Лирикалық проза жайлы ақпарат

1. Проза жайлы
2. Лирикалық проза
3. Қазақ лирикалық прозасының даму арналары
4. Қазіргі қазақ прозасының даму арналары
Проза (лат. prōsa) — әдеби жанр, қара сөзбен жазылған көркем шығарма (әңгіме, повесть, роман).[1]
Проза әдебиеттің эпикалық тегімен байланысты, лирикалық проза немесе прозалық өлеңдер кездеседі. Проза XVII ғасырдың ортасына дейін сөз өнерінде поэзиямен аралас өмір сүрді. Тарихи шежірелер, жылнама, трактаттар, естелік, сапарнама, діни уағыздар, т.б. өлең жанрына тән шығармалар болып есептеледі. Шын мәніндегі проза Қайта өрлеу дәуірінде қалыптасып, поэзиядан бөлініп шықты. Осы кезден бастап әдебиеттің дамуында проза жетекші орынға ие болды. Рабғузи, Бабыр, М.Сервантес, Д.Дефоның шығармаларынан бастау алатын проза сөз өнерінің дербес, айрықша түрі ретінде қалыптасты. Сөз өнері тарихында проза поэзиямен тығыз байланысты дамыды. Прозада өмір құбылыстары, адам характерлері кең ауқымды қамтылып, жан-жақты суреттеледі.
Бүгінде дүние жүзі оқырмандарының қолына тиіп отырған күрделі, көркем туындылары бар, биік даму дәрежесіне, кемел шағына жеткен, танымдық, тәрбиелік, эстетикалық әсері күшті қазақ совет прозасының эволюциялық өсу жолында жиырмасыншы жылдарда туған әр түрлі идеялық-көркемдік ізденістердің жемісі саналатын алғашқы үлгілердің маңызы зор. С. Сейфулиннің «Жер қазғандар», «Айша» повестері, «Тар жол, тайғақ кешу» романы; Б. Майлиннің «Раушан – коммунист» повесі, «Қадыр түнгі керемет», «Шариғат бұйрығы», «Жол үстінде» және т.б. әңгімелері; М. Әуезовтің «Қорғансыздың күні», «Жетім», «Қаралы сұлу», т.б. шығармалары жиырмасыншы жылдардағы қазақ прозасының даму қарқынын, саяси-әлеуметтік нысанасын, идеялық-көркемдік деңгейін танытатын қатардағы шығармалар ғана емес, әдебиетіміздің алтын қорына қосылатын ұлттық классика үлгілері.
Лирикалық проза — автордың нәзік көңіл-күйімен, сезім әсерімен жазылған прозалық шығармалар.
Лирикалық проза өз алдына жанр болып саналмайды, тек прозаның стильдік бір түрі ретінде қарастырылады. Мұндай шығарманың композициялық құрылысы лирикалық кейіпкердің тебіреніс-толғаныстарына сәйкес қалыптасады. Лирикалық прозада бастан-аяқ үзілмей дамып отыратын сюжет кездеспейді. Алайда кейіпкерлердің бүкіл бастан кешкен көңіл-күй әсерлерінен белгілі бір желі пайда болып отырады. Оны шартты түрде лирикалық желі деп атауға болады.
Кейіпкердің ой-сезімі, басқа адамдармен әр түрлі қарым-қатысы, қайшылығы жағдай, оқиғаға айналып, бір-бірімен қалайда жалғасып, астасып жатады. Лирикалық прозаның қаһармандары ойламаған жерден күтпеген жағдайларды, өзгерістерді бастан өткеріп отырады.[1] Орыс әдебиетінде Лирикалық прозаны жоғары сатыға көтерген Тургенев болды. Қазақ әдебиетінде Лирикалық прозаның белгілері Ж.Аймауытов шығармаларынан айқын танылады.
1. Мағауин М. «Мен» ғұмырбаяндық хамса. – Алматы: Гаухар, 1998. –
590 б.
2. Атымов М. Қазақ романдарының поэтикасы. – Алматы: Ғылым, 1975. – 3. Нұршайықов Ә. Мен және менің замандастарым. – Алматы: Қазығұрт, 2005. – 9 т. – 344 б.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ
БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
СЕМЕЙ ҚАЛАСЫНЫҢ ШӘКӘРІМ АТЫНДАҒЫ
МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
Өздік жұмыс
Тақырыбы: 1. Лирикалық проза
2. Қазіргі қазақ поэмаларының көркемдік ... ... ... ... ... ... Б.Д.
Топ: Қ-213
Тексерген: Құрмамбаева Қ.С.
Семей 2015
Жоспары:
1. Проза жайлы
2. Лирикалық проза
3. Қазақ лирикалық прозасының даму арналары
4. Қазіргі қазақ прозасының даму арналары
Проза (лат. prōsa) -- ... ... қара ... жазылған көркем шығарма (әңгіме, повесть, роман).[[1]]
Проза әдебиеттің эпикалық тегімен байланысты, лирикалық проза немесе прозалық ... ... ... XVII ғасырдың ортасына дейін сөз өнерінде поэзиямен аралас өмір сүрді. Тарихи ... ... ... ... ... діни ... т.б. өлең ... тән шығармалар болып есептеледі. Шын мәніндегі проза Қайта ... ... ... ... ... шықты. Осы кезден бастап әдебиеттің дамуында проза жетекші орынға ие ... ... ... ... Д.Дефоның шығармаларынан бастау алатын проза сөз өнерінің дербес, айрықша түрі ретінде қалыптасты. Сөз өнері тарихында проза поэзиямен тығыз байланысты ... ... өмір ... адам ... кең ... ... жан-жақты суреттеледі.
Бүгінде дүние жүзі оқырмандарының қолына тиіп отырған күрделі, ... ... бар, биік даму ... ... ... ... ... тәрбиелік, эстетикалық әсері күшті қазақ совет прозасының эволюциялық өсу жолында жиырмасыншы ... ... әр ... ... ... жемісі саналатын алғашқы үлгілердің маңызы зор. С. Сейфулиннің , повестері, романы; Б. ... ... , , және т.б. ... М. ... , , , т.б. ... ... ... қазақ прозасының даму қарқынын, саяси-әлеуметтік нысанасын, идеялық-көркемдік деңгейін танытатын қатардағы ... ғана ... ... ... ... қосылатын ұлттық классика үлгілері.
Лирикалық проза -- автордың нәзік көңіл-күйімен, сезім әсерімен жазылған прозалық шығармалар.
Лирикалық проза өз ... жанр ... ... тек ... ... бір түрі ... ... Мұндай шығарманың композициялық құрылысы лирикалық кейіпкердің тебіреніс-толғаныстарына сәйкес қалыптасады. Лирикалық прозада бастан-аяқ үзілмей ... ... ... ... Алайда кейіпкерлердің бүкіл бастан кешкен көңіл-күй әсерлерінен белгілі бір желі пайда ... ... Оны ... ... ... желі деп атауға болады.
Кейіпкердің ой-сезімі, басқа адамдармен әр түрлі қарым-қатысы, қайшылығы жағдай, оқиғаға айналып, бір-бірімен қалайда ... ... ... ... прозаның қаһармандары ойламаған жерден күтпеген жағдайларды, өзгерістерді бастан өткеріп отырады.[[1]] Орыс әдебиетінде Лирикалық прозаны жоғары сатыға ... ... ... Қазақ әдебиетінде Лирикалық прозаның белгілері Ж.Аймауытов шығармаларынан айқын танылады.
Қазақ лирикалық прозасының даму арналары
Қазақ ... ... даму ... бар. Сонау ауыз әдебиетінен нәр алып сусындаған әдебиетіміз уақыт ... ... ... ... ... дараланып тұратын қаламгерлер шығармаларымен толығып отырды. Соның нәтижесінде әр ... ... ... ... ... арнаны жаңашылдық сипатта жан-жақты дамыта отырып, қазақ әдебиетіне мол жаңалық ... ... ... төріне жаңа кейіпкерлер келді, олардың мінез-құлқы күрделенді, әр түрлі жанрда жазылған жаңа мазмұнды шығармалар ... ... ... ... ... өмір ... көркем өрнектеуде соны көркем бейнелеу құралдары жасалды. Яғни әдебиеттегі дәстүрлі арна жаңа сипат алды. Әдебиеттегі жаңашылдық - ... ... ... пен зор ... ... ол ... пен өнердің өрісін кеңейте түседі. Тұрмыстың, қоғамдық тіршіліктің өзгеруіне, адамның өмір танудағы жаңа ұғым-түсініктеріне байланысты ... ... мен түр ... жаңашыл шығармалар туады. Бұл тұрғыда кейбір дәстүрлік ... ... ... ... ... бейнелеу, сөз қолдану амалдары пайда болады. Әсіресе жаңа өзгерістер мен құбылыстарды аңғаратын соны бейнелеу құралдары жасалады. Бұл - ... ... ... ... мен жаңашылдық тек түрді, сыртқы өзгерістерді білдірумен қатар, ішкі ... ... ... ... ... ... ұлттық сипатын жаңа сатыда елестетеді. Енген жаңалық әдебиетке сіңіп, дәстүрге айналып кетуі мүмкін. [1, 35].
ХХ ғасыр әлем ... ... ішкі ... ... ... үңіле отырып, өмірді жаңа қырынан таныды. Әлем әдебиетінде туындап жатқан жаңаша көзқарастардың әсері қазақ прозасына да өз ... ... ... ... сөз ... ... дами ... [2, 55]. Әдебиеттегі осындай ерекшеліктердің бірі лирикалық прозаның дамуына қатысты болды. Кез келген нәрсенің жоқтан пайда ... ... бұл ... та әдебиетімізгі өзіне дейінгі дәстүрді жалғастыра отырып келді.
Орыс әдебиетіндегі лиризмнің кең өрістеу кезеңі 50-жылдардың екінші ... ... ... ... ... ғажайып шығармалар жазған орыс әдебиетінің көрнекті өкілдері И.С.Тургеневтің ... ... ... ... Ф.М.Достоевскийдің "Бейшаралар", Н.Г.Короленконың "Соқыр музыкант" сияқты шығармалары сезімді сан толқытатын ... ... толы ... ... ... Бұл ... Б.Майтанов: деп жазады [3, 189].
Орыс әдебиетінде ... ... ... әрі ... ... ... болып табылады. Расында, Чехов лирикалық проза мүмкіндіктерін танытушы ұлы қаламгерлердің бірі саналумен қатар, жалпы, әдетте ... ... ... ... өнерінің тұла бойына лиризм шуағын жарасымды жинақтай білгені - ... ... ... өз ... ... өмірінің мәні, оның құндылығы мен қайталанбас қасиетін ашуға тырысады. Оның әңгімелері күнделікті өмірдегі күйбең тіршілік бола тұрса да, сол ... ... ... ... ... ... ... Зерттеушілердің пікірінше, мұндай пафосқа толы Чехов әңгімелеріндегі лиризм ... ... ... ... ... мұң және ... ... жайлы ой қосады.
Көп жағдайда жазушының ішкі сезім толғаныстары туған жер, өскен орта ... ... ... Бұл ... ... негізінен ауыл тұрмысы, бір кездегі балалық шағы қалған аяулы мекен жайды жан-жақты көңіл-күй әуендерін толғайтын қазақ прозаиктерінің де қалыс ... реті жоқ еді. ... ... жарияланған туындылардың көбіне жалпыодақтық әдебиеттегі бағдарға сай адамгершілік, ар-ождан мәселелері әрдайым көне салт, ... мән ... ... құлшынатындығы үшін сыналуға бейім қала мен ата-бабалар, халықтың асыл мирасын, әдебін әлі де шын жүректен ... ел ... ... ... ... ... ... Бір есептен лиризмнің мазмұндық-идеялық төркіні осынау сағыныш, аңсау, адалдық, тазалық, жақсы мұрттарды алыс естеліктерден іздеп, өткенді бағалау ... ... ... ... ... ... , - деуі де ... арасындағы байланысты, дәстүр алмасуын жоққа шығармасы анық [4, 347].
Жалпы қазақ әдебиетіндегі лиризм үлгілері қай кезеңнен басталады деген сұраққа ... ... ... бастаған дұрыс деп ойлаймыз. Кейбір орыс зерттеушілері орыс лирикалық ... ... ... ... ауыз әдебиетінде жатқандығын да сөз қылып кетеді. Біз де лиризм үлгілері әлдеқайда ертерек кезеңнен бастау алған деген ойды айтқымыз келеді. ... ... ... ... шығарма болмайды десек те болады. Өйткені кез келген шығармада белгілі бір дәрежеде баяндаушының, әңгімелеушінің ... , яғни ... ... ... ... дәрежеде болса да көрініс беріп отырады. Сондықтан біздің әдебиетіміздегі лиризмнің алғашқы көріністері сонау ауыз әдебиетінен бастау алады ... ... Ауыз ... ... ... ... соның ішінде қиял-ғажайып ертегілерінде лиризм өрнектерінің молынан кездесіп отыратынын жоққа ... ... Сол ... ... ... Асан ... туралы аңыздарда лиризмнің үлгілері кездесетінін айтқан болатын. Ал С.Мақпыров лирикалық прозадан басқа лиро-эпикалық жырларды ... ... ... поэмаларды, поэмаларды, дастандарды, балладаны, өлеңмен жазылған романды, роман-диалогты, публицистикалық романды, роман-очеркті, ... ... ... жанр ... өмірбаяндық (мемуар) шығармаларды, эпистолярлық (хат) үлгідегі туындыларды аралас жанрларға жатқызуға ... айта ... ... ... осы ... жатқызуға болады деген сұраққа жауап береді. Оның айтуы бойынша лиро-эпикалық жырлардың аралас жанрға жату себебі: [5, 159], - деп атап ... ... бұл ... сүйенсек, кейіпкердің ғашықтық, сүйіспеншілік сезімдерін, толғаныстары мен тебіреністерін беру сияқты лиризм үлгілері сонау ерте кезеңдегі әдебиетімізде қалыптасқан лиро-эпикалық ... ... ... көз ... ... ... ... Шоқанның еңбектерінде, Ыбырайдың прозалық шығармаларында, бұларды айтпағанда Абайдың қара ... ... ... жоқ, мүлдем кездеспейді деп айта алмаймыз. Сондықтан қазақ әдебиетіндегі шығармаларға тән сыршылдықтың біздің ауыз әдебиетімізден бастап негізі ... ... ойға ... ... ... ой ... Ол ... туындылардың мұндай ерекшелігі туралы сөз болмауы көркем шығармадағы лиризм мәселесіне кейінгі кезеңде ғана, яғни ХХ ғасырдың орта шенінде ғана ... ... ... ... болса керек.
Қазақ әдебиетінде ХХ ғасырдың басындағы прозалық шығармалардан лиризм айшықтары анық көрінетінін байқауға болады. ... ... ... , , т.б. ... ... атай ... Бейімбет Майлиннің шығармасындағы Шұғаның "Отаудың сықырлауығынан" қарап тұруының өзі лиризм көрінісі ретінде қызмет ететін деталь деуге ... ... өзі ... жан ... ... ... қайғы-қасіреті - жан дүние иірімдерін тәптіштеп суреттеп кетер нақты поэтикалық көрініс. Бұл жерде Қасымжан әңгімесінен ... ... ... ... қана ... лирикалық пафос, сыршыл толғаныс арқылы лирикалық прозаның өміршеңдігі де айқын танылады.
Прозадағы жанды тербетер лиризм және әңгіменің ... ... ... өзі ... ... сан ... өне бойына татымды сыршыл әуен қосқан. Т.Нұртазиннің ... ... ... ... саз ... стильдік ерекшелігіне де айналып отыр.
Б.Майлиннің бұған дейінгі жазылған лирикалық шығармалары бізге таныс. Оның прозалық шығармасындағы лирикалық сипаттың ... ... оның ... шығар деген де ой келеді. Қарап отырсақ, орыс әдебетінде де ақындардың жазған прозалық шығармаларында ... ... ... тән ... жиі кездеседі екен.
Шын мәнінде эпикалық жанрға бет бұрған ақынның прозалық шығармасына лирикалық туынды жазудағы тәжірибесі ықпалын тигізбей қоймайтын сияқты. Сол ... де ... ... таза шығармасынан сәл де болса өзгешеленіп тұрады. Әрине, біз мұны айтқанда, лирикалық прозаны тек ақындар ғана жазады, ... ... өлең ... шарт ... ... ... ... жоқпыз. Әйтпесе, прозадағы лирикалық стильді тек поэтикалық мектептен өткен жазушылармен ғана байланысты десек ағаттық ... ... ... Ә.Әлімжанов, С.Мұратбеков, Ш.Мұртаза, Т.Нұрмағамбетов сияқты өзіміз зерттеу нысаны етіп алып ... ... ақын ... ... ... ... лирикалық болып есептеледі. Олардың әрқайсысының шығармасы өзінше ерекше, бірін-бірі қайталамайды.
Мәселен, М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов сияқты белгілі жазушылардың шығармашылығында лирикалық сипаттың ерекше ... көре ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктері бар. М.Әуезов көбіне кейіпкердің жан дүниесін табиғат суреттерімен астастыра отырып жеткізе біледі. Жалпы ... ... ... ... ... ... қолданудың шебері екені сөзсіз.
Ал Ғ.Мүсіреповтің шығармаларындағы лиризм өрнектері мүлде бөлек. Оның ... ... ... ... астарлы, меңзеу түрінде болып келеді. Жазушы әрбір ... ... ... қолдана отырып, оны символдық образ дәрежесіне дейін жеткізе біледі.
Жазушының ... ... ... ... ... болып табылады. Шығарманың кезінде поэма деп аталуы да осы сипатына ... ... ... Ал , , ... ... ... ... символдық туындылардың ішіндегі шоқтығы деуге болады.
Әсіресе 60-жылдардан бастап қазақ прозасы лиризм өрнектеріне бай, идеялық бағыты ... ... ... түсті. Олардың қатарына С.Мұратбеков, Қ.Ысқақов, Ж.Молдағалиев, Т.Жармағамбетов, ... ... ... О.Бөкей т.б. көптеген жазушыларды жатқызуға болады. Олардың ізденістері лирикалық прозаның композициясына өзгерістер енгізуге, байыта түсуге алып ... және ... озық ... ... ... ... білуге жетеледі.
Қаламгерлердің қай-қайсысы да бұл ерекшеліктерді өзіндік табиғатын, ... ... ... ... ... ... өзі ... шеберліктерін көрсетіп, стилін айқындай түседі.
Жазушы бойына дарып, дамыған әдеби дәстүр әдебиетке жаңа заман рухын таныған жаңалық үлгісін әкелсе ғана ... ... ... ... Бұл ... да дәстүрді дамыта отырып, жаңа заманның, яғни өз заманының ... үн ... ... ... ... ... қаламгерлер деп атауға болады.
Өміршең шығармалары арқылы ұлттық әдебиетіміздің зор мақтанышына айналған Б.Майлин, М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов сияқты өзіндік стилімен, шеберлігімен дараланған ... ... ізін ... қана ... өзіндік тұрғыдан дамыта да білген Ә.Кекілбаев, С.Мұратбеков, Ә.Әлімжанов, О.Бөкей, Қ.Ысқақ, Д.Исабеков, ... ... ... ... туындыларынан лирикалық прозаға тән ерекшеліктерді әр қырынан ... ... ... ... осы ... ... еңбектеніп, ең алдымен туындысының идеясы мен көркемдік сапасын өз биігіне шығарды.
Көркем әдебиеттің міндеті тек өмір ... ... ... ... қана ... ... жанын да зерттейді деуге болады. Ол адамның ішкі жан ... ... ... танытып, жанындағы дерттің сырын, себебін ұғуға ұмтылса, көркем шығарма осылардың себебін анықтап, оны емдеудің жолдарын ... ... ... ... ... ... жетуде адамның жан дүниесін, сезім сырын, көңіл-күйін оқырманға жеткізу үшін авторлық баяндау, суреттеу, әңгімелеу, пікір айту сияқты тәсілдерді алмастырып қолданады.
Зерттеуші ... ,- деп ... [6, ... шын жан сыры ... ... орын табу үшін ол шығармада көңіл-күйдің, ой-арманның гуманистік ... ... ... ... ... лиризм қуат алады. Сондықтан да ғалымдар лирикалық прозадағы басты ... ... ... өз ... мен ... күрделі тарихи, қоғамдық, рухани құбылыстарын терең байланыстырып, өмір шындығын қызғылықты беруі деп ұғады.
Жазушылардың шартарап ізденістері лирикалық прозаның композициясына өзгерістер ... ... және ол ... ... озық ... ... ... пайдалана білуге жетеледі. Мысалы, Прибалтика әдебиетінде шағын новеллалар құрылымына ... ... ... ... ... ... де мол байқалады. Фольклорлық сарындар, тарих пен бүгінгі таң оқиғаларын салыстыра бейнелеу, көне аңыз, әңгімелерде түйінделген өмір ... ... ... ... іздеу арқылы психологиялық толымдылыққа қол арту - прозаның барлық жанрында бел алған стильдік тенденция. Тынымбай Нұрмағамбетов, ... ... Әбіш ... ... ... Өтебай Қанахин, Нығмет Ғабдуллин, Қалихан Ысқақ, Дулат Исабеков, Талаптан Ахметжан сияқты көптеген ... ... ... осы бір адам жан ... ізгі ... жолындағы өрлеу сұлулығымен суреттейтін нәзік күйлі арнаның өрістей түскенін айғақтайды. Бұл ... ... ... ... ... дамуына елеулі үлес қосты дей аламыз. Әрине, лиризм - ең басты шеберлік өлшемі емес және оны ... ... ... ... ... ... ... эпикалық қарымдағы әріптестерінен бір сүйем де қалыс тұрмайтынын ұмытпаған жөн. Мәселенің екі жағы да ... ... мен ... ... заңды жарасымымен шешілетіні күмән туғызбаса керек.
Көркемдік дегеніміз толып жатқан элементтер мен олардың компоненттерінің, яғни ... пен ... тіл мен ... ... бірлігінен құралады. Демек, автордың баяндау мәнерінен жасалады. Баяндаудың сәтті шығуында автордың дүниетаным мен жеке шығармашылық бағыты, композиция мен ... ... пен ... ұғымдары арасындағы байланысты түсіне білу қабілеті, көркем деталь-штрихтарды ... ... ... рөл ... ... лиризм табиғаты жазушының мол ізденісін, суреткерлік парызын байқататын құбылыс.
Қазіргі қазақ ... даму ... ... ... ... ... қоғамдық сілкіністен өтіп келе жатыр. Басқа елдер, ... ... ... ... ... ... енді ... қазақ жұртьг егемендік алғаннан бергі он екі жылдың ішінде басынан қаншама ... ... ... қоғамдағы болып жатқан құбылыстар әдебиетке көлеңкесін түсірмей қоймайды. Кеңес заманындағы құндылықтар, ... ... ... ... шытырман кезеңде болашақ қазақ әдебиетінің бағыт-бағдарын, бет-бедерін айқындайтын жаңа: бір үрдістің нобайы шалынды. Осы ... ... ... жыл ... түрлі басылым беттерінде жарық көрген бірқатар прозалық шығармаларды зерделей отырып ... ... жөн ... ... ... өзінің (ҚӘ. 28.07.2000) атты әңғімесінде бүгінгі тіршіліктің күрделі бейнесін бедерлеуге ұмтылған. Әңгіме ... ... -- ... ... ... қай ... болса да өзінің әрбір кезекті шығармасында жаңа ой айтуға тырысады. Ал жаңа ой ... -- жаңа ... ... ... ... ... ұзақ ойланып сомдап шығарған әңгімесін бастан аяқ жаңа формаға бағындырғысы келген сияқты. Әңгімеден, жазушының бұрынғы ... ... да таба ... ... оқып ... ... ғасырдың басындағы, Грета Гарбо қатысқан дыбыссыз фильмді көріп отырғандай әсер аласыз. Әңгіменің, бірден кейіпкердің түс ... ... төл ... ... ... ... тырнақша арқылы тұйықталып жеке-жеке тұруы, міне, осының барлығы модернистік фильмнің сценарийін елестетеді.
Нұрғали Ораздың атты әңгімесін кейінгі жылдары ... ... ... ... бірі дер ... ... Нұрғалидың өз прозасынан андағайлап бөлек түр. Кафеде болған отырыстан кейін оңаша қалған орта жастардағы еркек пен ... әйел ... бір ... ... ... келе ... ... жеткізеді. Күнделікті күйкі тіршіліктен қажыған еркек сырлы түн, жанындағы көрікті әйелдің сиқырына елтіп, шым-шымдап іштегі шерін айтады. Жаңа танысқан екі ... ... да ... бір ... ... кісілігі де бар екі адамның арасында жақсы ықылас-пейіл, жарасымды көңілдестік орнайтын сияқты. Алайда әңгіменің ортасына келгенде оқиға жалт ... ... ... ... сырын айтқан еді. Осы жерде, біз, Нұрғалидың кейіпкер таңдаудағы шеберлігін айта кеткіміз ... ... бір ... ... ... ... ... айтады. Яғни, сөзге емес, логикаға бейім психологиялық тип. Ал оның әйелге ықыласын сездіргендегі сөзі -- кей ... ... түсе ... сөз. ... ... табиғатына сай, білгенінше теріп айтқан сөзі. Міне, бүл, еркектің бойындағы сезімнің шынайылығын арттыра ... ... ... ... Бірақ, әркімге күнде-күнде айтыла бермейтін етене сыр әйелге мүлдем кері әсер етеді. ... ... ... еркекті салқын ғана шығарып салады. Көрікті махаббат драмасының ... ... екі адам неге ... табыса алмады, енді осыған жауап беруге тырысайық. Шынтуайтына ... ... ... ... адам -- ... ... ... оны жасамыс әйел дедік. Нұрғали өзінің әңгімесінде оны дейді. Және әңгіме барысында оның ... жас ... ... оның ... ... баса айтып қайталап отырады. Біз дегенде келіншектің мінез дағдысын айтқан едік. Әйел психологиялық кәрі типке ... ... ... ... кейінгі ой толғаныстарына назар аударыңызшы. Өткен өмірді шарлаған көңіл көзі ... ... ... етер ... ... Жаңа танысқан еркектің жасқана отырып айтқан аралы, күйбеңнен шаршаған адамның барын пана табатын жерұйығы іспеттес бір мекен еді. Ал әйел бүл ... ... ... теріс айналдырып енді өз бойына басқаша етіп өлшейді. Өзін әркім бір соғып, бір ... ... арал деп ... Солай деп түйсінеді. Әйел мінезінде өмірдің тауқыметінен ... ... ... Өзін әйел ... ... сыйлаған еркектерді елестетеді -- бірақ бойында кекті сезімнен басқа ештеңе жоқ. Өзінің бақытты болғанын ұмытқан -- ... кек ... ... ... ... кектен басқа ештеңе де қалмаған. Әйел толғанысы -- аты ... кек. ... ... ... ... жайлаған осы кекті сезім бүгінгі қызығынан айырып отырғанын, бүкіл тіршілігін сүреңсіз етіп отырғанын... әрине білмейді. Әңгімеде және бір ... ... бар. ... ... бара жатқан еркек қайырылып келіп келіншектің есігін қағады. Келіншек шошып кетеді. Еркектің қайтып келгеніне көзі жеткеннен кейін, тіпті ... аша ... ... ... ... алады. Бүл эпизод, әңгіменің басындағы басқа бір эпизодтан өрістеп отыр. Оқырманның есінде болар, кафеден шыққан екі адам ... ... ... ... әдебиетте парк, қараңғы аллея, психологиялық параллелизмнің
белгілі көркемдік құралы болған, адам жанының ... ... ... ... ... осы ... тағы бір рет пайдаланған. Бұл жердегі парк -- символ. Қанша күйзелістен өтсе де ... ... ... ... Сол ... әңгіменің аяғына қарай, келіншектің қайтып келген еркекке есікті ашып жібере жаздауы нанымды. ... ... ... де кұлкінің қар таймағанын, сезім суыса да қоламтасы өшпегенін көрсететін, тіпті десеңіз бүкіл әңгімені ұстап тұрған көркемдік түйін.
Мәдина Омарованың шығармаларын ... ... ... ... басы ... ... ... Сол себепті оның әр кезде жазылған, әр тақырыпты қамтыған шығармаларының ішінен осы готикалық сарындағы екі әңгімесін ... алып ... ... бір ... деп ... ... ... түнгі сағат он екінің шамасында өз үйінде телевизор көріп отырған әлдебір адамға сырттан достары телефон шалып, өздерінің жол ... ... ... ... ... ... ... жедел жәрдемді шақыртып, апат болған жерге өзі де таксимен жетеді. Жеткенде көргені, достары ... яғни ... күн ... ... болып кеткен екен. Кейіпкерге телефон шалған тірі адам емес, досының аруағы екеніне көзіңіз жеткеннен кейін ... ... ... ... оқисыз. Оқисыз да түршігесіз. Әрине, бәрі де адамның қабылдауына байланысты. Мысалға, бүгінгі оқырман немесе ... ... ... психологиялық депрессияға ұшырауы мүмкін, себебі, қазіргі психология триллердің сананы езгіге салатынын дәлелдеп отыр. ... ... ... ... жоқ қой. Әлем ... ... ... алғанда -- триллер. Бүгінгі үрейлі фильмдер, ... сол ... ... түрі ... ... ... ... катарсистік жанрға жатқан. Яғни, триллерді көрген, мистерияға ... ... сол ... көзі үйренеді, рухани сауығып шығады. Басқаны қайдам, маған осы әңгіменің түйіні Э.Хэмингуэйдің () әңгімесінің концепциясын есіме ... ... ... деп аталады. Әңгімені бірінші жақтан баяндап отырған кейіпкер түнде, әлдебір адаммен жол жүріп серіктес болады. Ол ... ... бір ... ит ... аты ... ... деген кісінің баласы болып шығады. Ауылдағы үйіне жетіп апасымен ... қыз, ... он жыл ... өлген адаммен жолсерік болғанына көзі жетеді. Әңгіменің деп аталатын, заманында қазақ ішіне кең тараған ... ... ... ... жазу мәнерінде мынадай белгілер бар: ол өмір шындығына матасу. ... жас ... ... ... жетілдіру керек. Әрине, аталмыш әңгімелердегі жайыттар жазушының өз ... ... ... ... Бәрі де ойдан шығарылған, көркемдік заңдылықтарға сәйкес ... ... етіп ... ... ... ... арасы ауыр қиысады. Осыған қарап отырып жазушының өзі ойлап шығарған сюжеттің әсерінен, ... ... ... ... осы ... оқығанда Жак Казот, Шарль Нодье, Петрус Борель сияқты готикалық ... ... ... ... елестейді. Бүгінде көршілес Ресейде бүл жанрда Лариса ... ... ... жүргені белгілі.
Революция, бүлғақ, соғыс кезінде халықтық демонология етек алады. Мысалға Отан соғысы кезінде Кеңес империясының әр жерінде ... әйел ... ... ... ... ... ... кеткен аруақтар жайлы әңгімелер өрістеді. Жанр, жаңа форма жазушының интуициясынан, санадан тыс ... ... ... ... ... аталмыш әңгімелерінде егемендіктің алғашқы қиын жылдарының әсерін бейнелеуге тырысқан.
Дидар Амантай бүгінде аты ауызға ілініп, әсіресе аға буын қаламгерлер үшін ... ... ... Осы жерде бір айта кететін нәрсе бар. Әлемнің кез келген ... ... жол ... ... ... ... Дидарда классикалық стильге ешқашан қарсылық болған емес. Ол өз шығармашылығы ның таза ... ... ... жөне ... ... ... қазақ прозасының дәстүрлі коркемдік критерийі -- тіл. ... ... тіл ... қазақ әдебиетінде әлмисақтан бекітілген қағида. Қазақтың сыншысы болсын, ақыны яки прозашысы болсын, өзіне ұнаған шығарманы мақтағанда , ... деп ... ... тіл туралы айтқаны -- көркемдік туралы айтқаны.
Алайда, көркемдік -- жалғыз ғана тіл емес. Тіл тұрғысынан ... ... ... ... ... бар. Ол елдер ұлы әдебиет тудырды. Ойымша, сол себепті, біз де экспериментке белгілі дәрежеде жол ... ... ... де ... презумициясы бар екенін мойындауымыз керек.
Дидар Амантайдың повесі постмодернистік үлгіде жазылған шығарма. Повесть (он-ақ ... ... ... алынған фрагменттерден құрастырылғандай әсер қалдырады. Себеп-салдарлық жүйемен өрістеген, ... ... ... идеяға, байламға алып келетін біртұтас сюжет жоқ. ... ... ... белгілі бір мақсат қуалаған, ой алмасуын көздеген құрылым емес, адамның аузынан байқаусызда ... ... ... ... ... ... ... сөз сияқты. Көз алдымызда, баяғыда бір жазушы айтқан, төбесі ғана көрініп тұрған мұз тұрғандай. Және, бір қызығы сол шеті ғана ... ... ... ... жету шарт ... Шығарманы ары қарай ойластыру, жалғастыру, күрмен соңғы нүктесін қою оқырманның еркінде. Х.Кортасардың романының ... ... ... ... ... -- біздің әдебиет үшін таңсық нәрсе. Алайда, эксперимент барысында адам неше түрлі нарративтік ақиқаттарға ... емес пе. ... ... мен ... ... ... белгісін қояды. Жазушы көп оқырманның бірі ғана. Шығарманы алғаш оқығанда, бұрынғы ... ... ... нүқсан келуі мүмкін. Оқиға бейберекет, әуелі финал суреттеледі, одан кейін, кері айналған кинолента сияқты, финал, дайындалып түсіндіріледі. Және оның өзі ... ... ... ... ... ... ... берілетін ой түйдегін кейіпкер ауызша айта салғанда, алғашында өте оғаш естіледі. Көз алдыңызда, барлық компоненттері бір сәтте өмір ... ... ... ... ... оқиғалардың орнын алмастыра беруге болады -- нәтиже біреу-ақ. Ал енді бұндай структура (егер ... деп ... ... нендей мағына береді, соны түсіндіруге тырысайық.
Әрине, оқиға жүйесіз, бейберекет дегенде, біз шығарманың жүйелік ерекшелігін ғана ... ... ... ... ... ... шытырман қатынас, тығырыққа тірелген күй, кейіпкердің біреуінің өлімін суреттейді. Алайда, осы коллаж арқылы, автор, бір сәтте кешегі ... де, ... ... де өмір ... ... ... қай уақытта өмір сүріп жатқанын білмейтін, рухани бағыт-бағдардан жаңыла ... ... ... ішкі ... ... ... ... әрі-сәрі күй Талғат Кеңесбайдың жоғарыда аты аталған шығармасында да бар. Бірақ Талғатта оқиға өзінің бірізділігінен жаңылмайды, жаңа мазмұн ... ... ... ... ... ... Ал ... сюжет қана емес, тұтастай форма емес -- Сөздің, сөйлемнің ішкі қүрылымы бұзылған.
Естеріңізге сала кетейін, ... түп ... ... ... ... басында Петербург символистері бастаған үрдіс болатын. Осы үрдістен ... ... ... білеміз. Яғни, Дидар, адам санасы өзінің ең кіші бөлшегінде қалай ... ... ... ... ... ... Осы жерде, қазақ әдебиетіндегі консерваторлардың көңіліне келсе де айтайын, біздің тіліміз ескірген. Мен бұл жерде біздің күнделікті керегімізде ... ... ... ... ... дархан тілін айтып отырған жоқпын. Ол тіл ешқашан ескірмейді. Жасырын, ... тұра ... Мен ... ... бейнелеу тілінің ескіргендігін айтып отырмын. Және бұл жалғыз Дидардың, немесе менің ғана ... ... ... ... ... ... көбі бүны сезеді, өзара етене әңгіме үстінде айтып та қалады. Алайда, қазақ жазушыларының арасында әлдебір үнсіз келісім бар ... ... де ... ... ескіргенін ашық айтпайды. Жоғарыда, экспериментке жол беруіміз керек дегенде, мен осыған меңзеп едім.
-- ... ... ең ... ... ... ... ... қыз сурет салғанды ұнатады. Және тек қаздың суретін салады. Ақыр соңында қыздың ... ... өсіп ... ... үшып ... Әңгіме, , (, ) деген, Інжілден бұрын болған әфсаналардың ... ... ізгі ... ... ... ... ... бүгінгі адам әлі адамның толық тұлғасы емес екенін, адам, түптеп келгенде періште нәсілінен екенін қайыра айтатын ... ... ... Әңгімедегі қанатты қыз Адамзаттың көне мекені, шыққан тегі -- Періштелер еліне қайтып кетеді.
Айгүл стилистік ізденістерге бара қоймайтын, ... ... ... Аталмыш әңгіменің несі жаңалық деген сауалға, концепциясы жаңа деп ... ... ... ... сарында осылайша жазып шығу, осындай үлкен пайымға бару, жазушыдан үлкен қабілет талап етеді. Айгүлдің бір ғана міні -- ... ... ... оқып отырып байқағаным, Айгүл үшін ең басты нәрсе -- ... ... ... ... ... ғана ... ... тілдік, ол айналып келгенде стильдік селкеуліктерге назар да аудармайды. Стильдік ... ... ... шын ... сөздің шынайылығымен толтырады. Қысқасы, білгенінше, қабілетінің жеткенінше ... ... ... концепция тұрғысынан болса да, аталмыш әңгіме әдебиетіміз үшін жаңалық деп атауға тұрарлық ... Біз бүл ... ... жазу ... ... ... түрлі тақырыпта, түрлі стильде жазатын бес жазушының шығармаларын тілге тиек ... ... ... ... енді ғана керіп, бүрынғы жеткен құзыр шыңның басынан алыс, бүдан да алыс, бүдан да биік ... көз ... ... ... жаңа ... келді. Олар алдыңғы толқын, аға ұрпақтың ісін ары қарай жалғастырмақ ниетте. Бүгінгі лебіз сол келешекке, жақсы ... ... ... ғана ... сөз, ... ырыс ... әдебиттер:
1. Жарылғапов Ж.Ж.
2. С.Ш.Айтуғанова -
3. ... ... -
2. ... ... ... ... ... мәні
Поэма -- эпостық жанрдың бір түрі; белгілі бір ... адам ... ... шындығын эпикалық не лирикалық үлгідегі өлеңмен сипаттайтын көлемді поэтикалық шығарма. Поэма көбіне сюжетке құрылып, кейіпкерлердің қарым-қатынасын, тартыс-таласын, күйініш-сүйініш, мінез-құлық, ... ... ... ... ... ... ... көне жанр. Мысалы, ежелгі грек әдебиетінде "Илиада", "Одиссея" эпикалық поэмалары, ертедегі орыс әдебиетінде халықтық дастандар (былина) мен "Игорь жасағы ... жыр", т.б. ... ... ... А.С. ... "Мыс салт ... М.Ю. Лермонтовтың "Мцыри", Н.А. Некрасовтың "Русьте кім жақсы тұрады?" атты шығармалары поэма жанрының классикалық ... ... ... ... ... Ш.Құдайбердіұлының "Қалқаман -- Мамыр", М.Абайұлының "Медғат -- Қасым", М.Сералиннің "Гүлқашима", С.Торайғыровтың "Кедей", "Адасқан өмір", т.б. шығармалары ... ... ... үздік туындылары. Поэма кеңестік дәуірдегі қазақ әдебиетінде кемел жанрға ... ... ... Баян", С.Сейфуллиннің "Көкшетау", І.Жансүгіровтің "Құлагер", С.Мұқановтың "Сұлушаш", Т.Жароковтың "Тасқын", Ә.Тәжібаевтың "Абыл", қаласыАманжоловтың "Ақын өлімі туралы аңыз", І.Бекхожиннің "Батыр Науан", т.б. ... ... ... ... ... 20 ... 2-жартысында қазақ әдебиетінде поэма жанры айрықша дамыды. Х.Ерғалиевтің "Құрманғазы", Ж.Молдағалиевтің "Мен қазақпын", Ғ.Іайырбековтің ... ... ... ... ... М.Шахановтың "Өркениеттің адасуы", "Жазагер жады космоформуласы" сияқты идеялық мазмұны терең, көркемдік қуаты жоғары поэмалар қазақ әдебиетінің арнасын кеңейтті.
Қоғамдағы әлеуметтік-саяси ... ... ең ... ... ... ... бұл өзгерістердің оны соны өзгерістерге, тың ізденістерге бастайтыны ежелден мағлұм жайт. Өйткені, қай-қай ... ... да ... ... бір түрі ... өмір ... нәр алады және сол шындықты танытушы болады. Бұл ... ... ... етуі ... сөз. Өмір ... ... ... алға қойып отырған идеал-мұраттарға қызмет етпеген өнер - өлі. ... ... ... ... ... өзгені өнеге тұтып үйренген құлдық санамызға түбірлі өзгеріс әкелді. Қазақ та өзге жұрттай іргелі ұлт, оның да өзіндік тарихы, ... ... ... ... бар ... көзін ашты. дейді. Бұл түсінік санамызға төңкерістің басы болды. Тәуелсіздіктің басты тағылымы осы. Тәуелсіздік әдебиетке тың ... мен ... ... кілтін берді, бұрын жетпіс жыл бойына айтылмай келген , экология, ұлы қайраткерлер өмірінің азабы мен ғажабы, ұлттың аза ... мен тоза ... ... ... себеп-салдарын жазу мүмкіндігі толығынан туып отыр.
Бүгінгі тәуелсіздігіміздің, егемендігіміздің негізі ата-баба арманында, осы асыл ... ... сарп ... ... күрескерлер ұрпақтың тағылымды тағдырларында жатыр десек, сондай жарқын оқиғалар Тәуелсіздік үшін күрес екені даусыз.
Қазақ қаламгерлері тарихи тақырыпты тәуелсіздік мұраттары ... ... ... ... ... ... Мұның айғағы белгілі ақын, Жамбыл мен Мұқағали ... ... ... лауреаты Несіпбек Айтұлының , Жамбыл атындағы халықаралық сыйлықтың лауреаты Серікбай Оспановтың , ... ... , ... Ысқақтың т.б. поэмалары. Бұл шығармаларда ел тәуелсіздігі жолындағы ... жан ... ... ... ... ... ... қазақстанның асқақ мұраты мен бостандықтың асқақ рухы айқын сезіледі.
Азаттық жолында аққан қан, төгілген тер ... ... ... таңы ... егемен ел атандық. Терезесі тең, керегесі кең тәуелсіздік ел болып, арайлы күннің ... ... ... ... ... түсті байрағымыз асқақтап желбіреді. Күні кеше Хан Кененің өзегін ... ... ... ... ... - ... ... Іргесі бекіп, шекарасы шегеленген еліміздің мерейі арта түсті.
Несіпбек Айтұлы осы ... ... ... ... ... ... жырлайтын елдіктің жампоз жыршысына айналды.Тәуелсіздікпен бірге томағасы сыпырылған сұңқардай ... ... ... ... ... ... ... қайғысын шынайы сезініп, Алаш арыстарының асыл мұрасымен ... [1.21 ],
- деп ... ақын ... ел, жер ... ... ... ... толғады:
[1.25].
Ақын поэмасында Жоңғар шапқыншылығы тұсында Ұлт ретінде құрып кетудің аз алдында қалған қазақ халқының қасіретті ... пен ... ... ... тақсыретін жеткізіп, тарихта болған шайқасын суреттейді.
Өткенін ... ... ... да бұлыңғыр. Тарихи сана - ұлттық сананы қалыптастырады. Осыны ... ... ақын ... ... ретінде тарихпен аяусыз беттеседі, сөйтіп жас ұрпақты өткеннен тағылым ... ... не ... ол ... ... ... ... ақынның мақсаты өткенді жазғыру немесе оқиғаны сол қалпында жырлап беру ғана емес. Бұл ретте тарихтың қойнауындағы шындықты іздей ... ... сол ... ... ... өткеніне көз жүгірту де оңайға соқпайды. Ақын сондықтан да ... айта ... ... де ... Екі ... ... ... жырлайды.
Тарих - өткенмен, немесе бүгінмен кектесу үшін емес, ... ... үшін ... Ащы да ... ... қымбат. Біз сол ақиқатты ашып ала отырып, оның тағылымынан дәріс ... ... ... ақын ... Айтұлының атты тарихи поэмасы да осы мақсатты көздейді.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Лирикалық проза18 бет
Лирикалық проза жайлы15 бет
І. Жансүгіровтың шығармашылығы11 бет
Бөкей Оралхан9 бет
Лирикалық шығармалардың түрлері және оның оқытудың мақсаттары32 бет
Лирикалық шығарманы талдау жолдары22 бет
Оралхан Бөкей (1943-1993)19 бет
Түркі әдебиеті және Шәкәрім: шежіре жазу дәстүрі90 бет
Берқайыр Аманшиннің шығармашылық ізденіс саласы188 бет
Дулат Исабеков48 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь