Егіншілік жүйесінің даму тарихы


1.1 Терімшіліктен егіншілікке қадам басу
1.2 Ежелгі егіншілер мен бақташылар
1.3 Қола дәуірінде егіншіліктің қалыптасуы
1.4 Егіншілік даму тарихы
1.5 Егіншілік жүйесінің буындары
1.6 Қазақстан егіншілігінің қысқаша даму тарихы
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Ғалымдар мезолит дәуірінің ерекшеліктері ретінде жануарларды қолға үйрету мен дәнді дақылдарды өсіруді айтады. Терімшіліктің дамуы алғашқы қауымдық егіншілікке алып келді. Адамдар жерге жабайы өсімдіктерді еге бастады. Егіншіліктің шығуы әйелдер еңбегіне байланысты болған. Алғашқы егіншілер жерді таяқ қазғышпен қопсытты, кейін қайланы, үшкір тас бекітілген тесені ойлап тапты. Егінді оратын тас орақты және дәнүккішті жасады.
Адамның егіншілік машығын игеру процесі, жабайы дәндер мен жеміс пен жидектерді жинап теруден оны өсіруге көшуі сан мыңдаған жалдарға созылды. Ғалымдар мәдени даұылдардың қсіріп жетілдірген кезең б.з дейінгі 8-7 мыңжылдықтар деп шамалдайды және ол бәрінен бұрын Кіші Азияның таулы аудандарында пайда болса керек. Б.з дейіңгі 6-5 мыңжылдықта егіншілік әуелі Түркменстанның оңтүстігінде, Копетдаг алқабына жетіп, сосын Орта Азияға тарайды. Қазақстанның таулы және далалы аудандарымен ұола ғасырында б.з дейінгі ІІІ мыңжылдық аяғында келеді.
Егіншілік топырағы құнарлы , суы жеткілікті жерде дамыған. Сулы- нулы жерлерде малшаруашылығы егіншілікпен қабаттаса қанат жаяды.
Қазақстан жеріндегі егіншілік шаруашылығын зертегенде ең бірінші археологиялық қазба жұмыстарының негізінде жазылған зерттеулерді айтуға болады. Археологиялық қазба жұмыстары Қазақстанның барлық аймақтарында жүргізіліп, соның нәтижесінде ежелгі заманнан бастап, кейінгі кезеңге дейінгі көшпелі халықтың егіншілік шаруашылығын да қатар ұстап келгендігін айқындады.
Қола мәдениетінің ескерткіші, әсіресе, Орталық, Шығыс, Оңтүстік Қазақстанда мол көлемде ашылды. Атап айтқанда, Жезқазған, Ұлытау аймағынан, Арғанаты, Терісаққан өзеңдерінің атыраптарынан табылды. Ә.Х.Марғұланның оқырмандарға белгілі Орталық Қазақстандағы “Бегазы Дәндібай мәдениеті” деген көлемді кітабында көп жылдар зерттелген Орталық Қазақстандағы қола дәуірінің мәдениеті туралы жан-жақты баяндалған. Кейін, бұл еңбек 1998 жылы (Ә.Х.Марғұлан. Шығармалар. 1 том.) “Орталық Қазақстандағы Бегазы-Дәндібай мәдениеті” деген атпен жарық көреді.
Сондай-ақ, Шығыс Қазақстанның жерінде де қола мәдениетінің ертеден дамығаны анықталды. Кеңес археологтары Ертіс және оның бойындағы – Бұқтырма, Күршім, Оба, Үлбі, Шар, Қызылсу басқа қалалар маңынан қола мәдениетінің қоныстарын көптеп ашты. Бұлар Батыс Сібірден табылған Андронов мәдениетінің жалғасы. Қола мәдениеті Қазақстан тарихының бірінші томында жан-жақты баяндалған. Сол кездегі жасаған бабаларымыз қандай бұйымдарды істей білгенін, мына келтірілген заттардың атауларынан білу қиын емес: тас дән үккіштер, келсаптар, тас қалақшалар, кетпендер, жылтыратқыштар, құйма қылыштары, бұғы мүйізінен істелген кетпендер, сүйек пышақтар, біздер, моншақтар, білезіктер, ұршықтарға арналған қыш кермелер, блок тәрізді жүкшілер және негізінен екі түрлі ыдыстар: тік немесе шамалы шығыңқы бүйірлі кеселер мен иіні дөңгелек келген қыш құмыралар тұтынған.
Осындай көптеген сәнді бұйымдардың ішінде егіншілікке пайдаланатын құралдардың бар екені байқауға болады. Олай болса, қола дәуірінде де егіншілікті дамытқан дихандар Орталық Қазақстанда да өмір сүрген. “Сол жерден жиналған тас кетпендер, дән үккіштер, тас тоқпақшалар, келілер, келсаптар бұл араны мекендеушілердің егін салғынын көрсетеді.
1. Егіншіліктегі топырақ қорғау жүйесі, (жалпы редакциясын басқарған
А.И.Бараев), Алматы, 1997.
2. Жаңабаев Қ.Ш Өсімдік шаруашылығы өнімдерін өндіру
технологиясы Алматы, 1994.
3. Жаңабаев Қ.ШҚазақстанда жиі кездесетін арамшөптер жəне олармен
күрес, Алматы, 1994.
4. Жаңабаев Қ.Ш Жаздық бидай “Егіншілікте өнім сапасын арттыру»,
Алматы 1980.

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
СЕМЕЙ ҚАЛАСЫНЫҢ ШӘКӘРІМ АТЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ

СӨЖ

Тақырыбы: Егіншілік жүйесінің даму тарихы

Орындаған: Досмағанбетова А.О
Тексерген: Сагандыков С.Н
Тобы: АГ - 213

Семей - 2015

Жоспар

0.1 Терімшіліктен егіншілікке қадам басу
0.2 Ежелгі егіншілер мен бақташылар
0.3 Қола дәуірінде егіншіліктің қалыптасуы
1.4 Егіншілік даму тарихы
1.5 Егіншілік жүйесінің буындары
1.6 Қазақстан егіншілігінің қысқаша даму тарихы
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер

Тақырыбы: Егіншілік жүйесінің даму тарихы

3.1 Терімшіліктен егіншілікке қадам басу

Ғалымдар мезолит дәуірінің ерекшеліктері ретінде жануарларды қолға үйрету мен дәнді дақылдарды өсіруді айтады. Терімшіліктің дамуы алғашқы қауымдық егіншілікке алып келді. Адамдар жерге жабайы өсімдіктерді еге бастады. Егіншіліктің шығуы әйелдер еңбегіне байланысты болған. Алғашқы егіншілер жерді таяқ қазғышпен қопсытты, кейін қайланы, үшкір тас бекітілген тесені ойлап тапты. Егінді оратын тас орақты және дәнүккішті жасады.

1.2 Ежелгі егіншілер мен бақташылар
Адамның егіншілік машығын игеру процесі, жабайы дәндер мен жеміс пен жидектерді жинап теруден оны өсіруге көшуі сан мыңдаған жалдарға созылды. Ғалымдар мәдени даұылдардың қсіріп жетілдірген кезең б.з дейінгі 8-7 мыңжылдықтар деп шамалдайды және ол бәрінен бұрын Кіші Азияның таулы аудандарында пайда болса керек. Б.з дейіңгі 6-5 мыңжылдықта егіншілік әуелі Түркменстанның оңтүстігінде, Копетдаг алқабына жетіп, сосын Орта Азияға тарайды. Қазақстанның таулы және далалы аудандарымен ұола ғасырында б.з дейінгі ІІІ мыңжылдық аяғында келеді.
Егіншілік топырағы құнарлы , суы жеткілікті жерде дамыған. Сулы- нулы жерлерде малшаруашылығы егіншілікпен қабаттаса қанат жаяды.

1.3Қола дәуірінде егіншіліктің қалыптасуы

Қазақстан жеріндегі егіншілік шаруашылығын зертегенде ең бірінші археологиялық қазба жұмыстарының негізінде жазылған зерттеулерді айтуға болады. Археологиялық қазба жұмыстары Қазақстанның барлық аймақтарында жүргізіліп, соның нәтижесінде ежелгі заманнан бастап, кейінгі кезеңге дейінгі көшпелі халықтың егіншілік шаруашылығын да қатар ұстап келгендігін айқындады.
Қола мәдениетінің ескерткіші, әсіресе, Орталық, Шығыс, Оңтүстік Қазақстанда мол көлемде ашылды. Атап айтқанда, Жезқазған, Ұлытау аймағынан, Арғанаты, Терісаққан өзеңдерінің атыраптарынан табылды. Ә.Х.Марғұланның оқырмандарға белгілі Орталық Қазақстандағы "Бегазы Дәндібай мәдениеті" деген көлемді кітабында көп жылдар зерттелген Орталық Қазақстандағы қола дәуірінің мәдениеті туралы жан-жақты баяндалған. Кейін, бұл еңбек 1998 жылы (Ә.Х.Марғұлан. Шығармалар. 1 том.) "Орталық Қазақстандағы Бегазы-Дәндібай мәдениеті" деген атпен жарық көреді.
Сондай-ақ, Шығыс Қазақстанның жерінде де қола мәдениетінің ертеден дамығаны анықталды. Кеңес археологтары Ертіс және оның бойындағы - Бұқтырма, Күршім, Оба, Үлбі, Шар, Қызылсу басқа қалалар маңынан қола мәдениетінің қоныстарын көптеп ашты. Бұлар Батыс Сібірден табылған Андронов мәдениетінің жалғасы. Қола мәдениеті Қазақстан тарихының бірінші томында жан-жақты баяндалған. Сол кездегі жасаған бабаларымыз қандай бұйымдарды істей білгенін, мына келтірілген заттардың атауларынан білу қиын емес: тас дән үккіштер, келсаптар, тас қалақшалар, кетпендер, жылтыратқыштар, құйма қылыштары, бұғы мүйізінен істелген кетпендер, сүйек пышақтар, біздер, моншақтар, білезіктер, ұршықтарға арналған қыш кермелер, блок тәрізді жүкшілер және негізінен екі түрлі ыдыстар: тік немесе шамалы шығыңқы бүйірлі кеселер мен иіні дөңгелек келген қыш құмыралар тұтынған.
Осындай көптеген сәнді бұйымдардың ішінде егіншілікке пайдаланатын құралдардың бар екені байқауға болады. Олай болса, қола дәуірінде де егіншілікті дамытқан дихандар Орталық Қазақстанда да өмір сүрген. "Сол жерден жиналған тас кетпендер, дән үккіштер, тас тоқпақшалар, келілер, келсаптар бұл араны мекендеушілердің егін салғынын көрсетеді.

Қола дәуіріндегі тайпалар бидай, тары және тағы басқа да дәнді дақылдарды өсірген. Сондай-ақ сол кездегі бабаларымыз аңшылық кәсібімен айналысқан және мыстан бұйымдар істеген. әсіресе, олар түсті металдар - қола, алтын тағы басқаларын кең көлемде шығарған. Кеңес дәуіріндегі ұйымдасқан көптеген археологиялық экспедицияларға шыққан ғалымдар Қазақстанның барлық өңірінен қола дәуірі мәдениетінің ескерткіштерін ашты. Бұдан білетініміз егіншілікпен қатар, алғашқы қолөнер кәсібі де болған. Бұл кезде тайпалар өздерінің баспаналарын сала білген. Қыштан күйдіріп құмыра, қыш қазан және тағы басқа үй тұрмысына керекті бұйымдар жасаған.
Қазақстан жеріндегі ежелгі егіншіліктің негізгі ошақтарының бірі Арқа жері. Бұл жердегі егіншіліктің өзегі неолит және энолит дәуірлерінен бастау алады. Неолит қоныстары Арқа жеріндегі өзен-көл бойларында көптеп кездеседі. Арқа табиғатының өзіндік ерекшелігі басты алқабы далалы өлке болып келетіндігі, мал шаруашылығының -өркендеуіне те қолайлы болды, сондай-ақ өзен-көл, жылға маңайларында егіншіліктің де дамуына негіз қаланды.
Қола мәдениетінің ескерткіші, әсіресе, Орталық, Шығыс, Оңтүстік Қазақстанда мол көлемде ашылды. Атап айтқанда, Жезқазған, Ұлытау аймағынан, Арғанаты, Терісаққан өзеңдерінің атыраптарынан табылды. Ә.Х.Марғұланның оқырмандарға белгілі Орталық Қазақстандағы "Бегазы Дәндібай мәдениеті" деген көлемді кітабында көп жылдар зерттелген Орталық Қазақстандағы қола дәуірінің мәдениеті туралы жан-жақты баяндалған. Кейін, бұл еңбек 1998 жылы (Ә.Х.Марғұлан. Шығармалар. 1 том.) "Орталық Қазақстандағы Бегазы-Дәндібай мәдениеті" деген атпен жарық көреді.
Сондай-ақ, Шығыс Қазақстанның жерінде де қола мәдениетінің ертеден дамығаны анықталды. Кеңес археологтары Ертіс және оның бойындағы - Бұқтырма, Күршім, Оба, Үлбі, Шар, Қызылсу басқа қалалар маңынан қола мәдениетінің қоныстарын көптеп ашты. Бұлар Батыс Сібірден табылған Андронов мәдениетінің жалғасы. Қола мәдениеті Қазақстан тарихының бірінші томында жан-жақты баяндалған. Сол кездегі жасаған бабаларымыз қандай бұйымдарды істей білгенін, мына келтірілген заттардың атауларынан білу қиын емес: тас дән үккіштер, келсаптар, тас қалақшалар, кетпендер, жылтыратқыштар, құйма қылыштары, бұғы мүйізінен істелген кетпендер, сүйек пышақтар, біздер, моншақтар, білезіктер, ұршықтарға арналған қыш кермелер, блок тәрізді жүкшілер және негізінен екі түрлі ыдыстар: тік немесе шамалы шығыңқы бүйірлі кеселер мен иіні дөңгелек келген қыш құмыралар тұтынған.
Осындай көптеген сәнді бұйымдардың ішінде егіншілікке пайдаланатын құралдардың бар екені байқауға болады. Олай болса, қола дәуірінде де егіншілікті дамытқан дихандар Орталық Қазақстанда да өмір сүрген. "Сол жерден жиналған тас кетпендер, дән үккіштер, тас тоқпақшалар, келілер, келсаптар бұл араны мекендеушілердің егін салғынын көрсетеді.
Археологтардың жоғарыдағы деректеріне қарағанда, осы күнгі Қазақстанды мекендеген тұрғындардың шаруашылығы көп салалы болып, оның ішінде отырықшылардың негізгі кәсібі болған егіншілік олардың өмірінде айтарлықтай орын алған. Өздерін қоршаған табиғаттың ерекшелігіне байланысты, алғашқы қоғамды бастарынан кешіріп жатқан бабаларымыз шаруашылықтың барлық салаларын, соның ішінде егіншілікті де дамытып отырған. Нәтижесінде, олар диқаншылықты қолдан суару тәсілдерінің негізін де жүргізген.

1.4 Егіншілік жүйесі жəне оның даму тарихы

Егіншілік жүйесі- өсімдік шаруашылығы саласын ғылыми тұрғыдан
жүргізу деп белгілі орыс ғалымы профессор А.В. Советов (1826-1901) ғылыми негізде түсінік берген. ХХ ғасырдың басында академик В.Р.Вильямс минералды тыңайтқыштардың аз мөлшерде өндірілетінін ескере отырып шөптанапты егіншілік жүйесін ұсынды, яғни топырақ құнарлылығын минералдық тыңайтқышсыз көпжылдық бұршақ тұқымдас шөптердің көмегімен қалпына келтіруге болатынын дəлелдеді.
Бұрынғы замандағы жəне қазіргі кездегі қолданылып жүрген егіншілік жүйелері даму дəрежелеріне байланысты үшке бөлінеді: қарапайым, экстенсивті жəне қарқынды (интенсивті). Егіншіліктің қарапайым жүйесі топырақтың тек табиғи құнарлылығын пайдалануға негізделген. Бұл егіншіліктің алғашқы даму кезеңіне тəн ерекшелік, яғни ол егіншіліктің ең қарапайым жүйесі болып саналады. Ерте кезде адамдар орманды алқаптарға егін салу үшін, ағаштарды кесіп немесе өртеп, егістік алаңдар даярлаған. Орманнан тазартылған жерлерде 3-5 жыл бойы дақылдар егілген. Танаптарда арамшөптер көбейіп, топырақ құнарлылығы жəне өнім мөлшері төмендеген жағдайда, ол жерлер тасталып, егіс үшін жаңа жерлер дайындалған. Егіншіліктің бұл жүйесі отамалы отты өртеу деп аталады. Далалық аймақтарда ағаш мүлде жоқ, немесе жоқтың қасы, онда көбінесе көпжылдық табиғи шөптер өсетіні белгілі. Сондықтан, бұл жерлерде егістік үшін табиғи тың жерлер, жайылымдар мен шабындықтар пайдаланылған. Мұны тыңайған егіншілік жүйесі деп атаған.Пайдаланылатын жерлердің өнімділігі төмендеп, арамшөптерді көбейіп, құнарлылығы азая бастаған кезде дихандар ол жерлерді тастап, басқа тың жерлерге ауысып отырған. Тастап кеткен танаптарда 15-20 жылдан кейін, табиғи көпжылдық шөптердің өсуіне байланысты, топырағының құнарлылығы қайтадан қалпына келген. Сол кездері, танап қайта жыртылып, егін себілген. Сондықтан, егіншіліктің бұл көшпелі тəсілі-тыңайған "егіншілік" жүйесі делінген. Қазақстанда көпке дейін егіншіліктің осы жүйесі қолданып келген.
Егіншіліктің экстенсивті жүйесі. Бұл жүйе егіске жарамды жерлерді пайдалануды жақсартты. Халықтың санының өсуіне байланысты, егіс алқабының көлемі ұлғайтырылды. Жерге жекеменшіктік пайда болды, сол себепті дихан кез-келген жерді жырту мүмкіндігінен айырылды. Енді, топырақ құнарлылығын қалпына келтіру мерзімін қысқарту қажеттілігі туды.
Ондай талаптар жерді парға қалдыру арқылы жүзеге асырылды. Жерді парға қалдырғанда армашөптерді құртуға, топырақтың құнарлылығын жоғарлатуға мүмкіндік жасалды. Жерді тыңайту мерзімі бір жылға дейін қысқартылды.Дақыл егілмеген танапта арамшөптермен күресу жүргізіледі, яғни жаз бойы күтіп-бапталды. Осылай егіншіліктің экстенсивтік жүйесі пайда болды. Парға қалдырылған танаптарға органикалық жəне минералдық тыңайтқыштар сіңіріледі. Сөйтіп, табиғи жағдайда танаптың құнарлылық күші 15-20 жылда қалпына келетін болса, адам оны бір жылда құнарлы қалпына келтіретін болған.
Алғашында ауыспалы егіс екі танаптан ғана тұрды. Біреуін парға
қалдырып, екіншісіне астық дақылдары себілді. Содан кейін екі танапты ауыспалы егістің орнына, 3-4 танапы ауыспалы егісті пайдалана бастады. Бұл экстенсивті егіншіліктің парлы жүйесі деп аталынды. Егіншіліктің бұл жүйесі қарапайым жүйесіне қарағанда жүйесі алға басқандық болды. Бұл жүйе бойынша мол өнім жинау үшін егіске жарамды жерлердің басым көпшілігіне дəнді дақылдар егуге мүмкіндік туды. Егіншіліктің экстенсивтік жүйесіне бұдан басқа көп танапты-шөпті, жақсартылған дəнді дақылдар, шөптанапты жүйелері жатады.
Егіншіліктің интенсивті озық жүйесі. Бұл жүйе 18 ғасырдың басында Англияда пайда болған. Оның ерекшелігі-жерді тиімді пайдалану үшін егіншілікте ғылымға негізделген кешенді шаралар қолданылды. Ол үшін танаптарға қажетті мөлшерде органикалық жəне минералдық тыңайтқыштар берілді, зиянкестерден жəне аурулардан қорғау үшін əр түрлі химиялық улы заттар қолданылды. Бұл жүйеде пар жоқ, ауыспалы егіс құрамына техникалық дақылдар енгізілді.
Жылма-жыл танаптарға биологиялық жағынан əр түрлі жəне өсіру технологиясы бір-бірінен өзгеше дақылдарды орналастыру топырақың құнарлылығын жоғарылатып, алынатын өнім мөлшерін арттыра түсті.
Осы күнгі интенсивтік егіншілік жүйесіне тұқым алмастыру, жақсартылған дəнді-парлы, дəнді-отамалы, дəнді-парлы-отамалы, дəнді-шөпті түрлері жатады. Ғылым жетістіктеріне сүйене отырып құрылған егіншілік жүйесі барлық ауылшаруашылық өнімдерін жеткілікті мөлшерде өндірумен қатар, жыл сайын топырақ құнарлылығының арта түсуін жəне алынатын өнімнің арзан болуын қамтамасыз етуі тиіс. Егіншіліктің ұсынылған жүйесі оның экономикалық тиімділігі дəлелденгенде ғана ауыл шаруашылығына енгізіледі. Əр аймақтың табиғи-экономикалық жағдайына қарап, оған тиімді егіншілік жүйесі қолданылады. Қазақстанның солтүстік аймағының топырағы қара жəне қарақоңыр, жауын-шашын мөлшері 300-400мм болады, сондықтан бұл өңірде дəнді- парлы егіншілік жүйесі қолданылады. Жыртылатын жерлердің 23 бөлігі астық дақылдарының үлесіне тиеді, ал республиканың оңтүстік жəне оңтүстік-шығыс өңірінің суармалы жерлерінде негізінен техникалық дақылдар өсірілгендіктен, бұл жерлерде интенсивтік ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Егіншілік жүйесінің талдау ерекшеліктері
Егіншілік жүйесінің дамуы
Қазіргі егіншілік жүйесінің ерекшеліктері
Қазақстанның банк жүйесінің даму тарихы
XIX-XX ғасырлардағы егіншілік жүйесінің дамуы
Егіншілік
Қазақстанда білім беру жүйесінің қалыптысып даму тарихы
Егіншілік жүйелері
Қазақстандағы нарықтың даму тарихы
Қант қызылшасының даму тарихы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь