Қазіргі замандағы шертпе дәстүрі

Кеңес дәуірі (1917-1990) қазақ музыка мәдениетіне үлкен серпіліс әкелді. Бұрыңғы күйшілік дәстүрдің ғасырлар бойы еркін дамыған ғұрыптық жолы ендігі жерде басқа соқпаққа түсті. Байырғы күйшілік салт ноталық жүйеге ауыстырылды, барлық күйшілік үрдіске ортақ орындаушылық методика қалыптасты, бұл жағдай домбырашылықтың ноталық сауатын ашқанмен, күй мектептерінің дәстүрлі дамуына едәуір зардабын тигізді. Европалық нота жүйесінің домбыра меңгертуді жеңілдетуден басқа зияны жоқ еді, мәселен қазақы күй өлшемдерінің орыстың халық аспаптары үлгісіне ұқсастырылып, ықшамдалып нотаға түсуіне болды. Материал ретінде қолға бірден Батыс Қазақстандық күйшілік мектеп алынды. Құрманғазы, Дәулеткерей, Дина күйлері түгелдей өңделіп тартылды. Түпнұсқасынан айырылған күйлердің ноталық жазбалары ендігі жерде тұтас бір оқыту жүйесінің іргетасын қалады. Соның себебінен жалпы домбыра өнері далалық егемендігінен лезде айырылды, әбжіл техника алға шықты. Бұған бірден алаңдаушылық білдірген А.Қ.Жұбанов «Өскен өнер» атты кітабында: «Күйшілердің репертуарындағы жүдеулік, бірін-бірі қайталаушылық бар екеніне байланысты айтылған сын да дұрыс. Шынында да, қазіргі күйшілердің орындаған күйлерінің бәрі шапшаң, бәрі асығыс. Музыка – өмір айнасы дейміз. Өмірде ылғи жүгіріп жүреміз бе?» - деген кейісін жазды. Орыс әндерін домбыраға сала білу шеберліктің шыңына баланды, Қазақ күйлерінің ішінен орысша ырғақтарды туып, оны екі ұлт мәдениетініңтуыстығы етіп көрсету жаппай саяси науқанға айналған замандар да туды. Оқыту бағдары да орыс балалайкасының әдістемесіне біржақты сүйеніп жасалды, қасқасын айтқанда, Қазақ күйді тартудың орнына «ойнайтын» болды (бұл жат сөз оқыту барысынан әлі түспей келеді).
Шертпе күйге келсек, кеңестік өкіметтің идеологиясына берілген өз ұлтымыздан шыққан коммунистер оған үзілді-кесілді тиым салды, құлақ аспағандарды атып отырды, көп күйшілер құсалықтан өлді, жеңіл жазаланғандары айдауға бұйырылды. Мұндай теперішті көрген күйшілер өкіметтен қорқып домбыраларын отқа жақты, арттарына шәкірт қалдыру бақытынан айырылды. Сол себептен шертпе күй мектебі түбегейлі жойылуға айналды. Сол нәубетті өз басынан өткеріп, тағдырдың жазуымен аман қалған ұлы күйші- Әбікен Хасенов (1892-1958). Әбікен шертпенің шетқақпайға ұшырған заманын өз көзімен көрді, Арқаның солқылдаған мырзасының өнері жаңа өкіметке керексіз болған соң, ол театрда актер болып нан табуды қанағат қылды. Соның өзінде өмірінің соңына қарай денсаулығының төмендеуіне қарамастан күйтабақ жазып қалдырды. Атышулы «Қоңыр» бір озі қырық буын қосбасарға татитын алапат күй болды, Әбікен құлдықтың қамытын кигізген кер заманға ішкі наразылығын домбыраның қос ішегіне сиғызды, Алаш үшін жан берген арыстарды жоқтады. Кеңес дәуіріндегі мәдениет саясаты Әбікеңнің күйшілік дарынын елемеді, көзі ашық оқығандардан С.Сейфуллиннен басқа күйіне оң баға берген ешкім болмады. Әр дыбысы шер мен шеменге толы «Қоңырды» өзінен кейін тісі батып тартқан домбырашы болған емес. Әбікен де Дина ана сияқты «күйін байлап кеткен» өнерпаз қатарында қалып отыр.
        
        Қазіргі замандағы шертпе дәстүріКеңес дәуірі (1917-1990) қазақ музыка мәдениетіне үлкен серпіліс әкелді.Бұрыңғы күйшілік дәстүрдің ғасырлар бойы еркін ... ... жолы ... басқа соқпаққа түсті. Байырғы күйшілік салт ноталық жүйегеауыстырылды, барлық күйшілік үрдіске ортақ орындаушылық методикақалыптасты, бұл жағдай домбырашылықтың ноталық сауатын ашқанмен, ... ... ... ... ... тигізді. Европалық нотажүйесінің домбыра меңгертуді жеңілдетуден басқа ... жоқ еді, ... күй ... ... халық аспаптары үлгісіне ұқсастырылып,ықшамдалып нотаға түсуіне болды. Материал ретінде қолға ... ... ... ... алынды. Құрманғазы, Дәулеткерей, Дина күйлерітүгелдей өңделіп тартылды. Түпнұсқасынан айырылған күйлердің ноталықжазбалары ендігі жерде тұтас бір оқыту ... ... ... ... ... домбыра өнері далалық егемендігінен лезде айырылды, әбжілтехника алға шықты. Бұған бірден алаңдаушылық білдірген А.Қ.Жұбанов «Өскенөнер» атты кітабында: «Күйшілердің репертуарындағы ... ... бар ... ... айтылған сын да дұрыс. Шынында да,қазіргі күйшілердің орындаған күйлерінің бәрі шапшаң, бәрі асығыс. ... ... ... ... ... ылғи жүгіріп жүреміз бе?» - деген кейісін жазды.Орыс әндерін домбыраға сала білу ... ... ... ... ... орысша ырғақтарды туып, оны екі ұлт мәдениетініңтуыстығыетіп көрсету жаппай саяси науқанға айналған замандар да туды. Оқыту ... орыс ... ... біржақты сүйеніп жасалды, қасқасынайтқанда, Қазақ күйді тартудың орнына «ойнайтын» болды (бұл жат сөз оқытубарысынан әлі түспей келеді).Шертпе күйге келсек, ... ... ... ... ... ... коммунистер оған үзілді-кесілді тиым салды, құлақаспағандарды атып отырды, көп ... ... ... ... айдауға бұйырылды. Мұндай теперішті көрген күйшілерөкіметтен қорқып домбыраларын отқа жақты, ... ... ... ... Сол ... ... күй мектебі түбегейлі жойылуғаайналды. Сол нәубетті өз ... ... ... ... аман ... ... ... Хасенов (1892-1958). Әбікен шертпенің шетқақпайға ұшырғанзаманын өз көзімен көрді, Арқаның солқылдаған ... ... ... ... ... соң, ол ... ... болып нан табуды қанағатқылды. Соның өзінде өмірінің соңына қарай денсаулығының ... ... ... қалдырды. Атышулы «Қоңыр» бір озі қырық буынқосбасарға татитын алапат күй болды, Әбікен құлдықтың қамытын кигізген керзаманға ішкі ... ... қос ... сиғызды, Алаш үшін жанберген арыстарды жоқтады. Кеңес дәуіріндегі мәдениет саясаты Әбікеңніңкүйшілік дарынын елемеді, көзі ашық оқығандардан С.Сейфуллиннен басқакүйіне оң баға ... ... ... Әр ... шер мен ... ... ... кейін тісі батып тартқан домбырашы болған емес. Әбікен деДина ана сияқты «күйін байлап кеткен» өнерпаз қатарында қалып отыр.Арнайы оқу ... ... шек ... ... күй ендігі жердебасқа саладан саңлау тауып халық жүрегіне жол ... Жаңа ... ... театр, кино саласында музыкалық көркемдеушібояу ретінде шертпекүйлер сәтті пайдаланылды. Бұған композитор Нұрғиса Тілендиевтің төккентері адал. Ол көптеген киноларда («Қыз жібек», ... т.б.) ... ... ретінде халық композиторлары – Тәттімбет, Тоқа, Тілендікүйлерін өз орындауымен жазды, білікті домбырашы ... ескі ... ... мен ... ... ... ... «Арман», «Әлқиса» күйлеріарқылы күй дәстүрінің сақталуына барынша еңбек етті.Нұрғиса Тілендиев (1925-1998) Жетісу күйшілік мектебінің өкілі, солайбола тұра Арқа мен ... ... ... ... ... ... Тоқа күйлерін алғаш рет күйтабаққа жазды(1925-1998) Жетісукүйшілік мектебінің өкілі, солай бола тұра Арқа мен Қаратау ... ... ... домбырашы болды. Тоқа күйлерін алғаш реткүйтабаққа жазды, Сүгір күйлерін оркестрге түсіріп, ел игілігінеайналдырды. Өзінің ұстазы – ... ... ... ... күйіорындаущылықтың шырқау шыңы болып саналады. Нұрғиса Тілендиевтің өнердеүзеңгілес болған досы, дарынды сазгер – Кенжебек Күмісбеков (1927-1998) иешертпе күйге еңбегі ерен ... ... ... күйі ... ... ізімен шығарылған көркем туынды, күйдің өң бойындағы ... ... ... ... ... еске ... біршама күйлері оркестр репертуарына кірді. Жетісукүйшілерінің жоғалудың аз ғана алдында тұрған мұралары «Отырар сазы»оркестірінің орындауында ел игілігіне айналды. Осыдан ... ... ... ... жаңадан құрылған фальклорлық ансамбльдер өзрепертуарларына шертпелерді көбірек кіргізе бастады.Кеңес кезеңінде ... ... туын ... ... ... –Мағауия Хамзин (1927-2000) болды. Дарынды домбырашы Тәттімбет, Тоқа,Әшімтай, Аққыз күйлерін кең насихаттаумен ... өз ... жаңа ... ... ... күйшіліктің жаңа мектебін салған өнерпаз, олдомбыра тарту техникасын жетілдірді, шертпе күйдің үніне бұры-соңдыболмаған жаңа ... бере ... ... ... ... ... иеболды. Мағауия күйлерінің дәстүрлі орындау шеңберінен шығып, сахналық-академиялық сипат алғаны рас. Солай бола тұра, оның күйлері Арқа ... ... ... үлес ... күй ... ... ... болған таланттың бірі – УәлиБекенов (1934-2004). Дарынды күйшінің саналы ғұмыры шертпе күйді зерттеуменөтті. «Күй табиғаты», ... күй ... атты ... ... ... ...  , Жетісу, Қаратау күйлерін тұтас тартатынэнциклопедиялық білімнің адамы болды. Консерватория қабырғасынан қиынзаманның өзінде шертпе күй сыныбын ашып, ... ... ... «Жеңгем сүйер», «Ерен толғау», «Күй аңсаған» сияқты айшықтыкүйлер шығарды.саналы ғұмыры шертпе күйді зерттеумен өтті. «Күй табиғаты»,«Шертпе күй шеберлері» атты монографиялар ... ... ... ...   ... ... ... тұтас тартатын энциклопедиялық білімнің адамыболды. Консерватория қабырғасынан қиын заманның өзінде шертпе күй сыныбынашып, ... ... ... ... ... ... «Ерентолғау», «Күй аңсаған» сияқты айшықты күйлер шығарды.Сахналық-академиялық сипаттағы ... ... ... ... ... Әбілтаев (1948). Заман талабына ылайық жаңа күйлерді көп шығарғанкомпозитор өзінің алғашқы күй жинағын «Ұлытау» деп атады. Бұл кітаптағы«Жорға», ... ... ... ... ... ... иісі», «Бұлақ»шығармалары Арқа күйшілік мектебінің қоржына қосылған құнды туындылар болыпсаналады. Шәміл Әбілтаев қазақ күй ... қай ... ... да еркінмеңгере білген сирек дарын иесі.Жетісу күйшілік мектебінің дәстүрі мен тамаша күйлер жазған композитор –Әбдімомын Желдібаев өзінің ... таза ... ... сақтай білгендара дарын иесі. Отызға тарта туынды шығарған, соның басым дені ... ... ... сияқты күйлері Шу өңірінің байырғымақамымен үндесе жалғасады. Кәсіби білімінің жетіктігінің арқасындаоркестрге жазылған күйлері ел игілігіне әлдеқашан айналған дүниелер.Шертпе мәдениетін шет ... ... ... ... күйшілердің бірі– Тайыр Белдібайұлы (1906-1979). Ол Шығыс Түркістанда ғұмыр кешті, осы күніхалыққа кең тарап кеткен ... ... ... ... бұл ... ... ... фильміне лейттема ретінде жазған. Мұнан өзге «Ақарал», «Серпін»атты күйлері көпшілік құлағына таныс, бірақ әртүрлі себептермен күйшіатымен ... ... ... ... деп ... ... АқселеуСейдімбектің «Қазақтың күй өнері» монографиясынан кейін ғана күйшінің атыақталып, өз дүниелері өзіне қайтарылды.Күйсандақтың сүйемелімен тартылатын шертпе күй ... ... ...... ... пен ... ... көзге түсті.Олардың шығармалары әртүрлі деңгейдегі конкурстар мен концерттік іс-шараларда орындалып отырады, оқу бағдарламасына да енген.Өткен ... ... ... ... ... ашылғаншертпе күй сыныбынан сабақ алған, Уәли мен Мағауияның сирек шәкірттерініңбірі – композитор Мұхамбетқали ... Оның ... ... Мағауиямәнеріне жақын, жүрдек шертіледі, жаңашыл, теріс бұрау, шалыс бұраулардашертілетін қайырымы аса күрделі күйлері бар. «Шідері қайыс», «Әлбекесін-ән»атты шығармалары қазіргі кезде жиі ... ... ... ... ... ... ... белді сазгерлеріміздіңбірі - Орынбай Дүйсен. Ол «Жетісу», «Жұматайға ... ... ... ... Күй ... ... шертпе методикасы саласында қағыстехникасын анықтау ісімен айналысып, оны төбелі әдістемелік құрал етумен ... ... ... ... ... ... қайта жаңғыртқан -  СекенТұрысбеков (1961) болды. Оның «Көңіл толқыны» күйі шертпе лирикасының жаңапарағын ашқандай елеулі ... ... ... ... БайжігіттенТаласбекке дейін жалғасқан Алтайлық ұлан ғайыр мектептен дарыған. Қай күйіболса да жұртшылықты бей-жай калдырмайды, сезімшіл шертіске құрылған әсемшығармалары бұл ... ... ... ... Орындаушы ретінде де Арқа,Қаратау күйлерін таза тартатын күйші Тәттімбет, Әбди, Сүгір күйлерінкүйтабаққа ... ... ... ... ...... Момбеков, БоранқұлҚошмағамбетов, Дәулетбек Садуақасов, Мұхаметжан Тілеухановтардың шертпеніңдәстүрін бүгінгіге жеткізуге сіңірген еңбектері ұшан-теңіз. Бүгінгі жасСекеннің күйшілігі Байжігіттен Таласбекке дейін жалғасқан ... ... ... ... Қай күйі ... да ... бей-жай калдырмайды,сезімшіл шертіске құрылған әсем шығармалары бұл күнде халыққа жақсы ... ... де ... ... күйлерін таза тартатын күйші Тәттімбет,Әбди, Сүгір күйлерін күйтабаққа жазған.Халық арасын шыққан күйші композиторларымыз – Төлеген Момбеков, БоранқұлҚошмағамбетов, ... ... ... ... ... бүгінгіге жеткізуге сіңірген еңбектері ұшан-теңіз. Бүгінгі жасұрпақ соларды үлгі етіп өсіп келеді, олар өздерінің табиғи дарыны арқасындакәсіби күйшілігіміздің ... ... ... ... ... халқының күйшілік өнерінің таралуы, күй шеберлерініңөзіндік қолтаңбалары өзінше бір тарих екендігіне көз жеткіздік. Бабалармұрасын оқып үйрену тек ... ... ... ... ғана ... ... жаны ... жүрегі сыздайтын әрбір саналы азаматтың абыройлы ісі.Музыка мектебінде оқитын балалар үшін халқымыздың күйшілік мектебініңбітім болмысын жан ... ... ... сіңіру көп ізденіп , тер төгудіқажет етеді. Өнер жолы – бұлтарысы мен ... көп ... ... ... қиында қызықты жол. Сондықтан да бай   ... оқып ... ... ... өнер ... өз ... таным түйсіктерін дамытады,өнерді сүюге, қастерлеуге үйретеді.  
        
      

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жаңғали ұстаздың еңбегінен дәм татыңыздар!24 бет
Мультимедия техналогиясы4 бет
Әдеби тек.драма.эпос.лирика10 бет
Сақ тайпалары туралы8 бет
Ғылым туралы пікірталастар: сциентизм және антисциентизм7 бет
1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау дәстүрі13 бет
Ата дәстүрі – асыл қазына8 бет
Ақындық мектеп дәстүрі (Ж. Жақыпбаев шығармашылығы негізінде)83 бет
Бауыржан Момышұлы шығармаларындағы Абай дәстүрі7 бет
Ежелгі замандағы адвокатура институтының қалыптасуы мен даму тарихы41 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь