Қазақ өлеңінің құрылысы

Өлең құрылысы – өлең өлшемдерінің жасалу жүйесі, дыбыс үндестігі мен ырғағына тән ерекшеліктерді белгілейтін шарттар мен заңдылықтар. Өлең-жырдың күнделікті айтылатын жай сөз, қара сөздерден басты айырмасы олар мөлшерлі жеке жолдарға, яғни тармақтарға бөлінеді. Өлең тармағының құрылыс жүйесі әр халықтың поэзиясында өзінше қалыптасқан. Дүниежүзілік әдебиетте орын тепкен өлең құрылымы 4 түрге бөлінеді:
1) Метрикалық өлең жүйесі өлең ырғағында ұзын буын мен қысқа буынның кезектесіп келуіне негізделеді. Мысалы, ежелгі грек және рим поэзиясында кең орын алғанямб, хорей, т.б.
2) Силлабо-тоникалық өлең жүйесінде екпінсіз буын мен екпінді буындар кезектесіп келеді. Ол орыс, неміс, ағылшын халықтары поэзиясында кездеседі.
3) Тоникалық өлең жүйесі орыстың халық поэзиясында қолданылған. Оны жазба әдебиетте орнықтырған A.Маяковский болды. Мұнда ырғақ екпінді буындарға негізделеді, екпін түспейтін буындар есепке алынбайды. Кейбір қосарланып келетін сөздер болмаса, тармақтағы әр сөз бір екпінмен айтылып, дербес ырғақтық бөлшек құрайды. Мұның өзі өлеңді мәнерлеп, тақпақтап оқуға мүмкіндік береді.
4) Силлабикалық өлең жүйесі буын санының мөлшерін тұрақты сақтауға негізделген. Бұл өлең құрылысы француз, чех, итальян және барлық түркі тілдес халықтардыңпоэзиясында қолданылады. Бұл өлең құрылысының басты сипат-белгілерін қазақ өлеңдерінің құрылымынан анық аңғаруға болады. Өлең құрылысының ұлттық сипат белгілері ұлт тілімен тамырлас. Қазақ өлеңі, алдымен буынға негізделіп, ырғақ пен тармақ та, ұйқас пен шумақ та буынға бағынады; қысқышы.
Қазақ өлеңдерінің құрылысы – қазақ әдебиеті теориясының категориясы, қазақ өлең сөзінің жасалу жүйесінің негізгі шарттары мен заңдылықтары. Қазақ өлеңдерінің құрылысын әдебиет теориясының категориясы ретінде алғаш зерттеген – А. Байтұрсынов. Ол өлең теориясын өлең айшықтары, шумақ түрлері, өлең тармақ тұлғалары, бунақ буындары, өлең ағындары, тармағының кезеңдері, тармақ ұйқастығы деп бөліп қарастырды. Буын ырғағы мен өлең ырғағын ажырату үшін, буын ырғағын жорғақ деп атауды ұсына отырып, оның тіл табиғатына қарай үш түрлі жолмен жасалатындығын айтады. Олар:
• дауысты дыбыстарында ұзын-қысқалық бар тілдер;
• екпін буыны бірыңғай келетін тілдер;
• екпін буыны бірыңғай келмейтін тілдер.
Байтұрсынов енгізген Қазақ өлеңдерінің құрылысы атауларының үлгісі:
• өлең кестесі – айшық, оның төрт түрін анықтайды;
• өлеңді айтқанда сезілетін дауыс толқынының арасы – бунақ;
• бунақ ішінде – буын;
• бунақ араларындағы дауыс толқынының жіктері – кезең;
• өлең кестесінің реті – тармақ және шумақ.
1. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – А.: Ғылым, 1973. – 310 б.
2. Ахметов З. Поэзия шыңы – даналық. – Аст.: Фолиант, 2002 – 408 б.
3. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. Зерттеу мен өлеңдер. – А.: Атамұра, 2003. – 208 б.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігіСемей қаласының Шәкәрім ... ... ...  ... ... құрылысыОрындаған: Молдахметова Б.Д.Қ  -  213 топ студентіТексерген: Ақтанова А.ССемей 2015Өлең ...  -  өлең ... ... жүйесі, дыбыс үндестігі мен ырғағына тән ерекшеліктерді белгілейтін шарттар мен заңдылықтар. ... ... ... жай сөз, қара ... ... ... олар мөлшерлі жеке жолдарға, яғни тармақтарға бөлінеді. Өлең тармағының құрылыс жүйесі әр халықтың поэзиясында өзінше қалыптасқан. Дүниежүзілік әдебиетте орын ... өлең ... 4 ... ... ... өлең ... өлең ырғағында ұзын буын мен қысқа буынның кезектесіп келуіне негізделеді. Мысалы, ежелгі грек және рим ... кең орын ... ... т.б.2) ... өлең ... ... буын мен екпінді буындар кезектесіп келеді. Ол орыс, неміс, ағылшын халықтары поэзиясында кездеседі.3) Тоникалық өлең жүйесі орыстың халық поэзиясында ... Оны ... ... ... A.Маяковский болды. Мұнда ырғақ екпінді буындарға негізделеді, екпін түспейтін буындар есепке алынбайды. Кейбір қосарланып келетін сөздер болмаса, тармақтағы әр сөз бір ... ... ... ... бөлшек құрайды. Мұның өзі өлеңді мәнерлеп, тақпақтап оқуға мүмкіндік береді.4) ... өлең ... буын ... ... ... сақтауға негізделген. Бұл өлең құрылысы француз, чех, итальян және барлық түркі тілдес халықтардыңпоэзиясында қолданылады. Бұл өлең ... ... ... ... ... құрылымынан анық аңғаруға болады. Өлең құрылысының ұлттық сипат белгілері ұлт ... ... ... ... ... ... негізделіп, ырғақ пен тармақ та, ұйқас пен шумақ та ... ... ... ... ...  -  ... әдебиеті теориясының категориясы, қазақ өлең сөзінің жасалу жүйесінің негізгі шарттары мен заңдылықтары. Қазақ өлеңдерінің құрылысын әдебиет теориясының категориясы ретінде алғаш ...  -  А. ... Ол өлең ... өлең ... ... ... өлең ... тұлғалары, бунақ буындары, өлең ағындары, тармағының кезеңдері, ... ... деп ... ... Буын ... мен өлең ырғағын ажырату үшін, буын ырғағын жорғақ деп атауды ұсына отырып, оның тіл табиғатына қарай үш түрлі жолмен жасалатындығын ... ... ... ... ... бар ... ... буыны бірыңғай келетін тілдер;* екпін буыны бірыңғай келмейтін тілдер.Байтұрсынов енгізген Қазақ өлеңдерінің құрылысы атауларының үлгісі:* өлең ...  -  ... оның төрт ... ... ... айтқанда сезілетін дауыс толқынының арасы  -  бунақ;* ... ...  -  ... ... ... ... ... жіктері  -  кезең;* өлең кестесінің реті  -  тармақ және ... әлем ... ... өлең жүйелерінің ішінде (метрик., силлабо-тоник., тоник.) қазақ өлеңіне силлабикалық өлең ... тән ... ... ... поэзиясының ырғақтық-екпіндік байлығын молынан пайдалана біліп, өлең өрнектерін дамытып, байытуға зор үлес ... Абай ... ... рет дәлелдеді. Абай жаңа өлшем, шумақ, ұйқас түрлерін орнықтыруда ... ... ... ... ... көп ... өлшем  -  өрнектерді, айшықтарды керек жерінде жаңаша түрлендірді. Абайдан кейін бұл ... ... ... Сейфуллин, М.Жұмабаев,С.Торайғыров, І.Жансүгіров. Кеңестік кезеңде Қазақ өлеңдерінің құрылысын теориялық тұрғыдан зерттеулерде идеологиялық себептерге байланысты Байтұрсыновтың есімі ... ол ... ... ... әрі қарай дамытылды.Академик З.Ахметовтің пікірінше қазақ өлең, жырларында жеті буынды тармақ (4 буын  -  3 ... пен ... ... ... (3 буын  -  2 буын  -  3 ... ... еркін араласып келе береді. Халықтық поэзиядағы ең көне өрнектердің бірі  -  жыр ... ... жеті ... ... ... ... Әдетте эпостық дастандар (жырлар) мен толғау, терме секілді ықшам, желдірмелі әуенмен айтылатын, тармақтары жеті-сегіз буынды болып, ... ... ... жыр деп ... ... ... жыр ... эпостық поэзияға тән өлең түрі деген мағынада да айта береді. Жырмен ... ... ... аса кең ... ...  -  он бір ... өлең (4 буын  -  3 буын  -  4 ... немесе 3 буын  -  4 буын  -  4 буын). Бұл ... ... ... ... ... лирик. өлеңдердің көпшілігінде қолданылған. Қазақ поэзиясында ең көп пайдаланылатын өлең өлшемдері  -  жеті буынды, жеті-сегіз буынды, он бір ... ... Алты ... ... онан да ... төрт ... өлең ... кездеседі. Он бірден буын саны көбірек, мысалы, он төрт, он бес буынды өлеңдердің ... ... ... ... яғни жеті ... екі тармақтан, сегіз буынды екі тармақтан құралады. Түркі тілдес халықтардың өлең өлшемдерінің ішінде ежелгі заманнан қолданылып келе жатқаны  -  жеті ... ... ... өлең құрылысы силлабикалық өлең құрылысының жүйесіне жататындықтан, негізгі өлшеуіші - буын. Буыны ... ауыз ... де, ... ... тарихи әдебиеттің де жеткен жері осы еді. Бұл түрлер қазақ өлеңдерінде әбден тұрақталып, бекіп алған болатын. Абай ең ... ... ... осы ... ... ... ... ой-сананың ілгерілеуі, әлеумет өмірінің жалпы дамуы жаңа мазмұнды туғызса, жаңа мазмұн жаңа ... ... ... Абай ... өлең құрылысына ең алдымен 6 буынды және 8 буынды өлеңнің екі түрін енгізді. Мұның екеуі де жаңа. Кейбір ... 6 ... 8 ... өлең ... ... да бар, қазақтың мақал-мәтелдерінде кездеседі дегенді айтады. Қазақтың Абайға ... ... ... қара сөздерінде ондай буын сандарының ұшырайтындығы рас. Бірақ олар - белгілі бір жүйеге түскен өлшем емес, кездейсоқ түрлер. Академик ... ... сөзі мен ... ... ырғаққа құрады дейді. Бұл айтқаннан қазақтар тек өлеңмен ғана сөйлейді екен деген ұғым ... ... ... ... - ... ... сөз ... сөйлеулеріне қарағанда, қазақта сөйлеу ырғағының анағұрлым айқын сезілетіндігін аңғарту ғана. Сол тәрізді 6-8 буынды өлеңдердің мақал-мәтелде кездесулерін ... бір ... ... ... ... ... нақты өлең өлшеуі деп қарау, әрине, ешкімді сендіре алмайды. Сөйлемде ырғақ, ұйқастардың кездесуін өлең деп бас салу - ... ... ... қара сөз де, не ... тақпақпен келетін сөйлеулер де ұйқасып айтыла береді.Қазақ өлең құрылысы бойынша ... ...  -  ...  мен  атты ... ... дау жоқ. Бұл ... ұлт ... құрылымдық жүйесі жан-жақты зерттелген теориялық тұжырымы нық, айқын ... ... өлең ... ... ... ... ... З.Ахметов өзіне дейінгі қазақ өлеңінің ырғақ жүйесі бойынша жазылған азды-көпті ғылыми ... ... ... ... ... өлеңінің тарихы мен қазіргі үдерісін тереңінен, жан-жақты тексерген ғалымның концептуалды еңбектері әдебиеттанудың маңызды, іргелі бағдары ретінде ғасырдан-ғасырға көше ... хақ. Өлең ... ... ... өзгермей қалатын сала емес. Жаратылыс пен қоғам сияқты поэзия да даму эволюциясынан өтетіндіктен оның мазмұны мен түрі де ... ... сай ... Қазақ поэзиясының бастауында тұрған халық өлеңдері әуендік сипатына сай екі ... ... ... буынды жыр үлгісі мен он бір буынды қара өлеңмен шектелсе, дана Абай реформасының арқасында өлең ... сан ... ... ... ... ... шешендік және аралық сияқты мәнер үлгісінің дамуына жол ашты. Уақыт өте келе өлшемдердің жаңа ... ... ... ... ... жайып, әбден бекінгені белгілі. Олар бес, алты, жеті буынды өлшемнің 3+4 ... ... ... ... 3+3+2 және 4+4 ... ... буынды және он, он екіден басталып, жиырма бес буынға жетіп жығылатын өлшемдер еніп, қазақ өлеңінің тақырыптық-мағыналық жүгін ... ... жүр. ... ... ... сан ... сабақтастығы әр ақынның шығармашылығында жеке сипат алып келеді. Бұл дәстүрлі ырғақтық-интонациялық құрылымдардан өзге талантты ақындардың жеке ізденісі ретінде танылып, ... ... ала ... келе ... жаңа ... ақ ... прозалық өлеңдер, верлибрлер өлең жүйесінің ерекше мүмкіндіктерін танытып келеді. Өлең құрылысының теориялық тұжырымдарының өз ... ... ... поэзиясы қаншалықты жасаса, соншалық жалғасатынын академик зерттеу еңбектерінде аңғартып кеткен-ді. Қазақ өлеңтануы оның ... ... ... ... ... өтеді. Сондықтан өлеңтанушылар өлең өрісіндегі жаңа құбылыстарды дер кезінде байқап, теориялық байыптаулары ұсынылып отыруы тиіс. ... ... ... З. Өлең ... ...  -  А.: Ғылым, 1973.  -  310 б. * Ахметов З. Поэзия шыңы  -  даналық.  -  Аст.: ... 2002  -  408 б.* ... А. ... ... ... мен ...  -  А.:  Атамұра, 2003.  -  208 б.  
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі қазақ өлеңінің құрылысы: дәстүр және даму үрдістері70 бет
Қазақ өлең құрылысы20 бет
Қазақ өлеңдерінің құрылымы5 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
1) Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі 2)Өлең сөздің теориясы 3)Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері 4) Әдеби үдеріс (процесс), әдеби әдіс, бағыттар мен көркемдік тәжірибелер16 бет
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған өлең-жырлар44 бет
XIX ғасыр өлең жырларындағы абылайхан16 бет
«Жоқтау» өлеңдерінің көркемдік аспектілері15 бет
«Өлең бунақтарының таңдамалы және талғамалы орындары (А.Байтұрсыновтың "Әдебиет танытқыш" еңбегінің "Өлең ағындары" тарауы).»6 бет
Абай құнанбаевтың өлеңдері12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь