Телеарналардың ықпалдастығы мен классификациясы

Қазіргі заман кітапқа емес, теледидарға телміретін заман болғандықтан ана тілімізді жас ұрпаққа мән, мәнерімен, айшық, ажарымен қалыптастыратын негізгі құрал телеарналар екенінде дау жоқ. Осындай зор жауапкершілік жүктейтін телеарналадың бүгінгі қазақшасы қалай?
Тәуелсіз ел болып, қазақ тілі мемлекеттік тіл мәртебесін алғалы ширек ғасырға жуықтаса да сол баяғы кеңестік кезеңде орысшадан тура аударып қолданысқа енген тіліміздің қадірін қашырып, берекесін алатын қазақша сөздер мен сөз тіркестері күні бүгін телеарна тілшілері мен жүргізушілерінің аузынан түспей, миымызға тікенектей қадалып, тілімізге теріскен шығарып келеді.
Өзгесі өзге, «салдарынан» деген сөзді дәл бір табысқа жеткендей-ақ «арқасында» деп айтуды күні бүгінге дейін барлық телеарна жүргізушілерінің аузынан жиі естіп жүргеніміз өкінішті-ақ. (Осылай жазатын қазақ газеттері де аз емес.) Әсіресе автокөлік қатерінен болған қазаның өзіне алақайлап қол соққандай. «Екі машина қақтығысып, нәтижесінде 3 адам қайтыс болды» («Қазақстан») дегенде қазағымның қайран тілінің қадірі қайда кетіп бара жатқанын ойлап жүрегіңіз сыздайды.
Сол сияқты қазақтың бар мейір, ықыласы сыйып тұрған «көп рахмет» деген тіркесін ұмытқанымызға қай заман. Журналистеріміздің дені «үлкен рахмет» деп, басын шұлғып, жалпақтайды. Мұндай тура аударма, тілімізде жоқ тіркес сөкет болмаса орыстарға «много спасиво» деп неге айтпаймыз. (Онда орыстардың ішек-сілелері қатар еді.)
Ал үлкен сөзінің тілімізге кіріккені сонша «зор» деген сөзді де қоқысқа лақтырып тастадық. «Зор табыс» деудің орнына«үлкен табыс» деп тілшілеріміз ауыздарын толтырып тұрып айтатын болды.
Бағзы заманнан төрт түлік малды тіршілігінің көзі еткен баба қазақтың осы саладағы сөз қоры ерекше бай еді-ау. Мақалдап сөйлегенде ойының мәйегі ретінде малын тәмсіл болдыратын. Бүгінгі таңда мал жайлы сырлы сөздер түгіл малдың өзін ұмытып, өзіміз мал болып кеткендейміз. (Орыстардың кемсітіп, «баран» деуіне шамданудың қажеті жоқ сияқты). Мал болмағанда неміз қалды, ірі қара мен ұсақ малдың айырмашылығын білуден қалдық. Қамбар ата түлігі атам қазақтан бері ірі қара санатына жататын. Қазақ қашаннан түйе, жылқы, сиырды ірі қара, қой, ешкіні ұсақ мал, сырттай барлығын қосып,«төрт түлік мал» деп атаған ғой. Алайда, кеңестік дәуірден бері жылқыны ірі қара санатынан шығарып тастадық.
Мемлекеттік статистикалық мәліметтерде болсын, оған негізделген баспасөз хабарларында болсын түйе мен сиырды ірі қара дейміз де, жылқыны бөлек көрсетеміз. Жылқының «қораға келген қотыр ешкідей» шеттетіп, ірі қараға саналмайтындай не жазығы бар еді. Тамағымызға тартып қазы-қарта, жал-жаяны, қымызды айтпағанда батыр бабаларымыз байтақ даламызды қорғағанда ер қанаты болған қасиетті жылқы малы емес пе еді.
        
        Телеарналардың ықпалдастығы мен классификациясы Қазіргі  заман  кітапқа   емес,   теледидарға   телміретін   ... ана ...  жас  ...  мән,  ...  ...  ... ... құрал телеарналар  екенінде  дау  жоқ.  Осындай  зоржауапкершілік жүктейтін телеарналадың бүгінгі қазақшасы қалай?Тәуелсіз ел ...  ...  тілі  ...  тіл  ...  алғалы  ширекғасырға жуықтаса да  сол  баяғы  кеңестік  кезеңде  орысшадан  тура  ...  ...  ...  ...  ...  ...  алатын  қазақшасөздер   мен   сөз   ...   күні   ...   ...   ...    ... ...  түспей,  миымызға  тікенектей  қадалып,  тілімізгетеріскен ... ...   ...   ...   дәл   бір   ...   жеткендей-ақ «арқасында» деп   айтуды   күні    бүгінге    дейін    ...    ... ... жиі ... жүргеніміз өкінішті-ақ.  (Осылай  жазатынқазақ газеттері де аз ...  ...  ...  ...  болған  қазаныңөзіне алақайлап қол соққандай. «Екі  машина  қақтығысып, нәтижесінде 3  адамқайтыс болды» ... ... ... ... тілінің  қадірі  қайдакетіп бара жатқанын ойлап жүрегіңіз сыздайды.Сол сияқты ...  бар  ...  ...  ...  ...  рахмет» дегентіркесін ұмытқанымызға қай заман.  Журналистеріміздің  дені  «үлкен  рахмет»деп, басын шұлғып, жалпақтайды. Мұндай тура аударма,  ...  жоқ  ...  ...  ...  ...  ...  деп   неге   ...   (Ондаорыстардың ішек-сілелері қатар еді.)Ал үлкен сөзінің тілімізге  кіріккені  ...  ...  де  ... тастадық. «Зор табыс» деудің орнына«үлкен  табыс» деп  тілшілерімізауыздарын толтырып тұрып айтатын болды.Бағзы заманнан төрт түлік малды ... көзі ...  баба  ...  ... сөз қоры ерекше  бай  еді-ау.  Мақалдап  ...  ...  ... ... ... ... ... таңда мал жайлы сырлы сөздер  түгілмалдың өзін ұмытып, өзіміз мал  болып  кеткендейміз.  (Орыстардың  кемсітіп,«баран» деуіне ... ... жоқ ... Мал  болмағанда  неміз  қалды,ірі қара мен ұсақ малдың айырмашылығын білуден  қалдық.  Қамбар  ата  ... ... бері ірі қара ... ... ...  ...  түйе,  жылқы,сиырды ірі қара, қой, ешкіні ұсақ мал, сырттай  барлығын  ...  ... ...  ғой.  ...  ...  ...  бері  жылқыны  ірі  қарасанатынан шығарып тастадық.Мемлекеттік статистикалық мәліметтерде  ...  оған  ...  ... ... түйе мен  ...  ірі  қара  ...  де,  жылқыны  бөлеккөрсетеміз. Жылқының «қораға ...  ...  ...  ...  ірі  ... не жазығы бар еді. Тамағымызға тартып қазы-қарта,  жал-жаяны,қымызды айтпағанда батыр ... ... ... қорғағанда  ер  қанатыболған қасиетті жылқы малы емес пе еді.Одан да ... ... ... осы ... ... атауы да  сөздік  қорымызданшығып қалуға жақын. Биені де,  ...  да  «ат»  деп  ...  ... де ...  ...  мал  ...  ...  қатысты  сөз  тіркестерін   біле   ... де жоқ ... ... ... дүниеге сәби келсе, «ұл  ма,қыз ба немесе ұл туды ... ма), ...  ...  ...  ... ... шығарды. Осы жасқа дейін «ұл босанды ма» деген  тіркестібір  қазақтың  аузынан,  әдеби  бір  шығармадан  естімеген,  ...  ... ... ... ... «Ұл ... деу  ерекек  адам  бала  таптыдеген ұғым емес пе.Керісінше бара-бара әйел ...  мал  ...  ...  ...  жуықта  «7арна» тілшісі «жылқылар түсік тастады» деп соқты. О заманда,  бұ  заман  малтүсік тастады дегенді естімеппіз. Мал ... ... ... ... десе ...  ...  тұрады.  («Анар  МешінбаевМосква түрмесіне тоғытылды.») («7-  ...  ...  ...  ұғымжалғыз нәрсеге, адамға қатысты айтылмайды,  топтасу  ұғымына  жақын.  (Үркермен Айдың тоғысы, мал ...  Біз  ...  ...  да  ...  ... жалғыз адам тоғытылмайды, түседі, қамалады.Жоғарыдағы жылқы дегеннен шығады, бұрын қазақ  «бай  ...  ...  ...  ...  ...  еді.  Енді  біз   ...   «құлайтын» болдық,атқа мінбей    «отыратын» болдық. «құлау» мен «жығылу» синоним    ... ...  ...  ойы  екі  ...  Құлау  –  жығылудан  көрідомалауға жақын  ұғым.  Әрқайсысының  өзінің  ...  ...  ...  бар  ...  ...  ...   ...   журналистеріміздің   өзібілмейтін сияқты. Қазақ  тілінде  «аттан  құлау»  деген  ...  жоқ,  ... ... аттан жығылдым есім ауып»  (халық  әнінен).  Ал  ...  тас  ...  ...  ...  тас  құласа,  етектегіні   алакетеді»).Қазір тіл  саласындағы  көп  дау  термин  ...  ...  ...  ... Қазақшаға сәтті аударылған терминдердің өзін  сынап-мінеп,  ақ  тер,көк тер боламыз. (Работ-құлтемір, лифт-жеделсаты, маус-тінтуір т.б)  Ал  ... ... ... ... бар ... баяғы орыс тілінен тура  аударғанқазақ  мағынасына  ...  ...   сөз   ...   ... ... де  ...  мән  ...  Оны  терминологиялық  комиссия  ... ... ... ... ...  ...  ...  орнына  асылынанайырылып, бытпылдық тілге айналып бара жатқанын сезбей қалатын түріміз бар.Сөзіміз ... болу үшін ...  ...  мен  ...  ... шыққан сөздер мен сөз тіркестерінен бірнеше мысал  келтіре  кетейік.«Сырт  киімін түймеге  салу»  (түймелеу),  «Сөмкені кесу»  ...   ...  ...  ...  салынды),  («7»   және   «31-арна)«балалардың қатысуымен   болатын   апат»   ...   ...    ... «13 ... ... жол  апаты  болды.»  («31-арна»)  «Басмиы қозғалған»   (миы   қозғалған),    ...    ...    ...   ...   ...   ...   ... («СТВ») «Өрт кезінде үрейге  түспеңіздер»  (үрейленбеңіздер,  үрейгебой  ...  ...  ...  ...  ... ... кімнің мәйіті  екені)  («7-арна»).  «Жолаушылар белдемшебайланбаған». («31-арна) Бұл сөйлемді ұқпадық, бұрын белдемшені беліне  ... ... ... (Ер ... белдемше шалмайды.)Телеарналарымыз  орыс  тіліндегі  сөздер  мен  сөз  тіркестерін  сөзбе   сөзаударудың ... екі ... ... ...  ...  ... ...  жатпайды.  Мәселен  қазақ  тілінде  анықтауыш  анықтайтын  сөздіңалдында тұратынында  ешкімнің  ...  жоқ.  ...  «42  ...  ... ...  ...  деген  тіркесті  қалай  түсінуге  ...  ... ... 42  ...  ма  әлде  ...  42  ...  ма?  Немесе  «Бесіншісегізкөз омыртқасы» дейді. Адамда ... ... ...  ...  ғана.  Дұрысысегіз көздің бесінші омыртқасы. «Өткір депутаттық сауал» («Астана»)  Депутатөткір емес,  ...  ...  ғой.  Осы  ...  ...  ...  ... күніне әлденеше рет естисіз.Мұндай қателіктерді орысшадан сөзбе-сөз  ...  ...  ...  ... мұны ... аудармаға қатысы жоқ тіркестердің өзіне  салдыр-салаққараудан небір күлкілі қателіктерге ұрынып жатады. Мәселен  барлық  телеарнатілшілері «Бір жағадан бас, бір ... қол ... деп былш ...  «Қолшығарған» деген тіркесті сөйлемнің соңына келтіргендіктен анайы  естілетінінешкім ескеріп жатпайды. Қазақтың мақалы «Бір жеңнен  қол,  бір  ...  ... ғой. Сол ... ...  Мәметова  90  жаста»  («Қазақстан»),  «БиылМұқан Төлебаев 100 жасқа толды» («7-арна») «Екі ... ...  ... ... ... («31-арна), «Шашыңды біртіндеп  жұламын»  («31-арна»),«Адал  асын  ...  ...  ...  ...  бөлінген  ат  төбеліндейуақыт», «Мәйіттің сүйегі» (31-арна) «Оқтаудай түзу көше» («Хабар» )Осы сөз тіркестерін  ...  ...  ...  ...  деудің  өзіқиын.Өмірден  баяғыда  өтіп  ...  ...   90   ...   ...   МұқанТөлебаевтың 100 жасқа толуына жол  болсын.  Жалпы  ақпарат  құралдары  өлгенадамға қаратып айтылатын «пәлен ... ... ... ... ...  жыл»деген мен тірі адамға қаратылып айтылатын «пәлен жастық  мерейтойы»  дегендіайыра бермейді. Ал қазақ адал  асын  ...  ...  ...  асын  ... «ат ... ... ... қатысты айтпайды,  мәйіт  пен  ... ... ... ... ... деп ... тілін жаңа  үйреніп  жүргенөзге ұлт ... ... ... Ал ...  «байқаусызда  өлтіріп  алған»  дейді.Оқтаудың түзу болатыны шындық. Бірақ, қазақ  тіліндегі  қалыптасқан  тұрақтытіркес – ... ... Оны ... деп ... ... ... ... мен жүргізушілерінің  арасыннан  қазақ  тілінің  үндестікзаңын (сингармонизм) білмейтіндер де табылады. «Ағиық қыран»,  «ағорда»  ... ... сай ... ...  «ақ  иық»,  «ақ  орда»  деп  ақты  ... ...  ...  ...  ...  ...  мен  айтылуы  бірдейболатын «Ақмола» сөзіне келгенде «Ағмола» деп ... ... ...  ...  деп  ...  ...  ...  хабар  жүргізіп  жүрген  ...   ... ... ... ... ... қабарын жүргізушілердің сөз саптаулары тіптен олақ.«Қыз-жігіттер шаңғымен көсіліп шапты»  ...  ...  деп  ... жүргіуші. Қош бұрын батырлар жырында тұлпарлар  көсіліп  шабатын.  Соғанеліктеу ... ... ... ... ... ... ... ол ма? «Қолақпандай қола медаль алды» дегенді де естідік.Дыбыстық  үндестік  қуамын  деп,  қайран  ...  ...  ...   Қазаққолақпандай деген теңеуді жағымсыз көрініске қатысты айтады.«Айта берсе өкпе көп, ... ... да ...  ...  ...  ... ... шұбарлауға теле арналар аз үлес  қосып  жатқан  жоқ.  Бұрынтілі жаңа  шыққан  балалар  ...  ...  ...  ... деп, шүлдірлеп сөйлейтін. Еді жастар  телеарналарданүйреніп жүр ме, жоқ, ... ... ... жүр ме, барлық  жастарменбірге телеарналар да ... ... ... ...  мен  ...  ...  ...  ме  деп»  («Астана»),  «Адам  ауасыз  өмір  сүре  ...  ... ... ... ... Гректің жағдайын қайталамайды  ма?»(«Астана»), «Жер  сілкінсе  ...  бере  ...  ма?»  ...  ...  жатпайды  ма?»  («Астана»   телеанасы,   жүргізуші   ӘйгерімСейфолла).Бұл сұмдық ... ... ... ... тіліндегі аударма  кинолардың  тілі  де  оңыптұрған жоқ.Әрине, сериалдағы  ...  ...  шала  ...  ...  ... ... ...  қатысы  жоқ  екенін  түсінеміз.  Бірақ,жоғарыда айтқанымыздай бүгінгі кітап оқымайтын,  теледидар  хабары  ... ... ...  ...  ...  ...  бар  болғандықтан  айтыпотырмыз. Бірер мысал ...  ...  теле  ...  мен  ...  ...   ... ... «барады ма?», «отырады ма?-ны»  енді  телеарналардағы  ...  ...  ...  да  ...   ...   (Үндстанның   «Келін»сериалында Анандидың аузынан естідік).Сол сияқты ... ... ...  ...  ...  ...  ... үйдің  ішінен  бір  табын  ат  ...  ...  ғой»  ...  ... ... ... ... «ат» деп  аударған  аудармашы  мен  оныоқыған дубляж жасаушы  табын  сиырда  болатынын,  ...  ...  ... деп ... ... ... ... аймақ» сериялында бір  кейіпкердің  «Пынар,  сен  ... ... ... ... де жыларымызды да білмедік.  Құдайым-ау,қазақ қашан жалғыз  адамға  «шулама»  деп  айтушы  еді.  ...  адам  ... ... осыны да білмей  ме?!  Сол  сияқты  «Келін»  фильмінде«Сугна су қараңғы бөлмеде жалғыз қалай тұрады» деп  ...  «Су  ... ... ... ғой. Су ... деп көзі  ...  сау  адамның  көзісияқты көрінгенімен (ақ түспеген, суалмаған) көрмейтін зағип адамды айтады.  
        
      

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Оңтүстік Қазақстан телеарнасының өткені мен бүгіні»39 бет
Телевизиялық жаңалықтар қызметі: жылдамдық және шынайылық87 бет
Эфир мәдениетін жетілдірудегі ТV ток-шоуларының рөлі.25 бет
Қазіргі қазақ тележурналистикасының тілі6 бет
Java тілі негіздері22 бет
Станциялар6 бет
"Қазандықтардың арматурасы. қазандық агрегат арматурасының классификациясы"3 бет
"қауіпті жүктер. олардың классификациясы"4 бет
«Есте сақтау құрылғыларының классификациясы.динамикалық жад контроллері»5 бет
Адаптациялардың классификациясы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь