Мұхтар Әуезовтың «Манас туралы» мақаласы

1. Жұмат Тілепов: «Манастанудағы М.Әуезов тағлымы».
2. Тұрсын Жұртбай: «Ұраным . Алаш!..». Әуезов және «Манас» эпосы.
Әлемдiк руханият дүниесiнде туысқан қырғыз халқының «Манас» эпосының орны ерекше екендiгi бұл күнде күллi ғаламға мәлiм. Көлемi жөнiнен өзiне теңдесi жоқ, ауызша жырланып ғасырлар қойнауынан бүгiнге жеткен баба жырдың құдырет күшiне қазiргi таңда тарихшылар да, әдебиетшiлер де, философтар да, саясаткерлер де бiр кiсiдей бас шұлғып, бiр кiсiдей бәрекелдi деседi. Олай болар жөнi бар.
Жарық дүниеге келген соң, ел болып еңсесiн көтерiп, халық болып қарымын жiбермей тiрлiк кешiп келе жатқан небiр көшелi жұрттар өзiнiң өзгеден өзгешелiгiн, ең алдымен мүмкiндiгiнше өзi тектестерден артықшылықтарын көрсетер қасиеттерiн iздеп, шамасы жеткенiнше соны ұрпақтарының санасына сiңiруге күш жұмсайды. Ұлт ретiндегi, ел ретiндегi сол артықшылығынан туындайтын мәселелер күн тәртiбiнен түспесе екен деп қам жасайды. Бiрақ, ұлт тағдыры да адамдар тағдыры секiлдi, өзгермелi. Бiр кезде даңқты болғандар үнемi даңқ тұғырында тұра бермейдi. Биiктер аласарады. Аласалар биiктейдi. Мұның мәнi мен мағынасын талайлар жырлаған. Мың жасаған мұхит бiтiмдi «Манас-жыр» да осыған куәлiк етедi. Алып тұлғалы дария-дастан өмiрдiң өзгермелiлiгiн аққан су мен шыққан күннен ғана iздеу аздық ететiндiгiне қол қойдыртады. Бiрiнен-бiрi үстем болу үшiн күреспесе өзегiне құрт түскендей болып жанталасатын адамдар табиғатын, алыптар мен аласалардың арпалысын паш ететiн, ал түптеп келгенде сол шегi мен шетiне жетiп болмас қансорпа айқастың өзiн-өзi ақтауға лайықты ең қастерлiсi-елдiк үшiн күрес болса керек. Сол күрестiң құдiретi мен құндылығы неде екенiн санасы барға ұқтырмай қоймайтын абыз жыр-Манас эпосының болмысында да бiраз сыр бар.
Ер Манасты өмiрге келтiрген қырғыз сынды аяулы халықтың да, оның әруақты жыры «Манас» дастанының да тағдыры оңай болмаған. Қазiргi тұрлаулы жұрт, тұрақты мекенi бар түркi халықтарының iшiнде қанша қасiрет тартса да бүгiнгi күнге сонау бiздiң жыл санауымыздан бұрынғы есiмiн өзгертпей жеткен бiрден бiр ел-қырғыз ұлысы, қырғыз халқы. Бiздiң жыл санауымызға дейiнгi 201 жылы Гун (хун) мемлекетiнiң патшасы Модэге бағынышты болған осы халық үнемi бiреудiң иегiнiң астында жүре бермеген. Бан Гу секiлдi Қытай жылнамашысының, т.б. ежелгi дүние тарихшыларының мәлiметiне қарағанда бiрде Ордостың солтүстiк батысында үш жарым мың ли, Турфанның солтүстiгiнде екi жарым мың ли болатын алып атырапты иеленiп, бiрде қайтадан жеңiлiске ұшырап Енисей ауып, бiраздан соң ежелгi қонысына қарай жылыстап, бiрталай тауқыметтi иығымен көтерiп, ақыры осы күнгi жайлап отырған мекенiне келiп орныққан халықты көнекөз тарих талайдан берi бiледi.
Бұл мәселелер, әсiресе қырғыздардың V-ХII ғасырлар аралығындағы тiрлiгi Қытай деректерiнде, Орхон-Енисей сына жазуларында, ал, кейiнгi, яғни ХIII ғасырдан бермен қарайғы хал-жайы Орталық Азияны мекендеушiлер туралы еңбектердiң бiразында там-тұмдап болса да айтылған.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
СЕМЕЙ ҚАЛАСЫ ШӘКӘРІМ АТЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК ... ... ... ... ... М. Қ - 213 ... Ақманова А.С.
Семей қаласы 2015 жыл
Жоспары:
* Жұмат Тілепов: .
* Тұрсын Жұртбай: . Әуезов және эпосы.
Жұмат Тілепов:
Әлемдiк руханият ... ... ... ... ... орны ерекше екендiгi бұл күнде күллi ғаламға мәлiм. Көлемi жөнiнен ... ... жоқ, ... ... ... ... ... жеткен баба жырдың құдырет күшiне қазiргi таңда ... да, ... де, ... да, ... де бiр ... бас ... бiр кiсiдей бәрекелдi деседi. Олай болар жөнi бар. Жарық дүниеге ... соң, ел ... ... ... ... ... қарымын жiбермей тiрлiк кешiп келе жатқан небiр көшелi жұрттар өзiнiң өзгеден өзгешелiгiн, ең алдымен ... өзi ... ... көрсетер қасиеттерiн iздеп, шамасы жеткенiнше соны ұрпақтарының санасына ... күш ... Ұлт ... ел ... сол ... ... ... күн тәртiбiнен түспесе екен деп қам жасайды. Бiрақ, ұлт тағдыры да ... ... ... ... Бiр ... даңқты болғандар үнемi даңқ тұғырында тұра бермейдi. Биiктер аласарады. Аласалар биiктейдi. Мұның мәнi мен ... ... ... Мың ... мұхит бiтiмдi да осыған куәлiк етедi. Алып тұлғалы дария-дастан өмiрдiң өзгермелiлiгiн аққан су мен ... ... ғана ... ... ... қол ... Бiрiнен-бiрi үстем болу үшiн күреспесе өзегiне құрт түскендей болып жанталасатын адамдар табиғатын, алыптар мен аласалардың арпалысын паш ететiн, ал ... ... сол шегi мен ... ... ... ... ... өзiн-өзi ақтауға лайықты ең қастерлiсi-елдiк үшiн күрес болса керек. Сол күрестiң құдiретi мен ... неде ... ... ... ұқтырмай қоймайтын абыз жыр-Манас эпосының болмысында да бiраз сыр бар. Ер Манасты өмiрге келтiрген қырғыз сынды аяулы халықтың да, оның ... жыры ... да ... оңай болмаған. Қазiргi тұрлаулы жұрт, тұрақты мекенi бар түркi халықтарының iшiнде қанша қасiрет тартса да бүгiнгi күнге сонау бiздiң жыл ... ... ... ... ... бiрден бiр ел-қырғыз ұлысы, қырғыз халқы. Бiздiң жыл санауымызға дейiнгi 201 жылы Гун (хун) ... ... ... бағынышты болған осы халық үнемi бiреудiң иегiнiң астында жүре бермеген. Бан Гу секiлдi Қытай жылнамашысының, т.б. ... ... ... ... ... ... Ордостың солтүстiк батысында үш жарым мың ли, Турфанның солтүстiгiнде екi жарым мың ли ... алып ... ... ... ... ... ұшырап Енисей ауып, бiраздан соң ежелгi қонысына ... ... ... ... ... ... ақыры осы күнгi жайлап отырған мекенiне келiп орныққан ... ... ... талайдан берi бiледi.Бұл мәселелер, әсiресе қырғыздардың V-ХII ғасырлар аралығындағы ... ... ... ... сына ... ал, ... яғни ХIII ғасырдан бермен қарайғы хал-жайы Орталық Азияны мекендеушiлер туралы ... ... ... ... да ... ... ... ХVI ғасырдың бiрiншi жартысында жазылған () еңбегiнiң қырғыз жұртын, оның ұлы ел мұрасы Манасты танытудағы орны айырықша. Ал, ... ... ұлы ... оның бас ... ... пен оның ... сондай-ақ, қырғыз халқының салт-дәстүрiн, әр кездегi әлеуметтiк ахуалын пайымдаудағы қазақтың ... ... ... еңбегi бiр төбе. Бұл ретте қазiргi манастанудың үлкен маманы, Қырғыз Ғылым академиясының корреспондент мүшесi, филология ғылымдарының докторы, профессор ... ... ... 1850 ... ... оның алып ... ... атқарған ғылыми еңбегiне орай орны ерекше. Сонымен бiрге ... ... ... ... ... ... атты ... жазған академик Әлкей Хақанұлы Марғұланның, бiр ғана Ш.Уәлиханов шығармашылығы туралы екi монография жазған, соған байланыстырып Манасқа қатысты ғылымдағы өз ... айта ... ... ... ... ... ... корреспондент мүшесi, профессор Шәмшиябану Қанышқызы Сәтбаеваның, ұлы жырдың 1000 жылдығы ... ... ... ... мағыналы баяндама жасаған Халық жазушысы Әбiш Кекiлбаевтың, әр кездердегi еңбектерiнде Манас пен оның ... орай ... ... ... толғанған профессорлар Сұлтанғали Садырбаев, Мырзатай Жолдасбеков, Бекмұрат Уахатов және тағы басқалардың ғылыми ой-пiкiрлерiнiң қай-қайсысының да ... ... бар. Ал, бұл ... ... ... ... бар ... Омарханұлы Әуезовтiң Манастану саласында атқарған жұмысының қыруар қажыр-қайраттың, жүйелi ғылыми iзденiстiң нәтижесi ретiндегi жанқиярлық еңбек болып ... дау жоқ. ... ... ... ... ... Мұхаң ұзын ырғасы отыз жылға таяу өмiрiн ... 1930 ... 8 ... ... Орта Азия ... шығыстану факультетiнiң аспиранты М.Әуезовтi университет басшылығы Бiшкекке қырғыз эпостарымен танысу үшiн ғылыми ... ... ... ... ... ... келiп, материалдармен танысады. Араға жарты ай салып, 29 маусым күнi Қырғыз ... ... ... ... Саул ... ... туралы тарихи-әдеби очерк жазып беру туралы шартқа отырады. Онда автордың сегiз баспа табақ ... орыс ... ... еңбегi 1930 жылдың 1 қарашасына бiтуге тиiс деп көрсетiлген. Бiрақ Мұхаңды сол кездегi Iшкi iстер ... ... ... қызметкерлерi 17 қыркүйек күнi түрмеге қамайды да, ғалым екi жыл бойы ... ... ... салдарынан көрсетiлген уақытында аяқталуға тиiс ғылыми жұмыс бiраз кешiгедi. Әйтсе де, ойға ... iсiн ... да ... ... деп бiлетiн қаламгер 1934 жылы газетiнде алғашқы мақаласын жариялайды. Бұл - 1934 жылы аяқталған - ... ... ... ... деп ... ... еңбектiң бiрiншi нұсқасының қысқартылған жарияланымы болатын-ды. Автор мұнан кейiн бұл еңбегiне 1937, 1940, 1948, 1954 жылдары ... ... ... ... ... мәнi мен мазмұнын тереңдетумен болған. Өз өмiрiнде атқарған елеулi ... бiрi ... ... бұл ... ұлы ойшыл тiптен 1959 жылдың өзiнде де азды-көптi редакциялау жұмысын жүргiзген. Негiзiнен, ұзақ жыл терiн ... бұл ... ... ... ... ... өмiрге келу уақытына, ондағы өлiге берiлетiн ас, бас ... ... ... ... жауларына қарсы өткiзген жорықтары (қазат), олардың себептерi мен салдарлары, соған ... ... мен ... образдарының бейнеленуi секiлдi күрделi мәселелерге жан-жақты тоқталады. ... ... ... ... ... айтқанда, шығарманың тарихилық мәселесiне ерекше мән берiп, сол ... ... ... келу ... ... ... ... айырықша назар аударуды талап етедi. Бұл мәселенi ол өз басы iстi болып жүргендiгiне қарамастан 1952 жылдың 6-10 ... ... ... ... ... (қазiргi Бiшкекте) Манас эпосын зерттеуге арналған Бүкiлодақтық ғылыми форумның өзiнде де ... алға ... ... Ал, бұл ... ... бiр ... эпосының халықтығын айқындап, манастану ғылымының сан қилы мәселелерiн түбегейлi шешуге ... ... ... ... ... шын ... соның алдындағы , жырларын ел санасын улайтын зиянды мұралар деп тапқан қатал саясаттың ... ... ... ұлы ... басына күн туғызған құйтырқы жиын болатын. СССР Ғылым академиясының президимуының ... ... оған сол ... ... ... өте көп, төрт жүзден астам ғылыми және көркем творчество өкiлдерi қатынастырылды. Негiзгi баяндамалардың өзi ... ... ... эпосының қалыптасуының тарихи жағдайлары>> деген тақырыпта профессор А.Ю.Якубовский; эпосын зерттеудiң қорытындылары мен алдағы мiндеттер>> дейтiн мәселе бойынша СССР ... ... ұлт ... бюросының төрағасы, профессор Л.И.Климович; эпосының халықтық ... ... ... ... ғылым академиясының корр. мүшесi, ленинградтық профессор А.К.Боровков; эпосының нұсқаларына шолу һәм ... мен ... ... ... ... ... жасайды. Бес күнге созылған аталмыш жиынның үлкен тартыспен қызу өткендiгi сондай, негiзгi баяндамалардың сыртында жалпы қырғыз әдебиетi мен ... сол ... ... ... ... деп ... М.И.Богданова, А.Д.Даулеткелдиев, А.А.Валитова, Б.Керiмжанова, А.Тоқамбаев, Т.Сыдықбековтер қосымша бандамалар жасап, атақты А.Бернштам, Б.Юнусалиев ... ... ... ... ... ғана ... тура ... Ұлы Мұхаң да жарыс сөзге қатынасушы ретiнде форумға атсалысады. Форум кезiнде кейбiр оқымыстыларға екiншi ... ... ... тура ... ... ... ... азаматтар түгелдей дерлiк қорытынды сөз сұрап, өз адрестерiне айтылған сын ескертпелерге қарсы пiкiрлерiн айтады. Бұл ... ... ... ... сол ... СССР ... ... қырғыз филиалы президиумының төрағасының орынбасары А.Алтымышбаевтың өзi эпостың тағдыры үшiн аталмыш конференцияда М.Әуезовтен соң сөз ... ... ... ... кейiн қайырыла сөйлеп, эпостың тағдыры үшiн елеулi-елеулi пайымдаулар жасайды. Өйткенi, сол күндерде сонау Ш.Ш.Уәлиханов, В.В.Радлов, В.Р.Розен, В.В.Бартольд, П.М.Мелиоранский, С.М.Абрамзон, ... ... ... ... ... ... ... пен оның ұрпақтары Семетей, Сейтектерге байланысты ұлылы-кiшiлi қатынасы барлардың баршасы түгелдей сөз болады. Жырлаушылар мен жазып алушылар да басты ... ... Бұл ... тек Сағымбай Оразбақовтың атына ғана емес, Манас пен оның ұрпақтарының ерлiгiн жырлаушы өзге де жомоқшылардың атына аз сын ... Бас ... ... ... ... ... панисламистiк, пантүркистiк, дiншiлдiк бағытта жырланған; өйткенi, ол шығу тегi жағынан ... ... ... ал ... ... ... сырнайшысы едi; сондай-ақ, оның 1922 жылы хатқа түсiруiне буржуазияшыл ұлтшыл Ишеналы Арабаев ... ... ... да ... ... ... ерекше қадап айтады. Ж.Самаганов атты сыншы конференцияға баяндама жасағандарды сынай келiп, көптеген ... ... ... ... ... ... яки ... жиынтық нұсқасын жасау тiптен де мүмкiн емес деп, бұл ... ... ... шығады. Конференцияға қатысып отырған Қырғызстан Коммунистiк партиясының бiрiншi хатшысы И.Раззаковтың: - деген сұрауына, ол: , - деп ... үн ... ... 689 ... ... материалында өз басын қорғап, үрейленушiлер сөзi, сондай-ақ, қалай болғанда да қырғыз халқының елдiк мұрасын панисламистiк, пантуркистiк, дiншiл, ... ... ... еңбек деп тануға тырысушылар лебiзi, сонымен қатар мүмкiндiгiнше амалын тауып, ... ... ... ... ойластырған мұраға, ұлтқа жанашыр жандардың көзқарастар пайымы да баршылық. Ал, М.Әуезов ... ... қызу ... ... жоғарыда айтылған Ж.Самаганов, т.т. кертартпа пiкiрлерiнен кейiн ... едi. Ол өз ... Ұлы ... басталатын, Ленин партиясының белгiлеген бағыт-бағдарымен қарышты өмiр сүрiп ... ... ... ... тек ... ғана емес, Москва тарапынан, ондағы СССР Ғылым академиясы мен СССР Жазушылары басшылығы жағынан көңiл бөлiнуi, бұл - ... ... ... мен ... мұрасы санатындағы қатардағы көп шығарманың бiрi еместiгiнен туындайды деп бастай келiп, өзiнiң негiзгi айтпақ ... ... үш ... ... - Бiрiншiден, дейдi, ол - советтiк қырғыз халқына эпосы керек пе, әлде керек емес пе? ... бұл ... ... ... ... мүмкiн бе? Үшiншiден, егер мүмкiн болса, қалай оны жүзеге асыруға болады, - дейдi де, атақты жырды ... қай ... ... ... ... бастағанын, бұл тараптағы бiрiншi зерттеу еңбегiн қашан аяқтағанын, оны кейiн қалайша толықтырып, жаңғыртқанын, сол кездердегi фольклорға ... ... ... болғандығын, тек ол көзқарастан Демьян Бедныйдың туындысы сахнаға қойылғаннан соң ғана газетi батырлық жырларға, советтiк фольклористикаға дұрыс бағдар ... ал - ... ... ... ... ... мен қосымша баяндамалардан бiз жауап алдық па?-дей отырып, автор өзiнiң орысша сөйлеген сөзiн де ойын ... ... . ... бiз, ұлы ... ... ширек ғасыр бойы етене таныс, туысқан қырғыз халқының ең басты байлығына ғалым, азамат ретiнде қалай қарау керектiгiне принциптi ... ... ... ... ... Ал, өзi ... мәселе етiп көтерiп отырған ата жырдың құранды нұсқасын (мұндай құранды нұсқаны жасау тәжiрибесi өмiрде бар болатын. Оны конференцияда ... ... ... ... ... ... бiрден-бiр қолдаушы М.Богданова академик И.А.Орбелини басшылығымен 70 нұсқадан жинақталып жүзеге асқан армяндардың эпосын тiлге тиек еткен-дi. - Ж.Т.) ... ... ... ... ол, ... ... В.В.Радловтың үш манасшының орындауынан алып жасалған үлгiсiн -деп алға тартады. Негiзiнде, дейдi, автор,-әртүрлi жомоқшының айтуындағы осы нұсқалар бiр-бiрiне өте-мөте ... ... ... ... да ... ... лайықты рухта жырланған. Сондықтан мұндай қадамға барар кезде Қаралаевтың, немесе ... ... ... ... ... мән берудiң қажетi жоқ, ал, редакциялық топқа А.Тоқамбаев, Қ.Маликов, Т.Сыдықбеков секiлдi жетiк бiлетiн ақын, ... кiруi ... ... ойын ... ... ұлы ... қатынасты ең басты пiкiрiнiң бiрi - шығарманың қай заманда, қандай оқиғалармен байланысты өмiрге ... ... ... ... ол ойын өзiнiң Орхон-Енисей ескерткiштерi жайлы еңбектер мен В.В.Бартольтiң қырғыздар мен қара қытайлар, ... ... ... ... құндылығын жоғалтпаған зерттеулерiне сүйене отырып, бұл ең берiсi 840-847 жылғы оқиғалармен байланысты межеленуге тиiс деп ... ... ... ... ... ... Шығыс Моңғолиядағы Суджи мекенiнен табылған тас жазудағы Яглакар есiмдi азамат өзiн қырғыз ұлымен дейдi, бұл, Манас болуға тиiстi, ал, руна ... ... ... бұл жай 847 ... ... ... ... эпосының 1100 жылдығын 1947 жылы атап өту керек деген пiкiрiн де кезiнде Мұхаң қатты қолдаған. Тек 1947 жылы өткелi ... бұл ... руна ... аса ... ... ... Суджи тасына байланысты мәселеге араласуы нәтижесiнде кейiнге қалдырылғаны сол кездегiлерге тегiс белгiлi. Демек, Мұхаң ... ... да, ... ... негiзi тым ертеде деп таныған. Ғалым ол ойын эпосының халықтығы сын iстiгiне ... ... ... ... қала ма, әлде сол ... саяси ахуалдың ауанына қарай өмiр сүруiн тоқтата ма деп, ... басы ... ... ... ... де, ... ... назарда шығарманың ел мүддесiн жыр еткен басты мұрат-мүддесiн қорғай отырып та, жерiне жеткiзе айтуды естен шығармаған. Және ол осы ... ... ... ... ... баба ... түп төркiнi Орхон жазбаларымен байланысты дейтiн байламынан қайтып қалған тайғақтықтығын сынай отырып төмендегiше бередi: - Л.И. ... ... ... келу уақтының түп-төркiнiн анатолийлiк түрiктер IХ ғасырдан iздейдi, дейтiн пiкiрiн осында отырған көбiмiз ... рет ... ... Ал, ... бұл пiкiр орхондық жазулармен салғастыра отырып зерттеу керек дейтiн Фалевтiкi екенiн және оған ... ... ... ... ... келгендiгiн оның есiне салғым келедi. Бұдан әрмен, Мұхаң, - Сiздiң, - ... - ... - ... ... жоңғар-қалмақтармен арада болған айқастармен байланыстырған идеяңыз, ол - сiздiкi емес, бұл - осы ... ... ... түбегейлi түрде терiстеумен келген В.М.Жирмунскийдiкi болатын... Осыған орай мен орхондық жазбаларды, соның iшiнде әсiресе Күлтегiнге арналған үлкен жазу мен ... ... ... еске ... аса қажет деп есептеймiн. Ол жазбалардағы мына тұстарды жолдастардың есiне салайын: . Мұхаң сынды кемеңгердiң ... ... ... де ... де ... ... шегелеп айтылған бұл сөздерiне сол кездегiлер куә болған. Iзгi ... ... да ... ықыласпен риза болған. Бүгiнгiлер де солай. Ұлы ойшылдың осыншалық көкiрек-кеудесiнiң биiк, асқақ рухты болғандығын мақтанышпен еске алады. Ендi қалай? Өмiр бойы ... ... ... ... ту етiп көтерiп өткен жанның, қабағымен қаймықтырып, табанымен жаншуға әрқашан дайын ұлық саясаттың, сол саясатты негiзiнен бiр ғана ұлық ұлттың ... ... ... ... ... ... ... қауымының қол астында жүрiп, өз ұлты секiлдi шеттетуден кенде ... ... ... ... сырт ... көз ... көп ... жүрген қырғыз бауырлардың негiзгi ұлттық байлығына шабуыл ұйымдастырылғанда тәуекел етiп, осыншалық азаматтық батыл қадамдарға баруында қанша ма ... алар ... бар? Бұл ... намыс оты сөнбеген, адалдықты, кiсiлiктi жанымен ұғатын әркiмге де құбыланама боларлық асқақ қасиет! Ал, асқақтықты ... ... де ... ... аңғармаған болатын көркеуделер көбейген жерде күллi дүниенiң қастерлi қазынасы күлдiкке көмiлмек... Қысқасы, Манас ... ... ... ... ... күнше күлiмдеп жүздесетiн тек Әуезов кемеңгердiң ғана емес, деп кеудесiн еңселi ұстар естi жандардың жүзiнiң жарқын болуына да қызмет ... ... ... де ... ... . Әуезов және эпосы
қарбалас кіріскен жалғыз қазақ жұртшылығы ғана емес еді. Буржуазияшыл, ... ... ... ... ... ... ... махношыл, муссауитшіл, дашнякшыл, кньязшіл, құрбашылар мен түркімен башылар, ұлы орыс ұлтының проерессивті отарлауы мен жазалау саясатына қарсы күрескен ... ... ... ... сана ... сары уайымшылдары, жалған ғалымдар мен жалған ғылымның емшегін сорушылар және олардың идеясын жасырын өткізушілер мен насихаттаушылар - ... ... ... идеологияның саяси жазалау үрдісіне сай асқан бір өрлеумен, қарышты қарқынмен, екпіндете құйындатып әшкереленіп жатты. Бірі ... бірі ... ... күні ... ... мысы ... бірі жер ... бірі түрмеге қамалып, аласапыран болды да кетті.
Өзінің жұртындағы дау мен дамай, айып пен жала, сатқындық пен табалау, басыну аздай, ... ... осы ... ... ... ... ... ( Ер Ағыштың сөзі) атсалысуына тура келді. деп бір кіріссе, оңайшылықпен екпінін баспайтын шағын елдің талқысы да ... ... жоқ. ... ... ... әшкереленген Жамғырчинов жер аударылып тынған. Алайда олардың ең ұлы ұлттық мұрасы, ұлттық ... ... ... ... ... - ... тағдыры тәлкекке ұшырап, содан айырылып қалу қаупі туды. Неге ... ... осы ... дауы ХХ ғасырдың тоқсаныншы жылдарына дейін созылды. Кейде, өз тағдырын өзі ... ... ... ... ... ... ... халықтарға ғана тән бе деген күбірткі күдік те қылт ете қалады.
Қырғыздар үшін сондай бір ... ... СССР ... ... ұсынуымен эпосының тарихилығы мен халықтығы қақындағы Бүкілодақтық көлемдегі талқы ... ... ... ... Эпос пен ... туралы қорытынды тұжырым жасауға тиісті бұл жиналысқа ең таңдаулы шығыстанушылар мен түркологтар, фольклоршылар, әдебиеттанушылар, тарихшылар, жазушылар қатысу жоспарланды. Егерде осы жолы беті ... ... ... ... ... ғана емес, әлем жұртшылығы өзінің ұлы эпостық мұрасын зерттеуге, оны басып шығаруға ... елу жыл ... ... еді. ... ... мен ... да ... кебін құшар еді.
Мұны Мұхтар Әуезов те, өзгелер де түсінді, ... ... ... ... ... ... эпосының қырғыздың рухани өмірінен алатын шешуші, тағдырлы, рухани орынына ұлттық құрмет ретінде 1945 жылы ... К(б)П ... ... мен ... ССР ... ... 1000 ... мерекесін өткізуге қаулы қабылдаған болатын. Алайда жырының феодалдық-монархиялық, реакциялық, орысқа қарсы эпос екендігі туралы БК(б)П-ның қаулысы оны ... ... ... ... ... қарамастан 1947 жылы туралы баяндама жасауға келісімін берді. Алайда ... ... ... да ширықтырса керек, сессия бір жыл кейінге қалдырылды, мұның соңы Бүкілодақтық пікір таласына ұласып кетті. Ағалық пікір айтуға тиісті ... ... ... игі ... ... өзі ... ... тастады. Ал Боровков пен Балтин, Нұров сияқтылар түбірін қопсытып әуреге ... ... ... балта шапты.
Ұйымдастырушылар осындай қауіпті беталысты байқап, олардың бетін қайыру үшін Мұхтар Әуезовті сессия мәжілісінің ең ширыққан ... ... ... ... Өз ... М.Әуезов сөзді: қырғыз халқына керек пе, жоқ па? - ... ... ... ... ... ... шешендігі аңызға айналған шындықтың бірі, алайда біз пайдаланған жүзге тарта ... ... ... мен ... ... сөз бен ойдың қабысуы мен қарпыса қабаттасуы ... ең ... ... ... ішкі емеуірінді мысы мен тыңдаушысымен терең байланыс орнатқан сырлы ... және ... ... ... ... сөзі оның ең озық шешендік толғауының бірі болып табылады. Мұнда шешендік өнердің барлық шарттары мен заңдылықтары ғажайып үндестік тапқан.
Өз елінде басы ... ... ... ... ... Әуезов 1952 жылы 9-11 маусым аралығында Фрунзе (Бішкек) қаласында өткен зерттеу мәселелері>> жөніндегі ғылыми ... ... Сол ... тағдырлы талқы иелері А.Тоқомбаевпен, Т.Сыдықбековпен, Ш.Айтматовпен әңгімелескенімізде:
бар тағдырын Әуезовке тапсырдық. Үміт тек сол кісіде ғана ... ... ... елі ... атпен келіп, сессия өткен театрдың ғимаратын қоршап тұрды. Сыртқа лаба қойдырып, содан Әуезов мінбеге көтерілгенде Манас пен ... ... ... тұрды>>, - деген сөзді бір ауыздан мақұлдады.
Өйткені ол ... одақ ... ... Орта Азия ... ... жалғыз адамы - Мұхтар Әуезов қана екен. Сондықтан да қолындағы қамшысын, тақымындағы ертоқымын қысып, ширығып тұрған халық ... ... ... ... ... - деп сөзін бастағанда сырттағы қырғыздар дауыстап, іштегі қырғыздар ішінен ұран ... де ... баса ... ... ... мына ... тебірене қабылдап, иіріліп келген күрделі ойларын түйдектете төгіп, сессияға мүлдем басқаша рең берді.
.
Әбден ... ... ... жүйесі мен қасаң тартқан сөз мәнері жүйкелетіп бітірген, әлдебір әшкереленуді тітіркене күтіп отырған қырғыздар, осы сәтте өздеріне , беті ... ... ... ... өзі ... Осындай тебіреністі екпінмен негізгі тақырыпқа бет бұрып, оның басты атап ... ... ... ... ... ... ... барлығы мені тура осындай көңіл-күйге жетелеп отыр. Бұл, осы талқылау, партия-кеңес баспасөздеріндегі пікірталасынан басталды. Әділін айту ... ... төрт ... ... ... баспасөзі үлкен жұмыс атқарды, тек мен беттерінде ... ... ... ... ... осы конференциямыз да сол басылымдардағы талқының табиғи жалғасы болып табылады. Мен көтерілген мәселелердің негізіне тоқталмас бұрын, мұндағы қалыптасқан жағдайға және оның ... ... ... ... ... ... айта кеткім келеді. Соның ішінде мен біздің талқылап отырған мәселемізге қалың жұртшылықтың аса ... ... ... ... ... отырғанын айтпай үнсіз қала алмаймын. Соның бір дәлелі, анық дәлелі, осы залды толтырып отырған жоқ, тек қана ғылыми қызметкерлер, ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар министрліктердің, облыстық атқару комитеттерінің, Мемлекеттік жобалау ... ... ... ... ... және ... ... қатысып отырғандығы>>, - деді.
Ол ескерту арқылы тек эпос ғана емес, мұқым қырғыз ұлтының тағдыры талқыға түсіп отырғандығын ... ... іле ... Әуезов (жалғасы): , - деді, ал мұнда мүлдем ... ... ... халқының арасына өте кеңінен танымал. Мұның барлығы, біздің, баяндамашылардың, қосымша баяндамашылардың, сонымен қатар әр ... ... ... ... ... ... ... жауапкершілікті мойынына көтеріп отырғаны аңғартады>>.
Саяси әулекілікпен, идеологиялық желікпен бас ... ... - ... ... ... - ... ... - татар, қуғынға ұшыратқан - қазақ ағайындарының кебін ... екен - деп ... ... , - деп ... айта ... еді. ... ... керек! Халықтық туынды. Енді, оның ғылыми басылымы туралы пікір алысуға болатын.
М.Әуезов (жалғасы): .
Оның осы сөзінің өзі-ақ тағдырының ... ... ... ... ... да ... жиырмасыншы жылдардың екінші жартысынан бастап зерттеп, жинақтай бастаған М.Әуезов сол ... ... ... ... де ... ... жоқ ... және оның қырғыз халқының өмірінен қандай орын алатынын білді. Сонымен қатар отызыншы жылдардан бастап СССР Ғылым Академиясының аясында зерттеуге ... ... ... ... Оның бір ... біз 2000 жылы ... ... архивінен көріп едік. Бұл туралы М.Әуезовтің өзі осы сессиядағы сөзінде:
, - деп ойын бір ... ... ... осы ... үшін ... мен әшкерелеуге ұшырап жүріп мұндай батыл пікірді айтуға М.Әуезовті не мәжбүр етті? Жалаңтөс баһадүрліктің заманымен жалаң жақсыатанудың ... ... ... ... іші де мамыражай емес болатын. Оған бірінші себеп, әрине, қырғыз халқы мен , сол арқылы өз ұлтының ... ... ... өтелетін парызы.
Екінші, жиырма жетінші жылғы қатирасындағы жырдың жазбасынан бастап осы баяндаманың мәтінін қағазға түсірген сәтіне дейінгі аралықтағы ... ... ... ... отыз ... ... ... мазмұнынан хабардар сессияға қатысып отырған қазақ, қырғыз ғана емес, одақтық ғалымдар оның , ... бет ... ... ... ... ... ... тұрған алдында жақсы атану деп бағалауы заңды еді. Сонымен қатар, Разақов пен Қазақбаев сияқты өзі ... ... ... ... Аалы, Түгелбай, Қуанышбек сияқты достарының құпия қолдауы да ... ... ... Бұл ... ... ... мен ... да, өзге республикалардың жұртшылығы да назарын тігіп отырған.
М.Әуезов (жалғасы): .
Міне, енді мәселенің басын ашып алған соң, ... ... ... ... пікіріне тойтарыс бере отырып, тереңдей талдайды.
М.Әуезов (жалғасы): .
Иә, қырғыз ... өмір ... ... ... Себебі ...
М.Әуезов (жалғасы): .
Сөйтіп, ең басты мәселені айтып қана қоймай, оны қорғап та қалды. Мұндай қисынды да ... ... ... ... шығу - ... ... ... рухани ғазауат жариялау болатынын ғалымдар да, коммунистер де, ... ... да ... ... бұдан кейін жиынтық нұсқасын жасаудың әдіс-тәсілдеріне, нұсқалардың мазмұнына, қажетті, қажетсіз көріністерді іріктеуге, басылым шарты мен көлеміне ... ... ... ... Бір ғалымның пікірін қостап, сынап, кеңес берген тұстары да бар. Біз ... ... ... қысылтаяң тұста барынша қанаттанған ғылыми ойының қисыны мен толысқандығын, ... ... ... ... үшін ... айтылған пікірлерін қысқаша мазмұндай түйіндеп береміз.
М.Әуезов (жалғасы): .
Соңғы сөз - сенімнің сөзі. Сенімді сөз. Түйін сөз. Енді: ... пе, жоқ па?>>, - ... ... ... ешкімді мазаламайтыны анық. Басқа республикалардан, тіпті, қырғыз ғұламаларының өзінің біразына бейтаныс 1 ... 20000 ... ... ... эпосты қалай реттеп, жинақтау керек? Мақсаты айқын, міндеті анық, жұмысы ауыр, намысты іс. Бұл ... ... осы ... ... сөзінде Мұхтар Әуезов шешіп, онымен кімдердің айналысуы тиіс екенін де айтып кетті.
М.Әуезов (жалғасы): .
Ол бұдан ... ... ... асатын жырының толық және қысқартылған нұсқасын жан-жақты, мазмұнды, дәлелді ... ... ... ... ... ... конференцияда өзіне қаратыла айтылған пікірлерге:
М.Әуезов (жалғасы): туу ... ... мен ... ... мынаны ескерте кетемін: көне тамырын осы арадағы біздің көбіміз бірінші рет ... ... ІХ ... ... түріктерінен іздеуді алғаш рет ұсынған адам - сіздің ... ... ... ... ... жазуымен салыстыра зерттеуді қажет деп есептейтін марқұм Фалев болатын. Ал Сіздің өзіңіз қазір зорлықпен ... ... ... тек ХҮ - ... ... ... ... байланыстырған идеяның иесі, сіздің өзіңіз оны осы уақытқа дейін табанды түрде жоққа ... ... ... ... ... қарамастан мен: бұл мәселені дәл қазір бір ғана пікірге бағындырып қоюға мүлдем болмайды, бір ... ғана ... ... ... ... ... адам сенерлік қана емес, сол деректің өзі сендіретіндей дәлел ешкімде жоқ. Ал Бартольдтан алынған, оның өткендегі қалмақ дәуірін еске алуы ... ... тым ... ... ... ... Бартольд жөнінде пікір білдірмеген, себебі ол, оны білген жоқ және фольклортанушы, осы мәселенің маманы болмағандықтан да бұл арада оның ... ... - деп ... бере ... әрі осы ойын ... ... мен көне түркі , жазба ескерткіштеріндегі қырғыздарға қатысты деректерді ... ... ... дәуірлерге қатысты бұрынғы пікірін дамытып, жырдың қырғыз-қалмақ кезеңінде пайда болғанына күдіктене ой қозғады.
М.Әуезов (жалғасы): .
Осы ... ... , - ... ... ... көзқарасқа тосқауыл қойды. Л.И.Климович сияқты беделді ғалымды нысанаға ала ... ... ... ... соның ішінде Боровков сияқты ғылым докторларының мекзеп, ақыл-ойдың сабырына шақырды.
Ол сөзінің соңын:
, - деп аяқтады.
Мұның соңы - ... ... ... жаңғырығына, ал сыртта қамшысын білеген қырғыздардың , - деген ұрандауына ұласты.
Жиналыс ... ... ... ... ... ... үзіліс жариялауға мәжбүр болды.
Әрине, эпосы туралы аса ... ... ... мың ... ... ... не ... біздің міндетімізге жатпайды. Анығы, сол жырында Қаныкей өзінің қайнысы Ер ... ... , - ... ... ... ХХ ... Мұхтар Әуезовтің орындағандығы. Ол ерліктің де, ерлік туралы жырдың да, ақыл-ойдың да намысын қырғыздарға алып берді.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұхтар әуезовтың «манас туралы» мақаласы. (конспект)7 бет
Жабаев Жамбыл (1846-1945)5 бет
Мұхтар Әуезовтің «Манас» мақаласы туралы4 бет
Абай Құнанбаев өмірбаяны және шығармалары18 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
HTML тілінде «Мұхтар Шаханов» атты сайт жасау15 бет
Іздер. Мұхтар Әуезов28 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет
Авторлық стиль және мұхтар әуезовтың көркем аудармалары41 бет
М. әуезовтың «абай жолы» романы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь