ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және әдебиеттің дамуына тигізген әсері

I. Кіріспе.
II. Негізгі бөлім.
2.1. ХХ ғасыр басындағы тарихи.әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері.
2.2. Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында.
2.3. Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату
III. Қорытынды.
IV. Пайдаланылған әдебиеттер.
Қазақстанның Ресей отаршылдығы тұсындағы қоғамдық-әлеуметтік жағдайы. Ресейдегі түрлі демократиялық қоғамдық-әлеуметтік өзгерістер, олардың қазақ даласында көрініс табуы. Европадағы, Ресейдегі ілгершіл ой-идеялардың қазақ зиялылары арасында өріс алуы. ХІХ ғасырдан бастау алған ағартушылық-демократтық идеялардың (Ш.Уәлиханов, Абай, Ы.Алтынсарин) ХХ ғасырдағы қазақ сахарасына кеңінен қанат жаюы.
Отаршылдыққа қарсы күрес идеясының қазақ зиялыларының басты ұстанымына айналуы, қазақ зиялыларының әртүрлі саяси топтарының пайда болуы. Олардың арасындағы ой-идея бірлігі мен алшақтықтар. Бірінші империалистік соғыс және қазақ даласындағы 1916 жылғы уақиғалар. Қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілісі, оған қатысты қазақ зиялыларының көзқарастары. Қазақ зиялыларының қазан төңкерісіне дейінгі идеялық-саяси көзқарастарындағы басты міндеттер. Олардың мәнділігі мен маңыздылығы.

ХХ ғ.б. Қазақстандағы оқу-ағарту мәселелері. Орыс-қазақ мектептерімен қатар мұсылманша оқытудың дұрыс жолға қойыла бастауы. Бұрынғы «қадымша» оқудан «жадидше» оқуға бетбұрыстың белең алуы. «Жадид» әдісінің жетістіктері. Қазақ жастарын оқыту, мектеп мәселелері жөніндегі А.Байтұрсынов ой-пікірлері. Оның жаңа әдіс «төте оқу» жөніндегі ғылыми-педагогикалық ой-түйіндері.

ХХғ.б. кітап басу ісінің жандануы. Жаңашыл сипаттағы, замананың өзекті мәселелерін арқау еткен өміршең туындылардың жарық көруі. Әдеби тілдің қалыптасуы барысындағы ой-пікірлер тартысы. ХХғ.б. қазақ әдебиетінің дамуына орыс, европа классиктерінің (Пушкин, Крылов, Лермонтов, Толстой, Байрон, Гете т.б.) шығармаларының қазақ тіліне аударылуы, таратылуы. Шығыс әдебиетінің қазақ әдебиетіне әсері. Қиссашыл ақындардың (Ақылбек Сабалұлы, Жүсіпбек Шайхысламұлы, Шәді Жәңгіров, т.б.) әдебиетке қосқан үлесі. 1909 жылы Петербургта, Уфада басылып шыққан Абай, Ахмет, Міржақып жинақтарының қазақ әдебиетіне өзгеше өріс ашуының мәні мен маңызы.
Қазақ ақын-жазушыларының Орынбор, Ташкент сияқты орталық қалаларға топтасуы. Олардың арасындағы саяси-әлеуметтік көзқарастарының қайшылықтары. «Сарыарқа», «Абай», «Ақжол», «Шолпан» т.б. басылымдардағы әдеби ой-пікірлер көрінісі. Ұлт азаттығын жырлау жолының күрделенуі, өмірді саяси идеологиядан тыс алып суреттеудің қиындығы. С.Торайғыров, А.Байтұрсынов, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев шығармаларындағы дәуір шындығын суреттеудегі ізденістер.
1. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. – Алматы: Атамұра, 2005. – 336 б.
2. Баласағұн Ж. Құтты білік. Аударған және алғысөзі мен түсініктерін жазған А.Егеубаев. – Алматы: Жазушы, 1986. – 616 б.
3. ХІХ ғасыр әдебиеті. (Құр. Х.Сүйіншәлиев). – Алматы: Ана тілі, 1992. – 224 б.
4. Кенжебаев Б. ХХ ғасыр басындағы әдебиет. – Алматы: Білім, 1993. – 248 б.
5. ХХ ғасыр басындағы әдебиет. Хрестоматия. – Алматы: Білім, 1994. – 352 б.
6. Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 240 б.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
Тақырыбы: ХХ ... ... ... ... және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері.
Тексерген: Еспенбетов А.С.
Орындаған: Искакова А.К.
Тобы: КЯ - ... ... ... ... ... ... ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері.
+ Қазақ ... ұлт қамы ... ... ... ... мен ... бірлігін ажырату
* Қорытынды.
* Пайдаланылған әдебиеттер.
Қазақстанның Ресей отаршылдығы тұсындағы қоғамдық-әлеуметтік жағдайы. Ресейдегі түрлі демократиялық қоғамдық-әлеуметтік өзгерістер, ... ... ... ... табуы. Европадағы, Ресейдегі ілгершіл ой-идеялардың қазақ зиялылары арасында өріс алуы. ХІХ ғасырдан бастау ... ... ... ... ... Ы.Алтынсарин) ХХ ғасырдағы қазақ сахарасына кеңінен қанат жаюы.Отаршылдыққа ... ... ... қазақ зиялыларының басты ұстанымына айналуы, қазақ зиялыларының әртүрлі саяси топтарының пайда болуы. Олардың арасындағы ой-идея бірлігі мен алшақтықтар. Бірінші империалистік ... және ... ... 1916 ... ... Қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілісі, оған қатысты қазақ зиялыларының көзқарастары. Қазақ зиялыларының ... ... ... ... ... ... міндеттер. Олардың мәнділігі мен маңыздылығы.ХХ ғ.б. Қазақстандағы оқу-ағарту мәселелері. Орыс-қазақ мектептерімен қатар мұсылманша оқытудың дұрыс ... ... ... ... ... ... бетбұрыстың белең алуы. әдісінің жетістіктері. Қазақ жастарын оқыту, ... ... ... А.Байтұрсынов ой-пікірлері. Оның жаңа әдіс жөніндегі ғылыми-педагогикалық ой-түйіндері.ХХғ.б. кітап басу ісінің жандануы. Жаңашыл ... ... ... ... арқау еткен өміршең туындылардың жарық көруі. Әдеби тілдің қалыптасуы барысындағы ой-пікірлер тартысы. ХХғ.б. қазақ ... ... ... ... ... ... ... Лермонтов, Толстой, Байрон, Гете т.б.) шығармаларының қазақ тіліне ... ... ... ... қазақ әдебиетіне әсері. Қиссашыл ақындардың (Ақылбек Сабалұлы, Жүсіпбек Шайхысламұлы, Шәді ... т.б.) ... ... ... 1909 жылы Петербургта, Уфада басылып шыққан Абай, Ахмет, Міржақып жинақтарының қазақ әдебиетіне өзгеше өріс ашуының мәні мен ... ... ... ... сияқты орталық қалаларға топтасуы. Олардың арасындағы саяси-әлеуметтік көзқарастарының қайшылықтары. , , , т.б. басылымдардағы әдеби ой-пікірлер ... Ұлт ... ... жолының күрделенуі, өмірді саяси идеологиядан тыс алып ... ... ... ... Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев шығармаларындағы дәуір шындығын суреттеудегі ізденістер.Жиырмасыншы ... ... ... қазақ әдебиетінің дамуының екі айрық жолға түсуі. Жалпы поэзияда саяси лириканың басым болуы. Тарихи поэмалар, олардың түрлері, көркемдік-идеялық ... ... ... ... Драматургия жанрының қалыптасып, дамуы. Трагедия, комедия үлгілері. Қазақстандағы саяси-идеологиялық күрестердің әдебиетке шешуші ықпал жасауы. Әдебиет сынының өріс ала бастауы. Қазақ ... ... ... ... ... ... насихаттың күшеюі. ВКП(б)-ның 1925 жылғы қаулысының ұлт әдебиеті мен ... ... ... ... ... ... аяғы мен отызыншы жылдардың аяғындағы саяси репрессияның ұлттық әдебиеттің ... ... кері ... ... ... ... ... әдебиетіндегі алғашқы көріністері. Жиырмасыншы жылдардың басындағы шығармалардың идеялық мазмұны мен көркемдік ... ... ... ... ... Иса Байзақов, Жақан Сыздықов, Ғалым Малдыбаев, Самат Нұржанов сияқты ақындардың қосылуы. ХХ ғасыр басындағы әдебиеттегі бағыттар.Діни-ағартушылық бағыт өкілдерінің қатарына ... ... ... ... ... ... төңірегінде ой толғаған, негізінде шығыстық мотивте шығармалар жазған, бұрын деп аталып келген топқа жататын ақындардың енетіні.Ағартушылық-демократтық ... ... ... мен ... ... Заман өзгерістеріне әр түрлі дәрежеде үн қосуы. Көзқарастарындағы ағартушылық, демократтық идеялардың басымдығы. Ұлт ... ... ... ... ... қарауы. Ел өміріндегі әлеуметтік теңсіздік, әділетсіздік, сауатсыздық мәселелерін батыл көтеруі. Аталған екі ... ... ... ... қасиеттер. Олардың шығармаларындағы жалпы ағартушылық мәселесін, ұлт ... ... ... ... ... ... дәрежеде болуына қарамастан олардың өзара ұқсаса тақырыптарға қалам тербеуі.Діни-ағартушылық бағыттағы әдебиет тобындағы ақындар шығармашылығының күрделілік сипаты. Шығармаларының мазмұны, ... ... ... ... ... ... қайта өрлеу дәуірінің аса көрнекті ақыны, данышпан-ойшылы Жүсіп Баласағұн өнегелі ой-толғамдарын өзінің атты дастанында ... ... ... төрт принципке негізделіп жазылғаны белгілі. Біріншісі - мемлекетті әділ басқару; екіншісі - бақ-дәулеттің елге құт ... ... ... ... ... ... ... - Өгдүлміш бейнесі арқылы берілетін ақыл-парасат, ... - ... ... ... ... сөз еткелі отырған мәселеміз - ақынның замана құбылыстары, оның кейпі ... ... ... ... ... яғни ... ғасырдың басындағы қазақ ақындарының поэзиясының негізгі идеяларымен ұштасатынын ашып көрсету. /1.209/. Ақын ... ... ... ... ... анық та ашық түрде беріледі:
Бәрін таптым, тек кісілік ... ... ... көру, баққаным.
Опа құрып, жапа толды ғаламға,
Аз-маз опа қалды қандай адамда? /2.584/ - деп, өмірден түңіліп, адамдар ортасынан безініп, ... ... ... ... ... ... қорлықты көргенше, тағылықпен өмір сүріп, , жаһан кезіп кетейін немесе және сол үшін ... ... ием, ... ... кім, шыбын жанды қиямын /2.585/, - деп, оны түсінер ешкім қалмағандықтан, жалғыздықтан жапа шегіп, торығады. Оның ... - ... ... ... ... қатігездігі. Адамның жанын ұқтыратын көңіл айнасы - жан мен тіл, ал:
Тіл, жан ала ... ... ... діл! /2.585/ - деп, тілдің де алдамшы екендігін, жүректің де таза емес, яғни адам пейілінің де ... сөз ... ... жалғыз қалып, өзін түсінер ешкім таппай, содан жапа шегіп:
Кімді сүйеу, кімді жақын санайын,
Кімге сеніп, кімді досқа ... /2.585/ - ... ... ... не үшін, неліктен жабырқауының себебін дәл, нақты көрсетпегенімен, Абайдың дегені сияқты күңіреніс байқатады :
Көңіл қалды туыстан да, ... ... - жат, ... жаман қастан да! /2.585/
Ақын түңілетін орта - Абай айтатын адам мінезі, ... тар ... ... ... ... ма ... пе әлде, көзімді кең ашайын.
Заң, ізгілік кетті - ниет қарайып,
Сұмдар қалды, ... ... ... /2.586/, - деген ақын мұңы қай ғасырда да халық мұңы болып қала берді. Өйткені өмір бар жерде әлеуметтік қайшылықтар бар, ... ... ... бар. ... ... ... ... өркениетке жеткенде ғана құтыла алады, оған дейін әр заман ойшылы, әр кезең ақыны сол ... ... ... ... қандай екендігіне халықтың көзін жеткізуді заңды құбылыс, сондықтан да бұл тақырып кейінгі қазақ поэзиясында өз ... ... ... ... ... замана келеңсіздіктері Ж.Баласағұн мен ХІХ-ХХ ғасыр ақындары шығармашылығында бірдей көрініс беріп отыратындығынан да себебі ... ... ... ХІХ және ХХ ... - ... ... ... қайғылы оқиғалардың өрбіп, олардың бет-бейнесі әдебиетте көрініс тауып, ... ... ... ... Х.Сүйіншәлиев ХІХ ғасыр әдебиеті өкілдері турасында: /3.3/, - деп көрсетеді. Сондықтан осы дәуірде азаттық рухты аңсап, ерлікке ... ... ... ... келді. ХІХ ғасырдың І жартысында өмір сүрген елде отаршылдық саясат орнап, әлеуметтік-қоғамдық ... ... ... ... елдің күйзеліске ұшырағанына көкірегі қарс айырылып, сол заманға көңілі толмады. М.Әуезовше айтсақ: /6.192/. ... ... ... бірі - Жанақ Сағындықұлы Рүстем төреге өзінің ащы да улы ... ... ... ... отаршыл патшаның әбден басынып, орданы өртеп, орнына дуан салып жатқанын бетіне шоқтай басып, /3.11/ деп тіке ... ... ... ... ... ... ... жерге көмген /3.10/.
...Аш қасқырдай нашарды жейсің жығып,
Сырт жау ... ... шиге ... репрессия мен террор кеңестік жүйенің ажырамас бөлігі болды. Билік зиялы ... ... ... күресті әдейі арандатып қана қоймай сонымен бірге өздерінің қарсыластары болады-ау дегендердің аты-жөнін - ұлтшылдарды - ... ... ... ... ... байқайсыз. Бұлардың ішінде Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Әлімхан Ермеков, Мағжан ... ... ... ... ... ... ... Телжан Шонанов, Қошке Кемеңгеров, Ғаббас Нұрымов және басқалары болды. деп ... ... осы ... топ ... Сейфуллин, Тұрар Рысқұлов, Нәзір Төреқұлов, Әліби Жангелдин, Ғаббас Тоғжанов, Молдағали Жолдыбаев, Тоқаш Бокин, ... ... ... ... ... Алманов сияқты революциялық қанаттың өкілдеріне қарсы қойылды.Совет өкіметіне қазақ жұртының ұлттық мүддесін ту ғып көтеретін зиялы қауым керек емес еді, ... ... ... жоқ, ел ... ... ... қатырмайтын, бірақ отаршыл басшылықтың айтқанын екі етпей орындайтын дүбаралар қажет болатын. Сондықтан большевиктердің түпкілікті мақсаты әртүрлі сылтау ... ең ... ... ... Сәкен сияқты қызылдардың көзін құрту еді.Алаш қайраткерлері де, олардың қарсыластары болып ... ... де ... ... ... ... ... болуын армандады, азат, еркін өмір сүруі үшін күресті. Бірақ бұл мақсатты қалай жүзеге асырамыз деген ... ... ... мәмлеге тоқайласа алмай бөлініп кеткені рас. Оның үстіне большевиктер жұрттың бәрін жарылқаймыз, қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған заман ... ... ... ... ... оның зиялы қауымын қақ жарып, арасына сына қақты. Олардың күш-жігерін, ақыл-парасатын ... ... ... ... ... ... ... тап күресін шиеленістіре түсті. Идеологиялық майданды қызу тартысқа ұластырып, елді ... ерте ... ... ... ... ... ... мүмкіндік бермеді. партиясының жетекшілері Алашорда үкіметі ... ... ... ... ... ... жақтап кеткен еді. Осы бағытты ту ғып көтерген олар большевиктер ... ... жаңа ... ... ... екі жұмадан соң Ресей халықтары құқықтарының декларациясымен жұрт енді ғана танысып жатқанда (құжат 1917 жылдың 2 ... ... ... ... ... 1917 жылдың 10 қарашасында Совет өкіметіне қарсы қарулы көтеріліске ... ... ... ... ... жазған үндеуінде оларға ашық түрде қолдау білдірді. , - деді олар.Онымен қоймай, Орынборда өткен 2-жалпықазақ съезінің шешіміне ... ... ... әскер құрылды. Оған қажетті офицерлерді дайындау үшін атаман ... ... ... ... ... мен ... ... қажет деп табылды.Жалпы алашордалықтар мен қызылдардың бір-бірімен келісімге келе қоюы неғайбіл еді. Өйткені ең ... ... ... ... ... мүлдем сәйкеспеді. Алаш зиялылары ең алдымен большевиктер бағдарламасындағы қоғамдық меншікке көшу туралы пікірді үзілді-кесілді ... ... ... ... ұлттық мемлекеттік құрылыс мәселелерін шешудің негізіне таптық жіктелу принципін алса, Алаш ... ... ... пен ... ... ... ... Жіктелу, керісінше, оны әлсіретіп, негізгі мәселелерді шешуге мүмкіндік бермейді деп түсінді. Бөкейхановтың 2-ші съезд шешімдері деуі осындай себептерден ... ... ... ... мен ... ел ... жөніндегі көзқарасын осылай принципті түрде анықтап алса да 1918 жылдың ... ... ... ... тапсырмасымен Халел және Жаһанша Досмұхамедовтер Оралдан Мәскеуге аттанып, барған бетте Совнарком төрағасы В.И. Ленинмен, Ұлт ... ... ... И.В. ... ... оларға 2-жалпықазақ съезінің (Орынбор, 1917 жылдың желтоқсаны) ... ... ... ... ... ... 19 ... телеграф арқылы Семеймен, Бөкейхановтың орынбасары Халел Ғаббасовпен, келіссөз жүргізеді. Сталин қаулыны мақұлдайды, Ресей халықтары құқықтарының декларациясына құжат қайшы емес екен деп, ... ... шарт ... 1) совет үкіметін тануға қарсылық болмасын; 2) ... ... ... ... ол үшін комиссия құруды өтінеді, оны Алашорда кеңесіне салып, жауап қайтарсаңыздар екен дейді.Алайда, Алашорда қойған шарттарды қабылдай алмағандықтан оған ... ... ... ... ... билікке әсіресе жайсыз тигені Алаш басшыларының негізде емес пайда болған , бұл құрылымда , ал ... ғана ... және ... ... сай ... ... құрылады деген пікірлер еді (М. Қойгелдиев. Алаш қозғалысы. // Алматы, , 1995, 352-353-б.).Автономия құру туралы съезд қаулысын ... ... соң ... ашық ... ... ... ... қимыл-әрекет жасай бастайды. Бұған НКВД-нің мұрағат құжаттары дәлел. Онда былай делінген:.(Алашорданың ... ... 1919 ... 24 ... ... ... ... Батыс бөлігінің 1919 жылдың 7 маусымында Колчакка жазған баянхатынан).Сібірде, Солтүстік және Шығыс Қазақстанда Совет өкіметін құлатқан күш - ... ақ ... ... (1918) Ә. ... М. ... басқарған алашорда көсемдері қуана қарсы алды. партиясының басшылары Еділ жағалауындағы эсерлер Самарада ұйымдастырған Құрылтай ... ... ... ... ... қатысып, Омбыдағы Сібірдің ақгвардияшылар үкіметімен кездесу үшін өздерінің делегациясын жіберді. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ... ... 1918 жылғы 4 қарашадағы грамотасымен Алашорда Халық ... ... ... жіберді. Осы кезде қазақ елінде Оралдан басқа өңірдің бәрінде совет ... ... еді. ... ... ... ақтардың көмегімен өзін-өзі билеу құқығына жете алмайтындығына көзі ... ... ... ... ... ... ... өкілі Ахмет Байтұрсынов білек сыбана кіріседі. Ол әуелі Әліби Жангелдинмен кездесіп, сосын Мәскеуге барып, ондағы келіссөздегі көптеген қиындықтарға ... ... ... ... туралы мәселені шешуге көп күш жұмсады. Оның табандылығы аяқсыз қалған жоқ. Совет өкіметі қазақ халқының мемлекеттігін ұйымдастыру ісін басқаратын орган құру ... ... ... 1919 ... ... ... В.И. Ленин қол қояды. Қазревкомның мүшелігіне алғашында С. Меңдешев, А. Байтұрсынов, С. Пестковский (төраға) енгізіліп, кейінірек Б. Қаратаев, М. ... В. ... К. ... Т. ... Т. ... т. б. ... жылғы 4 қарашадағы Совет үкіметінің қаулысымен алашордашыларға кешірім (амнистия) жасалды. Жыл аяғына қарай (21 желтоқсан) Алашорда кеңесі Советтер ... ... ... ... ... ... Әлімхан Ермеков, Халел Ғаббасов, Асфандияр Кенжин, Міржақып Дулатов, Халел Досмұхамедов, Мұхаметжан Тынышпаев, Жүсіпбек Аймауытов және басқалары кеңес өкіметін жақтап, ұлтының ... ... үшін ... ... ... өзі ... де еді. Егер ... бұрынғы оқығандарды жаңа өкіметке тартуда түрлі ағымдардың болуы белгілі қиындық тудырса, Қазақстандағы жағдай мүлде басқаша ... ... ... Алаш ... басқа ұлт зиялыларының қатарында әртүрлі ағымдағы топтар болған жоқ. Екіншіден, ескі интеллигенция бұрынғы ... ... ... ... ... ... өз ... қызмет етуге дайын болды (Қ. Ахметов. Қазақстан мәдениетінің қилы тағдыры. // Алматы, , 2002, 53-б.).1925 жылы Қазақстанды басқаруға Ф. ... ... ... Алаш ... ... адамдарды саяси тұрғыдан қудалаумен қатар оның тарихын бұрмалау науқаны басталды. Нәтижесінде А. Богачев (1927) пен Н. Мартыненконың (1929) ... ... ... ... ... ... өкіметіне жау, дұшпан екендігін тұрғыдан дәлелдеуге негіз болған осы еңбектер Голощекин ... ... де ... ... Біздіңше, бұл алғашқы қуғын-сүргін науқанынан тірі қалған ұлтшылардың көзін ... үшін ... ... ... ... деп ... Ол - С. ... мен Ш. Шапироның деген кітабы. Мұнда авторлар Алаш қозғалысының жетекшілері мен оған қатысқандарды орыс патшалығы мен ... ... ... қолшоқпарлары, қазақ халқының қас жаулары деп бағалап, Алашорданы ұлтшыл контрреволюцияның үкіметі деп анықтады. Шығармадағы ой-пікір сол ... ... ... сай ... де ... ... (14.04.1935) кітап соңында жарияланған құжаттар тізбегін (Алашорда жетекшілерінің үндеулері мен мәлімдемелері, партиясы съезінің шешімдері, партия бағдарламасының ... т. т.) ... ... ашық ... насихаттау деп бағалады. Кейін газетінде (, 10.05.1935) басылған Тұрар Рысқұловтың ... да ... сөз ... ... сарындас, үндес болып жатты.Дей тұрсақ та, алаштану туралы тұңғыш пікірлер сонау 1919-1920 жылдарда-ақ басталған. Ол туралы алғашқы ... ... - ... ... пен ... ... ... шығатын апталығындағы (3.08.1919) (қазақтар - А.К.) атты мақаласында Ахаң Алаш ... ... ... Алаш автономиясын жариялау мен оның үкіметін құрудағы себептер ашып көрсетіледі. Бұл Қазан революциясының жеңісі әкелген ... ... ... болған еді деп бағалады. Бұлай болудың мәнісін автор қазақтар арасында ... ... ... ... ... ... жарық көрді (25.11.1920). Өз тағдырын сан қырлы қоғамдық және шығармашылық ... ... мен ... ... ... байланыстырған С. Сейфуллин бұл еңбегінде жалпы Алашорда үкіметін қолдап, қолпаштамаса да ... өзі ... ғой - А.К.) оның ... ... , - деп Алаш қайраткерлерінің қазақ қоғамында ... ... оның ... орны ... жылы ... ... Ахаң ... марқасқаларға Сәкеннің осылай іш тарта сыр тартуы оның үлкен адамгершілік қасиетін білдірсе керек. Қол ұшын берер, көмектесер деген ниетпен алашордашылар ... ... ... ал ... орыс ... ... ... қорлығы баршаға аян. Соған қарамастан ел ағаларының ұлт қамы үшін от пен суға түсіп, жан ... ... ... ... ... түсініп білді.Шындығына келсек, 1918 жылдан 1920 жылға дейін Сәкеннің басынан өткен зәбір-жапаға тап сол кезде қазақтың бірде-бір ... ... ... Бұл ... мыналар: алты ай Ақмола қаласының абақтысындағы неше түрлі ... көп ... ... ... 500 ... ... ... жаяу келуі, атаман Анненковтың ажал вагоны мен Омбы ... ... ... ... көз алдында алты бірдей жолдасының қайтыс болуы, түрмеден қашып шығып, жаяу-жалпылап Славгород, Павлодар, Баянауыл, ... ... ... жат ... сезіп, Бетпақдала арқылы Әулие-Атаға соғып, елге қайта оралуы. 1923 жылы 28 қаңтарда ... ... 50 ... ұлт ... тарихтағы орнын анықтап жазған Сәкеннің мақаласына Қазақ ... ... Ішкі ... халкомы Әбдірахман Әйтиев газетіне қарсы мақала жазып, Сәкен ұлтшылдарды жақтағандықтан алашордашылармен ... ... ... ... отыр деп орынсыз сынады, үкімет басшысы туралы күдікті қоғамдық пікір туғызуға атсалысты. Кейін Сәкеннің Ахаң туралы айтқан пікірлері оны деп ... ... ... Бір ... ... ... Орталық Комитетінің өкілі Е. Ярославский деген өлеңді коммунистік идеологияға сәйкес келмейтін, тап ... ұлт ... ... ... деп ... Сейфуллин ресми түрде , болып танылды.Жалпыламадан жалқыға көшейік.Баррикаданың екі жағына шығып ... ... ... мен деп саналған алашордашылар идеялық қарсыластарын дұшпан санап, үнемі жауласып өтті ме, қалай? Осы тұрғыдан келгенде Алаш ... мен дала ... ара ... ... ... ... ... білдіреді-ау деген сияқты бірен-саран кейбір деректерді қысқаша ... да ... тиек ... артық болмас деп ойлаймыз.Әлихан-Сәкен. ұстанған бағыт стратегиялық жағынан дұрыс болғанымен сол кезде жүзеге асырылуы мүмкін еместігін ... ... ... ... ... туралы мәселе пенделік тұрғыдан емес, екі идеология өкілі ретінде қаралғаны дұрыс. Бұған әр жылдары шыққан мәтініндегі өзгерістер куә. ... 1927 ... ... ... ... осы жолдар соңғы басылымдарда деп өзгертілген.Сонымен бірге, - деп немесе деген, сондай-ақ: және - ... ... ... Бөкейхановты, Алашты мадақтайтын сөздер 1936 жылдан кейін шыққан кітаптарда мүлдем алынып тасталған. Себебі ... түсінікті ғой.Әсіре қызыл сыншылар Сәкенді әлі , , ал ... деп қыр ... ... соң ақын ... ат ... ала ... мәжүбір болды ма, әлде басқа жағдай әсер етті ме, кім білсін, Әлихан Бөкейханов туралы шын көңілден шыққан сөз 1936 ... ... ... ... шыға ... Оны ... бе, әлде баспа редакциялады ма, ол жағы белгісіз, ... сол ... ... ... сай еріксіз өңін айналдырып жібергені көрініп-ақ тұр.Ахаң-Сәкен. Дала ... және Алаш ... ... сөз бола ... ... қым-қуыт, қат-қабат алмағайып заман өтіп жатқанына қарамастан орталарына сызат түсірмей өткен Ахаң мен Сәкен байланысын ... атап ... жөн. ... ... сара ... ... қос тарланға салқынын түсіре алмады. Оны біз 20-30 жылдар аралығында, кеңестік кезеңде ел басқару жүйесінде, ағартушылық саласында тізе ... бір ... ... ... ... ... ... Ахаң мен Сәкеннің Қызылорда, Алматы қалаларында жас ұрпақты тәрбиелеуге тәлімді еңбек сіңіргенін айтсақ та жеткілікті. Жұмыстан тысқары кезеңдерде де жұбы ... ... ... ... аз ... десек те, олардың ең алдымен рухани тұтастығы ... ... ... ақын ... десе, ағасы Сәкен поэзиясына деген ыстық ықыласын білдірген. Мәселен, Ахаң кітабында деп сөздің әсерін күшейтіп ... ... ... де оның жеті ... біреуі екенін түсіндіреді. Сосын оны да үшке ... ... ... ... ... ... ... Сейфуллиннің өлеңін келтіреді:Еркіңді қу қайғыға берме, көңілім! Күйленіп бұрынғыдай ... ... ... неге мұндай?Талпынып көкке құлаш серме, көңілім! екінші бөлімінде Ахаң туралы ... ... оның бір ... - ... ... ... келтіреді, соның ішінде Сәкеннің деген өлеңі бар. Әрине, ақынның: немесе: - деген жыр ... тап сол ... ... ... айтқандай, ұлттың намысын қоздырып, қанын қыздыратын қайрау сөз - ... ... ... сөзсіз.Мағжан-Сәкен. (Мағжан) дегендей ар, ұждан, адамгершілік, намыс деген қасиетті ... ту ғып ... әр ... қолынан келе бермейді. Өйткені көп жағдайда мұндай гуманистік принциптерді сақтаудың өзі аса қауіпті да. Айталық, жаппай террор ... ... ... ... бастаған кезде осындай қадамға бару дегеніңіз кейде өлімге ... ... ... ... рас. Тап сол ... ... Сәкен ар биігінен көріне білді. Осы жылдары лагерден босап елге келген, бірақ деп ... ... ... ... көк тиыны жоқ Мағжанды Сәкеннің Қызылжардан астанаға шақыртып, сол үшін кейін ... ... ... ... ... оған ... ... кез келген кісінің қолынан келе бермейтін шаруа екендігін мойындауымыз керек.Енді осы жайды білетін адамдардың ... ... ... ... >, - дей ... оның ... ... өзгермей сол қалпында қалуына реніш білдіреді. Сондықтан болар, баяндамашы ойын Мұхтардың бұл еңбегі , - деп ... ... ... ... ... ... бір-екі-ақ күн бұрын (1934 жылдың 10 және 11 ... ... осы ... ... ... ... еді. ... тарихи және социалистік шындықпен қабыса қоймайтындығын атап өтіп, оның , - деп жазды.Әрине, ... ... ... ... ... ... шығар десек те , неге тереңірек қопармады деген сияқты ... ... ... ма ... кім ұната қояды дейсің? Алайда, Мұхаң ойлап-толғана келіп сынның шын екенін, оның жүректің терең түпкірінен шыққандығын және жанашырлықпен ақ көңілден ... ... ... ... ... оқиғаларды білгірлікпен талдап саралауы, орынды дәлел-деректері салмақты, тиянақты екендігіне көзі жеткен сияқты.Мұхаңның ... ... ... оның ... ... ... Оған заңғар жазушының Сәкен шығармашылығының 20 жылдық мерекесі кезінде жазған мақаласы дәлел деп есептейміз. Өйткені әр сөйлемін жүз ойланып, мың ... ... ... ... Мұхтар сияқты алыптардың кез келген жерде мақтау сөзін шығын қыла ... ... ақын ... ... ... талқысына түсіп, азабы мол, қиыншылығы көп, мехнатқа толы жолмен келе жатқанын, турашылдығын, ... және ... ... ... тиек ... , - дейді Әуезов.Сәкеннің биік адамгершілік қасиеті мен ақындық тұлғасын ... ... ... ... ... осы ойын одан әрі ... ... .Шәкәрім-Сәкен. Қажылыққа барып, діншілдік жолға біржола түсіп қана ... ... ... ... деген еңбекті жарыққа шығарған, Қазан төңкерісін үмітпен қарсы алып, оған жыр жолдарын арнаса да деген айып тағылып, түрмеде ... ... ... ... ... ... Кеңес жазушыларының тұңғыш съезінде ештеңе айтылмауы, әрине, түсінікті еді. Солай бола тұрса да, Сәкен сол кездегі діншілдер мен ... ... ... ... ... ... бара ... қарамастан Шәкәрімнің Физулидің үлгісімен жырлаған дастанына алғы сөз жазып, қайта бастырып, айды аспанға бір ... ... ... белгілі бұл деректі осыдан үш-төрт жыл бұрын газетінде ... Ахат ... ... тағы да ... ... Бұл атақты Шәкәрімнің бел баласы. Ол: , - деп Сәкен Сейфуллиннің Шәкәрім ақынның шығармашылығын ... ... оның ... ... ... ... пиғыл көрсеткенін ризашылық сезіммен баяндайды.Өткен ғасыр басындағы ... ... ... ... , деп ... ... қабақ көрсетпеген. Міржақып Дулатов айтқандай, бұлардың бәрі: - деп өскен елі, туған ... ... жері үшін ... тау мен ... ... от пен суға салған еңіреген ер еді. Тарихтың жаман-жақсысы болмайды. Ол - дәуір ... ... да ... ... ... ... оның ақиқатын білуге ұмтылып, тарихтан тағылым тұтқанымыз, тағдырға тағзым еткеніміз жөн.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Келімбетов Н. ... ... ... - ... ... 2005. - 336 б.
2. Баласағұн Ж. Құтты білік. Аударған және алғысөзі мен түсініктерін жазған ... - ... ... 1986. - 616 ... ХІХ ... ... (Құр. ... - Алматы: Ана тілі, 1992. - 224 ... ... Б. ХХ ... ... әдебиет. - Алматы: Білім, 1993. - 248 б.
5. ХХ ғасыр басындағы әдебиет. Хрестоматия. - ... ... 1994. - 352 ... ... М. ... ... - Алматы: Ана тілі, 1991. - 240 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері24 бет
ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері жайлы15 бет
ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату13 бет
ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай мен оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері19 бет
ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті14 бет
Еуропалық орта ғасыр әдебиеті11 бет
Әлеуметтік-экономикалық құбылыстар4 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
19 - 20 ғ. басындағы Қазақстан мәдениеті8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь