Маманның сөз сөйлеу ерекшеліктері. Маманның сөз сөйлеу мәдениеті. Белгілі кәсіби топтағы адамның дресс-коды

«Тілдерді дамыту мен қолданудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасының» үшінші бағыты «Да¬мы¬ған тіл мәдениеті – зиялы ұлттың әле¬уе¬ті» деп аталады. Мемлекеттік бағдар¬ла¬мада тіл мәдениетіне ерекше мән бері¬ліп отырғаны жайдан-жай емес. Адам мен адам, жеке адам мен қалың жұртшылық арасындағы тілдік қарым-қатынас екі түр¬лі жолмен – ауызша және жазбаша түрде жүзеге асады. Біз айтпақ болған ойымызды, біреуге немесе көпшілікке арналған ха¬барымызды бір-бірімізге не сөйлеу ар¬қы¬лы, не жазу арқылы жеткіземіз. Ұлттық әдеби тіл деңгейіне дейін дамып, жетілген тілдің жазу, айту нормалары қалыптасады. Өркениетті қоғамда сол қоғамның орта, жоғары білім алған мүшелері сауатты жазумен қатар айту нормаларын да бұзбай дұрыс сөйлей білуі тиіс. Тілдік тұлғаның тілді қаншалықты меңгергендігі оның жаз¬ғанынан ғана емес, сөйлегенінен де көрі¬ніп тұрады. Бізде күнделікті өмірде түрлі жиындарда шаршы топ алдында сөйлеу¬ші¬лерді, радио мен теледидар дикторлары мен түрлі хабарлардың жүргізушілерін, сұх¬бат берушілерді, әншілер мен әртіс¬терді тыңдап, көріп отырғанда орфо¬эпия-лық нормалардың өте жиі бұзылатынын, тіпті мұндай нормабұзушылықтың жаппай сипат алып бара жатқаны байқалады. Оған құлағымыз үйреніп, көзіміз де көндігіп бара жатқандай. Тыңдағанда құлағыңның құрышын қандырып, шешен де жатық сөйлейтіндерден гөрі, әсіресе жас буын¬ның арасында сөздердің айтылу нормаларын аяқасты етіп сөйлейтіндер көбейіп барады. Тіл туралы сөз болғанда, көбінесе сөй¬леу тілінен гөрі жазба тілдің мәселе¬лері¬не әлдеқайда көп көңіл бөлінеді. Тілші ға¬лымдар зерттеулерінің, қорғалған дис¬сер¬¬та¬цияларының үлес салмағы да солай. Өт¬кізіліп жататын ғылыми конференциялар, семинарлар, дөңгелек үстелдер мен тренингтер көбінесе әліпби, аударма, лексикография, жарнама тілі, әдістеме, ономастика, терминология, тіл саясаты, әлеуметтік линг¬вистика, лингвомәдениеттану, этнолингвистика, тіл тарихы сияқты тілдің өзге де көп¬теген теориялық, практикалық мәсе¬л嬬лері¬не арналып жатады. Мектепте, жо¬ғары оқу орындарында оқыту кезінде орфоэпия ор-фо¬графияның тасасында қа¬лып ке¬ле¬ді. Осы¬ның бәрі қоғамның сөйлеу мәде¬ниеті¬нің деңгейіне әсер етпей қоймайды.
Әрине, бұдан тілтанушы ғалымдар ор¬фоэпияға мүлде көңіл бөлмейді деген түсінік тумауға тиіс. Тіл мамандары тарапынан қазақ сөзінің үндестік заңы, дауыс¬сыз¬дардың үйлесімі, интонация, сөз әуезі¬нің ерекшеліктері сияқты мәселелер бүгін¬де едәуір жақсы зерттелген. Алайда, олар¬дың практикада, іс жүзінде білім беру жү¬йе¬сі арқылы пайдаланылуы кемшін түсіп отыр. Радио мен теледидарда тіл маман¬да¬ры¬¬ның қатысуымен сөздерді дұрыс айту мәселесіне арналған хабарлар беріліп, бас¬па¬сөз беттерінде олардың мақалалары жарияланып жатады. Орфоэпиялық сөз-дік¬тің бірнеше басылымы жарық көрді. Бірақ бұл атқарылып жатқан істердің бәрі қоғамның сөйлеу мәдениетін жаппай көтеруге айтар¬лық¬тай ықпал ете алмай отыр. Өйткені, олардың айтқандары мен жазғандары не¬гі-зінен белгілі бір аудиториямен шектеледі. Мамандардың көтерген мәселелеріне көңіл бөлетіндер көбінесе тілші, әдебиетші, журналист, театр әртістері сынды мамандар десек, кәсіби қызметіне байланысты сөйлеу мәдениеті жоғары болуы тиіс олардың арасында да сол талап биігінен көріне бер¬мей¬тіндері жиі ұшырасып жататыны да бүгінде қалыпты құбылысқа айналып барады.
        
        Білім және ғылым министрлігіШәкәрім атындағы Мемлекеттік университетіСӨЖ №7Тақырыбы: Маманның сөз сөйлеу ерекшеліктері. Маманның сөз сөйлеу ... ... ... ... ... ... Серикова А. ГУ-308                                ... ... Г. ... ... 2015 жыл ... бағыты  деп аталады. Мемлекеттік бағдар - ла - мада тіл ... ... мән бері - ліп ... ... ... Адам мен адам, жеке адам мен қалың жұртшылық арасындағы тілдік қарым-қатынас екі түр - лі жолмен  -  ... және ... ... ... ... Біз айтпақ болған ойымызды, біреуге немесе көпшілікке арналған ха - барымызды бір-бірімізге не сөйлеу ар - қы - лы, не жазу ... ... ... ... тіл деңгейіне дейін дамып, жетілген тілдің жазу, айту нормалары қалыптасады. Өркениетті қоғамда сол қоғамның ... ... ... алған мүшелері сауатты жазумен қатар айту нормаларын да ... ... ... ... ... ... ... тілді қаншалықты меңгергендігі оның жаз - ғанынан ғана емес, ... де көрі - ніп ... ... күнделікті өмірде түрлі жиындарда шаршы топ алдында сөйлеу - ші - лерді, радио мен ... ... мен ... хабарлардың жүргізушілерін, сұх - бат берушілерді, әншілер мен әртіс - терді ... ... ... орфо - эпия - лық ... өте жиі бұзылатынын, тіпті мұндай нормабұзушылықтың жаппай сипат алып бара ... ... Оған ... ... ... де ... бара жатқандай. Тыңдағанда құлағыңның құрышын қандырып, шешен де ... ... ... әсіресе жас буын - ның арасында сөздердің айтылу нормаларын аяқасты етіп сөйлейтіндер көбейіп барады. Тіл туралы сөз ... ... сөй - леу ... гөрі ... ... ... - лері - не әлдеқайда көп көңіл бөлінеді. Тілші ға - лымдар зерттеулерінің, қорғалған дис - сер -  - та - ... үлес ... да ... Өт - кізіліп жататын ғылыми конференциялар, семинарлар, ... ... мен ... ... ... ... ... жарнама тілі, әдістеме, ономастика, терминология, тіл саясаты, әлеуметтік линг - вистика, ... ... тіл ... ... ... өзге де көп - ... ... практикалық мәсе - ле -  - лері - не ... ... ... жо - ғары оқу ... оқыту кезінде орфоэпия ор - фо - графияның тасасында қа - лып ке - ле - ді. Осы - ның бәрі ... ... мәде - ... - нің ... әсер етпей қоймайды.Әрине, бұдан тілтанушы ғалымдар ор - фоэпияға мүлде көңіл бөлмейді деген түсінік тумауға тиіс. Тіл ... ... ... сөзінің үндестік заңы, дауыс - сыз - дардың үйлесімі, интонация, сөз ... - нің ... ... ... ... - де едәуір жақсы зерттелген. Алайда, олар - дың практикада, іс жүзінде ... беру жү - йе - сі ... ... ... ... отыр. Радио мен теледидарда тіл маман - да - ры -  - ның қатысуымен сөздерді дұрыс айту ... ... ... ... бас - па - сөз беттерінде олардың мақалалары жарияланып жатады. Орфоэпиялық сөз - дік - тің ... ... ... ... ... бұл атқарылып жатқан істердің бәрі қоғамның сөйлеу мәдениетін жаппай көтеруге айтар - лық - тай ықпал ете алмай отыр. Өйткені, ... ... мен ... не - гі - ... белгілі бір аудиториямен шектеледі. Мамандардың көтерген мәселелеріне көңіл бөлетіндер ... ... ... ... театр әртістері сынды мамандар десек, кәсіби қызметіне байланысты сөйлеу мәдениеті жоғары болуы тиіс олардың арасында да сол талап биігінен ... бер - мей - ... жиі ... ... да бүгінде қалыпты құбылысқа айналып барады.Белгілі тілші ғалым, ... ... - дық  ... ...  деп ... еді. Шын - ды - ... қазір сол жазудың үстемдігі то - лық орнамаса да, барынша күшейіп, орфоэфия ... ... ... тізе ... ... анық. Оны қалай тізер - лет - тік, енді аяғына қалай тұрғызамыз деген мәселеге келсек, ... ... ... ... ... қалыптасуы  -  білім беру жүйесі арқылы қазақ тілін оқыту барысында тіліміздің жазба формасын оқы - туға баса назар ... ал ... фор - ма - сын ... жете мән ... ... ... байланысты. Сол себептен де жаз - ған - да өте сауатты ... ... сөй - ле - ... сөздеріміздің айтылу нормасын бұ - за - тындар, оны қатаң сақтау міндетті деп са - ... ... ... ... ... ... өзі де біле бер - мей - тін - дер көбейіп барады. Біз бұл ... ... ... ... жаңа ... жүргендер туралы айтып отырған жоқпыз. Әңгіме мұндай ... ... ... ... ... ... ... оқу орын - дарының қазақ бөлімін бітіргендер жа - йында болып отыр. Бұл тек тіл мамандарын ғана емес, тіл ... ... ... ... ... алмайтын баршамызды ойлантатын және оны шешу жолында нақты қадамдар жасауымызды қажет ететін мәселе деп білеміз.Сөйлеу мәдениеті ... ... ... ... ... дағдысы қалыптасқан тілдік тұлғаны тәрбиелеуде ұстаздар қауымының, мектеп мұғалімдері мен жоғары оқу ... ... ат - қа - ... оқытушы-профессорлар қауы - мы - ның рөлі айрықша екенін атап айтпасқа бол - ... ... ... бұл олар - дың тікелей міндеті. Осы мәселе жөнінде сөз қозғауды ойлағанда-ақ, бірден ойы - мыз - ға ... ... ... ... ... сабақ берген, кейіні - рект - е өз ...  ... ... ... профессор Мырзабектен Сапархан орала берді. Ғалым-ұстазымыз аталған ең - бе - гінің алғысөзінде  деп жаз - ған еді. Сол ... ... ... ... ... - теті - не түс - кен студенттерге ал - ғаш - қы ... - ... ,  ... өлең ... ... - ла - тып шы - ғып, орфо - эпия - ны қан - ша - ... мең - гергенін тек - серетін еді. Абай өлең - ... ... ... және ,  деп ... ... сту - дент - ті көрсе,  деп, олай ... ... - ... сұ - рап, ал ... ... ,  деп ... ...  деп кейитін еді. Сабағының басында  деп сабақ сайын жаңа ... ... ... олай сөй - ... ... ... жалық - пай - тын. Біздің назарымызды үнемі осы мәсе - ле - ге ... ... Егер ... мә - тін - дегі бір сөзді жазылуы бойынша оқыса, сабақ ... ... ... ... сақ - тамаса, оны ешқашан ескерусіз қалд - ыр - ... ... ... түрде түзететін. Ондай түзетуден кейін қорытынды шығар - май ... ... ... бақылауға алып, оларға бүкіл аудиторияның назарын аудартып ... ... ... қазір тіл мәдениетіне, жалпы сауаттылыққа қатысты жұртшылық санасында мынадай бір қызық түсінік ... ... егер ... орфо - гра - ... ... ... оны  -  ... - сыздық, ал орфоэпиялық норма сақталмай жатса, онда оны  -  қалыпты жағдай немесе соңғысын соншалықты ... ... емес деп ... Бұл ... қате ... Күнделікті өмірде белгілі бір сөзді жазуда қателеспеу үшін орфографиялық сөздікті іздейтін, оны пайдаланатындарды жиі кез - дестіресіз де, ал  деп ... ... ... көре бермейсіз. Осының өзі біздің ауызша сөйлеуге, сөздердің дұрыс айтылу нормаларын сақтауға деген қарым-қатынасымызды, жауапкершілігімізді бай - қат - са ... ... өзін ... ... ... меңгердім деп санайтын тілдік тұлға ор - фографиялық норманы сақтап қатесіз жазумен қатар, ... ... да дәл ... ... дұрыс сөйлеуі тиіс. Қазақ сөзін дұрыс айтудың ережелері де емле ере - ... ... ... ... ... ... екіншісін ескермеуге болмайды.Осы жылдың 22 наурыз күні кешке қарай  телеарнасынан  конкурсы көрсетілді. Біз тек  рөлін ойнаған бір ғана 17-нө - мір - лі ... ... ... ... Ол  ( ... ,  ( демей) деді. Қазақтың аруы боламын, хал - қым - ның тілі мен салт-дәстүрін білемін деп ел ... ... ... өнерлі жасымыз осылай сөйледі. Сол 23 наурыз күні кешке қарай  арнасынан жастар - дың ... ... Қай - рат ... пен ... ... ... беріліп жатты. Астана туралы әндерінде олар  ( демей),  деп шырқады. Осы кон -  -  - ... ... - ші - лер -  - дің бірі ... Сұл -  - тан - ... бірде сах - наға шақырылған қыз - дарды нұс - қап,  деп көп - тік жал - ғауын ... қол - дан - са, енді бір сө - зін -  - де ,  деп сөй - лем - де - рін бірі - нен соң ... орыс ... ... ... үл - гі - ... жал - ғас - тыра бер - ді. Естіген құ - лақ - қа ер - сі. Жұрт ... шы - ға - тын ... ... сөз мәде - ... көбі - рек мән ... қа - зақ - ша ... та сыпайы сөйлеу мә - нері - мен ерек - шеленсе ғой дейсің. Теледидар кө - ріп, ... ... ... ... ... ... тіптен жүздеп келтіре беруге болады. Ал қазақ сөзін жеке сөз ... - йін - де ғана ... сөз ... бір деммен ай - тыл -  - ған бір мағыналық қатынаста тұрған бірнеше сөздердің тұтастығын сақтай ... бір - ... аға буын ... ... өнер қай - рат - керлері мен ақын-жазушы, ға - лым - дар мен жекелеген орта буын өкіл - дері - нен ғана ... ... ... Сөй - леу ... сөз бен сөз, түбір мен қосым - ша жігіндегі, ... өз ... - дағы ... - дың ... - ... ықпа - лы ... қалыптасқан, нор - ма - ға ай - нал - ған ... үл - гі - ... ... өте ... ... ес - ... бермейді.Бүгінде көптеген қазақша оқыған жас - тарымыз , , ,  деп жатса немесе қаладағы қазақ мектебінің ... мен ... ... жаңа ... жүрген шетелдік сияқты өз тілінде акцентпен сөй - леп тұрса, оған көп мән бере бермей - міз.  деп қоя ... ... ... ... өзін ... ... санаймыз. Қала баласының да қазақ екенін, олардың да ұлттық әдеби ті - лі - ... ... және орфо - эпия - лық ... ... сақтай отырып өз тілінде жатық сөйлеуі, тіл заңдылықтарын бұзбауы керектігін жастайынан ... ... ... ... Мәде - ниет - ті ... өз ана тілін жетік мең - гер - ген, сөйлеу мәдениеті жоғары болуы керектігін жас ұрпақ отбасынан бастап біліп өсуі ... Егер ... ... ... ... құрметпен қарап, өздері үлгі-өнеге көрсете алмаса, оларды көріп өскен жас буынның бойына ондай қасиет қайдан дариды. Кейде ересектердің өздері үйде, ... ... ... топ ... сөйлеу барысында тілді шұбар - лап, тіл нормаларын сақтай бермейтін жағдайларды кездестіріп жатамыз. Осындай жауапсыздықтың ... ... бой ... ... ... әсер ететінін ескермейтініміз өкінішті-ақ. Күн - дел - ікті өмірімізде орфографияға байланып сөзді қалай ... ... ... ... ... мен тұрақты сөз тіркестерін мағы - на - сына қарай дұрыс қолданбайтын жағ - дай - лар аз ... Бұл да өз ... ... ... боларлық мәселе.Жалпы көпшіліктің, өзге сала маман - дарының сөйлеу кезіндегі сөз қолданыс, сөйлем құрау ... орын алып ... ... кемшіліктеріне кешірім - мен қарауға да болар. Ал мамандығы ... ... ... әртіс, әнші бола отырып, шәкірттері мен көпшілік қауым алдында тіл заңдарын белден басып сөй - лейтін мамандар, ән ... ... ... не ... ... Бұл ... ... маманның кәсіби біліктілік деңгейі туралы сөз қозғауға тура келеді. Әрине,  ... сөз ... ... ешкімге ұнай қоймайды. Әдетте, бізде дипломы барлардың ешқайсысы өзін маман емеспін деп есептемейді. Ал шын - дықтың бетіне тура ... ... ... ... ... сөз ... сөз ішінде, сөз соңында және сөз жігінде қа - тар тұрған көрші дыбыстар ... ... ... ... ... түр - леніп айтылуының фонетикалық себеп - терін біле тұра ескере ... ... соны өзі де ... мұғалімді, тележур - налисті, диктор мен эстрада әншісін жиі кездестіретін болып барамыз. ... бәрі де ... ... ... Осындайда Халел Досмұхамбетұлының  деген сөзі еріксіз ойыңа оралады. Оқыған, ... ... ... бас - тап тек ... етегі - не жармасып, ауы - зша сөйлеу, мәтінді оқу барысында қазақ - тың сөз әуезін, сөйлеу ... ... - тар - дың үй - ле - ... бұза бе - ... болсақ, онда біздің оқы - ғанды - ғы - мыздан не пайда? Ар - дақты Ахаң, Ахмет Байтұрсынұлы  ... еді. ... ... сол Ахаң сақтан - дыр - ған, Ахаң мақұл көрмеген ... бет ... ... ... ... ауып, тілдің көркін бұзып сөйлеу дәстүрге айналып барады.Жоғарыда айтқанымыздай, қазіргі орта мектеп пен жоғары оқу орындары бағдар - ла - ... ... ... ... тілі ... мазмұнында тілдің орфогра - фия - лық нормалары туралы білім жан-жақты әрі терең беріледі. Ал орфоэпиялық нормаларды ... дәл ... ... ... ... ... мен радиода, сахна мен түрлі деңгейде өткізілетін ресми жиындарда, күнделікті тұрмыстық қа - рым-қатынаста ауызша сөзде қазақ тілінің ... ... ... ... ... - лық - тары аяқ асты ... ... алуы соның салдары.Оқушы диктант пен шығарма жазғанда емле қатесі кетсе бағасы кемітіледі, ал егер қазақ сөзінің айтылу нормасын өрес - кел ... ... оған аса мән ... жатады. Қазақтың өзіне ғана тән айнал - дырған 9 дыбысының бірі -ды ... айта ... ... мен ... егер ... ... қазақ тілі пәнінен  шыға береді. Сондықтан да олардың санасында, сөздің ауызша айтылу ... ... ... ... емес ... ... қалыптасады.Тіліміздің ауызша сөзінің әуезділігін, жатық айтылуын, үндестік заңын сақтап, сөйлеуде жазуға тәуелділіктен арыламыз десек, алдымен орта және ... ... ... оқу ... ... тілі ... ... орфоэпиялық нормалар жөніндегі білімдермен толықтырту қажет. Одан кейін, білім берудің ... ... ... ... ... әріп - ... емлесін оқытқанда, оның айтылу нормасын да қатар меңгертіп, екеуінің ерекшеліктерін ажырата алатындығын тек -  - ... ... ... жазу мен ... ... оны дұрыс айтуға бір - дей талап қойып отырғанда ғана қазір - гідей орфографияға басымдық беру әдеті - нен ... Қате - сіз ... ... ... ... мәде - ... - міздің төменде - меуі - не негіз қаланады.Ел өміріндегі тілдің қолданыс аясын кеңейтуге мән берумен ... ... ... ... ... ... да қалт ... қадағалап, оның дыбыстық, фоно-морфологиялық, синтаксистік ерек - ше - ліктері мен төл заңдылықтарының бұ - ... жол ... ... ... сөз ... ...  ... деп санаған халқымыздың сөйлеу мәдениетін төмендетіп алмай, керісінше, оны ... ... ... де ... ... ... ... талап-тал - ғамын өсіріп отыру  -  ұлт мәдениеті өркен - деуінің, қоғамдық ой-сана дамуының аса маңызды ... ... Сол ... де ... тіл ... ... қолдану сапасына, сөйлеу мәде - ниеті - нің жоғары болуына ерекше мән беріп отыр - масқа болмайды.  
        
      

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістіктердіңлексика-семантикалық ерекшеліктерініңтеориялық аспектісі19 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі тұрмыстық етістіктердің лексика - семантикалық ерекшеліктерінің теориялық аспектісі55 бет
Людвиг ван Бетховен. Өмірбаян4 бет
«Halliburton» компаниясы7 бет
"Зиянды өндірістік факторлар,олардың жұмысшыларға және қоршаған ортаға әсері. жарықтандырудың адамның еңбек қабілетілігіне әсері."26 бет
"кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері"3 бет
"Оңтүстік Қазақстан кәсіби тарихшыларының мәртебесі"29 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
7 -арна: кәсіби деңгейі мен шығармашылық шеберлігі50 бет
«алтын адамның» табылуы тарихы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь