||             |МПа                      |%           |МПа              ...       |400         |140         |55          |600              ...    |380         |300         |50          |750              ...       |400         |170         |65          |600              ...      |400         |160         |40          |850              ...       |350         |100         |60          |600              ...       |400         |140         |45          |900              ...       |300         |200         |58          |1000             ||             |            |            |            |                 ... жез ... ұсақтайтындықтан, темірмарганецті жездің (МЖМц 59-1-1) беріктігі мен тұтқырлығы жоғарылау болады. Жездің ауа мен теңіз  суындакоррозияға беріктігі және ... ... ... ...  кеме  ... әр түрлі бөлшектері жасалынады.«Теңіз жезі» деп аталынатын қалайылы жез (ЛО90-1, ЛО70-1, ЛО62-1, ЛО60-1) жоғары коррозияға төзімділігімен ерекшеленеді, ... ... ... жез ... ЛС64-2, ЛС60-1, ЛС59-1 және т.б) кесумен жақсыөңделгіштігі жоғары антифрикциялық ... ...  ...  жезкөбінесе станок – автоматқа дайындама ретінде пайдаланылады.Кремнийлі ... ... жәй ... ... ауа  мен  ...  ... ...  жоғары.Сонымен  қатар  технологиялық  қасиеті  (суықжәне ыстық ... ... ...  ...  жақсы.Сондықтанкоррозияға  төзімді  мәшине  бөлшектері  ...  Қысу  ...  ... ... ... үшін және жартылай өнімге керекті қасиетті  алуүшін жезді қайта кристалдану жұмсартуынан өткізеді.Құйылатын жездің ... ... ... : Al, Si, Mn, Pb,  ... ... ... қасиетін арттыру үшін, оған қосатын  қоспалаушыэлементтер  мөлшері  жоғарылау  келеді.  Құйылатын  жездердің   ...  ...  ...   ...   ...   ... антифрикциялық  қасиеті  және  коррозияға  төзімділігі  жақсы.Жездің газбен қанығуға ... ... ... ... ...  ... ... механикалық қасиеті құю тәсіліне  байланысты.  Металлқалыпқа құйылған құйманың механикалық қасиеті, құм қалыпқа құйылған  ... ... ... ...  ...  ...  құм  және  металл  қалыпқақұйғанда беріктік шегі 294 және 392 МПа ...  ...  ...  шегі  12және 15%.Қола. Мыстың Sn, Al, Mn, Si және т.б. элементтермен, Zn пен Ni ... ... ... ... қола деп ... құрамы бойынша  қола  қалайылы  және  ...  ...  ... Қалайысыз қола  негізгі  қоспалаушы  элементке  қарай  алюминийлі,марганецті, ... ... және т.б. ... ... ... ... қола  ...  және  құйылатынболып  бөлінеді.   Деформацияланатын   қоланы   ...   Бр   ...  ...  ...  элементтерді  белгілейтін  әріптерді  жазып,содан кейін элементтердің ... ...  ...  ...  ... 5017 – 74) . ... Бр 0Ц4-3 маркалы қоланың  құрамы  :  4%Sn,  3%Zn,қалғаны  мыс.  ...  ...  ...  ...  ...  ... ... соң, оның  пайыздық  мөлшерін  көрсететін  сан  жазылады(ГОСТ 613- 79). Мысалы, Бр  010Ф1  ...  ...  ...  :  10%Sn,  ... ...  ...  қарағанда,   механикалық   және   антифрикциялыққасиеттері, сонымен қатар коррозияға төзімділігі жоғары. Қоспалаушы  ... Sn,  Al,  Mn,  Si,  Be,  Fe,  Pb,  P,  Cr,  Zr,  Zn,  Ni  және  ... ... ... ... ... қоланы  қалайылы  қоладеп атайды.Мыс  пен   қалайыны   қорыту   ...   Cu-Sn   күйі   ... ... ... ... мен  ...  ...  түзіледі.Жақты центрленген текше торлы қалайының  мыстағы  қатты  ерітіндісін α -фазадеп  атайды.   Қорытпаларда   ...   ...   ...   ...  ...  ...   негізіндегі   қатты   ерітінді   ...   CuSn-,   ...   ...   ...   ... қатты ерітінді-ү.                                                                                                      а)                                     б) 14.3-сурет – Cи-Sn үйі диаграммасы (а) және қалайының мыс механикалыққасиетіне әсері (б) Cu-Sn жүйесінде  перитектикалық  және  ...  ...  ... 798˚С ... ... ... перитектикалық  реакциясынан -фаза түзіледі. 586˚С  -да -фаза  эвтектоидты  ыдырап,  (+ү)-  ...  ал  520˚С  –да  ...   ...   ыдырайды.   350˚С-да -фаза (+) –фазаға өте ақырын салқындату  орын  алса  ... ... ... бұл ... ... ... ... мөлшері 25% болғанша, жоғарылағанмен (14.3,б-сурет), практикалық маңызы бар қолада қалайы мөлшері 10%-дан  аса  ... ...  ...  6-8%  ...  қорытпада  эвтектоид  (+)пайда болады. -фазаның пайда болуы қалайылы ... ...  ...  ...  ...  қаттылығымен   және   ... 5% ...  бар  қола  ...  ...  ... ... (14.4,  а-сурет),  құрылымы  негізінен -фазадан  тұрса,құйылатын қолада эвтектоидтың (+)  ...  ...  ... 10% -дай  ...  ...  ...  ...  құрылымы -фазаменбірге эвтектоидтан (+) тұрады (14.4,б-сурет).Қалайылы  қоланың   механикалық,   ...   және   ... ... ... ... мен  кесумен  өңделгіштігі  жақсы,бірақ қалайының қымбаттылығынан қолданылуы сирек.Қалайылы қоланы  Zn,  P,Pb,Ni және т.б. ... ... Цинк ...  қоланың  технологиялыққасиеттерін жақсартып, бағасын арзандатады.  Фосфор  қорытпаның  серпімділікжәне төзімділік шегін, антифрикциялық және ... ... ... ...... қоланың құрылымы Фосфор қорытпаның пластикалығын төмендететіндіктен,  деформацияланатынқалайылы   қолада   0,4%-дан   жоғары   ...   ...   ал    ...  ...  ...  ...  ...  болады.  Қорғасын   қалайылықоланың   антифрикциялық   және   ...    ...    ...  ...  төмендетеді.Никель  қорытпаның  түйіршігін   ұсақтап,механикалық қасиетін  жақсартады,  әрі  коррозияға  төзімділігін  арттырады.Цирконий, ... ... және ... аз ... ...  ...  ... қысу арқылы өңделуін жақсартады. Қалайылы  қоланың  кейбір  маркаларыныңмеханикалық қасиеті ... ... ... ... қоланың механикалық қасиеті |Қола             |Қола             ...    |НВ     ...          ...             |      |2      |     |       ||                 |                 |             |%    |МПа    ||                 |                 |МПа          |     |       ...        ...   |250    |65   |800    ...          |н                |350   |65     |40   |600    ...     |                 |350   |150    |40   |600    ...       ...        |210   |70     |5    |600    ...         |                 |180   |100    |4    |600    ...          |                 |250   |180    |10   |600    ...          |                 |200   |140    |7    |800    ... ... бұрамалы серіппе,  мембрана,  антифрикциялықбөлшектер жасалынса, құйылатын  қалайылы  қоладан  құю  әдістері  арқылы  ... ... және ... ... ...    өңделуін    жеңілдету    үшін    қалайылы    қоланы    ...   ...   ...   тез   ...   арқылы   диффузиялықжұмсартады, ал суық күйде деформациялау үшін  ...  ... ... ... қымбат  болғандықтан  қалайысыз  немесе  арнайықолалар ...  Олар  ...  ...  ...  ...  қана  ... ...  өзінің  механикалық,  технологиялық  және  антикоррозиялыққасиеттері жағынан басым болғандықтан,  техникада  ...  ...  ... ... ... қарай арнайы қолалар  алюминийлі,  бериллийлі,марганецті және т.б. ... ...  ...  қарай  алюминийлі  қола  мыс  қорытпаларыныңішінде  алдыңғы  орынның  ...  екі  (Cu,Al)  және  көп  ... Fe, Mn, Ni және т.б.) ...  ...  қоладан  арзан,  механикалыққасиеті (беріктік, ыстыққа беріктік) және коррозияға төзімділігі  (ауа,  су,органикалық  қышқыл  және  т.б.  )  ...  ...   ...   Cu-Al   ... (14.5, ... көрініп тұрғанындай, мыс  пен  алюминий  (9,4%) -қатты ерітіндісін түзеді, ал алюминий мөлшері 9,4-15,6  %  ... екі ...  (+γ2).  ...  ...  ...  Cu3 Alэлектрондық қосылыс негізіндегі қатты  ерітінді.  565˚С–да  құрылатын β-фаза(+γ2)эвтектоидына   ыдырайды. γ2-фаза    күрделі    ...    ...   ...   күйден   өзге,   нақты    суынужылдамдығында  ...  6-8%  ...  бар  ...  ...  ... ... емес, мартенситтік түрленіске ұшырайды.Үйлесімді механикалық  қасиетке  5-8%  алюминий  бар  екі  компоненттіқолалар  ие  ...  ...  ...  ...   ...   ...   ...   болуына   қарай,   қорытпаның    беріктігінарттырғанмен, пластикалығын өте ... ... ... бір  ... ... (БрА5, БрА7) деформацияланатын  қорытпаларға  жатады.Оларберіктік (в=400-450МПа) пен пластикалықтың  (δ =60%)  үйлесімді  мәнінеие.Екі фазалы қола жоғары  ...  ...  және  ... ... ... Екі ... қола ...  өнім  жәнеқұйма ретінде шығарылады.14.5-сурет – Cu-Al күйі ... (а) және ... мыс ... ... ... қолаға қарағанда екі  компонентті  алюминий  қоланың  мынадайартықшылықтары бар:1) дендриттік ликвацияға ... аз;2) ... ... ... ... мен ... беріктігі жоғарылау;4) суықта сынғыштыққа бейімділігі төмен.Сонымен қатар кемшіліктері де бар:1) құйманың шөгуі едәуір ;2) қыздыру кезінде түйіршік өсуге бейімді;3) кристалдану ... ... ... ... бейімді;4) сұйық қола тотығу мен газбен қанығуға бейімді;5) буда коррозияға төзімділігі нашар.Осы кемшіліктерді жою мақсатымен екі компонентті алюминийлі ... Mn,Fe, Ni ... ... алюминийлі қола түйіршігін  ұсақтап,  оның  механикалықжәне антифрикциялық қасиетін жақсартады (14.11-кесте). Алюминийтемірлі  қола(Бр АЖ9-4) беріктік шегін ... ... мен  ...  ...  ... ... болады.  Олардан  төлке,  тісті  дөңгелек  жәнет.б. жасалынады.Алюминийлі  қоланың  ...   және   ...   ...  үшін  ...  және  ...  қоспалайды.Термиялық  өңдеу   арқылықоланың беріктік көрсеткіштерін жақсартуға болады. 14.11-кесте-Алюминийлі ... ... ...            ...                 |в         |δ              ...         ...                 |               |               ||                |                     |МПа            |%              ...         ...    |600            |40             ...     |                     |650            |35             ...          ...            |490            ... 12   ...      |                     |490            |12             ...   ...   ...   ...    ...    ... ...  мен  қаттылығын  (  НВ4000)  екі  есе  арттыруғаболады.   ...   ...   ...    тісті    дөңгелек    және    ... ... ... ...  қола  ...  ... технологиялық және антикоррозиялық қасиеттермен ерекшеленеді.Бериллийлі қола жоғары ... ... ... ... коррозияға төзімділігімен ерекше көзге  түседі.Cu-Be  күйі  диаграммасыбойынша (14.6,а-сурет) қола құрылымы бір фазалы  ()   және  екі  ... ... ... ... ...  ...  депатаса, электрондық қосылыс негізіндегі фазаны γ деп атайды.Бериллийлі қоланың ... шегі ...  ...  1,5-2,0%  ... ...  ал  2%  -дан  ...  ...  беріктік  шегінің  шамалыартатынын көреміз  ...  ...  ...  ...  ... -ға ... мөлшермен бір деңгейде болып,  содан  кейін,  морттылығы  менқаттылығы жоғары γ -фазаның көбеюіне байланысты,  күрт  ... ... ... ... ...  ...  болады.  Мысалы,  маркасыБрБ2 қола. Бериллийдің мыстағы  ерігіштігі  температурада  төмендеген  сайын(870˚С -да 2,7% болса, ... да  0,2%  ...  ...  ...  Бұл  ... ... дисперсиялық қатаюына  мүмкіндік  туғызады.  Шынықтыруданкейін бериллийлі қоланың беріктігі  (в =450МПа,  δ  =40%)  онша  ... ... ... оның ... ... ... – Cu-Be күйі диаграммасы ( а) және ... ... ... ... ... ... ... (780˚С) мен  ескіруден  (320˚С,  2сағат)  кейінмеханикалық қасиеті  мынадай: в=1250МПа, 0,2=1000МПа,  δ  =2-5%  ... ... ... ... ... ... ...  тезсуыту кезінде де сақталып, ескіру үрдісінде  аса  қаныққан -ерітіндіденγ-фазаның (CuBe) дисперсиялы  бөлшектері  бөлініп,  қоланың  ...  ... ... ...  ...  ...  және  ... шегін 1400 МПа-ға дейін арттыруға  мүмкіндік  туғызады.  Бериллийліқола жылуға төзімді (310-340˚С) материал қатарына жатады. Қола  кесу  ... ... әрі ... және ... ... болады.Бериллийлі қола көбінесе тілкем, таспа, сым және басқа жартылай өнімтүрінде шығарылады.Сонымен  қатар  одан  сапалы  ...  ...  ...  ...  ...  қоспалайды  (БрБНТ1,7   жәнеБрБНТ1,9). Бериллийлі  қоладан  дәл  аспаптардың  жауапты  міндет  атқаратынсерпімді ... ... ...  және  т.б.)  ... мен  ...  өте  үйлесімді  қасиеттеріне  қарамай,  бұлқолалар кең қолданылмай отыр.Кремнийлі қола  ...  ...  ...  ...  ... қасиеттерімен сипатталады. Ол мәшине және аспап  бөлшектерінжасауда  қымбат  қалайылы  және  бериллийлі  ...  ...  ... орын ...  ...  ...  диаграммасына  сәйкес  қоланың   бір   фазалы,кремнийдің мыстағы -қатты ерітіндісінің, құрылымы  болады  ... ...  ...  ...  ...  болғанда,  қорытпа  құрылымында  әріқатты, әрі морт γ-фаза пайда болады. Бір фазалы  құрылым  ...  ...  ...  және  оның  ...  ...  өңделгіштігін  қамтамасызетеді.Ол жақсы пісіріледі әрі дәнекерленеді, кесу ...  ...  ...  ...  қалайылы,  алюминийлі  қолалар  мен  жездергеқарағанда құйылғыштығы төмен.Cu-Si қорытпасын никельмен (3%-ға  ...  және  ...  ...  ...   оның   ...   және   ...   ... БрКН1-3  жәнеБрКМц3-1  қолаларының  серпімділік,  антифрикциялықжәне  антикоррозиялық   қасиеттері   жоғары.БрКМц3-1   қоласы   бір   ... суық және ... ... ...  ...  БрКН1-3  қоласыескіру үрдісінде беріктенетін қорытпа. Қоланың  шынықтырудан  (800˚С)  кейінберіктік шегі 300 МПа, салыстырмалы ұзару ... 35% ...  ... ... ... -в= 740МПа, δ =8%.Кремнийлі қоладан көбінесе таспа,  тілкем,  сым,  ...  ... ... үшін сирек қолданылады. Кремнийлі қолалардан  серіппе,  мембранажәне мотор жасау саласында жауапты бөлшектер жасалынады.Марганецті қола коррозияға аса төзімділігімен  және  ...  ... ... ...  Екі  компонентті  марганецті  қолалардың  ... ең көп ... ... 5%Mn болатын БрМц5 маркалы  қола.Оныңберіктік шегі 400˚С–ға дейін қыздырғанда аз  өзгереді.Қола  деформацияланғанжартылай  өнім  (қаңылтыр,  ...  ...  және   ...   (бу   ... ) ... ... ... беріктігін  арттыру  үшінникель, антифрикциялық  қасиетін  жақсарту  үшін  қорғасын,  ал  ... ... үшін ... мен алюминий қосады.  14.7-сурет – Cu-Si күйі диаграммасы Қорғасынды  қоланың   жақсы   антифрикциялық   ...   ...   ... ... ...  ...  ...  мыста  ерімегендіктен,қорытпаның құрылымы қатты күйде мыс кристалдары  мен  қорғасын  түйірлеріненқұралып,  жоғары  антифрикциялық  ...  ...  ...  қатарсоққылы  жүктемені  жақсы  қабылдап,   ...   ...   ...   ...    ...     болатын     қола     ...     өте     ...     ...     онша      ...      ... БрС30 ... ... болат құбырға  жапсыру  арқылыбиметалл  сырғанау  подшипнигі  түрінде   пайдаланылады.Қорғасынды   қоланыңмеханикалық және антифрикциялық ...  ...  үшін  ...  ...  ...  25%Рв  және  5%Sn  болатын  ...    ...    ...    ...    ... мен ... ... әдебиеттер:1. Ақбасова А.Ж. «Экология», Алматы, Бастау баспасы, 2003, 188-192 беттер2. Бакенов М. «Қазақстанның минералды ресурстары», Алматы, Қазақстан,  1967,60 бет3. ... Ә. ... ... ... ... 1978, 199 бет4. ... Н. ... қойнаулар», Алматы, Қазақстан, 1983, 160 бет5. Райхан Н. «Жыл қорытындысы», Ақиқат, 2000, №4, 16-21 бет6. ... Н.К. ... ... ... 2005, 122 бет7. ... Қ. ... аймақ», Алматы, Қазақстан, 1988, 135 бет  
        
      

Пән: Өнеркәсіп, Өндіріс
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мыс және оның қорытпалары. Алюминий және оның қорытпалары жайлы6 бет
Мыс және оның қорытпалары. Алюминий және оның қорытпалары жайлы ақпарат12 бет
Мыс және оның қорытпалары.Алюминий және оның қорытпалары туралы8 бет
Титан және оның қорытпалары. магний және оның қорытпалары. мыс және оның қорытпалары. алюминий және оның қорытпалары16 бет
Композициялық материалдар. Ыстыққа төзімді болаттар мен қорытпалар. Кесу аспабына арналған болаттар. Өлшеу аспабына арналған болаттар12 бет
Ауыл шаруашылық машиналары31 бет
Машиналардың конструкциясы, жұмыс органдары мен көмекші бөліктері35 бет
Титан және қортпалары4 бет
Алюминий жіктелуі6 бет
Алюминий және оның қорытпалары3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь