Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі туралы мәлімет

Негізгі бөлім
1.Алғашқы халықаралық анатомиялық номенклатураны құрушылар
2. Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі.
3. Қазіргі білім беру жүйесіндегі латын тілі
4.Қорытынды
Бір кездегі еліміздегі ұлттық саясаттың саяз, қиын жылдарында алғашқы анатомия терминдерді қазақша-орысша-латынша сөздіктерді жарыққа шығарған (1963, 1966) қазақ халқының көрнекті азаматтары — Қарынбаев Сибағадолла Рысқалиұлы мен Сүбханбердин Сәлкен Хасенұлы еді. Олар өздерінің мемлекеттік деңгейде үлкен қызмет атқаруларына қарамастан (Қазақстанның денсаулық сақтау министрі, республикалық дәрі-дәрмек басқармасының төрағасы), "ұлтшыл" деген жала жабылудан қорықпай көмектесіп, кейіннен білім, ғылым салаларында және әкімшілік қызметтерінде жетіліп қалыптасуына әсерін тигізген. Ж.Б Ахметов Республикалық терминология комитетінің мүшесі ретінде медициналық сөздіктер жазуға үзбей атсалысып келеді. КазҰМУ- тінде дайындалған «Орысша- қазақша медициналық сөздіктің»(Алматы, 1999,242 бет), «Орысша-қазақша, қазақша-орысша медициналық сөдіктің» (Алматы, 2003, 352 бет), «Ағылшынша-қазақша медициналық сөздіктің» (Алматы, 2003, 600 бет),белді бір авторы. Медицина ғылымының негізгі бір саласы - адам анатомиясы -медицинаның іргесін қалайтыны белгілі. Болашақ дәрігеpлердің адам денесінің құрылымы туралы білім алуы «медицина әліппесін» анатомиялық терминдерді игеруден басталады. Жоғарғы оқу орындарына түскен студенттерге ең алғашқы күндерден бастап-ақ анатомиялық латын терминологиясының сөздігі қажет болады. Г. Себепов (Известия ФАН, 1944) түйе шаруашылығына байланысты қазақ тіліндегі 112 терминді есепке алғанда, оның 40-ы тек қана түйе және оның төлдері атауларына арналғанын айтады. С. Толыбеков "Қазақтың көшпелі қоғамы" (1971) атты кітабында жылқы малының 38-ден астам түрлерін атап көрсетеді. Терминдердің байлығын академик В.В.Радлов қазақтардың өмір сүру салт-тұрмысымен байланыстырады. Алайда нерв, қан тамыр - лары жүйелері мен сезім мүшелері құрылымдарына қатысты кейбір баламаларда орыс анатомиялық терминологиясын құру кезінде қолданғанындай, терминдерді латыншадан транскрипциялауды және транслитерациялауды пайдаланған. Мәселен: орыс анатомиялық термині «Гипофиз» (латынша hypophysis) — қазақ терминологиясы бойынша — гипофиз; және т.б. Көптеген ғылым салаларында және оның ішіндегі анатомия пәніндегі ғылыми ойдың біртіндеп дамуына орай, анатомиялық терминология да біртіндеп, баяу және кейде ретсіз түрде дамып, құрастырылды, сол себепті де ол жан-жақты бола алмады. Біз жамбас астауы қуысындағы вегетативті нерв жүйесін (симпатикалық, парасимпатикалық бөлім өрімдерін) арнаулы мақсатпен тексергенде(А.Рақышев, кандидаттық диссертация, Қарағанды, 1960), ондағы атау-терминдердің әртүрлі аталып бір жүйеге келмегендігін көрсеткен едік.
1. В.Д. Вульф «Латинский язык и основы ветеринарной терминологии»
        
        Қазақстан Республикасының білім және ғылым
министрлігі
Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті
СӨЖ
Тақырыбы:Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі.
Орындаған: Каримов Ислам
Топ: ВС-503
Семей - 2015
Жоспар:
Негізгі бөлім
1.Алғашқы ... ... ... ... ... терминдердің латын тілінде дәріптелуі.
3. Қазіргі білім беру жүйесіндегі латын тілі
4.Қорытынды
     Бір кездегі еліміздегі ұлттық саясаттың ... қиын ... ... ... ... сөздіктерді жарыққа
шығарған (1963, 1966) қазақ халқының көрнекті азаматтары —
Қарынбаев Сибағадолла Рысқалиұлы мен Сүбханбердин Сәлкен Хасенұлы ... ... ... ... ... қызмет атқаруларына қарамастан
(Қазақстанның денсаулық сақтау министрі, республикалық дәрі-дәрмек
басқармасының төрағасы), "ұлтшыл" ... жала ... ... кейіннен білім, ғылым салаларында және әкімшілік
қызметтерінде жетіліп қалыптасуына әсерін тигізген. Ж.Б Ахметов
Республикалық терминология  комитетінің мүшесі ретінде медициналық
сөздіктер  ... ... ... ... ... ... дайындалған
«Орысша- қазақша медициналық сөздіктің»(Алматы, 1999,242 бет), «Орысша-
қазақша, қазақша-орысша медициналық сөдіктің» (Алматы, 2003, 352 бет),
«Ағылшынша-қазақша медициналық сөздіктің» (Алматы, 2003, 600 ... ... ... ғылымының негізгі бір саласы - адам анатомиясы
-медицинаның іргесін қалайтыны белгілі. Болашақ дәрігеpлердің адам
денесінің құрылымы ... ... алуы ... ... анатомиялық
терминдерді игеруден басталады. Жоғарғы оқу орындарына түскен
студенттерге ең ... ... ... ... ... сөздігі қажет болады. Г. Себепов (Известия ФАН, 1944)
түйе шаруашылығына байланысты қазақ тіліндегі 112 терминді есепке
алғанда, оның 40-ы тек қана түйе және оның ... ... ...     С. Толыбеков "Қазақтың көшпелі қоғамы" (1971) атты кітабында
жылқы малының 38-ден астам түрлерін атап көрсетеді.     Терминдердің
байлығын академик В.В.Радлов қазақтардың өмір сүру ... ... ... қан тамыр - лары жүйелері мен сезім ... ... ... ... орыс ... ... ... қолданғанындай, терминдерді латыншадан транскрипциялауды
және транслитерациялауды пайдаланған. Мәселен: орыс анатомиялық термині
«Гипофиз» (латынша hypophysis) — қазақ терминологиясы бойынша — ... т.б. ... ... салаларында және оның ішіндегі анатомия
пәніндегі ғылыми ойдың біртіндеп дамуына ... ... ... ... баяу және ... ... ... дамып, құрастырылды, сол
себепті де ол жан-жақты бола алмады. Біз жамбас ... ... нерв ... ... парасимпатикалық бөлім өрімдерін)
арнаулы мақсатпен тексергенде(А.Рақышев, кандидаттық диссертация,
Қарағанды, 1960), ондағы атау-терминдердің әртүрлі аталып бір жүйеге
келмегендігін көрсеткен едік. Мәселен, ... ... saralis ... ... бір ... бар нерв ... әр түрлі атайды. Біз ең алғаш оларды
"n.n.splanchnici pelvini" деп атауды ұсынған еді. Бұл ұсыныс тек 1980
жылы ғанаіскеасты. Оны ... ... ... ... ... ... ... елдің өздәстүрлеріпайдаланылды, сондықтан да,
кейбірмүшелерәржердеәртүрліаталыпжүрді. Көптегенанатомиялыққұрылымдар,
солардыалғашретзерттегенғалымдардыңесімдеріменаталды. Халықаралық
 анатомиялық  номенклатураны  құрудыңжауапты редакторы, белгілікеңес
анатомы С.С.Михайлов (1987): "қазірорыс анатомия  номенклатурасын  жасау
 кезеңінде  транскрипция  және ... ... ... ... Тіл ...  жолдарыныңбірі осы тәсілдер" —
депжазды. Ал В.Дальөзініңатақтысөздігін
«Тіріұлыорыстілініңтүсіндірмесөздігі» депкездейсоқатамағанынескертеді де:
"Тіләрқашан да ... да ...... ... латыңданғантүрінжиі беру кездеседі: Diafragma — грудобрюшная
переграда — диафрагма; Тгасһеа — дыха-тельное горло — кеңірдек.
   Осығансәйкесқазақтерминдерікеледі, ... ...... ...... диафрагма. Голландиялық хирург және анатом
Г. Бидлооның 1685 жылылатынтіліндешыққан ... ... ... дегенмақаладаН.А.Оборин мен А.Н.Оборин,
орысанатомиялықтерминологиясы - ныңнегізінсалдыдепатапкөрсетті.
   Көптегенавторлар, әсіресеклиницистерорынсыз,
жүйесізжаңасөздержасауғажолберді. Сондықтан, КСРО
ДенсаулықсақтауминистрлігініңмедициналықҒылымиКеңесі 31/1, 1959
жылғықаулысында Р.Ы.А. терминдерінесәйкес тек
орысанатомиялықноменклатурасықолданылсындептапты. ... ... ... Ю.Н. ... ... номенклатура,
М., «Медицина», 1970). Д.А. Жданов:
«Бұлғылымтарихындабіріншіретхалықаралықдәрежедересмитүрдемойындалғанлатына
натомиялықтерминдерініңтізімі.
Өйткеніғылымныңәртүрлісалаларындалатынтілібұрынғыдайхалықаралықтілболыпқал
абереді. Сөзжоқ,
кеңесанатомдарыныңжақынарадағыміндетіұлттықанатомиялықтерминологиянықұраст
ыруболыптабылады. Бүлсалада Н.А. Шейн, Н.М. Максимович-Амбодик,
Е.О.Мухин, Г.А. Загорский, Н.И. ... ...... Орыс ... ... негізг іқағидалары «Халықаралық анатомиялық
номенклатура» деген кітаптардың (1980, 1986) алғысөздерінде баяндалған.
Бұл қағидалар қазақ анатомиялық терминдерін кұру ... ... : 1. Орыс ... ... ... ... ... латын терминдеріне жақынболуыкерек.
Алайдасөздіңшығутегін (этимологиясын) сақтауәрекетіүстемболмауыкерек.
Сондықтантерминдердісөзбе-сөзаударып, анатомия
лыққұрылымдардыңмәнінбұрмалауғажолберугеболмайды. 2.
Эпонимикалықтерминдер,
яғниғалымдардыңесімдеріменаталғананатомиялыққұрылымдараттары,
клиникалықтерминдердіңнегізіретіндеқалыптасыпкеткенжағдайдағанаорысанатоми
ялықноменклатурасындасинонимдерретіндесақталады (мысалы, «Гайморқуысы»-
«Гайморит», «Евстахийтүтігі» — «евстахит» жәнет.б.). 3. Шеттілденалынған,
халықаралықресмитерминдергесәйкескелетінжәнемедицинадакеңіненпайдаланатынк
ірмесөздердің де (медиалді, ... ... ... жәнет.б.)
қолданылуынажолберілуікерек. 4.
Шеттілдіктерминдердіңорыстіліндеқолданылатынқанағаттанарлықжәнеқолайлыэкви
валенттеріжоқболса, олардыңорысшатранскрипциясыпайдала - нылуыкерек
(мысалы, гипокамп, таламус, ... т.б.). ... ... ... БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ЛАТЫН ТІЛІ
Қазіргі таңда латын ... ... ... ... тілі ... анатомия, медицинаның тілі. Сонымен қатар, латын тілі
барлық ғылым мен ... ... ... ... ... Сол ... латын тілі тарих, филология, тарих, дінтану, медицина,
құқық, биология ... ... ... Әр ... ... ... тілін оқыту мақсаты әртүрлілігімен ерекшеленіп, латын
тілін оқытудың өзіндік тәсілдері мен әдістері қалыптасады. Мәселен,
филология мамандығында ... ... шығу ... грамматикасы, сөздік
құрылымы, құрамы және т.б. тереңдетілген түрде оқытылады, ал тарих
мамандықтарына латын тілін ... ... ... ... ... оқу және онымен танысумен, зерттеумен байланысты. Биология
мамандығына латын тілін оқытудағы зат есімнің өзіне тән ерекшеліктері –
грамматикалық категориясы. ... және орыс ... ... ... зат ... ... категориясы күрделі болып келеді.
Nomen Substantivum – зат есім тақырыбын бастамас бұрын, ботаникалық,
зоологиялық, анатомиялық терминдерге тоқталып өткен жөн. Ол терминдер
қалай кездесетіндігіне, ... ... ... орыс және ... аудармаларын салғастыра отырып, студенттің терминге,
терминдегі зат есімге назарын аударту қажет. Мәселен, tulpia,ae f (лат.)
– тюльпан (орыс) – қызғалдақ (қаз.);delphinus,i m ...... ... дельфин (қаз.);antenna,ae f (лат.) – усик (орыс) – мұртша
(қаз.);planta,ae f (лат.) – растение (орыс) – өсімдік (қаз.);rosa,ae f
(лат.) – роза ...... ... т.б. Бұл терминдерден
транслитерация құбылысының көп жағдайда орыс тілінде орын ... ... ал ... тілінде әрбір терминге өз баламасы берілген.
Транслитерация құбылысымен қатар кейбір терминдердің басқа мағынада
қолданылатынын байқауға болатынын студенттерге ұғындыру керек. ... f ... – усик ...... ... ... телерадио
қабылдағышы ретінде қолданылатын «антенна» атауы негізінде пайдаланамыз,
planta,ae f (лат.) – ... ...... ... ... атауында кездестіреміз. Осындай термин, оның құрылуы,
қолданылуы, аударылуы секілді мәселелерді талқылай отырып, аудиторияға
латын ... зат ... оның ... түзу барысындағы маңызын ұғындыру
қажет. Зат есім жайында жалпы түсінік қалыптасқаннан кейін, зат есімнің
грамматикалық категориясына жеке-жеке тоқталып өтуге болады. Алдымен ... ... ... – genus: genus masculinum (carpus, i m – ... ... aster, i m – ...... ... бір түрі; tubus, i m –
трубка – түтік);genus femininum ... f – ...... f – ... ... f – дерево-ағаш);genus neutrum
(folium, i n – лист –жапырақ; ovum, i n ... ... Зат ... өзге сөз таптарынан ажырату үшін оның сөздік
формасына назар аудару ... Зат ... ... ... алдымен зат
есімнің атау септік, жекеше түрдегі негізі (nominativus singularius:
cygnus, i m – лебедь –аққу), одан кейін үтір арқылы ілік ... ... ... (genetivus singularius: cygnus, i m – лебедь – аққу),
және қай текке (masculinum,femininum, neutrum: cygnus, i m – ... ... ... ... ... ... Зат ... түр категориясы
(numerus): жекеше түрі – singulāris және көпше түрі -plurālis.
Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі.
Ғылымның, техника мен ... қай ... ... ... немесе терминологияны дұрыс түсініп, қолдана білуі ... ... ... ... ... ... негізгі қызметі, (лат. terminus –
шек, шекара) ғылыми түсінікті дәл ... ... ... бір ... ... және сөз ... ... сүйегі, гипертониялық ауру
санитарлық өңдеу) тұрады. Терминдердің әдеби тілмен айырмашылығы ғылыми ... ... ... Сол ... қазіргі таңда ветеринария мен
медицина ғылымдарының салаларында латын тілі ... ... ... ... ал анатомиялық терминдердің көп ... ... ... латын тілі ерекше роль атқарып келеді.
Бүгінгі таңда белгілі анатомиялық және гистологиялық ... ... ... ... ... (Nomina anatomica)
1955 жылы ... ... ... ... ... ... ол бір неше рет ... ... ... Советтік басылымның кіріспе сөзінде бұл халықаралық деңгейде
қабылданған ғылым тарихындағы латын тілінде ... ... ... атап ... Бұл – ... тілі ғылымның әр түрлі ... ... ... ... ... ... және ... дұрыс және сауатты қолдану үшін, латын тілі пәнін ... ... ... айта ... ... ... ... формасы мен
мағынасын жете түсініп, сөздіктің ... және өз ... ... ... ... білуі керек.
Латын тілінде анатомиялық ... ... білу үшін ... қалыптасады:
• Буынның ұзақтылығы және қысқалығы;
• Латын тілінде анатомиялық терминдерге екпінді дұрыс қою;
• Жұрнақтардың ұзақтығына немесе қысқалығына қарап ... ... ... ... ... ... Кез ... анатомиялық терминдерді оқу барысында род түрі, сан түрі,
септігін ажырата білу ... ... ... терминдердің структурасына назар аударайық.
| Анатомиялық терминдердің ... |
| ... сөз ... ... сөзді терминдер | Екі сөзді терминдер |Көп сөзді терминдер |
|Зат есім, |Зат ... ... ... Зат ... ... ... ... қиысқан анықтауыш) |септігі + қиысқан және |
|Plur.) | ... |
| ... ... ... ... - жүрек ... ... | ... - ... |Procesus transversus - |Septum osseum nasi – |
|Cutis - тері | ... ... ... – өкпе ... ... |пердесі; ...... ... ileum – |Мyatus ... ...... |мықын ішек. ... – ішкі ... ...... ... ... ... жолы. ... – бас ... ... еті |Lobus ... pallii |
| | |- ... бөлік |
| | | |
| | | |
| | | ... ... ... ... – бұл ... мен ... ... белгілі бір ағзадағы микросопиялық, ... ... ... тек қана бір ... ... терминдер. Мысалы:
gaster, tris, f – ... icis f - ... cordis, n – ... m - ... tris, m – ... m - ... ... анатомиялық терминдер - бұл жануарлар мен адамдардың
анатомиялық ... ... бір ... ... ... ... беретін, кемінде екі сөзден
құралған терминдер немесе сөз тіркестері .
Мысалы:
1. fossa cranii -бас шұңқыры
2. сaput musculi – ... ... сrista nuhia - ... ... basis ceci – ... негізі
5. caput costalis – қабырға басы
6. raphe palatini – таңдай жігі
Көп сөзді анатомиялық терминдер – бұл ... мен ... ... белгілі бір ағзадағы микросопиялық,
ультрамикроскопиялық құрылысына ... ... үш ... ... ... ... ... қиысқан және қиыспаған ... ... ... os ...... сүйегінің қабыршағы
facies articularis tuberculi costae – қабырға ... ... ... sacrales - құйымшақ орталықтары
lobus frontalis pallii - мандай бөлік
musculus arytaenoideus transversus - көлденең ожауша бұлшықеті.
septum osseum nasi – ... ... ... ... ... ... ... екпін буынының
ұзақтылығы және қысқалығы. Латын тілінде екпіннің орны буынның ұзақтылығына
немесе ... ... ... ... ... ... арқылы буынға
бөлінеді. Терминде қанша дауысты дыбыстар болса, сонша буын болады. ... ... ... ... ... ... ... анатомиялық |Екпіні ұзақ ... ... ... ... – жүрек ... ... ... ... |Ab-do-men (іш) ... ... ... ... ... ... ... ... ... (іш, құрсақ жақ) | ... ... тілі ... мен ... ... ретінде және шипашақ (рецепт) жазуына пайдаланатыны анық.
Негізінен анатомияда латын тілі жеке орын ... ... ... әр ... ... тілінде аталатынын жоғарыда айтып ... жеке ... ... ... ... ... ... немесе қысқалығына қарап терминді нақты ажырата
білудің қажеттілігі өте зор. Қазір біз ... ... ... ... ... әр түрлі мағына береді. Жәнеде нақты қай
объектіде орналасқандығын ... ... ... сол жұрнақтарға қарап
ажырата аламыз.
|Жұрнақ түрі ... ... ... | ... ... ... ... |incisio ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... минимумы.
| | ...... иық ... |foramen – ... ... – буын |fossa – ... (сопақша түрі) |
|brachium – иық |fovea – ... ... ... ... – өзек ...... ... – бел, белбеу |ulna – кәрі ... ...... ...... ...... ...... ...... жілік ...... ... – ойық ...... |
|mandibula – төменгі жақ ...... ...... жақ ... – жұтқыншақ |
|membrum – ... ...... ...... ... ... – көлденең |
|periosteum – сүйек үсті |tuber – ... ... – кәрі ... ... |coccyx – ... ...... |costa – ... ...... сай ... | ... кез ... ... ... оқу барысында род түрі, сан түрі,
септігін ажырата білу ... – m ... – f |neutrum – n |
| | | ... i m өкше |ala, ae f ... ... n жүгеншік |
|сүйегі |aorta, ae f ... |jugum,i n ... i m ... |concha, ae f ... жер ... i m ... ... costa, ae |labium, i n ерін ... |f ... |corpus, oris n дене ... i m ... |lingua, ae f тіл ... inis n ... ... i m альвеола|mandibula, ae f |os, ossis n сүйек ... i m көз ... жақ |Hepar, um n ... |
| ... ae f | |
| ... жақ | |
| |orbita, ae f көз | |
| ... | |
| ... ae f | |
| ... ... | |
| |ae ... | ... ... ... мамандығымыз латын тілімен тікелей байланысты.
Сондықтан да мамандығымызды жетік білу үшін біз латын тілінің тарихы мен
ерекшелігін ... ... ... ... әдебиеттер:
1. Азаматова А.Х. Латинский язык и основы научной терминологии. Алматы,
2008.2.Куприянов В.В. Москва, 1981.
2. Михайлов С.С. Международная анатомическая номенклатура. 1980.
Пайдаланылған әдебиеттер ... В.Д. ... ... язык и ... ... ... http//: ... пособие по анамические терминологии»

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі жайлы мәлімет5 бет
"Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі"4 бет
Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі туралы ақпарат7 бет
Анатомиялық терминдердің латын тіліндегі дәріптелуі жайлы6 бет
Анатомиялық терминдердің латын тіліндегі дәріптелуі туралы мәлімет11 бет
Деректермен жүргізілетін операциялар. мб құрылымын жоспарлау және құру13 бет
Мәліметтер қорын басқару жүйесі (МҚБЖ). Негізгі ұғымдар. МҚБЖ - нің функционалды мүмкіндіктері. МҚБЖ - мен жұмыс істеу негіздері20 бет
Анатомия терминдерінің латын тіліндегі дәріптелуі8 бет
Анатомия терминдерінің латын тіліндегі дәріптелуі жайлы ақпарат7 бет
Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь