Шәкәрім Қ. мұрасы Ә.Бөкейханов зерттеуінде

І Кіріспе.
ІІ Негізгі бөлім
1.Шәкәрім мұрасы Ә.Бөкейханов зерттеуінде.
2."Әдебиет танытқыш" . ұлттық әдебиет туралы ғылымның алғашқы қарлығашы.
3.Шәкәрім шығармаларының текстологиясы.
ІІІ Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Қазақ әдебиетінде шәкәрімтанудың негізін салып, ірге тасын қалаған алаш арыстары Ә. Бөкейханов, А.Байтұрсынов сияқты ойшыл қайраткерлері. Шәкәрім¬нің өзінің көзі тірісінде жарық көрген мақалалар. Олар — Әлихан Бөкейханов, Жүсіпбек Аймауытов және Мұхтар Әуе¬зов-тің зерттеулері. Сол шәкәрімтану¬дың алғашқы кезеңінің өзінде Алаш арыстары Шәкәрімнің қазақ мәдение¬тіндегі ерекше орнын атап көрсеткен болатын. Мысалы, Алаш көсемі Ә.Бөкей¬хановтан бастап ақиық ақындар М.Дулатов, С.Торайғыров, белгілі журна¬лист-тарихшы С.Ғаббасов және тағы басқалар өз мақалаларында Шәкә¬рім туралы көптеген жылы пікірлер білдірген. Сонымен қатар, Шәкәрімнің сол кезеңде жазылған өз еңбектерінде де оның ойшыл гуманист ретіндегі тұлғасы анық көрініс тапқан. “Адам баласын алалап бөлуші болма, Адамзаттың бәрі – жақын, туыс” дейді ол. Мысалы, оны Шәкәрімнің алғаш “Айқап” журналы, “Қазақ” газеті ашылып шыға бастағанда тек оларға құттықтау өлең арнап, шы¬ғармаларын жариялап қана қоймай, Алаш көсемдері Әлихан, Ахмет, Мір¬жақыптар құрған “Азамат” серіктестігін Кәкітай және Тұрағұл Құнанбаевтар, Қаражан Үкібаев, Мағат және Хасен Ақаевтармен бірге қызу қолдап мүше¬лік жарна төлеп тұруы, “Айқап” жур¬налы мен “Қазақ” газеті арасындағы ай¬тыс-тартысқа ақсақалдық тоқтау айта¬тыны қоғамдық істерінен анық көруге болады. Олар Шәкәрімнің Абайдан кейін қазақ поэзиясын жаңа сатыға көтеруші екендігін жан-жақты дәлелдеді. Ақынның поэзиясының ерекшеліктерін, дүниетанымының күрделілігін анықтады. Шәкәрім көтерген махаббат мәселесін оның дастандарының мысалында талдады. Мысалы, Әлихан Бөкейханов Шәкәрімнің адам, қоғам, Алла мәселелеріне ерекше назар аударғандығын сөзге тиек етед. Қазақ қоғамының салт-әлеуметтік мәселелеріне қатысты Шәкәрім пікірлерін қуаттайды. Ә. Бөкейханов “Түрік, қырғыз, қазақ hәм хандар шежіресіне”, “Қалқаман-Мамыр” поэмаларына жазған рецензияларында Шәкәрімнің творчестволық лабараториясына жоғары баға береді. Осы рецензияларды шәкәрімтанудың бастауы ретінде қарастыруға болады.
1.Қазақ әдебиетінің тарихы.Алматы, 2006. - т. 6. - 249 - 292 бет

2. “ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.

3.«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» , 1998 ,VIII том

4. Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы

5.Шәкәрімтану мәселелері. - Семей-Новосибирск: Талер-Пресс, 2006. – 440

6.Шәкәрім шежіресі-халық тарихы//Қазақстан коммунисі, 1990. -
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігіСемей қаласының Шәкәрім атындығы мемлекеттік университетіСӨЖТақырыбы:  ... ... ... ... ... ... - ... әдебиет туралы ғылымның алғашқы қарлығашы. 3.Шәкәрім шығармаларының текстологиясы. Орындаған: Әшімханова К.ҚТексерген: Еспенбетов А.С.Топ: КЯ-313Семей, 2015жЖоспар:І ... ІІ ... ... ... ... ... ... танытқыш" - ұлттық әдебиет туралы ғылымның алғашқы қарлығашы. 3.Шәкәрім шығармаларының текстологиясы.ІІІ ҚорытындыПайдаланған әдебиеттер тізіміҚазақ әдебиетінде шәкәрімтанудың негізін салып, ірге тасын ... алаш ... Ә. ... ... ... ойшыл қайраткерлері.  Шәкәрім - нің өзінің көзі тірісінде жарық көрген мақалалар. Олар  --  Әлихан Бөкейханов, ... ... және ... Әуе - зов - тің  ... Сол шәкәрімтану - дың алғашқы кезеңінің өзінде Алаш арыстары Шәкәрімнің қазақ мәдение - тіндегі ерекше орнын атап ... ... ... Алаш ... ... - ... ... ақиық ақындар М.Дулатов, С.Торайғыров, белгілі журна - лист-тарихшы С.Ғаббасов және тағы басқалар өз мақалаларында Шәкә - рім ... ... жылы ... ... Сонымен қатар, Шәкәрімнің сол кезеңде жазылған өз еңбектерінде де оның ойшыл ... ... ... анық көрініс тапқан. "Адам баласын алалап бөлуші болма, Адамзаттың бәрі  -  жақын, туыс" дейді ол. ... оны ... ... ... ... ... ... ашылып шыға бастағанда тек оларға құттықтау өлең арнап, шы - ғармаларын жариялап қана қоймай, Алаш көсемдері Әлихан, Ахмет, Мір - ... ... ... ... ... және ... Құнанбаевтар, Қаражан Үкібаев, Мағат және Хасен Ақаевтармен бірге қызу қолдап мүше - лік жарна төлеп тұруы, "Айқап" жур - налы мен ... ... ... ай - ... ... тоқтау айта - тыны қоғамдық істерінен анық көруге ... Олар ... ... ... ... ... жаңа ... көтеруші екендігін жан-жақты дәлелдеді. Ақынның поэзиясының ерекшеліктерін, ... ... ... ...  ... ... ... оның дастандарының  мысалында талдады. Мысалы, Әлихан ... ... ... ... Алла ... ... назар аударғандығын сөзге тиек етед. Қазақ қоғамының салт-әлеуметтік мәселелеріне қатысты Шәкәрім пікірлерін қуаттайды. Ә. Бөкейханов "Түрік, қырғыз, қазақ hәм ... ... ... поэмаларына жазған рецензияларында Шәкәрімнің творчестволық лабараториясына жоғары баға береді. Осы рецензияларды шәкәрімтанудың бастауы ретінде қарастыруға болады.  --  ... ... ... танымын, әдебиетшілік көзқарасын, сыншылық келбетін толық танытатын жүйелі зерттеу, қазақ филологиясының орны ерекше зор, айтылған ойларының тереңдігі мен ... ... ... да ... ... ... ... жоймайтын қымбат, асыл еңбек.Ұлттық әдебиеттану ғылымы қазір қолданып жүрген негізгі терминдер, категориялар, ұғымдардың қазақша өте дәл, ықшам, ... ... ... ... тұңғыш рет осы зерттеуде жасалғанын ашып айтатын уақыт жетті. Бұл ретте, Ахмет Байтұрсынов  --  тіл терминдерін ... ... ... ... ... әдебиеттану, өнертану, фольклортану терминдерін жасауда да сондай кемеңгер, данышпан.Ғасырлар ... ... ... жаңа ... ... халықты жаппай сауаттандыру үшін оқу-ағарту шаралары жедел жүзеге асырылған кезең. А.Байтұрсынұлының әдеби-эстетикалық тұжырымдары мен ... ... ... ... ... ...  дейді.Оның  атты еңбегі-ұлттық әдебиеттанудың әлемдік ғылымдағы зерттеулерге-деңгейлес, әдеби ұғым түсініктердің ... рет ... ... ... арнайы  жарияланған ғылыми зерттеу екенін айтады. Академик З.Қабдолов 1988-шіжылы ғалым есімі, ақталғаннан кейін, А.Байтұрсынұлының ... ... ...   --  ... ... трактат, әдебиет теориясының басы>> екенін, кітаптың қадірі мен қасиеті, тарихи мәні мен ... ... ... ... ... әлем ғалымдары арасын-да ғылыми тұрғыдан мойындалған ғылыми ... ... ... ашып ... ... ... ... таратты.Академик Р.Нұрғали  баспасынан жарық көрген өзінің  атты зерттеу-еңбегінде  қазір Алматыда сақталған кітаптарының соңғы ... ... ... тексті түгел берілмей отыр.Зейін салған кісі, аңғарса керек, А.Байтұрсынов былай дейді: > дейді .Әдебиетші-ғалым Т.Кәкішұлы  атты ... ... сол ... ... ... ... ... бірден-біржолы оқу мен білім алып, ой-сананы дамытуда екендігін жете ұғынып, оны белгілі дәрежеде >деген қорытындыға келеді.Әдебиеттанушы ... ... ... ... ... ... ... зерттеуші ретінде бағалайды. Ол қаламгер еңбектерінен нақты мысалдар келтіре отырып, тарихи ... ... ... жасайды. 2000-шы жылы қаламгердің бұрын-соңды ғылыми ортаға ... емес  ... ... ... Зерттеуші бұл мақаланы көпшілікке таныстырып отырғандағы мақсатын:  дейді. Әрі осы ... ... бәле ... өз ... ... ... шығарып тынғанынан мағлұмат береді. Десе-де бұл тарихи маңызы зор мақала  ... ... ... нәтижесінде ғылыми негізде тұжырымдалған ой-танымдар мен соны ұсыныстар әдебиеттануға жаңа арна ... ... ... ... әфсаналары ұлт басылымы  тұңғыш санын шығарғанда, осы газеттің бас ... ... ... ... екен: .Осы айтқандарының үдесін бірінші болып өзі үлгі-өнеге, жол көрсетті.Оған айғақ  --  оның қаламынан шыққан:  (1909, ...  ... 1922) ... мен ... мұрасы  (1923),  (1926).Шәкәрім шығармаларының текстологиясыАбай мектебінің үздік өкілі, ақын, жазушы, философ, тарихшы Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылық өмірбаяны ... ... ... ... мен ... ... Артына  секілді терең философиялық толғау,  атты ... мұра ... ... ... ... жоқ ... ... Ақынның әдеби мұрасы әр қырынан қарастырылып, зерттелу үстінде. Бұл орайда М.О.Әуезов, М.Бөжеев, Қ.Мұхамедханов, Ш.Сәтбаева, Р.Нұрғали, З.Ахметов, Р.Бердібаев, Н.Ғабдуллин, ... ... ... ... т.б. ... еңбегі ерекше елеулі. Шәкәрімнің шығармашылық өмірбаяны бүгінде зерттеу еңбектерінің нысанасына айналып, жаңа кезеңнің дәстүрлі үрдісі ретінде көрініс беріп отыр. ... ... ... өмір мен ... ... көркем оймен қабылдаудағы және жеткізудегі көркемдік танымы мен тарихилығы өзара тереңнен тамырласып жатқан тақырыптық-идеялық, ... ... ... мен даму ... стильдік, тілдік, бейнелеу амал-тәсілдері, ақындық өрнектерінің қалыптасуы жайында зерттеу ...  -  ... ... ... көкейкесті мәселе. Шәкәрім - өзінің жарты ғасырдан астам уақытқа созылған шығармашылық өмірінде ... ... ... ... ... еткен қайраткер. Төңкеріске дейін, яғни 1912 жылы Семейдегі  баспасынан Шәкәрімнің , , ,  атты кітаптары жарыққа шығады. ... ... ... сол ... ... баспасөзінде жарияланды. Шәкәрімнің Физулиден аударған  дастаны ...  ... ... ... ... санында басылды. Одан кейін бұл поэма С.Сейфуллиннің бастыруымен 1935 жылы Алматыда  деген ... ... ... ...  ... жеке ... болып басылды. Бұл әңгіме 1935 жылы орыс ақынының қазақ тіліндегі таңдамалы өлеңдерінің ... ... ... ... ...  Б.Кенжебаев 1936 жылы  журналының 2-ші санында жариялады. Ақынның бір топ ... 1978 жылы ... ... М.Мағауин құрастырған  жинағында жарияланды. Осындай мол мұра қалдырған Ш.Құдайбердіұлы шығармашылығы көркемдік құралдарды қолдану амал-тәсілдері ... ... ... ... , - ... ... [1, 272-б]. ... Шәкәрімнің сөз қолданысындағы көркемдік шеберлігін зерттеу жұмысымыздың басты нысанасы болмақ. Тақырыптың өзектілігі. ... ... ... ... ... орны ... Ақынның әдеби мұрасы соңғы жылдарда әр қырынан талданып, зерделенуде. ... ... ... ... ... ... ... көркемдік шеберлігіне қажетті деңгейде барынша назар аудару, зерттеу, тексеру  -  қазіргі ... ... ... ... Диссертациялық зерттеуде Шәкәрім шығармаларындағы образдық-метафоралық ерекшелік пен құрылымын талдап тексеруді  -  ... етіп ... ... ... ... ... Шәкәрім өзіндік ерекшелік танытады. Ұлы Абай бастаған топтың бел ортасында тұрған ақын  -  Абай дәстүрін жалғастырушы әрі жаңғыртушы, ... да ... ... ... ... өлеңдеріндегі бейнелілік-көркемдік сонылық танытады. Диссертациялық жұмыста Шәкәрім шығармаларындағы бейнелілік сырлары мен көркемдік тәсілдері таразыланды. Жұмыстың өзектілігі мен ... ... ... ... ... көркемдегіш құралдардың, троптардың қолданылуы мен шығарма табиғатындағы көркемдік ерекшелікті айқындаумен сабақтас болады. Зерттеу деңгейі. Диссертациялық жұмысқа зерттеу нысаны ретінде алып ... ... ... ... ... көркемдік құрылымының бүгінгі күнге дейінгі зерттелу деңгейіне ... ... ... ... ... ... ғалымдар мен қаламгерлердің ат салысуымен ақынның өмірі мен шығармашылық ... ... ... алатын орны туралы ауқымды еңбектер жазылды. Дегенмен ақын ... ... ... ... сөз ... ... мен ... құралдарды пайдалану деңгейінде жүйелі қарастырылған зерттеу еңбектері әлі де көріне қойған жоқ. Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Шәкәрім шығармаларында кездесетін ... ... ... өлең ... ... ... ... тілдің көркемдегіш құралдар қызметін жете түсініп, көркемдеп, әсерлі, жетік, мәнерлі қолдана білуі жеке зерттеуді, көп ізденісті қажет етеді. Осы ... ... ... ... ... ... отырып, алдымызға қоятын мақсатымыз: Шәкәрім шығармаларының көркемдік ерекшелігі мен ақын шығармаларында көркемдегіш құралдардың қолданылу ерекшелігін ... Сол ... ... ... өлең ... ... өзі өмір ... орта мен қоғамның сипатын әсерлі бейнелей білуіне көз жеткізу. Шәкәрімнің ақындық даналығы мен даралығын белгілейтін, поэзиясының көркемдігі мен суреттілік сырларының ... ... ... ... ұшқырлығын, қабылдау қабілетінің жоғары екендігін дәлелдейтін осынау күрделі құбылыстардың шығармаларында керемет көрініс тауып, өзіндік бағыт-бағдар алуы мен ... ... ... негіз болғандығын байқадық. Сондықтан зерттеу барысында алдымызға мынандай мақсат, міндеттер қойылды: :: дәстүрлі ... ... ақын ... ... көне үлгілердің жаңарып, жаңғыруы; :: өлең кестесіндегі көркемдегіш құралдардың, бейнелі сөздердің қызметі, алатын орны. Метафора, ... ... ... ... секілді тілдік, образдық, бейнелі сөздерді қолданудағы амал-тәсілдері; :: образдық-бейнелілік ... ... ... күрделі абстракциялық тілі, сөздердің сымбат-көркін ашуы; :: шығармаларының стилистикасы, сөздік құрамы, фразеологизмдер, поэзиялық синтаксисі, әуендік ... :: ... ... ... ... ... ... өзектес құбылыстар екендігі; :: ақын шығармаларындағы көркемдік ерекшеліктердің, түрлі сөз ... ... ... жеке адам ... ... ... ... Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Диссертациялық жұмыстың ғылыми жаңалығы болып Шәкәрім шығармаларындағы көркемдегіш құралдардың қолданылуы. Тілді байытар, ... ... ... ... ... Сол ... ... құралдардың Шәкәрім шығармаларында қолданылуы, ақынның сөз құбылту, түрлендіру, суреткерлік шеберлігі алғаш рет зерттеу нысанына алынып отыр. ... ... көзі  -  ақын ... ... ... сөз ... ... болмақ. Шәкәрім ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы қазақ ... ... ... қоғамдық құбылыстарға қызу үн қосты. Өрісі кең, өресі биік, толғауы терең өз замандастарынан озық тұрған Шәкәрім өзі пайымдаған тарих ... ... ... ... рух ... ... ... түрде барады. Бұл  -  ақынның бір ерекшелігі болмақ. Осы ерекшелік оның көркемдік дүниетанымының ... ... ... ... да Шәкәрім терең білім, көп оқу-ізденіспен құбылыс пен болмыстың барша сырын жан-жақты қарастыру арқылы біліктілік аясын кеңейтті. ... қана ... жоқ, ... ... ... сол парасат-пайымды өзінше саралады, көркемдеп, әсірелеп айтуға тырысты. Шығармаларына өзгеше сипат, әсем ... ... ... ... ... ... ... жағдайларды шұрайлы тілмен, көркем сөзбен дұрыс қорытынды жасай алатын саналылыққа жетті. Зерттеу барысында Шәкәрім шығармалары бойынша 2145 (екі мың бір жүз ... бес) ... ... ... барлығы дерлік ақынның Алматыдағы  баспасынан 1988 жылы ... ...  ... ... қара ... кітабынан алынды. ,  жинақтарымен салыстырылды. Зерттеу ... ... ... ... ...  (1988),  (1988),  (2003),  (2000),  (1991) ... ... Зерттеудің дереккөздері ретінде ақынның жоғарыда аталған туындылары, сондай-ақ, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Орталық ғылыми кітапханасының, М.О.Әуезов атындағы ... және өнер ... ... ... ... Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясы Орталық ғылыми кітапханасының сирек қолжазбалар қорындағы,  ғылыми-зерттеу орталығы қорындағы тағы басқа материалдар ... ... ... ... ... теориялық және әдіснамалық негізі. Шәкәрім Құдайбердіұлы шығармашылығы сан қырлы, күрделі құбылыс, сондықтан да жұмыстың ең негізгі нысанасы ақын ... ... ... ... қолданылу ерекшеліктері мен лексико-грамматикалық байланысы қарастырылады. Жұмыстың методологиялық негізіне әдебиеттану мен ... ... ... ... ... ... ... Е.Ысмайылов, З.Ахметов, Ш.Қ.Сәтбаева, Р.Бердібаев, М.Базарбаев, Н.Ғабдуллин, З.Қабдолов, Р.Нұрғали, Ш.Елеукенов, Ғ.Есім, Б.Әбдіғазиев, Қ.П.Жүсіп, У.Қалижан, М.Хамзин, т.б. оқымыстылардың еңбектерін негізге алдық. ... ... ... ... ... жолы, өмірі жайында айтылады. Зерттеу еңбектерінде ақынның қоғамдық-әлеуметтік, рухани-мәдени, әдеби өмірге белсене араласып ... ... ... ағартушылық идеяларды уағыздаушы екендігі туралы баяндалады. Әсіресе, Шәкәрімнің кеңес дәуіріне дейін де, одан кейін де ... ... ... ... Осы диссертациялық еңбектің негізіне Шәкәрім поэзиясының көркемдік сыршылдығы, жаңашылдығы, сөз-образдары, сөйлеу тіліндегі ... мен ... ... ... Зерттеудің теориялық және практикалық мәні. Зерттеу нәтижелері қазақ әдебиетінің тарихы мен теориясына белгілі бір ... үлес ... ... ... ... ... мен көркемдегіш құралдардың сипатталуына, өлең құрылысындағы ерекшеліктердің берілуіне септігін тигізеді. Шәкәрім мұрасының зерттелмей жатқан жақтарын, жарияланбаған шығармаларын толықтыруға жол ... ... ... ... оқу ... жүргізілетін қазақ әдебиеті тарихы бойынша оқылатын дәрістер мен арнаулы курстарда пайдалануға болады. Зерттеу әдістері. Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... жинақтау және салыстыру, түсіндірмелі әдістер қолданылды. Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар. Зерттеу нәтижесінде төмендегідей ... ... :: ... өз ... өзі өмір ... орта мен ... ... өмірін молынан қамти отырып, сол қоғам келбетін суреттеуде сөздік-образдарды жасауда көріктеуіш құралдарды кеңінен пайдаланды; :: ... ... сан ...  -  оның ... ... ... тапқырлықпен қолданылуынан көрінеді. Ақынның жаңа өмірге көзқарасы мен түсінігі өлеңдеріндегі сөз-образдары, стиль ерекшелігі, сөйлеу мәнері, әр түрлі сөйлесу ... ... ... ... ... :: ... өзі ... тарих тағылымын, өмірдің түрлі құбылыстары мен тылсым сырларын ... ... ... ... ... рух ... ... саналы түрде барған; :: ежелгі дәстүрлі ақындық шеберліктің ақын поэзиясында көрінуі ауыз әдебиет үлгілерінің жаңарып, жаңғыруы негізге ... :: өлең ... ... ... ... сөздердің қызметі, алатын орны көрсетілді. Метафора, теңеу, эпитет, метонимия, кейіптеу секілді тілдік, образдық, бейнелі сөздерді қолданудағы амал-тәсілдері көрсетілді; :: ... ... ... ... ... отырып, өлең өрнегіндегі көркемдегіш құралдардың қолданылу аясында адамның психологиялық сезім иірімдеріне тереңнен толғағандығын көруге ... :: ақын ... адам ... ... отырып табиғи суреттерді жандандыруда көркем сөз қолданыстарын шебер пайдаланған; :: Шәкәрім Құдайбердіұлы поэзиясының стилі, көркемдік құрылымы, сөз ... ... өлең ... ұйқас пен үйлесім мәнері ақынның өзіндік ерекшелігін көрсетеді. Зерттеу жұмыстың сыннан өтуі және жариялануы. Зерттеудің ... ... мен ... ... ... ... ... конференцияларда баяндама ретінде тыңдалып, жинақтарда жарияланды. Сондай-ақ, диссертацияның зерттеу ... ... және ... ... ... және аттестаттау комитеті бекіткен республикалық ғылыми басылымдарда жарық көрді. Ғылыми мақаланың жалпы саны  -  22. Жұмыс ... ... ... ... ... ... әдебиеті кафедрасында талқыланып, қорғауға ұсынылды. Зерттеудің құрылымы. Диссертациялық жұмыс кіріспеден, екі тараудан және қорытынды мен ... ... ... ... ... МАЗМҰНЫ Кіріспеде тақырыптың өзектілігі, жұмыстың мақсаты мен міндеті, дерек көздері, ғылыми жаңалығы, ... ... ... және ... ... ... ... тұжырымдар, жұмыстың жариялануы мен талқылануы сөз болады. І ТАРАУ. деп аталатын бірінші ... ... сөз ... ... ... ... мен ... алатын орны, көркемдік ерекшеліктері, суреттілігі мен сөз мәнін ... ... сөз ... І.1 деп ... ... ... ... тәсілдері мен көркем сөз ауыстыру мағынасындағы орны мен лексикалық, ... ... ... ... ... ... ... шығармашылығының идеялық, көркемдік нысанасына айналды.Өзі нысанаға алып отырған көркемдік амал-тәсілдер ақын өлеңдерінде өзіндік өрнек тауып, түрлі пайымдауларға ... ... ... ... ... әлемі қалыптасады.Ақынның рухани әлемі дегеніміз  -  көркем образдар дүниесі.Көркем образдардың өлең өлкесінде көріктеуіш ... ... ... де ... ... ... ақын ... ерекше орын алады.Сондықтан, алдымен, Шәкәрімнің табиғи суреткерлік қабілеті, дүниені образды қабылдауы, көркемдік ассоциацияға ұсталығы көрінеді.Суреткерлік қабілет дегенде, ойымызға ... ... ... сөз ... ... қолдануы, түрлі құбылтулар мен қисынды сөз табуы. Өз заманының суретшісі, табиғат, қоғам, адам туралы көп толғаныс тебіреністер, философиялық тұжырымдар жасаған  -  ... ... ... ... түрлі бейнелі образдарға, тілдік көркемдегіш сөздерге толы.Шәкәрім ... ... ... ... ... ... ... өз әдебиетінің шеңберінде қалып қоймай Шығыс, Батыс, орыс әдебиеті үлгілеріне зер сала отырып, сөз өрнектерін әр түрлі бояумен әрлеп, ... ... ... ... да қыруар көркемдік-бейнелеушілік құралдарға бай.Гауһардай көзі, бұлбұлдай сөзі, жүзі бар айдай, ... ... ... ақыл мол еді Негізгі түбір сөздер зат есімнен сын есімге ... ... ... ... дариядай.Келесі шумақтардағы сынап+тай, түлкі+дей, қыран+дай, алмас+тай, сұр жылан+дай, тұрымтай+дай, ұршық+тай сөздері де ... ... -дай, -дей, -тай, -тей ... ... ... ... сөзінің ерекше құбылыс екендігін, табиғат, қоғам, адам ... ... ... ... ... ... қыры мен ... толық сипаттайтынын ғалым Серік Негимов өзінің  еңбегінде (1980) кеңінен ... ... ... тілі өмір ... сан ... ... құйқылжыта жырлауға жетеді.Оны ақынның: Арыңның болсын өлең айнасындай, Көрікті көптің ортақ пайдасындай.Жосылып жатсын артта жортқан жолы, Арынды асқақ ... ... ... ... шебер ақынның қолындағы сөз әдеттегісінен тыс соны мәнге, жаңа қолданыстарға, ішкі иірімдерге, нәзік ишараға, дәмді ... ... ... ие ... ... арыңның айнасындай, ортақ пайдасындай, өзеннің арнасындай теңеулері тек бір затты екінші біреуіне ... ғана ... ... ... ... орайластырылған терең философиялық толғамдар.Өлең өрнегіндегі көркемдік қуатқа кемел айқындау пен теңеулер қазақтың қара ... ... ... ... ... да халық әдебиетінен теңеулердің барлық түрі табылады.Оның негізінде өскен және бір басқыш жоғары ... ... ... ... өкілдерінің қайсысынан болсын теңеудің түр-түрін табасыз.Халық ауыз әдебиетіндегі көркемдегіш ... ... ... ... ... ... ... қызметін түсінуде ұстазы Абайдан кем түспейтін Шәкәрімнің өлеңдеріндегі теңеулер де жаңарып, өзгеше түрленіп бейнеленеді.Надандар төрт аяқты малға ... ... ... ... аңға ... бетімен табатын өнері жоқ, Талапсыз өлі сүйек жанға ұқсайды .Төрт аяқты малға ұқсау, тамақ ... аңға ...  -  ... - ... ... ... ... .Аталмыш пікір Шәкәрім шығармаларының мазмұны мен көркемдік сипатының түрленуін, ақын зердесінің сұңғылалығы мен тереңдігін дөп ... әрі ... ... ... ... ... көптігі кейде бірнешеуінің бір шумақта іркес-тіркес қатар келуі оқырманды жалықтырмайды.Ол теңеулер бірін-бірі жай қайталай бермейді, әрқайсысы ... ... ... айтысқа түсіп, сөз таластырып отырған ақынның әр қилы қасиетін айқындап, оның бейнесін әр қырынан танытуға себін ... ... ... ... ... үйлесімін шеберлікпен қолданады., - дейді академик Зәки Ахметов  өлеңіндегі: Айласы ... ... ... Аң көрген лашын бастанып.Немесе: Қуарып мұртың, Суалып ұртың, Түздегі қу бас жақтанып, деген өлең шумақтарындағы лашын бастанып, қу бас ... ... ... ... ... ... сөздері бас секілді, жақ секілді болып деген мағынада қолданылып тұр. дейді академик ... ... ... ... сөз ... ... сөздер ежелден ауыз әдебиетінде, тарихи әдебиетте кеңінен қолданылып келе жатқан көркемдік ... ... ... ... ... жаңа теңеулер мен жаңа сөздік қолданыстар табиғилығымен жарасым табады.Қызтеке еді қыз болған, Бейне ... ... ... сөзі арқылы жасалған теңеу.Теңеу шығармадағы (өлеңдегі) сөзге ... өң ... ... ... ... ... әдеби шығарманың мазмұнын тереңдетіп, ажарландырып, суретті көрінісін түрлендіреді.Теңеу арқылы заттың бірнеше белгілерін, ерекшеліктерін нақтылап жатпай-ақ басқа ... ... ... ... ... ... ... үсті-үстіне тереңдейді, ойы айқындалады.Эстетикалық әсер береді. Қасқырша жемтік жеуден тартынбайды, Итше талап өз елін ... ... ... өлер ... Мен болсам Толстойдай арманым жоқ .Аталған мысалдардағы теңеу - -ша, -ше, -дай жұрнақтары арқылы ... ... ... өлең ... тек ... ғана емес, мағынасы бір-біріне қарама-қарсы сөздер тізбегі де бар.Ары зор, адам ұлы  -  ... ... ар ... итше ...  -  қасқырша жемтік жеу секілді тіркестер антонимдік қатар тізумен бірге сол заман адамдарының, қоғамның бет-бейнесін ... ... ақын ... айнасы іспетті.Өз заманы мен адамын түзетпек болған, Абайша толғап, Абайша тебіренген ақын сөзі айқын, мақсаты біреу, ол  -  өз ... ... ... адам ұлын ... да ... өлеңдерінде жеке адамның өсу кезеңдерінен бастап, ол өмір сүрген ... ... ... өзгерістері, тарихи, саяси болмысы белгілі бір заңдылықпен суреттеледі. - деп қорытады шәкәрімтанушы Б.Әбдіғазиев .Ақын өзі көріп жүрген, есітіп ... ... ... де ... мән ... ... ... қарап, поэзияда өзінің үнін, дәстүрін қалыптастырды.Дәстүр демекші, осы ... атап ... бір ... ... С.Мақпыровтың  ойын ортаға салғымыз келіп отыр.. .Демек, көрген-білгенін ой елегінен өткізіп, ... ... мен ... өрнекті, нақышты сөздердің суреттілігімен бейнелей білген Шәкәрім ... ... ... ... ...  атты екінші тараушада метафоралардың көркем сөз ... ақын ... сөз ... ... ... ... ... мен қоғамдық өмір мен өскен ортаны бейнелеудегі ... ... ,- ... ... ... ... мен ... қиыннан қиыстырып жанастыру арқылы пайда болатын сөз өрнегі Шәкәрім өлеңдерінде мейлінше көркемдік сипат алады. Шәкәрімде дүние қу, ағын су, шөп ... ағу, ... ... ... ... ... берілген .Бұлардың алуан түрлі семантикалық реңктері бар.Метафоралық ... ... ... ... аңғартады.Айтайын деген ойдың әсемдігі ғана емес, әсерлігі үшін де құбылту тәсілі керек. - ... ... ... ...  ... .Мен бір  -  ... көлікпін, текпілеме, өлікпінмұндағы көлікпін, өлікпін метафоралары жіктік жалғауының І жақ формасында жасалған. Ақынның бұл жердегі ... ... ойы, ... ... ... қоғамнан аулақтау.Тілсіз көлікпін, өлікпін метафораларының адамның ішкі психологиялық дағдарыстарын көрсетуде ықпалы зор.Басында жас бала едің сен, Періштедей таза едің сен .Еді, ... едің ... ... арқылы жасалып тұрған метафоралар. Жан өзің, берген сыйың , анау  -  ... ...  -  ... қағазым  -  жолдасым, қаламым  -  сырласым  тәуелдік жалғаулары арқылы ... ... ... ... тұрған екі сөзге, сөйлемге біткен түс беріп, олардың метафоралық мәнін толықтыруда ерекше орын алады және ауыз әдебиетінде ... ... ... болсын бұл метафоралардың көп кездесетін түрі. Метафоралардың ендігі бір ешбір жалғаусыз, жұрнақсыз бір нәрсені екінші бір ... ... ... ... түрі Шәкәрімде көптеп кездеседі. Сөзі  -  адам, өзі  -  құс , ішің  -  у, ... ... сөзі  -  жан, әні  -  тән, жаны  -  сөз, тәні  -  ақша , ...  -  ... ...  -  ... жүзі  -  сиқыр, шашы  -  тұзақ .Аталған құбылту, сөз ауыстырулар Шәкәрімнің идеялық мақсатын айқындап, суреткерлік шеберлігін ... ... деп ... өлеңіндегі жар суретін эстетикалық талғаммен, суретті сипаттаулармен бейнелей отырып, сөз өлшемі мен ... ... ... да ... ете ... ... ... менің қырық жамау, Қиянатшыл дүниеден,- деп келетін жүректі кейіптеу бейне  -  метафора ... ... тұсы ... ... дертті сау емес, Сол себепті сөзім  -  у,- деп, халық мұңын мұңдаған екі ақынның ... ... ... ... ... дөп басады.Заманы бір заңғарлардың шеккен зардабын суреттеу тәсілдеріне ... ... ... ... ... ... қоғамды өзгерту арманы жүзеге аспаған Абай мен Шәкәрім үміттері ... ... ішкі шер, ... күйлерін айтқанда Абай: жапырағы қуарған ескі үмітпен жүріппін деп, қоғамның түрлі құбылыстарына мән бермей, адамдарға сене беріппін десе, Шәкәрім: ... үйін ... деп, ... ... ... ... ... меңзейді.Біреуінің жапырағы қуарып, біреуінің үйінің құлауы бәрі де әсерлі сөз, бейнелі көріктеулер.  өлеңіндегі алдыңғылар мен ... ... ... ... ... ... сөзі, ақылды көп жан өткен, солардың бар сөзі деген ұғымдар ... ... ... образдар тудырады. Алдыңғының соқпағын артқы түзер, Ғылым деген нәрсе емес күдер үзер.Мінін алып, міндіге мінсіз қосып, Бұрынғыны ... ... ... ...  ... ... соқпақ жол  -  жұртшылықтың, халықтың ғасырлық жолы.Ауыспалы мағынада қолданылып, тарихтың, алдыңғы ата-бабалардың соқпағын білдіретін метафора.Ақын осы метафоралық (алдыңғының ... ... ... ... ... сурет жасайды.Осы өлеңдегі жаралы жүрек, қираған сүйек тіркестері ақынның жүрек дертін, зар-мұңын айқындайды. Жанған жүрек, жайнаған жүрек , ақ жүрек , ... ... ... ... бар. ... әдебиеттер:1.Қазақ әдебиетінің тарихы.Алматы, 2006. - т. 6. - 249 - 292 бет2. " Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық.  --  ...  ЖШС, 2010 ... ... энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев  -  ...  , 1998  ,VIII том4. ... ...  -  ...  Бас ...  ... ... - Семей-Новосибирск: Талер-Пресс, 2006.  -  4406.Шәкәрім шежіресі-халық тарихы//Қазақстан коммунисі, 1990. -  
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шәкәрім мұрасы Ә.Бөкейханов зерттеуінде8 бет
Шәкәрім мұрасы Ә.Бөкейханов зерттеуінде жайлы ақпарат15 бет
Шәкәрім мұрасы Ә.Бөкейханов зерттеуінде. "Әдебиет танытқыш" - ұлттық әдебиет туралы ғылымның алғашқы қарлығашы6 бет
Шәкәрім мұрасы Ә.Бөкейханов зерттеуінде. "Әдебиет танытқыш" - ұлттық әдебиет туралы ғылымның алғашқы қарлығашы. Шәкәрім шығармаларының текстологиясы14 бет
Шәкәрім мұрасы17 бет
Шәкәрім мұрасы туралы7 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
«Қанды ғасырдың» қыран ұлы Ә.бөкейханов15 бет
А.байтұрсынов пен ә.бөкейхановтың әлеуметтанымдық ойлары3 бет
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь