1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография

Лексикалогия–сөз байлығын зерттейтін ғылым. Лексикалогия іштей семасиология, этимология, фразеология және лексикография салаға бөлінеді.
Қазақ тілінің сөз байлығындағы негізігі сөздік қор мен сөздік құрам деп бөлінеді. Сөздік қор талай ғасырдың жемісі. Ал, сөздік құрам тілдегі сөздердің барлығының жиынтығы. Сөздік құрамның аясы, көлемі сөздік қордан әлдеқайда мол. Аталмыш пәннің тақырыптарында лексикалогияның басқада салалаларының ерекшеліктері мазмұндалған. Сөздік құрам және сөздік қор. Тілдегі сөздердің тұтас жиынтығы сөздік құрам не лексика деп аталады. Сөздік құрам белгілі бір халықтың тұрмыс жағдайын, күнкөріс тіршілігін, кәсібін түгел қамтып көрсетеді. Қазақ тілінің сөздік құрамына ғасырлар бойы сақталып келе жатқан байырғы сөздер де, кірме сөздер де, кейін пайда болған неологизмдер мен терминдер де, әдеби сөздер мен ауызекі сөйлеу тіліне тән қарапайым сөздер де, диалектілер де, кәсіби сөздер бе, қысқасы, тіліміздегі барлық сөз қабаттары енеді. Сөздік құрам өз ішінен бірнеше топқа бөлінеді: сөздік құрам сөздердің қолданылу жиілігіне қарай актив және пассив сөздер деп, ең алдымен, екі салаға бөлінеді. Ал сөздік құрамдағы сөздердің қолданылу сипатына қарай:
Сөздің әдеби және әдеби еместігіне байланысты: әдеби лексика және диалектілік лексика;
Сөздің халыққа таныс және онша таныс еместігіне байланысты: жалпыхалықтық және арнаулы лексика деп;
Тілдегі сөздің жұмсалу аясы мен көркемдік мәніне қарай: бейтарап сөздер мен экспрессивті сөздер болып бөлінеді.
Сөздік қор. Қазақ тіліндегі барлық сөздердің жиынтығы сөздік құрам болса, негізгі сөздік қор оның негізгі ұйымдастырушысы, қайнар бұлағы, шығу арналарының ең маңызды бөлігі болып табылады. Негізгі сөздік қорға түркі тілдеріне ортақ сөздер: тау, тас, көл, түн, ай, жыл, жүр, көк, төрт, мен, сен, ол, т.б. сөздер, сонымен қатар ғасырлар бойы қалыптасып келе жатқан қазақтың байырғы төл сөздері:
Туыстық атаулар: аға, іні, құда, жиен, немере, т.б.
Жануар атаулары: түйе, жылқы, сиыр, т.б.
Ағаш атаулары: тобылғы, емен, т.б.
Киіз үй атаулары: шаңырақ, кереге, т.б.
Жұмыс құралдары: күрек, балға, балта, т.б.
Сапалық сындық атаулары: жақсы, жаман, т.б.
Сөздік қордың мынадай басты белгілері бар:
Тұрақтылық. Оған бірнеше ғасырлар бойы өмір сүріп, барша ұрпақ үнемі қолданып келе жатқан сөздер кіреді: Ат, ер, сіз, өзім, теріс, күн. Бұлар ескерткіш тілдерінде де кездеседі.
Сөз тудыруға ұйытқа. Негізгі сөздік қор болмаса сөздік құрам молайып байымас еді. Күн – күндіз, күнгей, күнім, күндік, күндес, күнелту, күнделік, күнара, т.б.
1. Аханов К. Тіл білімінің негіздері.
2. Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің лексикологиясы
3. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым МинистірлігіСемей қаласының Шәкәрім атындағы Мемлекеттік ... ... ... тілі ... шығу ... ... ... енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография. Орындаған: Әблез М.С   ...  ... ... ... - сөз байлығын зерттейтін ғылым. Лексикалогия іштей семасиология, этимология, фразеология және ... ... ... ... сөз ... негізігі сөздік қор мен сөздік құрам деп бөлінеді. Сөздік қор талай ғасырдың ... Ал, ... ... ... сөздердің барлығының жиынтығы. Сөздік құрамның аясы, көлемі сөздік қордан әлдеқайда мол. Аталмыш пәннің тақырыптарында лексикалогияның басқада салалаларының ... ... ... ... және ... қор. ... сөздердің тұтас жиынтығы сөздік құрам не лексика деп аталады. Сөздік құрам белгілі бір халықтың тұрмыс жағдайын, күнкөріс тіршілігін, кәсібін түгел ... ... ... ... ... ... ... бойы сақталып келе жатқан байырғы сөздер де, кірме сөздер де, кейін пайда болған неологизмдер мен терминдер де, әдеби сөздер мен ... ... ... тән қарапайым сөздер де, диалектілер де, кәсіби сөздер бе, қысқасы, тіліміздегі барлық сөз қабаттары енеді. Сөздік құрам өз ішінен ... ... ... ... ... ... қолданылу жиілігіне қарай актив және пассив сөздер деп, ең алдымен, екі салаға бөлінеді. Ал сөздік құрамдағы сөздердің қолданылу сипатына ... ... және ... ... ... ... лексика және диалектілік лексика;Сөздің халыққа таныс және онша таныс еместігіне байланысты: жалпыхалықтық және арнаулы ... ... ... ... аясы мен көркемдік мәніне қарай: бейтарап сөздер мен экспрессивті сөздер болып бөлінеді.Сөздік қор. ... ... ... ... ... ... құрам болса, негізгі сөздік қор оның негізгі ұйымдастырушысы, қайнар ... шығу ... ең ... ... ... ... ... сөздік қорға түркі тілдеріне ортақ сөздер: тау, тас, көл, түн, ай, жыл, жүр, көк, төрт, мен, сен, ол, т.б. ... ... ... ... бойы ... келе ... ... байырғы төл сөздері:Туыстық атаулар: аға, іні, құда, жиен, немере, т.б.Жануар атаулары: түйе, жылқы, сиыр, т.б.Ағаш атаулары: тобылғы, емен, т.б.Киіз үй ... ... ... ... ... ... балға, балта, т.б.Сапалық сындық атаулары: жақсы, жаман, т.б.Сөздік қордың мынадай ... ... ... Оған ... ... бойы өмір сүріп, барша ұрпақ үнемі қолданып келе жатқан сөздер ... Ат, ер, сіз, ... ... күн. Бұлар ескерткіш тілдерінде де кездеседі.Сөз тудыруға ... ... ... қор болмаса сөздік құрам молайып байымас еді. Күн  -  күндіз, күнгей, ... ... ... ... ... күнара, т.б.Жалпыхалықтық сипаты. Сөздік қордағы сөздер қазақ тілінде сөйлейтін адамдардың барлыға түсінікті, мұнда қызметі, кәсібі, жасы дегендерге шек қойылмайды;Ондағы сөздерге ... ... тән ... яғни ... ... соң, ... ең ... саласы, жалпы қолданыстағы сөздер.. Стиль ұғымы да сөйлеу (речь) және оның формаларымен байланысты қарастырылады. Стильдердің негізгі арқауы  -  ... ... және ... ... ... тіл ... ... стильдердің былайша топтастырып жүр: ауызекі сөйлеу стилі; ғылыми стиль; ресми стиль; публицистикалық стиль; ... ... ... Ауызекі сөйлеу стилі қазақ ұлттық әдеби тілінің жіктелуінде айырықша орынға алады. Тұрмыстық ... ... ... ... тілі ... ... сөйлеу тілінің тілдік бірліктері оның қызметінің ерекше шартын анықтайды. Олардың бастылары мыналар:--  бейресмилік;--  сөйлеудің еркіндігі;--  ... ... ... ... ... қажетсіздігі;--  сөйлеудің автоматтығы;--  сөйлеудің мазмұны: диалогтық ... әрі ... ... ... ... тілдік белгілерімен сараланатын айырықша бір түрі. Ғылыми стиль жазба стильге жатады, оған ғылыми ... ... ... кіреді. Ғ.С.-де ғылыми терминдердің мол қолданылатындығы, сөйлемнің анық, түсінікті болуы ғылыми стильдің басты белгісі. Ғылыми стильде нормадан тыс ... ... ... Сөйлем құрылысы да тілдік норманың қатаң тәртібін сақтайды. Сөздердің денотаттық мағыналарын жұмсау үстем болад.Публицистикалық стиль (БАҚ тілі)  -  ... ... ... саласында, әсіресе, газет, журнал, радио, теледидар тілі болып табылады. П.С. туралы қазақ тіл білімінде Б.Момынова, О.Бүркітов сияқты ғалымдардың еңбектерінде сөз ... ... ... ... ... ... ... дәреже алуға икем болады.Көркем әдебиет стилі  -  ұлт тілінде алатын орны ... ... орыс тіл ... ... ... ... сияқты, ал қазақ тіл білімінде Б.Шалабай, М.Серғалиев еңбектері арналған. Көркем сөзбен жазылған әдеби шығарма  -  өмір ... ... ... жанды организм. К.ә.с.-нің аясы кең. Мұнда барлық ... ... ... ... ... көркемдік мақсатта жұмсалады.Ресми стильге ресми құжаттардың барлық түрі ... ... ... ... көне ... ... алады. Ресми құжат тіліне ғылыми стиль сияқты нақтылық, дәлдік тән, реттік сөйлемдерінің тілдік құрылымдық ерекшеліктері сақталады. Ресми құжаттар: мазмұнының қасқа әрі ... ... дәл әрі ... ... мен терминдер нақты өз мағынасында жұмсалады; терминдер мен тұрақты ... ... ... ... ... ... ... қолданылатын сөздер, бейнелі, фразеологизмдер мен қарапайым лексика қолданылмайды; шешімде екіұдайылық болмауы үшін ауызекі сөйлеу тілінің элементтері араластырылмауы қажет.Ауызекі ... ... ... тілі ... ... ... жас тіл екеніне қарамастан, дамудың күрделі процестерінен өткен, құрылымы әртүрлі тіл. Қазақ тілінің фактілері оның осы күнгі ... ... үш ... ... бар екенін көрсетеді. Олар: 1. әртүрлі стильдік ... ... ... және ... ... бар ... тіл, 2.жергілікті немесе әлеуметтік сипаты бар тіл ерекшеліктерінен тұратын диалектілер мен сөйленістер. 3. Жалпыхалықтық сипаттағы ... ... ... Осының ішінде ауызекі сөйлеу тіліне ерекше тоқталатын болсақ, құрамы жағынан бірыңғай емес.Оның кейбір түрі халықтың күнделікті қолданылуында әдеби тілдің ... ... ... ... кейбір түрі жергілікті ерекшеліктерімен байланысып жатыр. Мысалы, бірқатар ... т ... ... ... тілдеде сөйленістерде де кездеседі. Ауызекі тілде: дұз(тұз), дүзу (түзу), батыс сөйленістерде: дым(тым), дермен(тиірмен).Сөз ... ғ,г ... ... ... ауызекі тілде:сүгірет (сурет), құмған (құман),ал кейбір оңт.батыс сөйленістерде егер (ер), ... ... еге ... ... ... ... бір бірімен ауысып айтылуы(мұғалімге оқыды- мұғаліммен оқыды, осы айға қар ... айда қар ... әрі ... әрі ... тілде кездесіп отырады. Ауызекі сөйлеу тілі осындай ерекшеліктерге ие бола отырып, ауыз әдебиет тіліне әсерін тигізіп отырған. Мысалы: Құрметім мұндай ... Түс ... боы ер. Әр неме деп ... ау. ... ... ау ... жолдарда ауызекі тілге тән қарапайым я тұрпайы сөздер аралас жүр. Ауыз ... ... тән тіл ... ... не ... ... сөз үлгілерінен ғана емес, қарапайым, дөрекі сөздердің араласып отыратынынан да айқын байқалады. Ауызекі сөйлеу тілінің ... ... ... ... ... бейнелі мәнерде сөйлеу мүмкіншілігінің молдығы, пікіралысудың тікелей ауызекі, диалогтік түрінің ... ... ... сөз ... т.б. ... бұрынғы ауызша әдеби тіл кезінде де, қазіргі жазба әдеби тіл кезінде де ... ... ... ...  ... тіл білімінде екі мағынада қолданылады: біріншіден, белгілі бір тілдің, диалектінің, әлеуметтік топтың немесе жеке бір жазушының ... ... ... ... сөздер мен морфемалардың, сөз тіркестері мен идиомалардың т.б. ... ... ... түсінігі мен аудармасы берілетін анықтамалық кітап. Сөздік (екінші мағынасында) жасаудың теориясымен практикасымен шұғылданатын тіл білімінің бір саласы лексикография деп аталады. ... ... ... ... ... жаңа ... жасаумен, сөздіктердің құрылымын анықтау мәселесімен, сөздік жасаудың техникалық мәселелерімен шұғылданады. Ал ... ... ана ... ... басқа тілге үйрету, ана тілін нормаландыру, тіларалық қарым қатынасьы арттыру, тілдің лексикасын ғылыми тұрғыда зерттеу мақсатын көздейді.Сөздік халықтың мәдени, ... ... ... рөл ... Одан ... бір дәуірдегі қоғамдық білім, таным көрінеді. Сөздік ақпараттық, қарым қатынастық, нормативтік ... ... ... ... ... ... ... ретінде тілдің жетілуіне, бір қалыпқа түсуіне мүмкіндік тудырады.Қазақ тікелей болмағанмен, оған қатысты сөздіктер орта ... және 18, 19 ... ... ... тіліне тікелей қатысты сөздіктер (аударма сөздіктер 19 ғ. 2-жартысы мен 20ғ.-дың басында жасала бастады. Лексикографияқ еңбектер ... ... ... ... ...  (Ташкент, 1883), И.Лаптевтің  (1900); Жалпы Қазан революциясына дейін 30шақты қазақша-орысша, орысша-қазақша сөздік жарық ... ... ... ... қазақ тіл білімінде лексикография дұрыс жолға қойылып, дами бастады, әртүрлі ... ... ... ... ... ... 2-жартысында қалыптасқан үздік үлгілері 21ғ-да жалғасын тауып келеді. Сөздіктің лингвистикалық және энциклопедиялық екі түрі бар. ... ... ... ... ... сөздіктердің бәрі жатады. Олардың негізгі түрлері: түсіндірме сөздік, аударма сөздік, терминологиялық ... ... ... антонимдер сөздігі, т.б. Энциклопедиялық сөздіктерге қазіргі ғылым саладағы білім жайынан қысқаша мағлұмат беретін сөздіктер (сфилософиялық, ... ... ... ... сөздер мен  фразеологиялық тіркестерді жинап-теріп, оларды  жүйеге  келтіру ... ... тіл ...  ... ... дейді. Яғни  бұл  сөздік  жасаудың  ... мен  ... ...  ...  деген сөз. Лексикография   жалпы  халықтың  тіл байлығын, нормаларын  ... тіл  ...  ... ...  ... ...  әдеби  тілдің  нормаларын қалыптастыруда  тікелей  жәрдемі көп.Лингвистикалық  сөздіктер  өте  көп. Олардың  ...  ...  ... Олар  бір  тілдік, екі тілдік  және  көп  ...  ...  ... ... ... ...  бір  ...  өз  сөзімен  жеткізілсе, ал  екі  ...  көп  ...  ...  өзге  ...  ...  түсіндіріледі.Сөздіктерге  жасалған  жанрлық-типологиялық  жіктемелер  В.Виноградов,  С.И.Ожегов, П.Н.Денисов  т.б. ...  ...  ...  сөз  болады.Ғалым  Б.Қалиев  сөздіктердің  ...  ...  ...  ...  ...  ...  түсіндіреді:Сөздердің сипатталу  мазмұнына  қарай: түсіндірмелі  сөздік, аударма  сөздік.Сөздердің сипатталу  мақсатына  қарай: ...  ... ...  ... синонимдес сөздердің  сөздігі,  омонимдес, антонимдес сөздердің  сөздіктері.Сөздердің неге,  кімге   арналғандықтарына  ... ...  ...  диалектілік  сөздік.Сөздікке енген  бірліктердің  тұлғаларына  қарай: морфологиялық  сөздік, фразеологиялық  сөздік.Сөздікке ...  ...  ...  тәртібіне  қарай: жиілік  сөздік, кері  ... ... ... ... да, ... ... өзінің даму барысында басқа тілдерден енген сөздермен де ... ... Бір ... ... тілге сөз ену тарихи жағдайға және экономикалық, сауда, мәдени қатынастарға байланысты болады. Мұндай мемлекетаралық қатынастар халықтардың бір-біріне зат алмастыруымен ... ол ... ... да ауыстыруға мүмкіндік береді.Әлеуметтік жағдайға және мемлекетаралық қатынастарға байланысты, мысалы, орыс тілі мен ... ... ... ... өте көп. ... ескі грек, рим мәдениетінен келе жатқан республика, диктатура, милиция, грамматика, ... ... ... ... ... кабинет, бюллетень, симфония, касса, кассир, балкон, опера; ... ... ... ... ... термометр, телеграф, телефон, телевизор; ағылшын тілінен: чемпион, руль, рельс, клуб, вокзал; француз тілінен: бюро, ... ... ... метр; неміс тілінен: штраф, мундир, офицер, штаб, матрас т. б. Бұл сөздердің барлығы қазақ тіліне орыс тілі арқылы ... ... ... ... ... ... сіңіп, тіліміздің байлығына айналған, жалпыхалықтық сипат алып кеткен араб, парсы тілдерінін ... де бар: ... ... ... ... ... калам, сәлем, сағат, мектеп, өмір, Отан, бала, ұстаз, мұғалім т. б.Монғол тілінен енген сөздер. Қазақ ... ... ... ... қатынасы екітүрлі жағдайда қарастырылады: Бірінші, қазақ тіліндегі моңғол тілдерінен тікелей ауысып кірген ... ... ... ең ... екі ... ... бойы ... тұрып, бір бірімен тікелей қарым қатынас жасауы. Сонымен бірге он үшінші ғасырда моңғолдардың Қазақстан және Орта Азия жерін жаулап алып, ол ... ... ... ... ... мен ордалардың он бесінші ғасырға дейін үстемдік етуінің әсері тиген.Қазақ тілінде монғол тілдерінен кірген сөздер негізінен әкімшілік, ел ... ... ... ... ... ноя, ... ... т.б. Жер су атауларына байланысты сөздер көп кездеседі: ... ... ... ... ... ... Қатонқарағай (катон қайың д.м) Нұра (жыра), Зайсан (жақсы), ... ... ... ... ... Екінші, қазаұ тіліне моңғол тілінен ауысқан сөздерден басқа олардың бір біріне ауысты ... ... ... де ортақ сөздер жайында. Қазақ тілінің лексикасында моңғол тіліндегі сөздермен түр ... ... ... ... әсіресе, зат есім, сын есім, етістіктер көп табылады. Мысалы малға байланысты: қой (қон), төл(төл),құнан (хунан), құнажын(гунжын), аңға байланысты: бұғы (буга), ... жым ... ... ... ... ... балта(балт), туыстық атаулар: құдағи(худағы), төркін( төргем), ер(эр). Сын есімдер: ала(алаг),қап қара (хапхар), күрең (хурэн), сары (шар). Мұндай сөздерді ... ...  -  ... ... ... сөздер деп атаған. Бұл сөздердің монғол тілінен түркіге ауыстыма,әлде түркі тілінен монғол тіліне ауыстыма оны нақты дәлдейтін ... тіл ... ... бұл ... екі ... ... сөздер деп танимыз.Пайдаланылған әдебиеттер:* Аханов К. Тіл ... ... ... Ә. Қазақ тілінің лексикологиясы* Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері  
        
      

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары8 бет
Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары жайлы мәлімет11 бет
Жүсіпбек Аймауытұлы мақалалары мен аудармалары. Ақжан Машани «Әл-Фараби және Абай»14 бет
Экономика ілімдерінің тарихы249 бет
Қазақстан Республикасының жануарлар дүниесін қорғау11 бет
1916 жылғы ұлт – азаттық көтерілістің шығу себептері18 бет
Excel программасын іске қосу және одан шығу10 бет
«геосаясат» терминінің шығу тарихы5 бет
«киниктер» терминінің шығу тегі24 бет
«Сүтқоректілердің шығу тегі»33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь