"Шу" , "Оғыз қаған", "Аттила" дастандары

1. "Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау)
2. "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары ( ғылыми деректер негізінде . конспект)
3. "Аттила" дастаны. сюжеттік желісі, зерттелуі (таныстырылым)
«Шу дастаны» – қазіргі түркі тілдес халықтардың арғы тегі саналатын, көне тарихқа біздің заманымыздан бұрынғы ежелгі дәуірлерден мәлім сақтардың шежіресін аңызға айналған тарихи деректер бойынша жыр еткен ерлік эпосы. М. Қашқаридің «Диуани лұғат ат-түрік» атты еңбегінде Шу батыр біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырда өмір сүрген сақ билеушілерінің бірі екені айтылады.
Дастанның негізгі идеясы – аса даңқты түрік билеушісі,есімі кезінде әлемге мәшһүр болған дарынды қолбасшы Шу батырдың ерлік істері,сақтарды жаудан аман алып қалдырған оқиғалар тізбегін бейнелеу.
Дастанның мазмұны - Шу өңірінің «тәңірқұты» (әміршісі) Шу батырдың ерлік істері,Көк ордасын күзетіп тұру үшін келген он екі батыр туралы айтылады.Көк жібек матамен көмкерілген он екі қанат орданы күндіз-түні қоршап тұрған осы он екі салт атты батыр-он екі патшаға жіберген сенімді өкілдері.Шу батырдың қырық батырының Ескендір патшаның қырық нөкерімен шайқасуы.Шу батырдың стратегиялық жеңісі туралы сөз етіледі.
Дастанның негізгі кейіпкерінің суреттелуі – Шу батыр еңсегей бойлы,қақпақ жауырыңды,өткір көзді,түсі суық,шашы ұзын,білектерінде бұлшық еттері ойнаған,сақал-мұрты енді ғана тебіндеп шығып келе жатқан бала жігіт ретінде бейнеленген.Шу батырдың әрдайым,қысы-жазы көктем күніндей жайқалып тұратын бау-бақшасы болатын.Оның ішінде үлкен күміс хауыз орналасқан.Сол хауызда қысы-жазы үйрек,қаз,аққулар жүзіп жүреді екен.Осы құстарға қарап терең ойға шоматын болған.Мәселен,Ескендір Зұлқарнайын әскеріне қарсы жорығы туралы ойлауы.
Жырдың жазылу тәсілі - «Шу» дастаны қазақ батырлық эпостарындай жыр түріндегі ұйқаспен жазылған. Автор әртүрлі көркемдеуіш құралдар мен троптарда пайдалана отырып жырдағы тарихи оқиғаны әдеби арнаға барынша әсерлі бұрған. Тағы бір ерекше жағдай, жырда оқиға басталмас бұрын алдымен оқиға болатын жердің табиғаты сипатталып өтеді. Содан біртіндеп келіп негізгі оқиғаға түседі.
1. «Ежелгі дәуір әдебиеті» Н. Келімбетов – Алматы: Атамұра,2005. – 336бет
2. https://ru.wikipedia.org/wiki
        
        Қазақстан Республикасы білім министрлігіСемей  қаласының Шәкәрім атындағы  ... ... ... тілі мен ... ... ...  А.БТексерген:  Жүндибаева А.Қ.2015 жылЖоспары: * "Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау) * "Оғыз қаған" ... және оның ... ( ... ... негізінде - конспект) *  "Аттила" дастаны. сюжеттік желісі, зерттелуі (таныстырылым)* "Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік ... ... ...   -  ... ...  ... ... арғы тегі саналатын, көне тарихқа біздің заманымыздан бұрынғы ... ...  ... ... ... ... айналған тарихи деректер бойынша жыр еткен ерлік эпосы.  М. ...  атты ...  Шу ... біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырда өмір сүрген сақ билеушілерінің  бірі ... ... ... идеясы  -  аса даңқты түрік билеушісі,есімі кезінде әлемге мәшһүр болған дарынды қолбасшы Шу батырдың ерлік істері,сақтарды жаудан аман алып ... ... ... ... ... - Шу өңірінің  (әміршісі) Шу батырдың ерлік ... ... ... тұру үшін ... он екі ... ... ... жібек матамен көмкерілген он екі  қанат орданы күндіз-түні қоршап тұрған осы он екі салт атты батыр-он екі ... ... ... өкілдері.Шу батырдың қырық батырының Ескендір патшаның қырық нөкерімен шайқасуы.Шу батырдың стратегиялық  жеңісі туралы сөз ... ... ... ...  -  Шу батыр еңсегей бойлы,қақпақ жауырыңды,өткір көзді,түсі суық,шашы ұзын,білектерінде бұлшық еттері ойнаған,сақал-мұрты енді ғана ... ... келе ... бала ... ретінде бейнеленген.Шу батырдың әрдайым,қысы-жазы көктем күніндей жайқалып тұратын бау-бақшасы болатын.Оның ішінде үлкен күміс хауыз орналасқан.Сол хауызда қысы-жазы үйрек,қаз,аққулар ... ... ... ... қарап терең ойға шоматын болған.Мәселен,Ескендір Зұлқарнайын әскеріне қарсы жорығы туралы ... ... ...  -   ... қазақ батырлық эпостарындай жыр түріндегі ұйқаспен жазылған. Автор әртүрлі көркемдеуіш құралдар мен троптарда пайдалана отырып ... ... ... ... ... ... әсерлі бұрған. Тағы бір ерекше жағдай, жырда оқиға басталмас бұрын алдымен оқиға болатын жердің табиғаты сипатталып өтеді. Содан біртіндеп ... ... ... ... ...  -  Шудың табиғатты ерекше сүйетінінен,  және сол арқылы болашақты алдын-ала болжауынан басталады.  Ел билеушісі Шу ... ... қысы жазы  ...  ... жайқалып тұратын өзінің ғажайып бау бақшасы ішінен  айналасы атшаптырым, аса үлкен ... ...  ... Ол хауызда көптеген үйректер, қаздар, аққулар лек легімен  қысы жазы ... ... . ... ... осы ...  құстардың қимыл әрекетіне қарап отырып өз елінің болашағын болжап біледі . Осылайша,  ол,  ... ... ... ... ... Ескендір келе жатқанын хауыздағы  суға қарап отырып күні  бұрын біледі.  Алайда жұртты дүрліктірмеу үшін өзінің болжамын ... ... ... ... ...  ... өтті деген  хабар келгенде ғана , оған қарсы өзінің қырық нөкерін  жұмсайды.Дастанның эпилогы -  дастанында  тау ... кең ... ... қым ...  қанды майдан, шайқас басталып кетеді.  Шайқас алдында  жекпе жекке шыққан  Ескендірдің  бір сарбазын  Шу ...  бір ...  қас ... қақ ... ... ... ... Сонда  әлгі өлген  батырдың кесіліп кеткен былғары белбеуінен бір уыс алтын жерге  төгіліп қалады да,  оған әлгі  ...  қаны ... ...  ...  ...  нөкерлері:  деп қайта қайта  айғай салады. Содан сол  ... ... жер  деп ... ...  Ал Ескендір  патша өзінің ең таңдаулы қырық нөкерінің жеңілгенін  мойындап, Шу  батырмен бейбіт ...  ...  ... ... ...  Шу ... өз ... халқын қырғын соңыстан аман алып қалыпты.  (Banarli N.C. Resimili Turk Edebiyati Tarihi CI. Istambul, 1987). * "Оғыз қаған" ... және оның ... ( ... ... ... - ... ... тектес халықтардың ежелгі шежіресін генеологиялық аңыздар негізінде көркем тілмен баяндайтын шығарма, әрі көркем, әрі тарихи туынды.13-ғасырдың аяғы мен ... ... ... ... ... ... дейін көп замандар бұрын Орта Азияда, Сыр бойында эпос ... ... ... ... аңыз-жыр. Қ. Өмірәлиев: "Оғыз қаған" жыры ежелгі ғұндардың ұрпақтары Ашина түріктерінің тарихи аренағашыққан кезінен бұрын 6-5 ғасырға дейінгі жерде-ақ түпкілікті ... ... ... 12-13 ... ... ... ... 13-ғасырдың мұрасы деуге  болмайды.  Дәлел:* Түркі қағанатына тән оқиғалар әсері тимеген;* 6-8 және 9-11 ғасырларда тарих аренасына ... ірі ... ... ... оның ... ... Қарлұғ, Қаңлы, Қалач сияқты тайпа аттары кісі ... ... ... ... Бұл ... ...  "Оғыз-қағандаңы" модель-үлгісімен, мотив түрімен 11-ғасыр жазбаларында-ақ келтіріледі. Мысалы, Қашқарида Қалая есіміне байланысты аңыздың бір варианты келтірілген.4. 6-8 ... ... көп ... Табғач, Соғдағ т.б. жұрттың аты және бұлар аттаса қағандар кездеседі. Үрім қаған да 6-8 ғасырларда түркілердің жазба деректерінде ... ... ... (Еділ) батыс жағасынан өтіп барып, Урум қағанмен соғысы 5-ғасырға дейінгі ғұндардың батысқа жасаған жорықтарын мегзейді.". "Миф ... ... ... ... жоқ, бір ... ... ... қиялға құрылған  пафостың сипаты бәсеңдеп, байырғы сипатынан айрылып, хронологиялық баяндау ... ... ... ... Ә. ... М. ... 9-10 ... Оғыз мемлектінің құрылуымен, Х.Сүйіншәлиев Қарахан мемлектеінің тарихымен байланыстырады. А. Қыраубаева:"Жырдың негізгі желісі, оған ұйытқы болған кейіпкер Оғыз-Өгіз тотемінің пайда болу ... ... ... ... дейінгі аралықтардағы  түркі тайпаларының тіршілігіне қатысты көптеген ... ... ... ... өтіп ... Оған 8-9 ғасырлардағы Қыпшақ, оғыз, қарлұқ, қаңлы ру-тайпаларының қалыптасу оқиғалары да кіреді".Нұсқалар.Оғыз туралы аңыздар түркі халықтары арасында ... ... ... ... ... Сыр бойындағы түркі ру-тайпалары арасыда кеңінен аңыз болып тараған. 11-ғасырдан бастап қағазға түседі. 14-ғасырға дейін түрліше жазбаны, редакцияны өткереді,сөйтіп, көп ... ... араб ... ...  ... ... Лондоннан табылған. Кейіннен Оғыз батыр және оның ұрпақтары туралы ауызша айтылып жүрген алуан түрлі ертегі, аңыздар  қағазға ... ... Оғыз ... жайындағы аңыздар ертеректе, 9-10 ғасырларда  -  ақ қағазға түсірілген болса ... ... Оғыз ... ... осы ... ... ... тараған нұсқалары кейінірек қайта жазылған екі түрлі нұсқасы бар.* Бірі-ұйғыр әрпімен көшіріліп жазылған(Түркі ... ... ... ... ... ... дәуірінде ұйғыр таңбасымен хатқа түскен). Бұл нұсқа Парих ұлттық ... ... ... ... ... нұсқасын тілдік тұрғыдан зерттеп, ғылыми түсініктеме берген, транскрпциясын жасап, орыс тіліне жолма-жол аударған-А.М.Щербак. Тарихи шежіреден гөрі көркем шығармаға жақын. ... ... ... ... 21 парақ немесе 42 бет. Әр бетке 9 ... ... * ... әрпімен жазылған.  Бұл кұсқаның авторы-тарихшы, Хиуа ханы Әбілғазы бин Араб Мұхаммедхан (1603-1663). Тарихшы ғалым ретінде оның ... ...  екі ... бар: "Шежіре-й түркіме" ("Түрікмен шежіресі"), "Шежіре-й түрік" ("Түріктер шежіресі"). Бұл екі шығармасы да Оғыз хан ... ... ... "Түрікмен шежіресінің" түпнұсқасы жетпеген. Көшірме жеті нұсқасы сақталған.  Кеңес түркологы А.Н. ... ... ... жинап, зерттеді, ғылыми негіздегі тексін әзірлеп,  орыс тіліне аударды. "Түрікмен шежіресінде" адамзаттың пайда олуы, Оғыздың ... ... ...  ... ... ... ... Египетке жорықтары, еліне оралып тойы жасауы, үлкен ұлы Күн таққа отыруы, оның өзіне ... 24 ... ... мен ... ... беруі т.б. туралы айтылады. Нақтылы деректер көп. Екі нұсқа ... ... ... ... де бар: ... пен ... ... бөліп беруі екі нұсқада әр түрлі: шежіреде садақ пен жебені нөкерлер құмға көміп тастаған болып шығады; ... ... ... нұсқасында алтын садақ пен күміс жебелердің бар екенін  Ұлұқ ... ... ... ек ... ... да вариантары бар. Мысалы, Оғыз жөнінде деректер тарихшы Хондармидің ... ... ... ... ... ... атты еңбегінде бар. Ал Стамбул нұсқасында Оғыз туралы аңыз ... ата ... ... берілген. Бұдан басқа да нұсқалары бар. Бірақ бәрі біз жоғарыда атап өткен ұйғыр әрпімен көшірілген ... ... мен ... ... ... ... жағынан "Күлтегін" жырына өте ұқсас. Оғыз туралы шығарма "Күлтегін" жыры ... ... ... саны ... ... ... Оғыз ... туралы белгілі бір оқиғалар баяндалады. Әрбір циклдың өзі үш элементті қамтиды: 1.Оқиғаның басталуы.2. Оқиға желісінің ұлғайып, өрістеуі.3. Оқиғаның түсіні, ... Қ. ... 17 ... ... ... ... элементтер едәуір орын алады.Жырда Көк тәңірімен, Көк бөрімен байланысты ... бар. Оғыз ...  көк бөрі ... ... Бұл исі ... ... өз тегін көк бөріден таратуына байланысты. Мысалы, ... ... ... бірі ... ... арғы ... ... тұқымынан тараған деп білген" (Л. Гумилев. Древние тюрки"). Ұйықтап жатқан батырдың шатырына көктен сәуле ... ... ... қасқыр шыға келеді.  Оған тіл бітіп:О, Оғыз мен сені бастап барайын,-дейді.Исламға дейінгі Көк тәңірге, Жер-су тәңіріне,Ұмай анаға сыйынатын адамның ... да ... ... ... ... Осында элементтер "Оғыз қаған" жырында да бар. * "Аттила" дастаны. сюжеттік желісі, зерттелуі ( таныстырылым)"Аттила" дастаны-батыс ғұн ... ... ... әлемге  әйгілі әскери қолбасшысы, Қыпшақ даласының перзенті Еділ батырдың Еуропаға жасаған жауынгерлік жорықтарын тарихи деректер мен ... ... ... қаһармандық жыр.Еділ батырдың есімі сол  кездегі латын тілінде, дәлірек  айтсақ,Рим империясының мемлекеттік  "Аттила" деп аталып ...  оны әр елде  әр ...  ... Аттила ны немістің ежелгі  батырлық жырларында  "Эціл" десе, Скандинавия  халықтарының тілінде  -"атли", қытай ... ... ... ... деп ... ... дастанының бізге  сюжеттік желісі мен жекелеген фрагменттері ғана жеткен.Дәлірек  ... ... ... ... желісі негізінде   орта  ғасырда  қайта жазылған екі поэма ... ... ... ... және ...  ... ... эпосы саналып келген "Нибелунга туралы жыр" және "Алып қолды  ... деп ... ... ... ...  ...  оқи ... екеуін де қыпшақтар жазғанына шүба келтірмейсіз.Өйткені мұнда  ... ... ... салт-санасын, ішкі  жан дүниесін психологиясын егжей-тегжейлі ... ... ... ... ... ... ... жыр" мен "Вальтарияның" авторлары, сөз жоқ, ата-тегі қыпшақ болған адамдар.Өйткені олар даланың әдет-ғұрпын ұмытпай, оны ұсақ-түйегіне дейін  бұлжытпай  ... ... сол ... ... ... ... (Аттила) тіпті өзіне қолайсыз жағдай туып тұрған сәтте де адамгершіліктің биік тұғырынан көріне біледі" деп ... ... ... ...  ... басқа да шығармалар бар екенін ескергеніміз жөн. Олар "Атли туралы жырлар" және ... ... деп ... Бұл жырлардың жөні бөлек.Өйткені оларды қыпшақтар жазбағаны  бесенеден белгілі ... тұр. ... екі ... да  ... ... ... шыққан қаламгерлер жазғаны күдік тудырмайды.Мұнда Аттила шектен шыққан қатыгез қолбасшы ретінде берілген.Бұл екі жырда да  ... ... ... тән жан ... ...  өз жауларын өлтіріп отырады.Ол бірде өз жауының кеудесңн жарып жүрегін кесіп алса, екіншісін де жылан толы ... ... ... ... ... құбылыс.Ғұндар дұшпаннын бірден-ақ өлтіріп тастайды.Бұл үшін оған қылыш пен қанжардың өзі-ақ жетіп жатыр.Сөйтіп Аттила дастаны  түркі ... ... ата тегі ... ғұн ... ... қоныстанған кезіндегі өмірін бейнелейтін ерлік жыр. Пайдаланылған әдебиеттер:*  Н. Келімбетов   -  Алматы: ...  -  ... ...  
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ежелгі дәуір әдебиеті туралы ақпарат19 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
Батыс түрік және Түргеш қағанаттары14 бет
Батыс түрік және Түргеш қағанаттары туралы5 бет
Ежелгі Оғыз мемлекеті12 бет
Ерте орта ғасырлардағы Түрік Қағанаттарына қатысты Қытай деректеріндегі мәліметтер60 бет
Кимек қағанаты10 бет
Көне және батыс түрік қағанаты17 бет
Орта ғасырлардағы (Оғыз дәуірі) Қазақстан жеріндегі мемлекеттер мен олардың мәдениеті7 бет
Оғыз мелекеті12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь