Маманның сөз сөйлеу ерекшеліктері. Маманның сөз сөйлеу мәдениеті. Белгілі кәсіби топтағы адамның дресс-коды


«Тілдерді дамыту мен қолданудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасының» үшінші бағыты «Да¬мы¬ған тіл мәдениеті – зиялы ұлттың әле¬уе¬ті» деп аталады. Мемлекеттік бағдар¬ла¬мада тіл мәдениетіне ерекше мән бері¬ліп отырғаны жайдан-жай емес. Адам мен адам, жеке адам мен қалың жұртшылық арасындағы тілдік қарым-қатынас екі түр¬лі жолмен – ауызша және жазбаша түрде жүзеге асады. Біз айтпақ болған ойымызды, біреуге немесе көпшілікке арналған ха¬барымызды бір-бірімізге не сөйлеу ар¬қы¬лы, не жазу арқылы жеткіземіз. Ұлттық әдеби тіл деңгейіне дейін дамып, жетілген тілдің жазу, айту нормалары қалыптасады. Өркениетті қоғамда сол қоғамның орта, жоғары білім алған мүшелері сауатты жазумен қатар айту нормаларын да бұзбай дұрыс сөйлей білуі тиіс. Тілдік тұлғаның тілді қаншалықты меңгергендігі оның жаз¬ғанынан ғана емес, сөйлегенінен де көрі¬ніп тұрады. Бізде күнделікті өмірде түрлі жиындарда шаршы топ алдында сөйлеу¬ші¬лерді, радио мен теледидар дикторлары мен түрлі хабарлардың жүргізушілерін, сұх¬бат берушілерді, әншілер мен әртіс¬терді тыңдап, көріп отырғанда орфо¬эпия-лық нормалардың өте жиі бұзылатынын, тіпті мұндай нормабұзушылықтың жаппай сипат алып бара жатқаны байқалады. Оған құлағымыз үйреніп, көзіміз де көндігіп бара жатқандай. Тыңдағанда құлағыңның құрышын қандырып, шешен де жатық сөйлейтіндерден гөрі, әсіресе жас буын¬ның арасында сөздердің айтылу нормаларын аяқасты етіп сөйлейтіндер көбейіп барады. Тіл туралы сөз болғанда, көбінесе сөй¬леу тілінен гөрі жазба тілдің мәселе¬лері¬не әлдеқайда көп көңіл бөлінеді. Тілші ға¬лымдар зерттеулерінің, қорғалған дис¬сер¬¬та¬цияларының үлес салмағы да солай. Өт¬кізіліп жататын ғылыми конференциялар, семинарлар, дөңгелек үстелдер мен тренингтер көбінесе әліпби, аударма, лексикография, жарнама тілі, әдістеме, ономастика, терминология, тіл саясаты, әлеуметтік линг¬вистика, лингвомәдениеттану, этнолингвистика, тіл тарихы сияқты тілдің өзге де көп¬теген теориялық, практикалық мәсе¬л嬬лері¬не арналып жатады. Мектепте, жо¬ғары оқу орындарында оқыту кезінде орфоэпия ор-фо¬графияның тасасында қа¬лып ке¬ле¬ді. Осы¬ның бәрі қоғамның сөйлеу мәде¬ниеті¬нің деңгейіне әсер етпей қоймайды.
Әрине, бұдан тілтанушы ғалымдар ор¬фоэпияға мүлде көңіл бөлмейді деген түсінік тумауға тиіс. Тіл мамандары тарапынан қазақ сөзінің үндестік заңы, дауыс¬сыз¬дардың үйлесімі, интонация, сөз әуезі¬нің ерекшеліктері сияқты мәселелер бүгін¬де едәуір жақсы зерттелген. Алайда, олар¬дың практикада, іс жүзінде білім беру жү¬йе¬сі арқылы пайдаланылуы кемшін түсіп отыр. Радио мен теледидарда тіл маман¬да¬ры¬¬ның қатысуымен сөздерді дұрыс айту мәселесіне арналған хабарлар беріліп, бас¬па¬сөз беттерінде олардың мақалалары жарияланып жатады. Орфоэпиялық сөз-дік¬тің бірнеше басылымы жарық көрді. Бірақ бұл атқарылып жатқан істердің бәрі қоғамның сөйлеу мәдениетін жаппай көтеруге айтар¬лық¬тай ықпал ете алмай отыр. Өйткені, олардың айтқандары мен жазғандары не¬гі-зінен белгілі бір аудиториямен шектеледі. Мамандардың көтерген мәселелеріне көңіл бөлетіндер көбінесе тілші, әдебиетші, журналист, театр әртістері сынды мамандар десек, кәсіби қызметіне байланысты сөйлеу мәдениеті жоғары болуы тиіс олардың арасында да сол талап биігінен көріне бер¬мей¬тіндері жиі ұшырасып жататыны да бүгінде қалыпты құбылысқа айналып барады.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Білім және ғылым министрлігі
Шәкәрім атындағы Мемлекеттік университеті

СӨЖ №7
Тақырыбы: Маманның сөз сөйлеу ерекшеліктері. Маманның сөз сөйлеу мәдениеті. Белгілі кәсіби топтағы адамның дресс-коды.

Орындаған: Серикова А. ГУ-308
Тексерген: Самиева Г. Т.

Семей қаласы 2015 жыл
Тілдерді дамыту мен қолданудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасының үшінші бағыты Да - мы - ған тіл мәдениеті - зиялы ұлттың әле - уе - ті деп аталады. Мемлекеттік бағдар - ла - мада тіл мәдениетіне ерекше мән бері - ліп отырғаны жайдан-жай емес. Адам мен адам, жеке адам мен қалың жұртшылық арасындағы тілдік қарым-қатынас екі түр - лі жолмен - ауызша және жазбаша түрде жүзеге асады. Біз айтпақ болған ойымызды, біреуге немесе көпшілікке арналған ха - барымызды бір-бірімізге не сөйлеу ар - қы - лы, не жазу арқылы жеткіземіз. Ұлттық әдеби тіл деңгейіне дейін дамып, жетілген тілдің жазу, айту нормалары қалыптасады. Өркениетті қоғамда сол қоғамның орта, жоғары білім алған мүшелері сауатты жазумен қатар айту нормаларын да бұзбай дұрыс сөйлей білуі тиіс. Тілдік тұлғаның тілді қаншалықты меңгергендігі оның жаз - ғанынан ғана емес, сөйлегенінен де көрі - ніп тұрады. Бізде күнделікті өмірде түрлі жиындарда шаршы топ алдында сөйлеу - ші - лерді, радио мен теледидар дикторлары мен түрлі хабарлардың жүргізушілерін, сұх - бат берушілерді, әншілер мен әртіс - терді тыңдап, көріп отырғанда орфо - эпия - лық нормалардың өте жиі бұзылатынын, тіпті мұндай нормабұзушылықтың жаппай сипат алып бара жатқаны байқалады. Оған құлағымыз үйреніп, көзіміз де көндігіп бара жатқандай. Тыңдағанда құлағыңның құрышын қандырып, шешен де жатық сөйлейтіндерден гөрі, әсіресе жас буын - ның арасында сөздердің айтылу нормаларын аяқасты етіп сөйлейтіндер көбейіп барады. Тіл туралы сөз болғанда, көбінесе сөй - леу тілінен гөрі жазба тілдің мәселе - лері - не әлдеқайда көп көңіл бөлінеді. Тілші ға - лымдар зерттеулерінің, қорғалған дис - сер - - та - цияларының үлес салмағы да солай. Өт - кізіліп жататын ғылыми конференциялар, семинарлар, дөңгелек үстелдер мен тренингтер көбінесе әліпби, аударма, лексикография, жарнама тілі, әдістеме, ономастика, терминология, тіл саясаты, әлеуметтік линг - вистика, лингвомәдениеттану, этнолингвистика, тіл тарихы сияқты тілдің өзге де көп - теген теориялық, практикалық мәсе - ле - - лері - не арналып жатады. Мектепте, жо - ғары оқу орындарында оқыту кезінде орфоэпия ор - фо - графияның тасасында қа - лып ке - ле - ді. Осы - ның бәрі қоғамның сөйлеу мәде - ниеті - нің деңгейіне әсер етпей қоймайды.
Әрине, бұдан тілтанушы ғалымдар ор - фоэпияға мүлде көңіл бөлмейді деген түсінік тумауға тиіс. Тіл мамандары тарапынан қазақ сөзінің үндестік заңы, дауыс - сыз - дардың үйлесімі, интонация, сөз әуезі - нің ерекшеліктері сияқты мәселелер бүгін - де едәуір жақсы зерттелген. Алайда, олар - дың практикада, іс жүзінде білім беру жү - йе - сі арқылы пайдаланылуы кемшін түсіп отыр. Радио мен теледидарда тіл маман - да - ры - - ның қатысуымен сөздерді дұрыс айту мәселесіне арналған хабарлар беріліп, бас - па - сөз беттерінде олардың мақалалары жарияланып жатады. Орфоэпиялық сөз - дік - тің бірнеше басылымы жарық көрді. Бірақ бұл атқарылып жатқан істердің бәрі қоғамның сөйлеу мәдениетін жаппай көтеруге айтар - лық - тай ықпал ете алмай отыр. Өйткені, олардың айтқандары мен жазғандары не - гі - зінен белгілі бір аудиториямен шектеледі. Мамандардың көтерген мәселелеріне көңіл бөлетіндер көбінесе тілші, әдебиетші, журналист, театр әртістері сынды мамандар десек, кәсіби қызметіне байланысты сөйлеу мәдениеті жоғары болуы тиіс олардың арасында да сол талап биігінен көріне бер - мей - тіндері жиі ұшырасып жататыны да бүгінде қалыпты құбылысқа айналып барады.
Белгілі тілші ғалым, академик Р.Сыз - дық Тілдік норма және оның қа - лып - тануы деген еңбегінде Бұл күнде орфоэпия нормаларының жазудың құлдығына ұшырау қаупі бар деп жазған еді. Шын - ды - ғында, қазір сол жазудың үстемдігі то - лық орнамаса да, барынша күшейіп, орфоэфия нормалары орфография алдында тізе бүгіп тұрғаны анық. Оны қалай тізер - лет - тік, енді аяғына қалай тұрғызамыз деген мәселеге келсек, мынаны айтуға болады. Мұндай жағдайдың қалыптасуы - білім беру жүйесі арқылы қазақ тілін оқыту барысында тіліміздің жазба формасын оқы - туға баса назар аударылып, ал ауызша фор - ма - сын оқытуға жете мән берілмей келуімен тығыз байланысты. Сол себептен де жаз - ған - да өте сауатты жазатын, алайда сөй - ле - генде сөздеріміздің айтылу нормасын бұ - за - тындар, оны қатаң сақтау міндетті деп са - намайтындар немесе орфоэпия нормасын бұзып тұрғанын өзі де біле бер - мей - тін - дер көбейіп барады. Біз бұл жерде орысша оқығандар, тілді жаңа меңгеріп жүргендер туралы айтып отырған жоқпыз. Әңгіме мұндай қауымның қатарын толықтырып отырған қазақ мектебін, жоғары оқу орын - дарының қазақ бөлімін бітіргендер жа - йында болып отыр. Бұл тек тіл мамандарын ғана емес, тіл тазалығына, сөйлеу мәдениетімізге немқұрайлы қарай алмайтын баршамызды ойлантатын және оны шешу жолында нақты қадамдар жасауымызды қажет ететін мәселе деп білеміз.
Сөйлеу мәдениеті жоғары, тіліміздің орфоэпиялық нормаларын сақтау дағдысы қалыптасқан тілдік тұлғаны тәрбиелеуде ұстаздар қауымының, мектеп мұғалімдері мен жоғары оқу орындарында қызмет ат - қа - ратын оқытушы-профессорлар қауы - мы - ның рөлі айрықша екенін атап айтпасқа бол - майды. Нақтырақ айтқанда, бұл олар - дың тікелей міндеті. Осы мәселе жөнінде сөз қозғауды ойлағанда-ақ, бірден ойы - мыз - ға 80-жылдары ҚазҰУ-дың филология факультетінде бізге сабақ берген, кейіні - рект - е өз авторлығымен Қазақ тілінің айтылым сөздігін жариялаған ұстазымыз марқұм профессор Мырзабектен Сапархан орала берді. Ғалым-ұстазымыз аталған ең - бе - гінің алғысөзінде Жазуға қолы кеш жет - кен қазақ (жазуды - Ш.Қ) ынта ықыл - ас - пен, ыждағатпен қабыл алды, баптады. Ал орфоэпия елеусіз қалып, жазудың жетегінде кете барды: қалай жазылса, солай айту қалыптасып, нормаға айналды деп жаз - ған еді. Сол Сапархан ағайымыз ҚазҰУ-дың филология факуль - теті - не түс - кен студенттерге ал - ғаш - қы сабақ - тарында-ақ Тү - йе, түйе, түйелер, ақ көбелек, көк көбе - лек деген өлең жолдарын қайта - ла - тып шы - ғып, орфо - эпия - ны қан - ша - лықты мең - гергенін тек - серетін еді. Абай өлең - дерін жатқа оқитын және Түйө, түйө, түйөлөр, ақ көбөлөк, көк кө - бө - лөк деп оқыған бірді-екілі сту - дент - ті көрсе, сөздің әуезін бұз - бай айтатындар да бар екен ғой деп, олай айтуының себеп - терін сұ - рап, ал жазылуы бойынша түйе, көбе - лек деп оқыған студенттерге езу - леріңді керіп түйе, көбелек деп қалай айта - сың - дар, осы сендерге мектепте не оқы - - тады? деп кейитін еді. Сабағының басында Бүгін анау диктор мына сөзді былай айтты, анау бір эстрада әншісінің мынадай сөздері құлағыма түрпідей тиді. Сендер соларды қалай шыдап тыңдай - сың - дар. Олар неге бүкіл жұрт алдында осылай жауапсыз сөйлейді?! деп сабақ сайын жаңа мысалдар келтіруден, бізге олай сөй - леуге болмайтынын айтудан жалық - пай - тын. Біздің назарымызды үнемі осы мәсе - ле - ге аударып отыратын. Егер студент мә - тін - дегі бір сөзді жазылуы бойынша оқыса, сабақ айтып тұрып дыбыстар үйлесімін сақ - тамаса, оны ешқашан ескерусіз қалд - ыр - майтын, тоқтатып, міндетті түрде түзететін. Ондай түзетуден кейін қорытынды шығар - май жатқан шәкірттерін ерекше бақылауға алып, оларға бүкіл аудиторияның назарын аудартып отыратын еді.
Біздің қоғамда қазір тіл мәдениетіне, жалпы сауаттылыққа қатысты жұртшылық санасында мынадай бір қызық түсінік қалыптаса бастағандай: егер тілдің орфо - гра - фиялық нормасы бұзылса, оны - сауат - сыздық, ал орфоэпиялық норма сақталмай жатса, онда оны - қалыпты жағдай немесе соңғысын соншалықты маңызды нәрсе емес деп қабылдау. Бұл мүлде қате түсінік. Күнделікті өмірде белгілі бір сөзді жазуда қателеспеу үшін орфографиялық сөздікті іздейтін, оны пайдаланатындарды жиі кез - дестіресіз де, ал мына сөздің дұрыс айтылуы қалай еді деп орфоэпиялық сөздікті іздейтіндерді көре бермейсіз. Осының өзі біздің ауызша сөйлеуге, сөздердің дұрыс айтылу нормаларын сақтауға деген қарым-қатынасымызды, жауапкершілігімізді бай - қат - са керек. Білімді, өзін әдеби тілді жетік меңгердім деп санайтын тілдік тұлға ор - фографиялық ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Сөйлеу мәдениеті
Сөз мәдениеті
Мұғалімнің сөйлеу мәдениеті
Баладағы сөз және сөйлеу әрекетінің құрылымы
Адамның әлеуметтік мәртебесі: сөйлеу әдебінің ерекшеліктері
Тіл мәдениеті және сөз мәдениеті
Кәсіби қазақ тілінде сөйлеу дағдылары
Сахна тіліндегі сөйлеу мәдениеті
Сөз мәдениеті туралы
Жұрт алдында сөйлеу мәдениеті
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь