Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары жайлы

1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары;
2.Өзге тілден енген сөздер;
3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні;
4.Лексикография.
Тілдегі сөздердің тұтас жиынтығы тілдің сөздік құрамы деп аталады. Сөздік құрам белгілі бір халықтың тұрмыс жағдайын, күнкөріс тіршілігін, кәсібін түгел қамтып көрсетеді. Белгілі бір халықтың қоғамдық, шаруашылық, мәденн тұрмысы неғұрлым күрделі болса, соғұрлым сол тілдің сөздік құрамы да бай болады деген сөз. Мәселен, 17 томдық «Қазіргі орыс әдеби тілінің сөздігіне» 120480 сөз енген екен. Бұған енбей қалған қаншама сөз бар десеңізші. Алайда сөздікке енген сөздердің бәрі осы тілде сөйлейтіндерге түп-түгел таныс болмауы мүмкін. Кейбіреуі танымал болғанымен, енді біреулері мүлдем бейтаныс болуы ғажап емес. Сол сияқты «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінің» (1974) бірінші томына ғана (А–Ә) 5310 сөз енген. Ал ол сөздік он том болып шықты. Кез келген қазақ осы сөздерді түгел біледі, таныс деп айту қиын. Сонда сөздік құрамындағы сөздерді, қолдану жиілігіне қарай, актив сөздер (жиі қолданылатын) және пассив сөздер (сирек қолданылатын) деп, екі салаға бөлуге болады.
Актив сөздерге осы тілде сөйлейтін адамдар тек түсініп қана қоймай, өзінің сөйлеген сөзінде жиі қолдана білетін сөздер жатады. Демек, актив сөздер осы тілде сөйлейтін адамдардың бәріне ортақ болып табылады. Бұған күнделікті өмірде өзіміз айтып, әрі естіп жүрген таныс сөздердің бәрін жатқызуға болады. Пассив сөздерге көпшілік түсінгенмен, бірақ онша жиі қолдана бермейтін сөздер кіреді. Бұған әр ғылымның өзіне ғана тән тар көлемдегі терминдері, көнерген сөздер тарихи сөздер, кәсіби сөздер, кітаби лексикалар жатады. Актив сөздер мен пассив сөздердің шекарасы қатып қалған дүние емес, жылжымалы өзгермелі деп түсіну қажет [1].
Сөздік құрамдағы сөздер түрлі принципке негізделіп, өзара әлденеше топқа бөлінеді:
1) Әдеби лексика мен диалектілік лексика сөздің әдеби және әдеби еместігіне қарай бөлінуі;
2) Жалпы халықтық лексика мен арнаулы лексика – әдеби тілдегі сөздердің халыққа таныс және онша таныс еместігіне қарай бөлінуі;
3) Бейтарап сөздер мен экспрессивті сөздер – тілдегі сөздің жұмсалу аясы мен көркемдік мәніне қарай бөлінісін көрсетеді. Сөздік құрамдағы сөздер тілдегі өмір сүру тарихына, тұрақтылығына қарай да бір-бірінен ажыратылады. Қазақ тілінің байырғы сөздер түбірлеріне тән мынадай белгідері бар:
1. Толық мағыналы, көп мәнді болады.
2. Бір буынды болып келеді.
1. Болғанбайұлы Ә. Қалиұлы С. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. –Алматы, 1997
2. Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. А, 1962
3. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. – А, 2002
4. М. Белбаева «Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы» Алматы. 1976
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігіСемей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университетіСӨЖТақырыбы:  Қазіргі ... тілі ... шығу ... Өзге ... ... сөздер; Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; ... ... Е. ... Калиева С. Е.Тобы: Фи-403Семей 2015 ж.Жоспары: 1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден ... ... ... қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография.Тілдегі сөздердің тұтас жиынтығы тілдің сөздік құрамы деп аталады. Сөздік құрам белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... қамтып көрсетеді. Белгілі бір халықтың қоғамдық, шаруашылық, мәденн тұрмысы неғұрлым күрделі болса, соғұрлым сол тілдің сөздік құрамы да бай ... ... сөз. ... 17 ...  120480 сөз ... ... ... енбей қалған қаншама сөз бар десеңізші. Алайда сөздікке енген сөздердің бәрі осы тілде сөйлейтіндерге түп-түгел таныс болмауы мүмкін. Кейбіреуі танымал ... енді ... ... ... ... ... ... Сол сияқты  (1974) бірінші томына ғана (А - Ә) 5310 сөз ... Ал ол ... он том ... ... Кез ... ... осы ... түгел біледі, таныс деп айту қиын. Сонда сөздік құрамындағы сөздерді, қолдану жиілігіне ... ... ... (жиі ... және ... ... ... қолданылатын) деп, екі салаға бөлуге болады.Актив сөздерге осы тілде сөйлейтін адамдар тек ... қана ... ... ... ... жиі қолдана білетін сөздер жатады. Демек, актив сөздер осы тілде сөйлейтін адамдардың бәріне ортақ болып табылады. Бұған күнделікті өмірде өзіміз ... әрі ... ... таныс сөздердің бәрін жатқызуға болады. Пассив сөздерге көпшілік түсінгенмен, бірақ онша жиі қолдана бермейтін ... ... ... әр ғылымның өзіне ғана тән тар көлемдегі терминдері, көнерген ... ... ... ... ... ... ... жатады. Актив сөздер мен пассив сөздердің шекарасы қатып қалған дүние емес, жылжымалы өзгермелі деп түсіну қажет ... ... ... түрлі принципке негізделіп, өзара әлденеше топқа бөлінеді: 1) Әдеби лексика мен ... ... ... ... және ... еместігіне қарай бөлінуі; 2) Жалпы халықтық лексика мен арнаулы лексика  -  ... ... ... ... ... және онша ... еместігіне қарай бөлінуі; 3) Бейтарап сөздер мен экспрессивті сөздер  -  ... ... ... аясы мен ... ... ... ... көрсетеді. Сөздік құрамдағы сөздер тілдегі өмір сүру тарихына, тұрақтылығына қарай да бір-бірінен ажыратылады. Қазақ тілінің байырғы сөздер түбірлеріне тән ... ... бар: 1.  ... мағыналы, көп мәнді болады.2. Бір буынды болып келеді.3. Өзге түркі тілдеріндегі байырғы түбірлерімен дыбысталуы жағынан да, мағынасы жағынан да ұқсас, ... ... ... Мысалы: жел, кел, от, көз, төс, жыл, құс, қал, ай, қой, кес, көш, от, сан, сең, ор, өр, қаз, аш, күз, күн, көп, ат, жас, тас, қол, мол, кет, ет, ақ, бас, бар, бер, бел, көк, ... өте ... өмір ... келе ... сонымен қатар жаңа сөздер жасауға бірден-бір ұйытқы болған, аз буынды көп мәнді жалпы халықтық сөздер негізгі ... қор ... ... ... сан ... ... сөздік құрамдағы сөздерден әлдеқайда (анағұрлым) кем болады.Ұлы Қазан социалистік революциясынан бергі кезеңде ғана қазақ ... ... ... ... ... ... ... 1. Қазақ тілінің лексикасы бұрынды-сонды тарихта болып көрмеген күшті қарқынмен дамып, жаңа сөздермен толығып, кемелденіп байыды. Бұлар жаңа өндірістің, жаңа ауыл ... жаңа ... жаңа ... жаңа ... ... мен ғылымның дамуымен байланысты тасқындап енді.2. Ескі салт - ... әдет - ... ... көне ... көне ... байланысты бірқыдыру сөздер күнделікті қолданыстан  шығып  ... ...  ... ... ... ... айналды. Мысалы:  барымта, әменгер, дүре, қалың  мал, болыс, малай, жалшы, шабарман, кебеже, ұлық, сәукеле, бесік ... ұрын ... отқа ... т.б. 3. ... ... бірқыдыру сөздердің мағыналары түрлі өзгеріске ұшырады. Бұлардың өзін бірнеше топқа бөліп қарауға болады:а) Көптеген  сөздер  бұрынғы  ... ...  ... мағына қосып, көп мағыналы болып қалыптасады. Мәселен, тап деген сөз революциядан бұрын ел, ру, ата  (тек) ... ғана ... еді. ... табы ... ... Бір жерде 12 - 13 үй қыстайтын (Қ. Тайшықов). Соңғы 60 - 65 жыл ... бұл ... ... тар ... ... кеңейіп, орыстың класс деген саяси термин сөзінің қазақша баламасы болып, түпкілікті қалыптасты. Сөйтіп бұл сөз адамның ... ...  ғана  ... ... ... ... қоғамдағы байлықтан алатын орны мен үлесіне қарай ... ... де ... болды. Бұл сөз тіл біліміндегі сөз табы деген жаңа терминді жасауға да негіз ... ... тап ... сөз ең ... ... ішінде-ақ ең актив  көп мағыналы сөзге айналып кетті.ә) Бұрынғы ... қол ... ... ...  ие ... ... де кездеседі. Мәселен бұрын ұран деген сөз ел мен ел, ру мен ру жауласқанда, ат жарыстырып, балуан ...  ... ...  шақырып  рухтандыруды  білдірген болса, қазір қоғамдық саяси мән   бар үндеу, шақыру дегенді білдіріп отыр. Сол ... ... деп ... ... қол ... айтылса, қазір коғамдық тәртіпті сақтайтын ерікті жастар, ... ... ... ... болдық.б) Кейбір сөздің бұрынғы заттық мағынасы ұмытылды да, оның қосымша  мағынасы  ... ... ... жүр. ... ... ... ... кұрал мағынасынан гөрі, оның дискуссия ұғымы күнделікті  қарым-қатынаста  жиі қолданылады.г) Бұрын көп мағыналы болып келген кейбір ... ... ... ... аз мағыналы сөзге айналған. Мәселен, бұрын ел билеген үстем тап өкілдерін жуандар, күштілер деп атаған еді. Қазір бұл ... ол ... ... қол үзді.д) Енді бір сөздердің экспрессивті - эмоциялық мәні өзгерген. Яғни революциядан бұрын жағымды стильдік мән ... енді ... ... ... ... керісінше қалыптасқан. Мәселен, ұлық, төре, мырза, атқамінер, қасқа менен жайсаңдар ... ... ... ең ... сөз ... осы ... бұл сөздер жағымсыз мән тудырып отыр. Қазір бұл сөздердің орнын халық қалаулылары, халық сүйген ... ... Ері, ... озаты, басшылар, екпінділер деген толып жатқан жаңа сөздер басты. Сондай-ақ, нашар, бұқара, кедей, шаруа дегендердің де стильдік мәні ... ... ...  ауысты.  Бір  дәуірдегі жаңа сөз көнеге, көнесі ... аз ... сөз көп ... ... сөз пассивке, пассив сөз активке, бейнелі сөз қарапайым сөзге, жай сөз бейнеліге ауысып отыру заңдылығы әрбір тілдің сөздік құрамына тән ... ... ... ... ... ... ... болады. Мұндай заңдылықтар әлі де бола бермек.Түрік тілдеріне ортақ сөздер.Тіл қоғамдық құбылыс болғандықтан, оның даму ... сол ... ... тарихымен тығыз байланысты. Алуан түрлі  халықтар  бір-бірімен өзара қарым-қатынаста  өмір  ... ... ... ежелден көршілес отырып, бір-бірімен тығыз қарым-қатынаста болған. Бұл халықтардың  өмір   ... ... ... ғана ... ... қоймаған, бұлардың тұрмыс тіршілігі, әдет-ғұрпы, мәдени өмірі көбінесе ортақ болып келеді. Сонымен қатар бұл халықтар генетикалық байланысы бар, ... ... әрі ... түркі тілдерінде сөйлейді. Қазақ тілінін төл сөзіне  ... ...  көне  ...  бері қарай өзімен қоса жасасып, атадан балаға өшпес мұра болып, бірден-бірге үзілмей келе жатқан байырғы ... ... ... ... тілінің негізгі сөздік қорындағы байырғы сөздері шығу төркіні жағынан қарағанда, осы ... ... ... ... ... Бұл ... қазақ әуелі халық, одан ұлт болып құралып, түрік тілдерінен өз алдына жеке бөлінбей тұрып ... ... ... олар түрік тілдеріне ортақ сөздер, я болмаса, жалпы түрікті сөздер деп аталады. Түрік тілдерінің тектестігін дәлелдейтін ортақ сөздердің ... ... ... ... бас, ... көз, қас, аяқ, ... буын, шаш, төбе, маңдай, кірпік, қол, ауыз, тіс, бел, арқа, ерін жақ, т.б.Мал атаулары: құлын, тай, бие, ... ... ат, ... ... ... ... бота, бұқа, өгіз, сиыр, бұзау, қой, қозы, лақ, т.б.2.Туыстық атаулар: ата, ана, іні, ... ... ... ... ұл, қыз, ер, аға, ... ... ... бажа, әке, шеше, жезде, балдыз, сіңлі. бөле т.б.3.Жан-жануар, аң, жәндік атаулары: қоян, түлкі, ... ... піл, ... аю, шымшық, қаршыға, қырғи, қарақұс, бөрі, қарға, бүркіт, қаз, үйрек, ит, жылан, құрт, шыбын, бүрге, қандала, маса, ... ... ... ... жел, су, өзен, көл, ағаш, тас, ай, күн, жұлдыз, үркер, құм, саз, түп, түс, жауын, бұршақ, қар, жер, тау, ... жаз, күз, таң ... ... ... атаулар: қызыл, жасыл, қара, сары, ақ, көк, қоңыр, сұр, жирен, торы, қысқа, ұзын, қалың, жұқа, биязы, ауыр, ... ... ... ыстық, суық, тәтті, ащы, сұйық, қою т.б.6.Сан есімдер: бір, екі, үш, төрт, бес, ... ... ... ... он, ... отыз, қырық, елу, жүз, мың, жарты т.б.7.Есімдіктер: мен, сен, ол, біз, анау, сонау, кім, не, ... ... ... ... ... өзі, ... ... түгел т.б.8.Қимыл атаулары: кел, кет, жүр, кір, бар, қаш, көгер, ал, бер, қой, қал, өс, өт, өл, ер, ... ... кеш, ... ... ... қашық, алыс, шалғай, тез, жылдам, бұрын, түнде, жазда, қыста, күзде, жай, бәсең, т.б.10. ІІІылау сөздер: ... ... ... соң, түгіл, таман, үшін, мен, да, және, тұрмақ т.б.  Орыс тілінен түркі тілдеріне, соның ішінде қазақ тіліне, ... еніп ... ... ... кеткені соншалық, олардың басқа тілдік сөздер екені бірден аңғарылмайды да. Мысалы: доға, қамыт, бишік, ... ... ... ... бөтелке, жәрмеңке, кір, сот, түрме, сәтен, барқыт.Осы сияқты түркі тілдерінен де орыс тіліне бірсыпыра сөздер ауысқан. ... орыс тілі ... мына ... шығу ... ... ... тілдерінің сөздері деп есептейді: арба, арбуз, аргамақ, арық, алтын, аршин, бай, баклажан, балық, барыш, башмақ, беркут, буран, барсук, ... ... ... ... ишак, кабан, каракуль, кинжал, кишлак, кумыс, камыш, каторга, капкан, кендирь, кочевать, курган, курдюк, лошадь, отара, сабан, ... ... ... ... ... ... табун, сау-сағыз, урюк, утюг, чабан, чекмень, шаровары, янычары.Түркі тілдері мен орыс тілдерінің бір-бірімен жоғарыдағыдай сөз алысуы бұл тілдерде ... ... ... ... ... ... ... елдер болып, экономика мен мәдениет саласында қарым-қатынас ... ... ... болды.Қазақ тілі лексикасының құрамындағы басқа тілден ауысқан сөздер қалыптасу жөнінен түрлі дәрежеде.Қазақ лексикасының кірме ... ... ... Әрбір тілдің сөздік құрамының толығып кемелденуі бір ғана өзінің ішкі мүмкіншіліктері арқылы болып ... ... ... ... жоқ сөзді өзге тілдерден де ауысып алу арқылы да өз тілін байытып, жетілдіріп отырады. Қазақ халқының ертедегі даму тарихына көз ... ... ... ... ... ... болғандығын көреміз. Бұл жағдайында  былай деп жазған.   
        
      

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары8 бет
Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары жайлы ақпарат7 бет
Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары жайлы мәлімет11 бет
Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары. Өзге тілден енген сөздер. Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні. Лексикография12 бет
Бүгінгі терминологияның даму сипаты5 бет
Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты9 бет
Маманның сөз сөйлеу ерекшеліктері. Маманның сөз сөйлеу мәдениеті. Белгілі кәсіби топтағы адамның дресс-коды6 бет
Байланыс арналарының және хабарлаудың шығу орнының статистикалық қасиеттерінің сәйкес келуі7 бет
Байланыс арнасы-деректерді беру торабының негізі3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь