Жүсіп Баласағүни


Жүсіп Хас Хажиб Баласағүни (1020 ж.ш., Же-тісу өңірі, Баласағұн к. -ө.ж.б.) -- ақын, ойшыл, ғалым, мемлекет қайраткері. Өмірі туралы мөліметтер аз сақталған. Замандастары мен өзінен кейінгі үрпақтарға дарынды ақын ғана емес, ғалым ретінде де танымал болған. Файласуфи (философия), риезиет (математика), тиббий (медицина), фэлэкият (астрономия), нужум (астрология), өнертану, әдебиеттану, тіл білімі, т.б. ғылым салаларының дамуына зор үлес қосқан. Ж. Б-дің есімі өлемдік өдебиет пен мәдениет тарихында "Кұдад-ғу біліг" ("Қүтты білік") дастаны арқылы қалды. Ж. Б. бұл дастанын хижра есебімен 462 ж., қазіргі жыл санау бо-йынша 1070 ж. жазып бітір-ген. Дастанды "хандардың ханы" - Қарахандар әулеті мемлекетінің (942 — 1210) негізін салушы Сатүк Қара Бұғра ханға (908 — 955) тарту етеді (к. Әулие Ата). Сол үшін хан өз жарлығымен Ж.
Б-ға "хас хажиб" - - "бас уөзір" немесе "үлы кеңесші" деген лауазым берген. Дастанның бізге жеткен үш көшірме нүсқасы бар. Біріншісі, Герат қ-нда 1439 ж. көне үйғыр жазуымен (қазір ол Вена қ-ндағы Корольдік кітапханада сакгаулы), екіншісі, 14 ғ-дың 1-жартысында Египетте араб өрпімен (Каирдың Кедивен кітапханасы қорында) көшірілген. Ал Наманган қ-нан табылған үшінші нүсқасы 12 ғ-да араб әрпімен қағазға түсірілген. Бүл қолжазба Ташкенттегі Шығыстану ин-тының қорында сақтаулы түр. Ралымдар осы үш көшірме нүсқаның әр-қайсысына төн өзіндік ерекшеліктерді жинақтай отырып, "Қүтты білік" дастанының ғыл. негізделген толык, мәтінін жасап

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




ЖҮСІП БАЛАСАҒҮНИ,
Жүсіп Хас Хажиб Баласағүни (1020 ж.ш., Же-тісу өңірі, Баласағұн к.
-ө.ж.б.) -- ақын, ойшыл, ғалым, мемлекет қайраткері. Өмірі туралы
мөліметтер аз сақталған. Замандастары мен өзінен кейінгі үрпақтарға дарынды
ақын ғана емес, ғалым ретінде де танымал болған. Файласуфи (философия),
риезиет (математика), тиббий (медицина), фэлэкият (астрономия), нужум
(астрология), өнертану, әдебиеттану, тіл білімі, т.б. ғылым салаларының
дамуына зор үлес қосқан. Ж. Б-дің есімі өлемдік өдебиет пен мәдениет
тарихында "Кұдад-ғу біліг" ("Қүтты білік") дастаны арқылы қалды. Ж. Б. бұл
дастанын хижра есебімен 462 ж., қазіргі жыл санау бо-йынша 1070 ж. жазып
бітір-ген. Дастанды "хандардың ханы" - Қарахандар әулеті мемлекетінің (942
— 1210) негізін салушы Сатүк Қара Бұғра ханға (908 — 955) тарту етеді (к.
Әулие Ата). Сол үшін хан өз жарлығымен Ж.
Б-ға "хас хажиб" - - "бас уөзір" немесе "үлы кеңесші" деген лауазым берген.
Дастанның бізге жеткен үш көшірме нүсқасы бар. Біріншісі, Герат қ-нда 1439
ж. көне үйғыр жазуымен (қазір ол Вена қ-ндағы Корольдік кітапханада
сакгаулы), екіншісі, 14 ғ-дың 1-жартысында Египетте араб өрпімен (Каирдың
Кедивен кітапханасы қорында) көшірілген. Ал Наманган қ-нан табылған үшінші
нүсқасы 12 ғ-да араб әрпімен қағазға түсірілген. Бүл қолжазба Ташкенттегі
Шығыстану ин-тының қорында сақтаулы түр. Ралымдар осы үш көшірме нүсқаның
әр-қайсысына төн өзіндік ерекшеліктерді жинақтай отырып, "Қүтты білік"
дастанының ғыл. негізделген толык, мәтінін жасап шықты. Дастанның Көне
қолжазбасы табылғанын өлемге түңғыш рет хабарлап, 1823 ж. "Азия" журналында
(Париж) Вена нүскасынан үзінді жариялаған француз ғалымы Жауберт Амадес
еді. Венгер ғалымы Германи Вамбери (1832 -1913) "Қүтты біліктің" бірнеше
тарауын неміс тіліне төржіма жасап, 1870 ж. Инс-брук қ-нда жеке кітап етіп
бастырып шығарды. Бүл шыгарманы зерттеу, ғыл. метінін дайындау және аударма
жасау ісімен орыс ғалымы В.В. Радлов (1837 -1918) жиырма жыл бойы (1890 -
1910) үзбей айналысты. Түркия ғалымдары 1942 — 43 ж. "Қүтты біліктің" үш
нүсқасын да Стамбүлдан үш том кітап етіп шығарды. Дастанды зерттеу ісіне,
өсіресе, түрік ғалымда-ры Р.Р. Арат (1900 - 1964), М.Ф. Кепрюлд (1890 -
1960) жөне А.Дильгар (1897 -1979), т.б. көп еңбек сіңірді. "Қүтгы білік"
дастаны орта ғасырларда бүкіл түркі әлеміне түсінікті болған Қара-хан
өулеті мемлекеті түрік-терінің тілінде жазылған. Оны Қ.Каримов өзбек тілі-
не (1971), Н.Гребнев (1971) пен С.Иванов орыс тіліне (1983), А.Егеубаев
казақ тіліне (1986), бір топ аудармашылар үйғыр тіліне (Пекин, 1984)
тәржіма жасады. Қарахан әулеті билік жүргізген дәуірде үлан-ғайыр өлкені
алып жатқан осы мемлекеттің басқару тәртібін белгілейтін ережелер, сондай-
ак, қоғам мүшелерінің құкықтары мен міндеттерін айқындайтын тиісті заңдар
жоқ еді. Міне, елдегі осы олқылықтың орнын толтыру максатымен Ж. Б. өзінің
"Қүтты білік" дастанын жазды. Демек, дастан белгілі бір мағынада елдегі Ата
заң (Конституция) қызметін атқарған. Ж. Б. дастанда патшалар мен
уәзірлердің, хан сарайы қызметкерлері мен елшілердің, әскер-басылар мен
нөкерлердің, төуіптер мен аспаздардың, диқандар мен малшылардың, т.б. қоғам
мүшелерінің мінез-қүлқы, білім дәрежесі, ақыл-парасаты, күкықтары мен
міндеттері қандай болу керектігін жеке-жеке баяндап шығады. Акын мәселені
әмірші-патшаның өзінен бастайды. Ел-жүртты басқаратын адам — ақыл-параса-ты
үшан-теңіз, ниеті түзу, сөзі шырын, білім мен өнерге жетік, колы ашык,
пейілі кең, жүзі жарқын, ешкімге кек сақтамайтын жан болуы шарт екенін
айтады. Ел басқарған әкімдерді күншілдік, ашкөздік, сауық-сайранға
қүштарлық, қатыгездік, кекшілдік сияқты жаман кьшықтардан сақтандырады.
Бүдан кейін ақын патшаның көре көзі, естір қүлағы "хас ха жиб", яғни бас
уәзір міндет терін тізбектеп, зор білгірлік пен айтып шығады. Бас уөзір
халықтың талап-тілектерін патшаға, ал патшаньп айтар ой-пікірін,
жарлықтарын халықкд жеткізіп отыруы тиіс. "Қүгты білікте" елшіп қойылатын
талаптар егжей тегжейлі сипатталып жазылған. Елші ерекше зерек, өз көрікті,
көп тіл білетін, шешен, жақсы аңшы, күсбегі жүлдызшы (астролог), түс жори
білетін, музыкант сияқты көптеген қасиеттерге ие жан болуы кажет. Ақын
сөзімен айтканда, "елші ердің төрт қүбыласы тең болсын елде — кісі, сыртта
— бүтін ел болсын!" — дейді. Дастан да осылайша елдегі барлыі лауазым,
кәсіп иелеріне ко йылатын моральдік-этик. та лаптар сипатталып көрсетіл
ген. Кезінде "Қүтты білік' дастаны Шығыстың өр елін де өр түрлі аталып
кеткен. Бір елде — "Айнак ул-мамлакат' ("Мемлекет тортібі"), екіншісінде —
"Панунаман му лук" ("Әкімдерге насихат") үшіншісінде - "Адаб ул мулук"
("Әкімдердің одептілігі") деген атпен мөлім. Бұл; атаулардың бөрі - "Қүтты
білік" дастаны, негізінен мемлекетті басқару мәселесіне арналған шығарма
екенін ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Жүсіп Хас Хажиб Баласағұни
Жүсіп Баласағұни. Махмұт Қашғари.
Жүсіп Баласағұни. Моғолстан
Түркі даласының ұлы ақыны - Жүсіп Баласағұни
Жүсіп баласағұни еңбектеріндегі халықтық педагогика мәселелері
Жүсіп Хас Хажиб Баласағұни (шамамен 1017/1021-1075)
Жүсіп Баласағұн
«Жүсіп – Зылиха» дастаны
Мәшһүр Жүсіп
Жүсіп Баласағұн және «Құтты білік»
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь