Сыбызғы, қобыз, домбыра атауларының құрылымы мен мән-мағынасы

Қазақ фольклорының үлкен бір саласын музыкалық аспаптар, соларға арналған музыкалық шығармалар құрайды. Оларды бір стадиялық сипатына орай екі салаға жіктейміз:
1. Фольклорлық музыка аспаптары.
2. Халық музыка аспаптары.
Мұның алғашқысына археологиялық қазба жұмыстары, көне дәуірдің түрлі жазба ескерткіштерінде сақталған саз сырнай, қамыс сырнай, мүйіз сырнай, ұран, үскірік, тастауық, най, сырнай, даңғыра, асатаяқ, кепшік, дабыл, қылқобыз, месқобыз, желқобыз, т.б. Осы аталған аспаптардың көпшілігі бүгінгі өмірімізге Б.Сарыбаевтың ыждаһатты еңбегінің арқасында оралды. Себебі арғы жердегі тарихымызда болса да, олардың барлығы бірдей кейінгі халық мәдениетінен орын ала бермеген. Музыкалық аспаптардың фольклор аясында туып, архаикалық сатыда қалған үлгілері де аз емес. Сонымен бірге қазақ халқымен бірге жасасып, оның халық ретінде қалыптасуына игі әсер еткен үлгілері де бар. Олар — сыбызғы, қобыз және домбыра.
Бүгінде әлемдік этнография ғылымында музыкалық аспаптану саласы қалыптасып отыр. Кезінде К. Вертков, Т.С. Вызго, Ф.М. Кароматов, И. Мациевский, Б. Сарыбаев, Б. Ф. Смирнова, З. Славюнас, С. Субаналиев, П.И. Чисталев секілді өзге де ғылымдар түрлі халықтардың аспаптарын терең зерттеді. Сол негізде фольклорлық аспаптардың ерекшіліктері де айқындалғаны бар. Мысалы, И.Мациевский халық аспабының мынадай стадиялық белгілерін
анықтап көрсеткен:
1. Эстетикалық қызмет атқаратын музыкалық аспаптар.
2. Музыкалық шығарма орындауға бейімделген аспаптар.
3. Мұндай мүмкіндіктері жоқ аспаптар
(Народный музыкальный инструмент и методология его исследования / Актуальные проблемы современной фольклористики. Сборник статей и материалов.
Сост. В.Е. Гусев.- Л.,1980, 149- б)
И.Мациевский бір аспаптың әрі халықтық, әрі кәсіби музыка өнеріңде қолданылатынын да жоққа шығармайды.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ СЕМЕЙ ҚАЛАСЫ ШӘКӘРІМ АТЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІСРСОрындаған: Серікбекова НТексерген: Сейтқазы О.ЖСемей 2015 ... ... ... ... ... мен ... ...  фольклорының   үлкен  бір  саласын  музыкалық   аспаптар,  соларға  арналған   ...   ...  ...  Оларды  бір  стадиялық   ...  орай  екі  ...  ...  ...  ...  аспаптары.*  Халық  музыка  аспаптары.Мұның  алғашқысына  археологиялық  қазба  жұмыстары,  көне  ...  ...  ...   ...  ...  саз  ...  қамыс   сырнай,  мүйіз сырнай,  ұран, үскірік,  ... най,  ... ... асатаяқ, кепшік,  дабыл, қылқобыз, месқобыз,  желқобыз, т.б. Осы  аталған   аспаптардың  ...  ...  ... ...  ...   ...  ...  оралды.  Себебі  арғы  жердегі  тарихымызда  болса да,           ...  ...  ...   ...   ...  мәдениетінен  орын  ала  бермеген.  Музыкалық   аспаптардың   фольклор   ...  ...  ...  ...  ...   ...  де  аз  ...   Сонымен  бірге   қазақ  халқымен  бірге  жасасып,  оның  халық  ретінде  ...  игі   әсер  ...  ... де  бар.  Олар  --     ... ...   және   ...  ...  этнография  ғылымында  музыкалық  аспаптану саласы  қалыптасып  отыр.  Кезінде  К.  ... Т.С. ... Ф.М. ... И. ... Б. Сарыбаев, Б. Ф. Смирнова, З. Славюнас, С. Субаналиев, П.И. Чисталев  ...  өзге  де  ...  ...  ...   аспаптарын  терең  зерттеді.  Сол  негізде  фольклорлық   ...   ...  де  ...  бар.  ... ...   ...  ...   мынадай  стадиялық   белгілерін  анықтап  көрсеткен:1. Эстетикалық  қызмет  атқаратын  ...  ... ...  ...  ...  бейімделген  аспаптар.3. Мұндай  мүмкіндіктері  жоқ  аспаптар ...   ...  ...  и ...  его  ... / ...  проблемы  современной   фольклористики.  Сборник  статей   и   ...  В.Е. ... ... 149- б)И.Мациевский  бір  аспаптың  әрі  халықтық,   әрі  кәсіби  ...  ...    ... да  ...  ...  ...  тағы  бір  ерекшілігі   --   бір   ...  ... әр  ...   ...  ...  көрініс  беруі.  Олар сол  елдереің  халық  аспабы  ...  ...  тағы бар.  ... орай  ...  бір  ... бір  ел  үшін   ...  ...  үшін   кәсіби  құрал  болуы  әбден  ...  ...  ...  ...  ...  шығару  ерекшіліктеріне  сай  жіктеледі.  Оның  ...  В. ...  ... ...  ... Зерттеуші  фольклорлық  аспаптарды  былай  бөлген: " самозвучащие, мембранные,  струнные, духовые"  /  ...  ...  ...  ... ... 24- б/Музыкалық  аспаптардың  өзге  сипапттары да  жоқ  ...  Соны  ...  ...  И. ... ...  ...  ...  рассматриваться  в  разных  ракурсах   --   как  ...  ...  ...  как  определенные  исторические,  социальные,   национальные  атрибуции,  как  ...   ...  --   и ... ...  ... ...  различных  наук:  истории,  социологии,  этнографии,  акустики" (Основные   прпоблемы  и аспекты  ...  ...  ...   ... и  ...  ... ...  музыкальные  инструменты  и  инструментальная  музыка.- Москва, 1987, 15  -  б),  -деп ...  ...  ...  ...  ...  ... "Ряд  ...   народной   инструментальной  музыки    ...  его  с  ...  ...  ...  Это  ...  ...  бесписьменная, контактная   форма  передачи  традиции, в связи  с чем  ...  ...   ...   ...  ...  только  в  исполнении"(сонда, 11-б),-  дейді.Мұның  бәрі  фольклорлық  музыкалық  аспаптардың  табиғатына  ...  ...  ... ... ... Сол ... ... халық аспаптары аэрофон, хордофон  және идиофон  болып үшке бөлініп жүр:*  ... ...  ...  -  ... (саз сырнай, сыбызғы, керней, жел қобыз, месқобыз)*  Шертіп ойналатын аспаптар  -  ... ... ... ... т.б.).*  Ұрмалы аспаптар  - идиофондар (асатаяқ, тайтұяқ, даңғыра, кепшік, ... ... ... ... ... ... бұл үш ... өз ішінде тағы да жіктеледі.Музыкалық аспапты белгілі бір халықтың мұрасы ...  тану ... ... ... дау ... келе жатқан мәселе.  Мысалы,  шаңқобыз (шаңғы ауыз)  көптеген  түркі және славян халықтарының мәдениетінде кездеседі. ... ... ... ... СССР" (Москва, 1963) деген кітапта шаңқобыз (варган) украин, белорус, ... ... ... ... т.б. ... төл ... ретінде аталады.  Домбыра, тамбур, дутар, комбуз  -  бәрі де домбыра тектес қос ... ... ...  ... ... кеманшы,  қияқ  - ішіекті ысқышты ... ... ... ... ... ... Олай болса, мұндай аспаптары қай халықтың еншісіне хатқызамыз?Музыкалық аспаптардың бір-біріне ұқсастықтарын екі түрлі тынымдық деңгейде түсіну қажет.1. Тарихи-типологиялық ... Бұл ... ... ... типтік сипаттары назарға алынады.2.  Тарихи-генетикалық тәсіл аясында, яғни бір аспаптың арғы жерде ортақ бір түбірден тарағандығын анықтау арқылы.Бір-бірімен тарихи-мәдени ... ... ... мәдениетіндегі ұқсастықтарды сол халықтардың қоғам дамуының  белгілі бір белесінен өткендігін  ... ... ... тану ...  ... этнографизм теориясының ұсынған жүйесі осы болатын. Бұл мәселеге қатысты В.П.Аникин, Ю.Г.Круглов, К.Вертков, Т.С.Вызго, А.И.Гумениюк, Р.Б.Галайский, ... ... т.б. ... ... де бар.Бүгінгі музыкатану ғылымында  музыкалық аспаптарың тегі туралы түрлі пікірлер айтылып жүр.   Біз оларды  ...  ... ...  ... архайкалық, фольклорлық, халықтық, ұлттық   деп жіктеген болар ...  Бұл ... ... ... стадиялық кезеңдерге жақындаудың бір үлгісі.Мұндай  бөліністің  өзіндік ерекшеліктері бар. Мысалы,  ... ... біз ... ... ... жазбалардан кездестіретін болсақ, фольклорлық аспаптар этникалық кезеңдерге  тән.  Оның ерекешелегін бірде  этникалық тегі (түркі, славян тайпалары), бірде ... шегі ... ... ... ... діни наным-сенімдеріне (христиан, будда, ислам) қарап ажыратамыз. Ал халық аспабы болу үшін ... бір ... ... ... кең орын алумен бірге,  сол аспапқа арналған музыкалық репертуары да болуы шарт. Осы ...  біз тағы бір ... ... ... ... ... ... сол халықтық тілі мен ұғым-түсінігі аясында атаулы керек.Қазақ музыка мәдениеті жағдайында  фольклорлық аспаптарды  жинап жаңғырғып зерттеген ... ...  -  ... ... ... ... ... музыкалық аспаптарың (1980) атты  еңбегінде ол көптеген фольклорлық аспаптардың құрылымы, диапазоны, орындау ерекшеліктеріне  ... ... ... ... ...  бұл аспаптар өмірге қайта оралды.Бірақ қазақ  музыкатанушылары  фольклорлық  ... ...  ... ... ... ...  -  ... мен мән-мағынасы  -  семантикасын зерттеген емес. Мысалы, ... ... ... ... ... атаулар бар.  Бұдан байқалатыны қобыз  -  жалпы музыкалық аспапқа қатысты атау."Қобыз" атауының ... ... біз ... ... болжам ұсына аламыз.1. "Қобыз" сөзінің түбірі  -  қауыз А.Эйхгорн өзінің  "Полная коллекция ... ...  ... ... Азии и Казахстана" (СПб, 1985) атты еңбегінде қауыз  -  іші ... екі ... ... ... ... ... ... 680 жылы көшпелі тайпалар мен қытай елінің бір келісімі кезінде  ... ... ... ... әсем музыка орындағаны айтылады. Оның үні қытайлықтарды таң қалдырған."Күпі", "күбі"   --  қазақ ұғымында іші қуыс ... ...  ... мен ... жағынан қауыз бен күпі ұқсас.3. Рашид ад-Диннің "Шежірелер жинағында" қыпшақ  -  іші  қуыс ағашты білдіреді. Осы дерекке ... ...  - ... ... ... ... ... алғаш іші қуыс, бірде күбі, бірде қауыз деген  семантикаға  ие болған музыкалық аспап екіндігін ... ... ...   орыс, украин елдерінің мәдениетінде кездеседі. Ол тек қазаққа ғана тән атау емес, арғы түбірі "даңғыра" сөзінен шыққан. ... ... ... ... ...  ... сөздердің түбірі бір, олардың барлығы да ішекті аспаптарға қатысты қолданылған. Көп ... ... ... ... ... ... туындайды.Сонымен фольклорлық музыкалық аспаптарды этнографиялық негізде былайша жіктеуге болады:1.  Көне замандарда туған архаикалық ... ... ...  ... ... фольклорлық аспаптар (этнос)3. Феодаизм  дәуріндегі аспаптар (халық)4. Бүгінгі таңдағы аспаптар (ұлт)Қоғам дамуының төрт түрлі дәуіріне  тән ...  ... ... ...   --  осы.  ...  - архаикалық (тайтұяқ, асатаяқ, кепшік),  екіншісіне  - фольклорлық (даңғыра,  сазсырнай, т.б.), ...  -  ... ...  ... ел мәдениетінен орын алып , кең қолданысқа ие болған ... ...  ... ... ... ...  -  ХХ ғасыр шеңберіндегі музыкалық ... ... яғни ... ... ... ... ... құрылымға келтірілген домбыра-прима, қобыз-прима, т.б. аспаптарын жатқызамыз.Фольклорлық аспаптар  -  тұрмыс-салт шеңберінде, халық аспаптары  - ... ... ұлт ...  -  ... ... ... ... Олардың  әрбіріне тән өзіндік музыкалық репертуары ...  ... ... ... келе ... төл ... ... бірі  -  домбыра. Ол архаикалық, фольклорлық халықтық, ... даму ... ... ... ... ... репертуарын  күй деген жалпы атауға ие ... ... ...  --   ... ... ... атау. Қ.Жұбанов. А.Сейдімбюектердің  анықтауынша, ол адамның көңіл-күйін білдіретін ұғым. Келе-келе күй әрі ... әрі ... әрі ... ... ие болған. Мысалы,  сыбызғы,  қобыз, домбыра аспаптарына  арналған шығармаларды біз күй деп ...  ... ... ... ән ... ... да анық.  Халық музыкасы аясында аспаптық  жанрлардың туу, ... ... ...  белгілі фольклортанушы .Г. Ерзакович мынадай үш түрлі сатыларды көрсеткен:1. ...  -  ... ... ...  -  ... туындылар.3. Аяқталған аспаптық күй.Міне. Осы негізді бірте-бірте қалыптасқан аспаптық жанр бері келе ... ... ие ... ... ... ... ...  
        
      

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Күй8 бет
Қазақ халық көне аспаптарының тарихи даму кезеңдері9 бет
"аңшаруашылығы өнімі және оның мағынасы"26 бет
«Жеті жарғы» атауының мәні мен мағынасы19 бет
«Кеңістік» концептісіндегі жер-су атауларының вербалдануы3 бет
«Ойын-сауық объектілері атауларының ерекшеліктері»58 бет
«Қорқыт», «Қойлыбайдың қобызы», «Оқжетпестің қиясында» поэмаларындағы этно психологиялық жақтары31 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Аспан денелері атауларының концептуалды өрістері50 бет
Аудиттің мәні мен мағынасы44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь