Сөздің анықтамасы.Сөз мағынасының өзгеру себептері. Көп мағыналылық. Омонимдер. Синонимдер. Антонимдер


1 Сөздің анықтамасы.
2 Сөз мағынасының өзгеру себептері. Көп мағыналылық.
3 Омонимдер. Синонимдер. Антонимдер
Сөз – лексикалық бірлік. Кез келген тілде оның маңызы ерекше. Сөз дегеніміз – ойымызды сыртқа білдіру тәсілдері құралдарының бірі. Қандай да бір ұғым немесе ой сөз, сөз тіркесі, сөйлем, мәтін арқылы білдіреді.
Тілдегі ең кішкене мағыналы бөлшек – сөз. Сондықтан сөз белгілі бір ұғымды білдіреді, яғни белгілі бір нақты заттың атын немесе сынның, сапаның нақты белгісін, нақты санды, әр түрлі нақты әрекет-құбылысты, қимылды т.б. білдіреді. Сондықтан сөз туралы әңгіме болғанда, ең алдымен, сол сөз білдіретін мағына, яғни сөздің ішкі сипаты, мазмұны қоса жүреді.
Сөз тілдің, оның өзіндік құрамының заттар мен құбылыстарды, олардың қасиеттерін, шындық өмірдегі қатынастарды атап білдіретін негізгі единицасы, дербес бөлшегі болып табылады. Әр тілдегі сөздердің лексикалық единица болу сипаты, олардың құрылымдық ерекшеліктері сол тілдің фонетикалық, семантикалық, грамматикалық белгілері арқылы анықталады.
Біріншіден, сөз біткеннің бәрі де тілдегі дыбыстардан жасалады, дыбыссыз сөз жоқ. Сөз – дыбыстық құрылымның жиынтығы, сол арқылы жарыққа шығады. Сөзді жасайтын дыбыстар немесе олардың жиынтығы қалай болса солай емес, тілдің фонетикалық заңдарына сәйкес қалыптасқан. Сөз кез келген дыбыстан емес, фонемалық дыбыстардың белгілі жүйеде келуі арқылы жасалады. Мысалы, адамның жан-жануардың, көрі мүшесін атап білідіретін көз деген сөз к,ө,з фонемаларының бізге белгілі жүйеде тіркесіп берілуі арқылы жасалып тұр.
Екіншіден, сөз дыбыстық құрылымнан жасала отырып, зат, құбылыс, іс-қимыл жайында жалпыға түсінікті, қоғамдық дәрежеде қалыптасып, қауым таныған ұғымды білдіреді. Мысалы, мал, қол, үй деген сөздер жеке тұрып-ақ нақты заттардың ұғымын білдіріп тұр.
Үшіншіден, сөз грамматикалық тұрғыдан қарағанда сөз таптарына тікелей қатысады, соларға телулі. Сөз таптарында біртұтас сөз тұлғаларын жасап, грамматикалық бірлік бола алады. Бұл – оның сөз тіркесінен өзгешелігін көрсетеді.
Белгілі бір тілдегі сөздер өзі беретін ұғыммен бірге қосымша мағыналарға ие болып, сөз мағыналары өзгеріп, ауысып отырады. Сөз мағыналарының ауысуының ішкі (лингвистикалық) және сыртқы (экстралингвистикалық) себептері болады. Сөздердің нақтылықтан дерексіздікке, яғни абстралы затқа айналуы, жалқылықтан жалпылыққа ауысуы (бейонимденуі) және ұғымның жіктеліп саралануы (дифференциациялануы) сөз мағынасының өзгеруіне әкелетін себептердің бірі. Мысалы, Отан сөзі бұрын үйді білдіретін, әркім өз үйін, ошақ басын өз отаны деп атайды. Бұл сөз қазір жаңа мағынада қолданылып ел, мемлекет дәрежесіндегі кең мағыналы сөзге айналып, бұрынға мағынасы ұмтыла бастады.
1. Сарекенова Қ.Қ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы. Алматы 2014. – 168 бет. [14]
2. Ғ.Қалиев, Ә.Болғанбаев. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. Алматы. «Сөздік-Словарь» баспасы – 2006, 264 бет. [64-65]
3. Сарекенова Қ.Қ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы. Алматы 2014. – 168 бет. [30-31]
4. https://kk.wikipedia.org/wiki/ Полисемия
5. https://kk.wikipedia.org/wiki/Омоним
6. https://kk.wikipedia.org/wiki/Синоним
7. https://kk.wikipedia.org/wiki/Антоним

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МНИСТРЛІГІ
СЕМЕЙ ҚАЛАСЫНЫҢ ШӘКӘРІМ АТЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ

СӨЖ

Тақырыбы: Сөздің анықтамасы.Сөз мағынасының өзгеру себептері. Көп
мағыналылық. Омонимдер. Синонимдер. Антонимдер. 

Тексерген: Калиева С.

Орындаған: Мәсәлім Н.

Тобы: ФИ-403

Семей 2015

Сөз – лексикалық бірлік. Кез келген тілде оның маңызы ерекше. Сөз
дегеніміз – ойымызды сыртқа білдіру тәсілдері құралдарының бірі. Қандай да
бір ұғым немесе ой сөз, сөз тіркесі, сөйлем, мәтін арқылы білдіреді.

Тілдегі ең кішкене мағыналы бөлшек – сөз. Сондықтан сөз белгілі бір
ұғымды білдіреді, яғни белгілі бір нақты заттың атын немесе сынның, сапаның
нақты белгісін, нақты санды, әр түрлі нақты әрекет-құбылысты, қимылды т.б.
білдіреді. Сондықтан сөз туралы әңгіме болғанда, ең алдымен, сол сөз
білдіретін мағына, яғни сөздің ішкі сипаты, мазмұны қоса жүреді.

Сөз тілдің, оның өзіндік құрамының заттар мен құбылыстарды, олардың
қасиеттерін, шындық өмірдегі қатынастарды атап білдіретін негізгі
единицасы, дербес бөлшегі болып табылады. Әр тілдегі сөздердің
лексикалық единица болу сипаты, олардың құрылымдық ерекшеліктері сол
тілдің фонетикалық, семантикалық, грамматикалық белгілері арқылы
анықталады.

Біріншіден, сөз біткеннің бәрі де тілдегі дыбыстардан жасалады,
дыбыссыз сөз жоқ. Сөз – дыбыстық құрылымның жиынтығы, сол арқылы
жарыққа шығады. Сөзді жасайтын дыбыстар немесе олардың жиынтығы қалай
болса солай емес, тілдің фонетикалық заңдарына сәйкес қалыптасқан. Сөз
кез келген дыбыстан емес, фонемалық дыбыстардың белгілі жүйеде келуі
арқылы жасалады. Мысалы, адамның жан-жануардың, көрі мүшесін атап
білідіретін көз деген сөз к,ө,з фонемаларының бізге белгілі жүйеде
тіркесіп берілуі арқылы жасалып тұр.

Екіншіден, сөз дыбыстық құрылымнан жасала отырып, зат, құбылыс, іс-
қимыл жайында жалпыға түсінікті, қоғамдық дәрежеде қалыптасып, қауым
таныған ұғымды білдіреді. Мысалы, мал, қол, үй деген сөздер жеке тұрып-
ақ нақты заттардың ұғымын білдіріп тұр.

Үшіншіден, сөз грамматикалық тұрғыдан қарағанда сөз таптарына тікелей
қатысады, соларға телулі. Сөз таптарында біртұтас сөз тұлғаларын жасап,
грамматикалық бірлік бола алады. Бұл – оның сөз тіркесінен өзгешелігін
көрсетеді.

Белгілі бір тілдегі сөздер өзі беретін ұғыммен бірге қосымша мағыналарға
ие болып, сөз мағыналары өзгеріп, ауысып отырады. Сөз мағыналарының
ауысуының ішкі (лингвистикалық) және сыртқы (экстралингвистикалық)
себептері болады. Сөздердің нақтылықтан дерексіздікке, яғни абстралы затқа
айналуы, жалқылықтан жалпылыққа ауысуы (бейонимденуі) және ұғымның жіктеліп
саралануы (дифференциациялануы) сөз мағынасының өзгеруіне әкелетін
себептердің бірі. Мысалы, Отан сөзі бұрын үйді білдіретін, әркім өз үйін,
ошақ басын өз отаны деп атайды. Бұл сөз қазір жаңа мағынада қолданылып ел,
мемлекет дәрежесіндегі кең мағыналы сөзге айналып, бұрынға мағынасы ұмтыла
бастады.

Сөз мағыналарының ауысуының сыртқы факторларына К.Ахановтың Тіл
білімінің негіздері еңбегінде мынадай түрлері көрсетіледі: біріншіден,
белгілі бір салада қолданылатын сөздердің екінші бір салаға ауысуы, мысалы
сөздердің терминдік мағынаға ауысуын айтуға болады. Мәселен, түбір деген
сөз өсімдіктің бөлшегі дегенді білдірсе, лингвистикада сөздің ары қарай
бөлшектеуге келмейтін мағыналы бөлшегі деген терминдік мағынаға ауысқан.
Екіншіден, қоғамның дамуы, қоғамдық қатынас пен өндіріс тәсілінің дамуымен
байланысты өзгеріп түрленуі де мүмкін, - дейді де, ағылшын тіліндегі feon
деген сөзді мағынасының алғашында мал, одан кейін қозғалатын зат
атаулыны, ал қазіргі кезде ақша деген мағынаға ауысқанын айтады.
Үшіншіден, сөз мағынасының функционалды семантика заңы бойынша да өзгереді.
Функционалды семантика заңы заттардың (құралдардың) қызмет бірлігіне
негізделеді. Бір зат немесе құрал басқа бір зат немесе құралмен ығыстырылып
алмасады да, соңғысы қызмет берлігіне қарай, алғашқы заттың немесе құралдың
атауымен аталады. Төртіншіден, қоғамның даму барысында жаңадан танылған
заттар мен құбылыстарды тілде сөзбен атау әр түрлі тәсілдер, соның ішінде
сөз мағынасының өзгеруі, жаңа мағынаға ие болуы арқылы да іске асады.

Сөз мағынасының өзгеруінің ішкі себептеріне олардың (сөздердің) өзге
сөздермен тіркеске түсе келе ауыспалы мағынаға ие болуы жатады. Мысалы,
фразеологиялық байлаулы мағынада ие болған мағынасы немесе синтаксистік
шартты мағынасы арқылы сөздің ауыспалы мағынасының пайда болуын
жатқызылады.

Сөздің екі немесе одан да көп мағынаға ие болуы көп мағыналылық деп
аталады. Тілдің байлығы мен даму дәрежесі сөздік құрамдағы сөздердің саны
көп болуымен ғана өлшеніп қоймайды, сонымен бірге ондағы сөздердің көп
мағыналылық байлығымен де ерекшеленеді. Сөздердің сапа жағынан дамығандығын
көрсететін бірден-бір белгі – көп мағыналылық. Бұл, негізінде, сөздік
қордағы сөздерге тән қасиет. Сөздік қордағы сөздер ең алғашқы пайда болған
кезде аз мағыналы болғандығы байқалады. Кейін олар бұрынғы мағынасының
үстіне жаңадан тағы бір немесе бірнеше қосымша туынды мағыналарға ие
болған. Мысылы, “қанат” алғашында құстар мен шыбын-шіркейлердің ұшып-
қонатын дене мүшесін білдірген. Онан кейін балықтың жүзу мүшесін, киіз
үйдің керегелерін (алты қанат ақ орда), арба-шананың үстін кеңейту үшін
салынған ағашты (қанаты жоқ шанаға шөп аз сияды), ұшақтың қанаты және
белгілі бір нәрсенің орналасқан шебі, екі жағы (футбол алаңының оң жақ, сол
жақ қанаттары, т.б.) ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Сөздің анықтамасы. Сөз мағынасының өзгеру себептері. Көп мағыналылық. Омонимдер. Синонимдер. Антонимдер
Сөздің анықтамасы.Сөз мағынасының өзгеру себептері.Көп мағыналылық. Омонимдер.Синонимдер. Антонимдер
Сөздің анықтамасы
Сөздің көп мағыналығы
Қазақ тіліндегі сөз мағынасының даму ерекшеліктері
Көп мағыналы сөз
Омонимдер
Омонимдер мен көп мағыналы сөздердің ұқсастықтары мен айырмашылықтары
Антонимдер
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі фразеологиялық антонимдер
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь