Әйтеке би (1683 - 1722)

Әйтеке би (1683 - 1722)
Әйтеке (шын аты Айтық) Бәйбекұлы кіші жүзден шыққан қазақтың атақты шешен – биі. Қазақ шежіресінде Жанарыстың бір аталарынан Алшын, одан сарыбас, Пұсырман, Шіңгір, Төртқара шығады. Төртқарадан Қарашы, одан Сейітқұл. Сейітқұлдан сегіз бала болған. Соның бірі кезінде Самарқанды билеген Жалаңтөс батыр еді. Әйтеке сол жалаңтөстің немересі. Ақшаның үшінші баласы Бәйбектен туған. Ақша Жалаңтөс батырдың әкесі бір, шешесі бөлек туысы екен. Әйтекеге шешендік, тапқырлық өнер бала кезінен дарыса керек. Қозы бағып жүрген жас кезінде Әйтеке үш аттылы жолаушыға жолығады:

- Ассалаумағалейкүм, ағалар?
- Әликімүссалам. Кімнің баласысың?
- Бәйбек баласымын.
- Бәйбектің баласы болсаң, білетін шығарсың, Қосуақ бидің ауылы қайсы?
- Айтайын, онда не шаруаларыңыз бар еді?
- Ойнап жүрген баламызды осы елдің бір адамының аты теуіп өлтіріп, соған құн даулап Қосуақ биге жүгінгелі келеміз.
- Қосуақ бидің үйі анау тұрған боз үй. Егер балаңызды ат босағада тепсе бүтін құн, жабықта тепсе жарты құн, түзде тепсе төрттің бірін аласыздар. Қосуақ би де осыны айтар, осылай демесе осып айтар, жолдарыңыз болсын,- депті әлгі бала.

Үш жолаушы Қосуақ бидің үйіне түседі. Әңгіме, билік сөз басталады. Би айыпкерді алдырады. Бүтін құн алмақ болған баланың әкесі:
- Баламды ат босағада тепті,- десе, екінші даукес:
- Жабықта тепті,- депті. Би айыпкерге «сөйле» дейді. Сонда айыпкер:
- Атым босағада да, жабықта да тұрған жоқ. Анадай жердегі кермеде байлаулы тұр еді. Біз үйде шай ішіп отырсақ, апыл-тапыл басып жүрген
        
        Әйтеке би (1683 - 1722)
Әйтеке би (1683 - 1722)
Әйтеке (шын аты Айтық) ... кіші ... ... ... ... – биі. ... шежіресінде Жанарыстың бір аталарынан Алшын, одан
сарыбас, ... ... ... шығады. Төртқарадан Қарашы, одан
Сейітқұл. Сейітқұлдан сегіз бала ... ... бірі ... ... ... ... еді. ... сол жалаңтөстің немересі. Ақшаның үшінші
баласы Бәйбектен туған. Ақша Жалаңтөс батырдың әкесі бір, шешесі ... ... ... ... ... өнер бала ... ... керек.
Қозы бағып жүрген жас кезінде Әйтеке үш аттылы жолаушыға ... ... ... ... ... ... ... баласымын.
- Бәйбектің баласы болсаң, білетін шығарсың, Қосуақ бидің ауылы қайсы?
- Айтайын, онда не шаруаларыңыз бар еді?
- Ойнап жүрген баламызды осы ... бір ... аты ... ... ... ... Қосуақ биге жүгінгелі келеміз.
- Қосуақ бидің үйі анау тұрған боз үй. Егер балаңызды ат босағада тепсе
бүтін құн, ... ... ... құн, түзде тепсе төрттің бірін аласыздар.
Қосуақ би де осыны айтар, осылай демесе осып айтар, жолдарыңыз болсын,-
депті әлгі ... ... ... ... ... ... Әңгіме, билік сөз басталады. Би
айыпкерді алдырады. Бүтін құн алмақ болған баланың әкесі:
- Баламды ат ... ... ... екінші даукес:
- Жабықта тепті,- депті. Би айыпкерге «сөйле» дейді. Сонда айыпкер:
- Атым ... да, ... да ... жоқ. ... ... ... ... еді. Біз үйде шай ішіп отырсақ, апыл-тапыл басып жүрген жас бала, ... ... ... ... ... ат ... өлтіріпті. Бұған мен
кінәлі емеспін. Баланың шешесі кінәлі.
Сонда Қосуақ би:
- Баланы ат босағада да, ... да ... ... ... анықталды. Айыпкер
құнның төрттен бірін ... деп ... ... ... өлген баланың
әкесі:
- Япырым-ай, осы билікті бізге жолда кездесіп, жөн сілтеген бір ... ... еді. ... сол бала елді ... ... би ... ... екен.
Әйтеке би үш жүзге озық, алғыр және терең ақылымен, тапқыр да ... әділ және түзу ... ... ... ... ... ... қайғысына қайғырған, қуанышына қуанған, соғыста қолына қару
алып алғы ... ... ... ... ... Күлтөбедегі үш жүздің
құрылтайына қатысқанда 25 жас ... екен деп ... ... Шынында да үш бидің кішісі Әйтеке болған. Билер тарихында қазақтың
Төле би, Қаз ... ... ... ... орны ... Бұл ... ... елін, жерін шапқыншы жаудан қорғап қалуда, ... ... ... ... адамгершілік, парасаттылық, ата-баба намысын,
дәстүр-салтын сақтауға зор ... ... ... ... ... биі, ұлыстың ұлы биі, бас би, ата би, баба би, ... би деп ... ... бұл үш биі ел басына күн туған қиыншылық кезде де, ... ... де, ел ... айт, ас, той ... да, жер ... ... құн дауы ... жерде де, бірге бас қосып ел тағдырын бірге
шешісіп келген. Кейде екі би бір ... келе ... ... үшіншісі
ортадан билік айтып дауды тындырып отырған.
Ертеде ұлы ... бір ... ... құда ... ... орта ... қызы ... жігітімен қашып кетеді. Екі ел арасында жесір дауы
басталады. Бірінің жылқысын бірі ... ... ... ... шығады.
Екі жақтың кісілері Төле би мен Қазыбекке жүгініседі. Қазыбек:
- Аға болып алдымен туасың,
Барымталап жылқымды қуасың –
десе, Төле би оған:
Артымнан ... ... көзі ... неге ... - деп өкпе ... ... ұзақ-ұзақ сөз жарыстырады,
бір мәмілеге келе қоймайды. Сонда ортадан Әйтеке би тұрып:
- Сабыр ... ... Ашу бар ... ақыл ... Ашу деген ағын су,
Алдын ашсаң арқырар.
Ақыл деген дария,
Алдын ... ... ... туыспау керек
Туысқан соң сөз қуыспау керек.
Сөз қуған бәлеге жолығады.
Жол қуған олжаға жолығады.
Төле, сен жылқысын қайыр!
Қазыбек, сен ... ... деп, ... ... қол алыстырыпты. Ел Әйтекенің бұл билігіне риза
болып, екі жағы ... ... ... ... ... мақал-нақылмен
мәнерлеп айтатын, дауды әділ шешіп кесек-кесек сөйлейтін өте ... би ... ... да ол аға би ... Кіші жүз елін ұзақ жылдар
басқарған. Тәуке ханның Төле би, Қазыбек би сияқты ... бас ... ... ... ... жасасқан азамат. Әйтеке дана би ғана емес, ұлттық
мақтанышымыз, қазақтың жүз жылда бір туар арысы, артына өшпес із ... ... Өз ... ... адал еңбек еткен, оның іргелі ел
болуын жатпай-тұрмай ... ... ... ... ... өте ... ... де ұлы адам. Оның есімі қазақ даласының көгінде желбіреп
тұрған ... ... ... әр ... қымбат, әр адамға қасиетті есім.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 2 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Би-шешендер13 бет
Жабаев Жамбыл/ Мұхамбет-Салық Бабажанов/Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы22 бет
Көше – жол торабының талдамасы8 бет
Төле би Әлібекұлы7 бет
Шешендік сөздер6 бет
Қазақ билері4 бет
Қазақ қоғамындағы батырлар мен билердің рөлі21 бет
Қазақстан тарихындағы қазақ билері мен батырларының ролі6 бет
Үш санының киелі семантикасы19 бет
Әз Тәуке хан5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь