Абылай хан өмірі

Абылай, Әбілмансұр 1711 Оңтустік Казақстанда, Арыс жағасында туған. Қазақтың аса көрнекті мемлекет қайраткері, қолбасшысы және дипломат. Тарихта үш жүздің ханы ретінде танылған дарабоз тұлға. Арғы тегі – Жошы хан, бергі бабалары Қазақ ордасының негізін салған Әз-Жәнибек, одан соң Еңсегей бойлы Ер Есім хан, Салқам Жәңгір ханның Уәлибақы, Тәуке деген екі ұлы болды. Жәңгір қайтыс болып, таққа Тәуке отырғанда, Уәлтбақы хандыққа өкпелеп, Үргенішті билеген нағашы атасы Қайып ханның қолына барады. Уәлиханның баласы Абылай жекпе-жекке шыққанда жауы шақ келмейтін батыр болып, Қанішер Абылай атаныпты. Осы Абылайдан Көркем Уәли туады. Оның баласы Әбілмансұр (кейін қазаққа хан болып Абылай атанған) «ақтабан шұбырынды» жылдарында жетім қалып, үйсін Төле бидің қолына келеді. Аш-жалаңаштықтан жүдеген өңіне, өсіп кеткен шашына қарап Төле би оған «Сабалақ» де ат қойып, түйесін бақтырады. Әбілмәмбет төренің жылқысын да бағады. Бұл, Ш. Уәлихановтың айтуына сүйенсек, Аблайдың 13 жасар кезі болса керек.
Төле бидің тәлім-тәрбиесінде болуы Абылайға зор ықпал жасады. Қазақ даласының даналығын бойына жинаған баба ақылы мен парасатын, ел билеу қабілетің, анталаған жауға қарсы қазақ халқы басы біріксе ғана тойтарыс Бере алатынын жас баланың санасына ұялата білген. Оған қоса бала кезінен көрген жұпыны тіршілік, өмірлік тәжірибе Абылайдың ел өміріне ерте араласуына себепші болды. Бұқар, Үмбетай жыраулардың, т.б. ауыз әдебиетінің ірі өкілдерінің мәліметтеріне қарағанда, Абылай хан 20 жасында қан майданда ерлігімен танылған. Бұқардың Абылайға «Сен жиырма жасқа жеткен соң, Алтын тұғыр үстінде Ақ сұнқар құстай түледің» деуі осының дәлелі. Қай жылы туса да, 1730 – 33 ж. аралығында болған бір ұрыста бұрын белгісіз жас жігіт Әбілмансұр жеңісті ұрыстан соң, орта жүздің сұлтаны деп танылып, қазақ даласындағы ең беделді әміршілердің біріне айналады. Бұдан соңғы жерде Әбілмансұр есімі ұмытылып, Абылай атанады. Абылайдың 20 жасы қай жылға сәйкес келуіне байланысты, қай
        
        Абылай хан
Абылай, Әбілмансұр 1711 Оңтустік Казақстанда, Арыс жағасында туған.
Қазақтың аса ... ... ... ... және ... үш ... ханы ... танылған дарабоз тұлға. Арғы тегі – Жошы
хан, бергі бабалары Қазақ ... ... ... ... одан соң
Еңсегей бойлы Ер Есім хан, Салқам Жәңгір ... ... ... ... ... ... Жәңгір қайтыс болып, таққа Тәуке отырғанда, Уәлтбақы хандыққа
өкпелеп, Үргенішті ... ... ... ... ... ... ... баласы Абылай жекпе-жекке шыққанда жауы шақ келмейтін батыр
болып, Қанішер Абылай атаныпты. Осы ... ... Уәли ... Оның
баласы Әбілмансұр (кейін қазаққа хан ... ... ... ... ... жетім қалып, үйсін Төле бидің қолына ... ... ... өңіне, өсіп кеткен шашына қарап Төле би ... де ат ... ... ... Әбілмәмбет төренің жылқысын да
бағады. Бұл, Ш. ... ... ... ... 13 жасар кезі болса
керек.
Төле бидің тәлім-тәрбиесінде болуы Абылайға зор ықпал жасады. ... ... ... ... баба ... мен ... ел ... анталаған жауға қарсы қазақ халқы басы біріксе ғана ... ... жас ... ... ... ... Оған қоса бала кезінен
көрген жұпыны тіршілік, өмірлік тәжірибе ... ел ... ... ... ... Бұқар, Үмбетай жыраулардың, т.б. ... ірі ... ... қарағанда, Абылай хан 20 жасында
қан майданда ерлігімен танылған. Бұқардың Абылайға «Сен жиырма жасқа жеткен
соң, Алтын тұғыр үстінде Ақ ... ... ... деуі осының дәлелі. Қай
жылы туса да, 1730 – 33 ж. аралығында болған бір ұрыста бұрын ... ... ... ... ұрыстан соң, орта жүздің сұлтаны деп танылып,
қазақ даласындағы ең ... ... ... ... ... соңғы
жерде Әбілмансұр есімі ұмытылып, Абылай атанады. Абылайдың 20 жасы қай
жылға ... ... ... қай ... ... ... болжам
айтуға болады. Бұл, ... ... ... ... соғыс емес. Ел
әңгімелері, тарихи жылдар Сабалақ әуелде Бөгенбай жасақтарының құрамында
жорық-жортуылдарға ... ... ... ... ... ... де, ... 1730-33 ж. болған бір ірі шайқасына қатысқаны
дау тудырмайды. Тарихи деректерден Орта жүз жасақтары мен жонғарлардың ... ... ... Орта ... ... ... ... шабуыл жасап,
тегеурінді тойтарысқа тап болды. Абылайдың жиырма жасы 1733 ... ... дәл сол жылы ... пен ... ... ... майдан болғаны қытай
деректерінде атап көрсетілген. Аблайдың әскери қайраткерлігі, ... 30 – 40 ... ... ... ... Осындай жан алысып
жан беріскен соғыстардың бірін ... ... ... ... Жеті күндей
сүрісіп...» деп суреттейді. Ол соғысқа Аблайдың қанды көйлек жолдастары:
Қаракерей Қабанбай, ... ... ... ... Қарақалпақ
Қылышбек, Шапырашты Наурызбай, т. Б. ... ... ... тізе ... Бұл да ... жауға қарсы қазақ басын біріктіре білгендігінің
дәлелі болып табылады. Бірте-бірте ұлыстағы бар өкім ... ... ... ... ... Абылайдың қолына көшеді. Аблайдың ерлігі
мен ақыл-парасатына бас ұрған Әбілмамбет ақылшы аға ... ... ... ... ... ғасырдың 30 жылдарының аяғында абылайхан есімі ... ... ... ... ... аталады. Орыс тарихшысы А.И. ... ж. Орта ... ... ... ... хан ... ... Әбілмәмбет пен
Абылай екеуі бірдей хандық билік жүргізген!, - деп жазды. Ш. Уалиханов та
осы пікірді ... ж. ... ... ... қолы ... ... ... соққы берді. 1742 ж. Абылай тұтқиылдан шабыул жасаған ... ... ... Сол ... ... ... ... күрестің ең
белсенді. Ұйымдастырушыларының біріне айналған Абылайдыңжау қолына түсуі
қазақ қоғамында ... ... ... ... алу ... саяси
мәселеге айналады. Тарихи жырларда қазақ билеушілерінің атынан Төле би мен
Әбілқайыр хан Орынбор ... ... ... ... ... ... ... жасайды. Бұл деректің шындық екенін осы кезеңде
Орынбор генерал-губернаторы И.И. Неплюев пен ... ... ... да ... түседі. Қазақтың уш жүзінен Төле би бастап 90
адам елші ... ... ... 1743 ж. 5 ... Абылайды
тұтқыннан шығарып алады. Бұл жөнінде Неплюевтің Сыртқы ... ... ... ... мен ... ... ... бірігіп кетеме деген
қауіп та білдірілген.
Абылай билігінің күшейе түсуінін жаңа кезеңі 1744 ж. ... ... ... ... ... ... саяси қайраткер бола отырып, қалмақтармен аса ауыр
соғыстардан ... ... есін ... үшін ... ... да ... 1740 ж. ... ол Орта жүз ханы Әбілмәмбетпен, тағы да басқа
120 старшынмен Орынборға ... орыс ... ... ... ... ... бір ... қазақ халқының тұтастығын сақтау
мақсатында Шың империясымен де қарым-қатынасын суытпады. ... ... ... ... Ол Ресей мен Қытай империяларының өзара
қайшылықтарын ... ... ... ... ... ... 1745 ... Серен дүние салғаннан кейін, Жонғарияның билеуші топтарының ... ... ... ... ... айырыла бастуын және жоңғар-
қытай ... ... ... ... ... ойраттардың уақытша
билігінде қалған қазақ жерлерін қайтаруға, ... ... ... ... ... үшін ... күш ... Абылай қазақ елінің
тәуелсіздігіне нұқсан кетіретін жағдаяттармен аянбай ... ... ... ұстанып өтті.
1745 Орта жүздегі Әбілмәмбет, Абылай және Барақ сұлтан ... ... ... ... мұндағы жағдай мүлдем өзгереді. 1749 жылы тамыз ... ... ... ... ... Орта ... ... хан
болған, бірақ ол біраздан бері Ташкенте тұрып жатыр, ел басқарудан ... ... ... ісі үшін ... жүр. Онда ... ... сұлтан ғана
билік жүргізіп отыр», - деп көрсетті.
Жазба деректерде Абылайдың шетел басқыншыларына ... ... ... айқын көрсетілді. 1752 жылы ол бастаған қазақ әскері шамасы
15-20 мың адамдай ойраттар қолының ... ... ... 1753 ... ... 5 мың жауынгерімен жоңғар әскерлерімен шайқасып,
бірталай қазақ жерін азат етті. 1754 ж. ... ... ... 1700 ... 10 мың қалмақпен соғысуға мәжбүр болса, сол жылдың ...... 4 мың ... ... ... жасап, 3000 қалмақты тұтқынға алып
келген. 1756 ж. Абылайдың бастауымен қазақтар қытайлар мен ... ... екі реет ... оның ... ... екіншісінде
жеңіске жетеді. 1757 жылы Абылайдың алты мың әскері ... 40 ... ... соң, ... ... бітім сұрады.
1753-54 жылдардағы шайқастарға Қабанбай, Бөгенбай, Жанатай, Керей
Жәнібек, Өтеген батырлар қысы-жазы үзбестен ... ... ... ... ... келсе, бірде Дабашыны шауып, бірде оны және Әмір ... ... ... ... ұлысының бөлшектене беруін көздеді.
Тегеурінді ... ... ... жүргізілген дипломатиялық
әрекеттері Абылайды өз заманының ұлы ... ... ... ... ... ... 1771 жылы ... өзенінің бойында болған
қалмақтармен ауыр шайқаста жаңа жеңіске ... ... ... ... ... қазақ жерінің бүтіндігіне қол
сұққан, басқалармен де ... ... ... 1754 – 55 және 1764 ж.
қырғыздар Жетісуда біраз ... ... ... ... ... пен Шынқожа
батырлар бастаған әскерлерді Ақсу, Көксу және Шу бойында талқандайды. Осы
себепті Абылай 1755, 1765 ... ... ... ... ... ... ... жағасын, Шу бойын тазартады, қазақ пен қырғыздың Нарынқолдан қордайға
тартылған, күні ... ... ... ... шекарасын анықтайды.
Өмірінің соңғы 15 жылында Орта Азия хандықтарына қарсы тынымсыз күрес
жүргізді. 1765-67 ж. Абылай қолының Қоқан ... ... ... ... ... Шымкент қалалары қайтадан қазақтар иелігіне
өтті. Ташкент алым төлеп ... ... жүз ... ... ... халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы
азаттық күресінің жаңғырығы алаш ... ... ... ... ... белгілі. Бұл 1771 жылы Еділ қалмақтарының жоңғарға қазақ жері арқылы
үдере көшіу еді. Кіші жүздің ханы Нұралы ... әскр ... Жем ... ... ... ... Балқашқа жақындаған кезде Абылай бастаған
қазақтың қалың қолы қалмақтарды ... ... Осы ... ... ... мен ... ... келуді, бүкіл ел жұртымен бодандыққа ... елші ... ... ... ... үшін ... әскери
кеңесте Абылай тағы да көрегендік танытып, жеңілген ... ... жоқ ... ... ... ... ауған қалмақпен
келіссөзге келіп, тым құрасы олардың Жоңғарға еркін өтіп кетуіне мүмкіндік
беру жөніндегі ... ... ... шығыстағы ұлы көршімен
болашақтағы қарым-қатынасты ойлау жатыр. Жонғардан азат етілген ... ... ... ... ... ... да Абылай
саясатының тереңдігін, кемеңгерлігін айқын көрсетеді. Оның әрбір іс-әрекеті
қазақ халқының бүтіндігін, елі мен жерінің ... ... ... ... ... ... саласы – мал шаруашылығын
дамутыды ... ... ... Абылай шекаралық бекітіністермен де,
Қытайдың батысындағы, Шығыс Түркістандағы қоныстармен де ... ... ... ... ... мән берді.
Патша өкметі Шығыс Қазақстан өңірінде жыпырлатып бекінітістер салып,
рудниктер мен заводтар тұрғызып, халқымыздың ... ... ... орыс шаруаларын, казақтарды жерімізге қаптата бастағанының кейінгі
салдарларын уақытында аңғарған Абылай ... ... сан ... ... Осындай жағдайдайларда Абылай Қытаймен тек саяси
емес, ... ... де ... ... ... ... Сайрам көлінің маңайында екі ...... мен ... ... ... ... тұңғыш сауда келісім
жасасты.
1771 ж. жасы жеткен Әбілмәмбет хан дүние салды. ... ... Орта ... ханы ... не ... ... ... не үлкен
ұлы Әбілпейіз сайлануға тиіс еді. ... ... ... ... өз қалауымен үш жүздің ... ... ... хан ... ... іс ... жалғыз Орта жүздің ғана
емес, бүкіл қазақ ордасының (хандығының) ұлы ханы ... ... ... да ... Үш ... әміршісі ретінде ... Ытай ... ... ... Орта Азия ... ... қазақ ханы деп ресми түрде таныған.
Пекин өкіметіне мейлінше жақындаған сайын, ресей елімен ... ... 1771 жылы үш ... ... қолдауымен дәстүрге сай ақ кигізге
хан болып ... ... ... ханшысымен санасуды қойды. Ресей
императорының билігін «сөзсіз» ... ... ... ... ... ... ... Абылай ханды орыс ... ... ... дәр ... ... ... ханы - мені ... сайлады және Қытай императорының арнайы грамотасымен мойындағандығы
да жеткілікті, деп тәкапарлықпен жауап берді. ... өсіп бара ... ... дымы ... ... ханшысы Екатерина ІІ-ші 1778 жылы
мамыр айының 24-інде Абылайды бір ғана қазақ ... - Орта ... ... ғана ... – үш ... бір адамның қолында бірігіп кетуінен
шошынған саясаттың салдары еді.
Абылай ҮШ ғасырдың соңғы ширегінде бүкіл қазақ елін ... ... ... ... ... ... ... 1774 жылы Ұлы
жүздің белді ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстік өңірін басқаруды тапсырды. Оның 30 ұлы көзінің тірісінде
бүкіл қазақ елінің ... ... ... халық арасында беделінің
кең тарағаны соншылақ, тірі кезінде де оның ... ... ... ел ... ... ат Берген. Бұқар жыраудың төмендегідей
бағасы Абылайдың өз заманындағы Орталық ... ... ... ... ... ... абзал қайраткер, дана билеуші болғандығына көңіл аударады.
Хан Абылай атандың,
Дүниеден шықпай теніңіз.
Алтын тақтын үстінде,
Үш кіздің басын құрадың,
Жетім менен жесірге,
Ешбір ... ... ... іске ... ... мақтанышы. ХҮШ ғасырдағы ең қиын – қабат дәуірде халықтың
бірлігін сақтап қала алған ұлы бабамыз.
Абылай қаһарлы хан болуымен қатар, қазақ ... ... ... ... ... ... ... белгілі. Ол – «Ақ толқын»,
«Алабайрақ», «Бұлан жігіт», «Дүние қалды», ... ... ... елім»,
«Қара жорға», «Майда жел», «Сары бура» т.б. күйлердің авторы.
Абылай хан өмір жолын ат үстінде ... ... Арыс ... ... ... Сүйег! Түркістан қаласыңдағы Қожа Ахмет ... ... ... мен ... ... ... жерленген.
Абылайдың артында 12 әйелінен 30 ұл, 40 қызы қалды. Қазақ халқының жадында
Абылай хан қажырлы ... ... ... ... ... дипломат
ретінде сақталып келеді. Оның есімі тәуелсіздік символына, жауынгерлік
ұранға айналды.
Азаттық күрестің жалвнды ... ... ... ... ... ақыл-
парасаты Бұқар, Үмбетай, Шәді төре Жәңгір ұлы ... ... ... ... ... ... І. ... Ә.
Кекілбаевтың, Қ. Жұмаділовтың, т. Б. Туындыларында сомдалды.
Әбебиеттер:
• Ақтаев, Сарбас. Абылайды ... ... ханы ғып ... кім? ... Ақтаев // Ақиқат. – N 10. – Б.68 – 72.
• Әбсадықов, Алмас ... хан ... ... және ... / ... // ... -2003. – N 27 - ... N 5. – Б. 77 –
82.
• Қазақстан. Ұлттық энциклопедия. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы,
1998. – Б. 45 – ... ... ... Абылай хан / Жанұзақ Қасымбаев // Лениншіл
жас. – 1991. – 28 ... ... ... Қазақ хандығының құрылуы / Жұмабай Құлиев //
Бала би. 2003. – N 11. – Б. 2 – 3 ... ... ... ... байланыстары әсіресе осы орайдағы
мәмілегерлік ... мен ... ... әлі ... Қазіргі
таңда бұл саланы жүйелі зерттеудің ғылыми-теориялық және практикалық маңызы
айрықша. ... біз сол ... ... ... орда ... ... Абылай ханның Қытаймен тікелей байланыс орнату динамикасын
және оның қолданған мәмілегерлік саясаттарын зерттемекпіз.
Бажайлап қарасақ, Абылайдың ... ... ... ... ... ... ... ақсүйектерінің Түркістанға жасаған шабуылы
салдарынаан бала Абылай ... ... ... ... тап ... ... ... Шарышты жекпе-жекте жеңген жас
Абылайды арғынның атығай – ... ... ... сұлтан сайлайды,
жоңғарлардың тұтқынынан құтылып келген (1743ж.) соң Абылай орта жүзге хан
болып, ел билейді№ 1755 жылы ... ... ... ... хан
Абылай Қытайдың Чин империясымен мәмілегерлік байланыс орнатып, құмырының
соңына дейін олармен қарым – ... ... ... ... ... ... –ақ ... хандығының әуелгі
географиялық кеңістігін қалыптастыруды қарастырған. Сондықтан 1745 ... ... ... жауласқан топтарын кезек – кезек қолдап, өздерін
- өздерімен ... ... ... ... ... ... иеленіп
кеткен қазақтың атамекенін қайтарып алуға әрекет жасайды. 1754 жылы Қытай
жазбаларынан «Абылай ... ... ... ... қалмақ
әскерлерінен он мың қолды ... ... ... ... ... ... қолға түсірген малшыларды алып қайтты»,- делінген.
Осы оқиғаны анықтаған адамның патша ордасына жолдаған мәлімдемесінде,
«1755 жылы ақпанның 6 жұлдызында Бан Ди ... ... ... адамнан
сұрағанда, ол: қазақ әскерлері Ілеге келіп ұйғырлардың астығын бұлап-талап
әкетті. Олар қазір Сағаусу белінде жатыр - ... ... ... ... Ілеге жақын жерде тұр екен»,- делінген. Ал Чин ... ... сол қол ... ... ие болған Әмірсана өзінің 1755
жыл ақпанның 1 жұлдызы күні ... ... ... ... ... ... Батымашылин мен Абылай әскерлері Дауашқа жорық жасап,
Бөраталдың сырт жағындағы елді талан-таражылап» кетіпті ... ... ... ... ... ... ... органы: «Батымашылин және
Қазақ әскерлерінің Дауашқа жорық жасауына ... ... күші ... ... деген екен, егер біз (жоңғарларға) жедел ... ... ... ... ие ... кетуі сөзсіз» деген
пікірді Чиянлұң ... ... жылы ... ... 9 жұлдызы күні патша
ордасына жолдаған әскери мәліметте: «...осыған қазақ әскерлері сөз ... ... ... ... ... жеңіп, кері шегіндіріпті. Бірақ қазақ
әскерлері одан ... Олар ... ... ... ... біз ... ... олардан сақтануымыз керек. Қазірге дейін олар Ілені ... жоқ. Олар ... ... ... ... ... ... жорық
жасауына жағдай қолайлы», - делінген. Осы және осыған мазмұндас келетін
басқа да құжаттарға негізделетін ... XVIII ... 50 – ... ... ... Дауаштан «куштірек» әскердің болғандығын, сондай-ақ ... ... ... ... ... жоңғар қарамағындағы қазақтың ежелгі
атамекенін қайтарып алуға әрекет жасағандығын байқауға болады. ... ... ... Қозыбаев айтқандай: «Ол ұлттық сананы оята алатын, ұлттық
туды көтере алатын, ұлттық мүддені ... ... ... ... ... ... ... бірлігі мен тірлігін қорғай алатын қайраткер ... ... ... ... ... ... патшалығы 1755 жылы ақпан айында жоңғарға екі ... 200 ... кол ... және ... қазақтар жөнінде қабылдаған саясаттық
принциптерін де жариялайды. «Бан Ди мен ... ... ұлы ... соң ... ... келіп бізге ел боламыз десе ... ... ... ... ... патшамен кездестіріп, оларға
шен беру керск. Ал олардың қоластындағы халқы, сол ... ... ... ... ... көшірудің қажеті жоқ. Егер олардың бізге ел
болғылары келмесе, оларды әскери күшпен бағындыруға болмайды. Олардан ... ... осы ... шешу ... Әмірата олардың жағдайынын өте
жақсы біледі, Бан Ди мен ... ... ... - ... Ал ... жойғаннан кейін, яғни, 1755 жылы 17-маусымда Чиң патшалығы ордасы
Абылай ханға хат жолдап: «Жоңғарлар ежелден қазақтарға өш еді. Патша ... соң, ... ... түсіріп, жоңғарлардың өз бетімен
қазақтарды бұлап-талауына тыйым салды. Ал сен ... ... ел ... ... ... бірақ шекараны тыныш сақтауларың керек. Өз
беттеріңмен шекарадан өтіп келіп жоңғарларды тонауларыңа болмайды. Егер ... ... ... сөзсіз қалың қол аттандырып шабуыл
жасаймыз, сонда ... ... ... олар ... ... ... ойластырып, оған іле-шала Абылай ханға және бір хат
жолдап былай дейді: «Қазір жоңғар жері ... ... бәрі ... Осыған дейін болып келген ... ... ... ... Егер ... бізге ел болуды қалайтын ... ...... ... Егер ... ... ел болып
тұрғыларың келсе, онда да ... ... ... ... ... Шабуыл
жасап, бізді ауре-сарсаңға салуларыңа болмайды». Осы ... ... ... ... сес ... бірде шырғалау әдісін қолдану
арқылы қазақтарды жоңғарлардың сыртқы кеңістігін тыныш сақтауға міндеттеу
мақсатын іске асырмақ ... ... ... ... ... бұл кезде
олардың іс-әрекетін, ниетін-мақсатын әбден байқау үшін ... ... ... ... ... жойғаннан кейін, төрт рулы ойраттарға
төрт ноян тағайындап, оларды ... ... ... қолданды.
Әмірсананың тұтас жоңғардың ханы болу мақсаты іске аспады. Сонымен ол Чиң
патшалығына қатты ... ... 1755 жылы ... ... ... Екі ... ... Чиң патшалығына қарсылық әрекеті, ... ... ... ... ... болды.
Әмірсана соғыста жеңіліп, орта жүз жеріне қашып барып паналайды да,
«Әмірсана Абылаймеи достасыпты, олар мәңгі тату ... ... ... көрсетпекші екен» дейтін дақпырт таратады. Абылаймен одақтасатып
болса, онда оның үлкен ... ... Чин ... ендігі жерде
қазақтарды насихаттап, өз жағына тарту жұмысын жасайды. ... ... ... ... Дан ... Абылай ханға елшілікке жіберіп,
Абылай мен Әмірсананың байланысының қандай екендігін барлайды. Ол қайтарда
Абылай да ... ... ... ... оған ... ... ... Чиң
патшалығының әскери жағдайын ұғысады.
Осы кезде Чиң патшалығы өзінің алдынғы шептегі сардарларына берген
нұсқауларында: «Қазір Аралбаи ... ... ... ... ... жақтас болуға) иландырулары керек. Олар ... ... ... ... ... Олардан тек ... ... ... ... ... жасаған жағдайда да жөн айтып,
оларды кері шегіндірулсрі ... ... ... ... насихатпен
иландыру жәйін үздіксіз мәлімдеп тұрыңдар» делінген. Демек, Чин ... ... өз ... ... ... ... ... жылы 16-қазандағы орда естелігінде: «Монизапты ... ... ... ... ... : ... жібергсн елші пақырың
Өмірбатырды генерал Жау ... ... соң, ... ... ... ... ... қатты риза болды. Сенің елшіңді ... ... ... ... ... ... ... ойраттардың сөзіне
толықтай сенуге болмайды дегені рас болды. Қазір әр бағыттағы ... қуып ... ... ... Егер ол ... ... қашып
барғанда, ссндер оны ұстап әкеліп берсеңдер, ұлы мәртебелі ... ... ... жарылқайды. Егер ол сендердің жерде жасырынып ұзақ тұратын
болса, біздің әскерлер оны тұтқындауға барады, онда ... ... ... — деп ... ... ... әлпетін—реакциясын
байқап, мәлімет беріңдер»,-делінген екен. Осы жарлықты жеткізумен қатар
Абылайға жүз сәрі ак ... ... ала ... елші Шүн ... 1756 ... айында патша ордасына жолдаған мәлімдемесінде Абылайдың оларға риза
екендігін баса айтады. Алайда Абылай Чин ... ... ... ... кіріспейді. Өмірсанаға да көмекке ат-көлік бермей
кояды. Міне бұдан, Абылайдың қақтығысқан екі ... да ... ... ... ... ... халқының қадырын арттыра түсу әдісін
колданғандығын байқауға болады.
Осының нәтижесінде Чин ... ... ... 1756 жылы 24-
сәуірде Абылай ханға жолдаған хатында: «Қалақтың Абылайына: жоңғарларда көп
жылдан бері ішкі ... ... одан ... қорлық көрдіңдер, патша
аспан астының қожайыны болғандықтан, оған ... ... ... ... аяны ... патша Ілені тыныштандырды, сендер тыныштықтың қызығын
көріп отырсыздар... Қазір Әмірсананың қауқары қалмады, ол елін тастап өзі
шалғайға ... ... Ол ... ... ... ... Ол ... кешіруге болмайды. Ол қайда қашып барса да. біз оны қолға түсіріп,
басын ... ... ол ... ... жөндерің жоқ. Оның
сендерді паналауы ... зиян ... ... жеткізбейді. Қалың
қолдарымыз сендерге таяп ... тұр. ... ... жерді тінтуге
жіберетін болсақ, сендердің елде тыныштық болмайды, ол кезде ... ... Сен ... ... ... ... ... көр, жарлык, бойынша
оны жедел ұстап беріп, патшаның мейір – шапағатына мәңгі ... жөн» ... ... Алайда Абылай тағы да сөзбұйдаға салып, Өмірсананы тұтқындауға
әрекет жасамайды. Себебі, ол Қазақ Хандығы мен ... ... ... Чин ... ... Әмірсана күштерін тез жойып жіберуді өзіне
тиімсіз деп санаған сияқты. ... ... бұл ойын Чин ... ... ... олар ... ... сардарларға қазақ даласына жорық
жасап, Өмірсананы тұтқындап келуге 1755 жылы маусымда бұйрық береді: ... Да ... ... сендер қол бастап қазақ шекарасына барғанда,
әскерлеріңді бастап, ішкерлей беріңдер. Жол ... ... біз ... ... ғана тұтқындауға кетіп барамыз, сендерге мүлде шабуыл
жасамаймыз, сендер жәйбарақат отыра ... – деп ... Егер ... ... біздің әскерлердің юүлік шығаруына қатаң тыйым салыңдар.
Олар себеп көрсетіп бөгет жасайтын болса, онда ... ... ... ... ... де ... ... Біздің әскерлер
ішкерлеп барғанда, қазақтар арт жақтарыңнан тұтқиыл шабуыл жасауы мүмкін,
бұдан да сақтанбауға болмайды. ... тез ... ... керек» делінген
Патша әмірі бойынша. Чиң патшасының әскерлері үш бағытпен орта жүз өңіріне
Әмірсананы ұстауға жорық жасайды..
Абылай хан ... ... баса ... келе ... Чиң ... ... ... шығып, тойтарыс беруге әскер аттандырып, шайқас
жасап, қазақтың жеріне ешкімнің де агрессия жасауына жол ... ... ... ... хан ... ... келген қалың колды
қарумен емес, келіссөзбен қайтаруды жөн көреді. Сонымен, ол қарсы жақтың
қол ... ... елші ... ... ... ... баруымыз әсте
ірі елмен жауласу емес еді. ... ... ... ... жасады» деген
наразылық білдіріп, оларды ... ... ... ат ... ... ... ат салысатындығын айтып, арадағы қақтығысты
тоқтатады. Генерал Жау Хүй да ... ... ... ... ... ... Дәмеш және Тоқтау деген екі адамы әскери штабымызға
келіп, кешірім сұрап, екі ат ... ... Олар ... ... ... қоймайды екен... олар ойламаған жерден қалың қолдарыңызбен шайқасып
қалып, екі жақ бірден арандалдық. Мінс, бүгін ат тарту ... ... ...... ... олар бізбен сауда жасау ниетінде екендігін ... деп ... ... Демек, бұл арада Абылай ханның қарсы екі жақ
бірдей мүдделі болып отырған саудаға назар ... — аса ... ... әдіс ... табылады.
Чин патшалығы ендігі жерде Әмірсананы тұтқындауды Абылай ханға
тапсырып, өз ... кері ... ... ... ... ... ... жарлығында: «Қалдаңа қатарлыларға жеткізілсін, олар Абылай
хан бабаға айтсын. Қалың қолдарымыздың ... тек ... ... ... ғана болатын. Бірақ, сендер қарсылық көрсеткендіктеріңнен, біздің
әскерлердің шайқас жасауына тура ... ... ... ... тұтқындап
әкеп берсеңдер, патша сендерді барынша жарылқайды, қазір күн ... ... ... кері ... ... жылы тағы ... Егер ... әскерлеріміз екінші жылы ғана, он жыл, жиырма жыл келе береді,
оны сенің ... ... тоса ... Онда ... елде ... ... - ... жарлықты оған жеткізіп, әскерлерді кері қайтара
беріңдер» делінген. Осы және ... ... да ... ... Чиң
патшалығының қазақ даласына барған әскерлері түгелдей кері қайтады.
Абылай хан Чиң патшалығының шонжарларына Әмірсананы тұтқындап беремін
деп айтқанымен, бұл ... ... ... ... ... ... ... шонжарлары Абылай адамдарын кепілге ұстау және оларға
«рахымдылық етіп, көп сыйлықпен ... ... ... ... Әмірсананы ұстатып алмақ болады». Бірақ бұл әрекеттерінен де нәтиже
шықпаған соң, олар Абылай ханға арт-артынан елші жіберіп, ... ... ... айта ... айналысады. Осы іс жөнінде ... бір ... «Біз ... ... атқосшы Ну Сан тағы
басқаларды оларға (қазақтарға — Н.М.) ... ... ... етіп, рахымет
айтуға жібердік. Еркесараға Абылаймен кездескенде, оның бізге ілтипатта
болғандығын мақта, оларды ел ... ... Егер олар ... ... ... қазір әскери штапта саудагсрлер жоқ, бірақ біз ... ... ... орын мен ... ... ... ... сендермен сауда жасаймыз — деп айт. Абылай егер ойрат жеріне көшіп
барып мал бағуды өтінетін ... онда оған ... асып ... ... — деңдер деп тапсырдық» деп жазылған. Абылай да бұл кезде ... ... Чиң ... ... ... ... ... (Қазақтың) хан билігі үшін ешқашан қатерлі емес» ... ... ... ол ... ... ... ... шығыстағы
атамекеніне қазақтардың қайта оралуы үшін. Чиң патшалығымен тығыз ... ... ... ... ... ... өзіне барған елшіден
1757 жылы тамыз айында Чиң патшалығына хат жазып, «оларға ел ... ... өзін - ... ... деп ... ... патшасы,
«өзімен тікелей байланыста болғандарды» «өзіне сырттай ел болғандар» деп
қабылдап, олардың ... ... ... ... ... ... деп біліп, мәз-мейрам болатын-ды.
Чиң патшасы Чиянлұн ... 1757 жылы ... ... ... ... ... ... әлемнің иесі болғандықтан, Кытай мен
шетелді біртұлғаландырады. Қазақтар ... ... ... ... ... - ... елші ... алған жоқсыңдар. Қалың қолымыз жоңғарды
тыныштандырғаннан кейін, өз ризалығымен еліңді бастап бізге ... ... ... шен ... жерлерінді анықтап алу
керек екен, бірақ патша өте пысықтық істеу қажетсіз, сендер қыйыр шалғайда
тұрасыңдар, моңғолдың калқа ... ... ... — деді. Өзін
бұрыннан хан екенсің, патша хандығыңды бекітті. Бұл ... ... егер ... ... - шенің болса, хат жолда, патша оны да бекітіп береді. Мұны
өзің мәлімдеуің керек.
Патша ... ... ... ... ... ... ... әлі де бұрынғы салттарыңда (қоғамдық салт-коғамдық ... бола ... ... ... еркі ... Егер елші жіберіп
патшаға сәлем беретін болсаңдар, патша сендерге ерекше сый ... ... ... қатар қазақтардың болатын қатынасының сипатына тоқталғанда,
Чиянлұң патша (Қытайдан тыс ... ... Н. М.) ... ... ... айтқандарына сене салуға болмайды...Түмен шақырым жердің аржағында
жатқан қазақтарды түсіне алмаймыз. Олар қиыр ... ... елші ... та, ... хат ... ел боламыз деп, ат тарту етіп отыр. Бұның
бәрі олардың ез еркімен болған іс. Олар ел болды, біз ... ... ...
оларды жанамалай баурау ғана, бейне Въетнам, Таиландтар сияқты, оларға тек
тәңір патшасының ... ... қана ... - деп атап ... ... де ... ... қазақттрға «шекараны тыныш сақтаңдар» деген
лебізін білдірумен шектеліп, ... ... ... ... ... Абылай хан қазақ халқының ұлттық еркіндігі, хандық жүйесі ... ... ... ... ... Чиң патшалығымен мәмілегерлік қарым-
қатынас орнатқан.
Абылай хан Қытаймен қалыпты қарым-қатынас орнатқан соң Қытайға түңғыш
рет жіберген ресми ... ... ... ... ... ... ... тапсырады. Осыған рай жазылған жауап хатта:
«Абылай — сендер шалғайда жатқан бөтен ... Егер ... ... ... ... ... басқару тәртібі — Н. М. ) қолданатын
болсақ, сендер ... ... ... ... ... және де ... салттарыңда (қоғамдық салт-жүйе — Н. М.) бола беріңдер. Малшыларыңды
орнықты басқар. Елші жіберіп ... ... ... ... ... емірене жарылқайды. Ал сенің елшің ... ... ... ... ... ... жайылым жеріміз еді, сол жерді патша
жарылқап, бізге берсе», - ... ... ... бұл жер жаңа ... Әлі иен жатқан өңір. Патша әсілі ол жерді сендерге киып
бере салушы еді, бірақ сендер бізге ебін ... ел ... ... ... ... ... ... ол жерді сендерге сыйға бере салу —
мемлекеттің тәртібіне ... ... ... егер ... ... ... ... болсаңдар, онда ол жерді сендерге жарылқап беруге
болады»- делінген. Бұдан ұлттық аумақты қалпына келтіру — ... ... ... және оның ... саясатының басты мақсаты болғандығын көруге
болады.
Шыңғыс хан ұлы — Жошы хан. Бұл Жошы ханның балалары: Бату хан, лақабы
«Сайын хан»; бір ... ... хан; бір ... ... Темір: бір баласы
Бөрке (Бүрік, Бөкі хан).
Бұлардың заманында Мәурәлінахрдегі, Дәшті Қыпшақ үшке ... ... Көк ... ... Орда ... ... Берке хан болцы. Ақ Ордада Шайбан хан болды. Көк ... ... ... ... Өз Темір, мұның ұлы Хожақол, мұның ұлы Бадақол, мұның
ұлы Орыс хан, мұның ұлы ... хан, ... ұлы ... хан, ... ұлы ... хан, ... ұлы Жәдік хан, мұның ұлы Шығай хан, мұның ұлы Есім хан.
«Еңсегей бойлы ер ... ... ... ... ескі ... деп ... ... Есім ханнан Салқам Жәңгір. Салқам Жәңгірден әз Тәуке, әз ... хан, ... ... ... - ... ... екінші қатыны Ғайша ханымнан, қатаған ханы
хан Тұрсынның ұлы. Мұнан туған Уәлі Бақы. Бұл Уәлі Бақы әз ... ... ... ... соң, ... ... Ғайып ханға қашып кетіп,
онда барып, қатын алып, тұрып ... ... бала ... атын ... ... Абылай Жолбарыс атанып, ұлғая бара «Қанішер Абылай» атанған. Бұл
Қанішер Абылайдан жалғыз бала туып, «Көркем Уәлі» атанған. Мұнан бір ... ... ... ... ... ... шауып жүріп, Абылай атанған.
Арғы тегі ... ... ер ... ... тегі ... Абылайдың
шыққандығын білген соң, жұртты басына көтеріп, хан сайлап, атақты Абылай
хан атанған осы ... ... ... атын ешкім білмейді.
Уәлі Бақы атанған Уәлінің мұнда ... бір ... ... ... ... төре, мұнан Арынғазы төре, мұнан басқасы төре. Сұлтанбеттің
бір баласы - Нұралы. Нұралы баласы — ... ... ... ... жазған сөз емес, естуімен жазылған
сөздер. Құлақпен естіген танық.
Абылай хан өлген соң, орнына бел баласы Уәлі хан ... жүз ... ... Асын ... ... берген. Абылай ханның асында Еламан баласы
Тұрсынбайдың атқа шапқаны ... - ... ... ... ... таң атырып, күн шығарған емес.
Абылай хан ат арқасына мінген соң ... ... ... ... ... ... ... бергі жағында қалмақ түтетіп, күн көріп отыра
алмаған. Қалмақты Сарыарқадан аударған, басына қара қан ... ... ... су ... кылды. Шүршітпен жауласады. Ақ үйліге Әділді
беріп, елдесіп, шүршіт ханы ... ... ... атын ... Орыспен
жауласпады, елдесті. Өзіне-езі әбден келді, кемеліне толды. Енді Бұқар,
Қоқан, Ташкент жағындағы қазақты «сартқа ... ... деп, үш ...... жар ... қосын жинап аттанып, Түркістанға барып
түсіп, оған езінің бел ... ... ... ... ... ... ... Секен сұлтан, Сыздық сұлтан, Әубәкір сұлтан, Әбділдә сұлтан —
бұл бесеуі сарт қызы ... ... ... еді. ... Сайрам барып,
оған Әбдірахман деген сартты ие кылды. Ташкент барып. оған Мырзахмет деген
сартқа ие ... Онан ... ... ... бір ... байы ... ... түні ол байдың бір келіні ер ұл тауып, баланың атын ... ... ... да ... бір ... ел болған.
3-ҮЛГІ
1778-жылдар Абылай ханның Орта жүзге хан болған шамасы. 1821 жылдар
Уәлі хан өліп, асы ... ... ... да әр ... ат ... ... деп құба ... айтса керек. Мұның ханы Қалдан Церен ... Қара ... ханы ... орыс ... «хан ... ... сан оймауыт, тоғыз сан торғауыт — бұлардың, ханы кәрі Аюке Тапсыради
деседі. Қоңтажы, Аюке бір-ақ ... аты ... ... ... Ежен ... хан ... ... берсе керек.
Қазақта мұндай үзілмей бірінен соң бірі болып тұратұғын хандық жоқ.
Анда-санда қолдарына хандық тиіп ... да ... ... ... ... сыбағасына арналып хан болғандар: «Қасқа жолды Қасым хан, ескі ... ... ... ... ... ... әз Тәуке хан, олардан соң, 48 жыл
хан болып билеген Абылай ... хан ... ... ... ... ... ... осы
айтылған хандар. Алды-арты жоқ. Алаша хан деген бір хан ... ... ... белініп: Ұлы жүз Үйсін, Орта жүз Арғын, Кіші жүз Алшын атанғаны. Алаш
деп уран шақырысып, «Алаш-апаш болғанда, Алаша хан ... ... ... ... алаш ... деп, ... заман болған. Қатаған ханы
хан ... ... ... ... ер Есім хан.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абылай (Әбілмансұр) хан өмірі7 бет
Абылай хан өмірі мен қолбасшылық саясаты4 бет
Айбынды қазақ ханы - Абылай14 бет
Мағжан Жұмабаев шығармалары36 бет
Қазақтың ұлы ғалымы, ағартушы-демократ Ш. Ш. Уәлиханов6 бет
Қазыбек би22 бет
Абылай хан өмірбаяны4 бет
Талантты шыңдау жолдары14 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь