Тіршілік аясы және оның ластануын алдын алу

Жоспар

Кіріспе

I.Тарау Қазақстандағы қоршаған ортаның ластануын бақылау жүйесі.
1.1 Аймақтың табиғат райы және әлеуметтік . экономикалық ерекшеліктері мен оның тазалығын сақтау

II.Тарау.Тіршілік аясы және оның ластануын алдын алу.
2.1 Табиғат қорларын пайдалану.
2.2 Ауаның ластануы.
2.3 Судың ластануы
2.4 Су көздері. 1.кесте
2.5 Жердің ластануы

Қорытынды.

Пайдаланылған әдебиеттер.
Кіріспе

Барлық тірі табиғат соның ішінде жүгірген аң, жорғалаған жәндік пен ұшста, жалпы бүкіл тірі организмдер ауамен дем аламыз, су ішіп, онымен жуынамыз. Бұлар бізді қоршаушы ортаның басты үш құраушысы болып табылады. Ғылымда оны биосфера, яғни тіршілік ортасы деп атайды.
Биосфера – түрлі тірі организмдер мекен ететін жердің үстіңгі қабаты мен судан, өзендер мен көлдерден, теңіздер мен мұхиттардан, яғни жердің асты – үстіндегі су мен будан және 2-3 шақырымға дейінгі тереңдіктегі жер қойнауынан тұратын нәзік қана өмір әлемі. Сондай-ақ ауа 12-15 шақырым биіктігіне дейінгі аралықты қамтитын және тропосфера деп аталатын төменгі қабаты да осы тіршілік аясына кіреді. Биосферадағы тепе-теңдік, ондағы заттық және күш қуаттық алмасулар,онда тұрушы барлық тіршілік иелерінің өмір сүруінің нәтижесі болып табылады. Бүгінгі таңда тіршілік аясының аумағы бірнеше кеңейе түсуде.
Табиғи орта миллиардтаған жылдарғы даму барысында қалыптасқан өте күрделі құрылымды жүйе. Оның құрылымды бөліктеріне ұсақ организмдер, саңырау құлақтар, өсімдіктер, жан-жануарлар, адамзат, топырақ, қызу, жарық, басқа ғаламшарлар, жұлдыздар, түрлі тартулы күштері, магнитпен электр өрістері жатады.
Тірі табиғат пен тірі емес табиғат өзара тығыз байланыста болады. Бұл байланыс бірінші кезекте атомдардың ары бері сапырылысуы,яғни заттар мен күш қуат түрлерінің шексіз айналымға түсіп, табиғатта үнемі қайтадан таралып тұруы түрінде көрінеді және оның өзі тіршілік етушілердің ат салысуымен жүзеге асырылады.
Адам табиғаттың сан-алуан кен байлықтарын пайдалана, өңдей отырып, оларды түрлі қалдықтар түрінде кері қайтарады. Яғни, адам мен табиғат арасында белгілі бір алмасу орнайды. Осы қатынас барысында заттардың табиғатта таралуы мен шоғырлануы елеулі өзгеріске ұшырайды. Әрине, ол заттардың үнемі қозғалыста болып, бір орыннан екінші орынға жылжып отыруы табиғи жайт. Алайда адам қатысында бұл қозғалыс шапшаң түрде өтетін болады. Аз уақыт ішінде заттар мен атомдар бір жерде азайып, екінші жерде күрт көбейе түседі. Заттардың бірі тарыдай шашылып кетіп, екіншісі шоғырлана бастайды. Мысалы: адам кеніштердегі миллиондаған жылдар бойы қалыптасқан қандайда қазбаны аз жылдың ішінде-ақ әлде бір затқа айналдырып, жер жүзіне таратып жібереді. Немесе ол кенді өңдеп, пайдаға жаратамын деп жүріп сол өңдеген жердің маңайына ауасын, суын, табиғатында екінші бір заттардың шоғырлануын туғызады. Бұған қоса адам өте көп мөлшерде түрлі жанғыш заттар бөлінетін күш-қуаттарын пайдаланады. Оларды тіршілік аясының әр тұсына немесе одан тыс жерлерге жинақтап, табиғи тепе-теңдіктің бұзылуын тудырады.
Ал осның бәрі адамның ішіп - жеуге байланысты қажеттіліктерін ғанғ емес, бірінші кезекте күннен күнге еселей өсіп бара жатқан әлеуметтік тұтыныстарын қанағаттандыруға бағытталған. Ғаламшардың тіршіліктік қорлары мен көздері адамның тамақ ішіп тірі жүруі, өмір сүруі үшін қажет болса, жер қойнауындағы кендер мен қуат қорлары адамның, қоғамның алуан түрлі тауарлық өндірістерінің көзі болып отыр.
Қоршаған ортаның ластануы.
Соңғы елу жылдағы ғылыми-техникалық төңкеріс ықпалымен өндіріс технологиялардың күрт дамуына орай бірнеше жүздеген мың жаңа химиялық, табиғатта бұрын болмаған, өз бетінше тумаған жасанды заттар шығарылып, жан-жақты қолданылу үстінде.
Қоршаған ортадағы улы заттар үлесінің тынымсыз артып отыруы ең әуелі адамның өзіне ауыр, денсаулығына жүк болады. Мұнан соң ауыл шаруашылығы өнімдері мен дақылдарының сапасын аздырып, түсімділігін төмендетеді. Ормандар мен су қоймаларының қуатын әлсіретіп, құнарлығы төмен жаңа жерлерді айналысқа түсіру қажеттілігін туғызып, оларды өңдеуге кететін шығын мөлшері артады.
Өзендер мен көлдерге мұнай және оның түрлі өкілдері органикалық улы заттар құйылады. Мұның бәрі де біз өмір сүріп отырған ортаның тазалығын төмендетіп, адам денсаулығына қауіп төндіреді. Сндай-ақ былғанған ауа мен судың, ластанған топырақтың мұндай кері әсерлері бүгінгі күнмен бітпейді. Олар кен қазу жұмыстары тоқтағаннан кейінде, ұзақ уақыт бойы сақтала береді.
Табиғатты сақтаудың экологиялық тұрғысы адамның жер үстінде, қазір де, болашақта да қайғы-мұңсыз, аман-есен жайлы өмір сүруін тікелей қамтамасыз етуді мақсат тұтады. Бұл үшін өсімдік пен жан-жануарлар дүниелерінің жойылып кетпей,табиғатпен тұтаса өмір сүруіннің негізгі сақталуы шарт. Халықтар санының артып, өсімдік жамылған жер қыртысының азаюы және көптеген кен байлықтары қорының шектеулі болуы бұл мәселені айрықша назарда ұстауды талап етеді. Бұл үшін адам тұрғылықты даму тұжырымын сөз жүзінде ғана емес, іс жүзінде де мойндап, оны тікелей ұстануы, айналасындағылырды осыған көндіре білуі қажет.
Техника-экономика тұрғыда өндірісті жүргізудің ұтымды технологиялары мен құралдарын дұрыс талдап, табиғатты сақтау шараларын жүзеге асырудың арзан және пәрменді жолдарын табуды талап ету.
Пайдаланылған әдебиеттер.

1) Сагимбаев Г.К. экология и экономика – Алматы мектеп 1997-144 б.
2) Фурсов В.И. экологические проблемы окружающей среды – Алматы 1991-192 б.
3) Охрана окружающей среды / Под редакцией С.В. Белова – М: 1991г. 320 стр.
4) «Закон республики Казакстан» об охране окружающей среды. Алматы Жеті жарғы 1998 ж. 95 бет.
5) Белов С В и др. Охрана окружающей среды – М: Высшая школа, 1991г.319 стр.
6) Бордский А К Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы Алматы ғылым 1997 -192 б.
7) Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: экология және табиғатты қорғау – Алматы мектеп ААҚ 2002ж. 392 б.
8) Қалыбеков Т Экология және ашық кен. Алматы Қазақстан 1988 ж. 96 б.
9) Қоженбаев С. Махмудов С. Табиғатты қорғау – Алматы: «Ана тілі» 1992 ж. 144 бет.
        
        Жоспар
Кіріспе
I-Тарау Қазақстандағы қоршаған ортаның ластануын бақылау жүйесі.
1. Аймақтың ... райы және ...... ерекшеліктері мен
оның тазалығын сақтау
II-Тарау.Тіршілік аясы және оның ластануын алдын алу.
2.1 Табиғат ... ... ... ластануы.
2.3 ... ... Су ... ... Жердің ластануы
Қорытынды.
Пайдаланылған ... тірі ... ... ... ... аң, ... жәндік пен
ұшста, жалпы бүкіл тірі организмдер ауамен дем аламыз, су ... ... ... ... қоршаушы ортаның басты үш құраушысы болып табылады.
Ғылымда оны биосфера, яғни тіршілік ортасы деп ...... тірі ... ... ... ... үстіңгі қабаты
мен судан, өзендер мен көлдерден, теңіздер мен мұхиттардан, яғни ...... су мен ... және 2-3 ... дейінгі тереңдіктегі жер
қойнауынан тұратын нәзік қана өмір ... ... ауа 12-15 ... дейінгі аралықты қамтитын және тропосфера деп аталатын ... да осы ... ... ... Биосферадағы тепе-теңдік, ондағы
заттық және күш қуаттық алмасулар,онда тұрушы барлық ... ... ... ... ... ... Бүгінгі таңда тіршілік аясының
аумағы бірнеше кеңейе түсуде.
Табиғи орта миллиардтаған ... даму ... ... ... ... жүйе. Оның құрылымды бөліктеріне ұсақ организмдер,
саңырау құлақтар, өсімдіктер, ... ... ... ... ... ... ... түрлі тартулы күштері, магнитпен электр
өрістері жатады.
Тірі табиғат пен тірі емес табиғат өзара тығыз байланыста ... ... ... кезекте атомдардың ары бері сапырылысуы,яғни заттар мен
күш қуат түрлерінің шексіз ... ... ... ... ... ... түрінде көрінеді және оның өзі ... ... ... ... асырылады.
Адам табиғаттың сан-алуан кен байлықтарын пайдалана, өңдей отырып,
оларды түрлі қалдықтар түрінде кері ... ... адам мен ... ... бір ... ... Осы қатынас барысында заттардың
табиғатта таралуы мен шоғырлануы ... ... ... ... ... үнемі қозғалыста болып, бір орыннан екінші орынға жылжып отыруы
табиғи жайт. Алайда адам қатысында бұл қозғалыс шапшаң ... ... ... ... ... заттар мен атомдар бір жерде азайып, ... ... ... ... ... бірі ... шашылып кетіп, екіншісі шоғырлана
бастайды. Мысалы: адам кеніштердегі миллиондаған жылдар бойы ... ... аз ... ішінде-ақ әлде бір затқа айналдырып, жер жүзіне
таратып жібереді. Немесе ол кенді өңдеп, пайдаға ... деп ... ... ... ... ... суын, табиғатында екінші бір заттардың
шоғырлануын туғызады. Бұған қоса адам өте көп мөлшерде түрлі ... ... ... ... Оларды тіршілік аясының әр тұсына
немесе одан тыс жерлерге жинақтап, табиғи тепе-теңдіктің бұзылуын ... ... бәрі ... ішіп - ... ... ... ғанғ
емес, бірінші кезекте күннен күнге еселей өсіп бара жатқан әлеуметтік
тұтыныстарын қанағаттандыруға ... ... ... ... ... адамның тамақ ішіп тірі жүруі, өмір сүруі үшін қажет болса, жер
қойнауындағы кендер мен қуат қорлары адамның, қоғамның алуан түрлі ... көзі ... ... ... ... елу жылдағы ғылыми-техникалық төңкеріс ықпалымен өндіріс
технологиялардың күрт дамуына орай ... ... мың жаңа ... ... ... өз бетінше тумаған жасанды заттар шығарылып, жан-
жақты қолданылу үстінде.
Қоршаған ортадағы улы ... ... ... ... ... ең ... өзіне ауыр, денсаулығына жүк болады. Мұнан соң ауыл шаруашылығы
өнімдері мен ... ... ... ... ... мен су ... ... әлсіретіп, құнарлығы төмен ... ... ... ... ... оларды өңдеуге кететін
шығын мөлшері артады.
Өзендер мен көлдерге мұнай және оның ... ... ... ... құйылады. Мұның бәрі де біз өмір сүріп отырған ортаның тазалығын
төмендетіп, адам денсаулығына ... ... ... былғанған ауа мен
судың, ластанған топырақтың мұндай кері әсерлері бүгінгі күнмен бітпейді.
Олар кен қазу ... ... ... ұзақ ... бойы ... ... ... тұрғысы адамның жер үстінде, қазір де,
болашақта да қайғы-мұңсыз, аман-есен жайлы өмір сүруін тікелей қамтамасыз
етуді мақсат ... Бұл үшін ... пен ... ... ... ... өмір сүруіннің негізгі сақталуы шарт.
Халықтар санының артып, өсімдік жамылған жер қыртысының азаюы және көптеген
кен ... ... ... ... бұл ... айрықша назарда ұстауды
талап етеді. Бұл үшін адам тұрғылықты даму тұжырымын сөз ... ғана ... ... де ... оны ... ұстануы, айналасындағылырды осыған
көндіре білуі ... ... ... ... ... ... құралдарын дұрыс талдап, табиғатты сақтау шараларын ... ... және ... ... ... ... ... Қазақстандағы қоршаған ортаның ластануын бақылау жүйесі.
1. Аймақтың табиғат райы және ...... ... ... ... ... ... Алматы облысы республикасының оңтүстік
шығыс бөлігінде орналасқан. Жер аумағы 224,0 мың км^2, яғни ... ... ... ... ... ... бірқатар шетел
мемлекеттерінің мәлелен Болгарияның ( 110,9 мың км^2), Албанияның (28,7
мың км^2), Гецияның (131,9), ... (30,5), ... (102,2) ... аумағынан әлденеше асып түседі. Халқының саны 1558 мың, оның 440
мыңы қалада, 1118 мыңы ауылда тұрады. Батысында – ... ... көлі ...... ... ...... Қазақстан,
Шығысында ҚХР-мен, Оңтүстігінде – Қырғыз Республикасымен шектеседі.
Орталығы – Талдықорған ... ... ... 16 ... – аумақтық
бөлініс – Ақсу, Алакөл, Балқаш, Еңбекшіқазақ, Еркелді, Жамбыл, Қарасай,
Қаратал, ... ... ... Раймбек, Сарқант, Талғар, Ұйғыр, Іле,
Қапшағай, Талдықорған, Текелі аймақтары енеді.
Табиғатының шекарасы. Алматы облысының аумағы сотүстігінде ... ... ... ... ... солтүстік-шығысында
Тарбағатай жотасымен, барлық мойлы тауларымен, Шығысында Жетісу қақпасы,
Борохоро Боротола жоталары арқылы ... ... ...... Кетпен жотасымен және күнгей Алатауымен, оңтүстік Іле,
Теріскей Алатауларымен және ... ... ... ... ... ... тауларымен батысында Жусандала үстірті арқылы Шу,Іле
тауларының Айтау т.б. аласа тау аңғарларымен шектеседі. ... көлі ... ... ... ... ... ... кең аумағы және тауларының биіктігі әр түрлі болуы оның
климаты мен ... да ... ... ... ... Балқаш – Алакөл тұйық алабында жатыр дегенмен жер беті ... ... ... ... ... мен су ... бар. Олар ... суларымен толысады. Ірі өзендері: Іле, Қаратал, Ақсу, ... ... ... ... Ырғайлы, Шілікті, Түрген, Есік, Бүйек.ірі көлдері:
Балқаш, Алакөл, Жалаңаш көл, Сасық көл, ... ... көл, ... ... ... Іле ... ... Қапшағай бөгені және СЭС-ы салынған. Мұнан
басқа Бартоғай, Күрті бөгендері бар. Тау ... ... ... ... ... мен өсімдік дүниесі. Облыстық топырақ және ... тік ... ... қалыптасқан.жазық бөлігінде
шөлдіңде, даланың да қоңыр топырағы тараған. Онда жусан, ... ... ... көктемде эфемир өсімдіктері басым тараған. Балқаш,Алакөл
көлдерінің батпақты жағалауында, Іле өзенінің аңғары мен атырауында ... ... Тау ... сұр және боз, ... қоңыр және қара топырақтары
қалыптасқан. Мұндай жерлер ... ... ... ... ... боө ... ауысады. Таулы бөлігінің бұдан жоғары жағында
көктерек, қайың, алма ағашы, ал оданда ... ... ... ... тау альпілік шалғынын өлең шөп, алтай қоға жайы, ... ... ... Бұл өңір ... ... ... ... дүниесі. Жазық жерінде қара құйрық, бөкен, ... ... ... ... борсық, жабайы мысық; кеміргіштерден: ондатр т.б.
Таулы бөлігінде: барыс, сілеусін, қоңыр аю, ақкіс, арқар, тау ... ... ... ... дуадақ, үйрек, қаз, қырғауыл, кекілік, аққу,
тырна, тау ... ... ... ... ... т.б. мекендейді.
Экономикасы. Алматы облысының экономикасы көп салалы ... ... пен ... және ... ... ... ... қуаты (1997 ж. өнеркәсіп өнімдегі үлесі 39,9 %), ... және ... ... (6,5 %), ... материалдары (6,2 %), тамақ
өнекәсібі (38,2 %) ұн, ... және ... жем (5,5 %) ... ... ... ... ... ағаш өңдеу, қыш-кәрлен өндірістері
қалыптасқан. 1991-1997 ж өнеркәсіп өнімі 2,6 есе ... ... ... картоп, көкеніс бақша, жеміс жидек және ... ... ... Одан тыс мал ... құс шаруашылығы, бал, сүт, қымыз
өндірістік шаруашылықтары ... ... ... ... ... ... т.б. ... жабдықтар алынды.
Кен байлықтары. Облыс аумағында жанғыш және полиметал кендерінің қоры
мол. ... ... ... ... ... ... ... Кетпен
жотасының оңтүстік баурайында тұйық полиметалкендері игеріле бастады.
Іленің атырауында ... ... ... ... ... ... ... кентінен солтүстікке қарай Быжы өзен жағалауында кездеседі.
Радиобелсенді ... ... ... ... ... металл қоры
облыстың орталық аумағында шоғырланған. Соңғы ... ... ... тауы ... де алтынның қоры барланды.
Жанғыш кен орындарына болыс аумағында тас көмір қордасы жатады. Олар
Көлжат аумағында маңындағы ... ... ... және ... ... тас ... кен ... аясы және оның ластануын алдын алу.
2.1 Табиғат қорларын пайдалану.
Біз тіршілік аяларын ластаушы ... деп ... ... ... де адам ... үшін аса қажет табиғат қорларына жатады. Бар кінәрат
олардың жатқан жерінен жылжып кетуінде, ... ... ... ... ... бей ... ... белсенді күйге ауысуында ғана. Күкір,
сынап, қорғасын тіпті радиобелсенді элементтер де өз кеніштерінде ... зиян ... Ал ... жылы ... ... ... алып, толық
пайдаланбаса, онда қалған бөлігінің бәрі ... және ... ... ... ... ... ... затқа айналады. Дегенмен адам
табиғат қорларын пайдаланбай және олардың саны мен ... әсер ... өзін ... ... ... енгізбей тұра алмайды. Бұл адам
әрекетімен, оның өмірімен байланысты. өзгерістерді адам ... ... адам ... дейді.
Тіршілік мәдениеттің тұтыныстарын қанағаттандыру мақсатында қоғамның
табиғат қорларын пайдалану әрекеті табиғатты пайдалану деп ... ... және ... ... ... ... ... пайдалануға оны әуелі
зерттеп-зерделеу, құнттап, ұқыпты пайдалану, оны қорғап сақтау ... ... ... бүгінгі күннің қажетімен ғана шектеліп қоймай,
алыс болашақ қажеттерін де ескеру ... ... ... ... ... азып ... ... табиғат тепе-теңдігінің
бұзылуына, қошаған оратның былғануына, ластануына алып келеді.
Табиғат қорлары ...... өмір ... тіршілігін сақтауы
үшін қоланатын табиғат тәні мен күштері. Оларға күн сәлесі, су, ... ... пен ... ... және ... адам қолымен
жасалмаған жаратынды дүние заттары ... Адам ... өмір ... қандац
да әрекет қыла алмайды және оларды:
- тікелей ... ... ... ... ... ... жарайтын және
дәрілік жабайы өсімдіктер, балық т.б.).
- Қауымдық шаруашылыққа қажет еңбек ... ( жер, су ... ... ... ... мен өнімдер жасалатын қаражаттар (тұздар, ағаштар, метал
өнімдері т.б.)
- Қуат ... су ... жел ... отын ... ретінде пайдаланады.
Мұнан басқа табиғат қорлары демалу, тынығу, ... ... үшін және ... мақсаттарда қолданылады.
Табиғат қорлары қолданысына қарай - ... ... ... т.б. ... ... ... да ... біріне
жататындығына қарай – жерлік, ... ... ... мен өсімдік
топтарға, алмасу мүмкіндігіне қарай – алмастыруға болатын және ... ... ... ...... және ... ... Ал таусылатыны – қайтіп қалпына келетін және келмейтінге
бөледі.
Қайтіп қалпына келетін қорлар: Жануарлар дүниесі, өсімдіктер ... ... ... ... ... ... ... өзендер қуаты,
пайдалы қазбалар.
Мұндағы қалпына келмейді деп отырғанымыз тіпті қалпына келмейтін
немесе ... келу ... оның ... ... ... баяу жүретін қорлар.
Топырақ пен орман салыстырмалы түрде өз ... ... ... ... және бұл ... ... ... созылуы мүмкін. Бүгінде әрбір
кішігірім деген ... өз ... ... ... кен
байлықтарының мөлшерін барған сайын арттыра береді және оның бәрін ұшынды,
төгінді қалдықтар мен күйресіндер түрінде кері ... ... ... ... бұза ... санының артуы мен адамдардың бір жерге, яғни ... ... ... мен ... ... ... ынсапқорлық
пен жұмылдыру жайлары да экологиялық күйзелісті күшейте түсуде. өндіріс
орындары ғана емес, ... ... өз ... ... ... байлықтарын
ішіп-жеп, соншалық мөлшерде былғанған қатты, сұйық және ұшынды қалдықтар
мен зиянды заттар шығарып отырады.
Табиғатты ... ... жер ... ... ... ... мен ... асты үстіндегі суларды пайдалану түрінде көрінеді.
Бірінші жағдайда қоршаған орта бұған дейін өз орнында марғау ... ... жер ... ... ... ... ... артылып қалып және
түрлі түрленуге ұшырап, айналасындағы дүниеге ... әсер ... ... ... ... суды пайдалану жағдайында тіршілік үшін аса қажет,
кәт болып ... ... ... де ... ... суы ... қана ... түрлі заттармен былғанып, табиғатқа кері қайырылады.
Осы себепті әлемде ... әр ... әр ... ... ... ереже
бойынша табиғат қорларын ысырапсыз, үнемді пайдалану қажет. Оны шексіз
пайдалануға шек ... ... ... 2340 ... ... ... оның ... ауыл шаруашылығы мақсатында су пайдаланушыларға жатады. 2002 жылдың
өзінде жаңадан 714 табиғатпайдаланушы қосылған екен. Бұл «тау ... ... ... ... ... кен байыту комбинаты ең үлкені болып
саналады. Шағын саналатын ... кен ... ... өзі ... ... 4367 ... кенді пайдаланып, 4797 тонна қалдық шығарған және
24000 текше метр су ... ... ... «су ... су ... ... ... болып
табылады және одан шыққан төгін су жыл бойында Сарбұлақ тоғанының көлемінен
асып төгіліп тұрады. Осы ... ... ... ... ... ... өзендері суын пайдаланып, өзендерге жылына 4243 және 965,7 тонна
(1062500 текше метр) былғаныш ... ... ... ... ... бүгінде
су қорыанықталған 40 жер асты су көздері пайдаланылады.
2.2 Ауаның ластануы.
Ауа. ... жер ... газ ... яғни газды қауырсыны
болмаған. Ауаның пайда болуы – ... ... ... ... азот пен ... қос ... шығарылуы салдарынан жүрген
геологиялық, геохимиялық әрекеттесулер нәтижесі. Жер үстінде өмір іздері
пайда болғанға дейінгі ... ауа ... мен ... және су ... ... 1,8 ... жыл бұрын бактериялардың тіршілік әрекеттері,
онан соң өсімдіктердің өсуі ... ауа ... ... ондағы еркін
күйдегі оттек мөлшері арта бастады. Оттек қорының артуы әуе ... ... ... ... алып ... ... ... әрекеттері
тән «екіншілік» ауа пайда болды.
Жердің ауа ... ... ... ... ... және ... т. ... қабығының аса мол көлемі және оның газдық ... ... ... үнемі теңгеріліп, орны толтырылып отыруы ... ... ... ... ... ... ... Алайда,
мәселеге оның табиғаттағы бастапқы қалпы сақталып, құрамының өзгеруі ... ... шыға ... ... бес ... ... Олар ... стратосфера,
мезосфера, термосфера және экосфера деп аталады. Ауның негізгі (90 % ... ... ... ... және 8-18 шақырымға дейін биіктікке созылатын
тропосфера қабатының аумағында тараған.
Ауа химиялық қосылыс емес, өзін құраушы газдардың жай ... ... ... ... және оның ... деңгейіндегі орташа құрамы 78,08%
азоттан, 20,95% оттектен, 0,03% көмірқышқыл газынан, барлығы бірігіп 0,94%
құрайтын ... ... ... ... ... ... ... және йодтан тұрады. Жер әесінің көбірегі азот пен оттектен тұруы
– оның басқа ... ... ... ... ... ... ... қозғалыс үстінде болады және бұл оның ең маңызды физикалық
қасиеті ... ... Ол ... тік және ... ... ... ... бәрі де ауаның әр тұсындағы қызу ... ... ... және ... жер ... ... мен өсімдіктерінің өмір
сүру ортасын құрайды. ... ... ... етуі мүмкін болмас еді.
Ауаның басым бөлігін құраушы азот – жер үстінде тіршіліктің пайда ... ... ... ... ... ... қосылыстар
құрамындағы басты элемент. Сондықтан азотты қазақша өміртегі ... деп ... ... ... пен азот тоқтаусыз айналымда болады және сол арқылы
ауа ... ... ... ... ... ... ішінде
өсімдіктер де оттек пен демалады.
Әуедегі ... ... ... аса көп те емес әрі ірі ... ... ... ауа құрамының айтарлықтай нашарлай жайы да
тіркеле қойған жоқ. ... ... ... әр ... ... ... оттек шығыны, оның табиғи түрде пайда болуына әлде қайда жоғары
екені және ол ... орны ... ... жолдармен толтырылыпотырмағаны
да белгілі жайт. Мысалы,есептеу бойынша әуедегі оттектің жалпы мөлшері жыл
сайын 10 ... ... ... ... және бір жыл ... әр ... жануына жұмсалатын оттек ... ... ... ... оттектің 23% құрайтыны да есептелген. Оттектің табиғат ... мен ... ... шығындалуының тағы бір ... ... ұшақ бір ... ... ... ... 8 ... ұша отырып,
50-75 т. оттек пайдаланады, ал ... ... ... ... ... үшін ... 25-50 мың гектардай орман қажет.
Қалыпты жағдайда қалыпты жағдайда әуеде әрқашан мөлшері 0,4-1,0% ... ... су буы және шаң мен ... ... ... ... ... болады. Әуеде мұндай ермелердің пайда ... ... ... және ... ... ... ... заттар – Ауа құрамындағы қатты ермелерді шаң дейміз. ... ... ... ... шаң ... ... да дала және құмды жерлер
ауасында ол өте көп болады.
Әуенің адам әрекеті негізінде былғау ... ... ... және
газдық отындарды пайдаланушы жылу электрлік ... ... ... ... ... ... және ... бөлінетін шаңдарды жатқызуға болады және бұлар тіршілік
аясы былғануының басты себепкерлері болып ... ... ... 2005 жылы әуені былғауға қатысушы тұрғылық
тұтынушы көздерінің саны 4243 болса, қозғалысты ұшынды ... яғни ... ... ... саны 138 ... ... және осы жыл ішінде әуге
тұрғылықты көздерден 69 мың тонна (2004 жылы 71 мың ... ... 130,9 мың ... ... ... ... ... 4243
тұрғылықты ұшынды көздері ішінде Қарасай, Іле аудандарындағы ,Алматы 2-ЖЭС,
Қзмырыш Текелі қуатты кешені, ... жылу ... ... ... мен ... ... би аудандарындағы қант зауоттары әуеге
бөлініп жатқан ұшындының басым ... ... ең ... болып
табылады. Мысалы: бір ғана Текелі қуаттық кешені 2001ж 2077,8 ... ... ... ... ... ... ... 7/1-ін шығарған.
Соңғы жылдары жүргізілген әлемдегі шаң шығарушы басты салалар әрекетін
бақылау нәтижесінде ауқымы 20мкм төмен тозаңдардың бір жыл ... ... ... 1-ден 6 млн. т. ... ... ... газ құрамының ойдымдық өзгеруі оның қандай да ... ... ... ... салдарынан ғана тумайды, оған табиғатта
өздігінен пада болмайтын, тек адам қолымен ғана жасала алынатын «бөгде» газ
тәрізді ермелік ... , ... ... ... газдардың
қосылып, араласып кетуінен туады. ... ... қоса ... тозаң
мөлшері де болып табылатын тозаңдар ластаушы есбінен әуенің көмескіленуі
соңғы 30 ... он ... ... ... адам әрекеті белсенділік сипаттағы
аймақтардың үстіндегі әуе әлдеқайда тозаңдылығымен және бұл қалыптың көп
уақыт бойы ... ... мен ... ... былғауыштар қоюлығы мен ғана емес, ... ... де ... ... ... ғасыр басында өндірісте 19
химиялық ... ... ... ... ортасына қарай 50 элемент, ... 70 ... ... ... ... ... ... болды. Бұл жай өндіріс ұшындыларының құрамын бұрынғыдан ... ... ... ... есе ... ұшындырып
жібереді. Енді оның құрамы ауыр және сирек темірлер тозаңдарымен, табиғатта
кездеспейтін күрделі ... ... рак ... ... ... да заттармен, ... ... жаңа әрі ... ... ... – азоттық оттектің және көміртек қос тотығының мөлшерік
қатынастары әзірге көп өзгере қойған жоқ, ... ... ... көп
уақыттан бері тұрақты түрде арту ... ... ... ... ... ... бөгде газдар мөлшері онша ... ... яғни ... ... аз болуы қамтамасыз етілсе ауаның әр қабатында жүріп
жататын өздігінен тазару, еру, ... ... ... ... ... әуе құрамының табиғи тепе-теңдігі сақтала берер
еді.
Алайда адам ауа әрекетімен пайда болатын шаң тозаңдар мен улы ... ауа ... бір ... ... ғана ... соның
ішінде өндіріс орындары тұрған жерлерде айрықша шоғырланады. Сөйтіп ауаның
ең төменгі қатарында ... бұл ... ... ... аясына
тікелей әсер еті мүмкіншілігі артып, еселене түседі.
Ауа тазалығын сақтау – ... ... ... ... алдын-алу жолындағы әрекеттер ... ... ... өндіріске қалдықсыз технологияларды енгізу, технологиялық процестерді
өз ортасында тұмшаландыра ... ... ... іске ... ... т.б. ... Технологиялық тұрғыда газ тазалау, шаң тұтыну
құралдарын орнату, зиянды ... биік ... ... ... ... ... ... заттарды зиянсызға алмастыру, шикізатты
ылғалдандыра өндеу тәсілдерін ... ... ... бар. ... ... 700-750 С-та ... ... жіберілсе, тыңайтқыш өндірісінде ол
газдарды қайта пайдалану ... ... Бояу ... ... ... ... тау кен кәсіпорындарынан шығатын зиянды ұшындылар салдарын
экономика – экологиялық тұрғыдан бағалағанда:
1) Олардың қоршаған ... ... ... ... ... Ол жерден туатын экономикалық зиянды
3) Қоршаған ортаны жақсартуға, қалпына кететіруге кететін шығын мөлшерін
4) Қалдықтарды ұтымды ... іске ... ... ... ... ... есептеу керек болады.
Яғни бұл ретте болатын шығындар, ластанған ауа ... ... ... ... ... жұмсалған және осы әсерден туатын шығындарға
бөлінеді. Мұның біріншісінде тіршілік иелерін ... әуе ... ... ... аймағын көгалдандыру, тұрған үйлерге берілетін
ауаны тазалау жүйесін салу және ... ... ... Екінші топқа
қатысты шығындарға былғаныш ауа салдарынан ауруға ұшыраған адамдарға емдік
қызмет көрсету, олардың ... ... ... ақы ... ... ... мен құрал-жабдықтарды қалпына келтіру
шығындары жатады.
Өнеркәсіп ұшындыларын азайту үшін төмендегідей ... ... ... Кәсіпорындарды электр және ұшындылары мен пайдаланатын жанғыш заттарды
құрамындағы зиянды заттарды тазалаушы және ... ... бар ірі ... ... ... ... Өндірісті булық, шаңдық әуе ... ... ... ... және ... ... орнату.
3) Көліктер мен технологиялық аспаптарды қозғалтқыштары мен тазалаушы
құрылғыларын ... және ... ... ... ... көшіру.
Ауа тазалығын сақтаудың бұл келтірілген шараларына қоса, айналаны
мейлінше көкалдандыру, ормандарды қалпына келтіру және ... ... ... жағдай жасау, қалалар мен өнеркәсіп ... ... мен жол ... ... ... ... жұмыстары кең қанатжаюы
тиіс.
Алайда әуе шектен тыс ... ... бұл ... жеткіліксіз
болады. Әрі мұндай аса былғаныш әуеге тұншыққан жасыл желектер ортаны ... ... ... де мүмкін. Мысалы: күкірт қостотығын көп ... ... ... оны әеге ... сутек және рак қоздырғыш күкіртті
көміртек ретінде кері бөліп шығарады. ... ... ... ... кету
жағдайында өсімдіктер оны азот ... ... ... ... олай ... әуе ... сақтаудың ең дұрыс жолы оны ластамау
болып табылады.
Зиянды заттарды бөліп алу әдістері. өндіріс ... ... ... ... ... күйіндегілерін қойырлықтары жоғары
жағдайда қыздыра жағу арқылы, қойырлығы ... ...... ... ... бөліп алады. Аптауыш ретінде белсенді көмір, белсенді кокс,
алюминидің белсенді тотығы т.б. қолданылады. Ұшындыларды тазалаудың ... ... ... ... бір ... ұшынды құрамындағы зиянды
затты бөліп алу немесе зиянсыз күйге айналдыру мақсаты қойылса, екінші ...... ... отырып, зиянсыздандырылған өнімді басқа нәрсеге
айналдыру немесе сол өндірістің өзінде қайта ... ... ... – ұшынды құрамындағы зиянды заттың қалдықтық бөлігінен арылу
мақсаттары қойылады.
2.3 Судың ластануы.
Су. Су ... ... ... 3-3,5 млрд жыл ... ... газсыздануы саядарынан шыққан бу түрінде пайда болған деп
есептеледі. Қазіргі кезде судың салмағы жер ... ... ... оның жалпы мөлшері 1,6*10,9 текше шақырым болып саналады.
Су түссіз, иіссіз, дәмсіз сұйықтық, табиғи зат. Сондай-ақ ... ... ... Солай бола тұра жер әлеміндегі барлық
тіршілік үшін қажет. Аусыз адам да, ... да, ... ... етуі мүмкін емес.
Су ең жақсы еріткіш ... ... ... жай заттарға
ыдырауы қиын, химиялық енжар зат. Ол барлық табиғат ортасында: су буы ... ... шық ... әуеде сығынды сулар түрінде жер қыртысының үстінгі
қабатында, тіршілік ... яғни тірі ... ... ... ... шарасын, яғни жердің айрықша сулық белдеуін құрайды.
Күн қуатының әсерінен табиғатта тоқтаусыз ылғал ... ... ... ... су ... ... ... Жер үстімен буланып
шығып, аспанға көтерілген су әуенің төменгі қабаттарын ылғалдандырады және
жауын-шашын түрінде қайтадан жерге түсіп, су ... ... ... ... ... жер асты су қорына қосылады. Ал жер асты суы ... ... су ... көтеріліп отырады.
Табиғаттың қай жерінде кездеспесін су ... ... да ... толы орта ... ... Шөп сабағына түскен шықта да, аяқ
астындағы көлшік су да, үлкен су ... да ... ... ... ... Су ... түзілуіне ықпал етуші физика химиялық
қасиетінің арқасында қазіргі кездегі көптеген жан-жануарлар мен өсімдіктер
пайда болған орта ғана ... ... ... ... ... ... ... Барлық жан-жануарлар мен өсімдіктердің құрлыққа
шыққанға дейінгі туып даму ... ... ... ... ... нақ ... мен жан-жануарлардың 50 және 76 %-ы теңізде, 8-6 ... ... 42-18 %-ы ... ... ... ... ... олардың 50 және
84%-ы теңізде, 77-51 %-ы тұщы суда, 65 және 35 %-ы ... өмір ... ... ¾, ал өсімдіктердің жартысы теңізде пайда болған.
Сондай-ақ су өмір ортасы, яғни ... ... ... ... орта ғана ... ол тірі нәрселердің ішкі дүниесін де құрайды.
Су құрлықтағы да, судағы да ... қаны мен ... ... ... басқа да сөлдерінің құрамына кіреді. Ал бұл сұйықтар ... ішкі ... ... Орта ... әрбір тіршілік иесі салмағының
жартысы теңізде пайда болған.
Сондай-ақ су өмір ортасы, яғни барлық ағзатектілер тіршілік ететін
сыртқы орта ғана ... ол тірі ... ішкі ... де ... ... да, ... да ... қаны мен қанды сұйықтары мен
денесіндегі басқа да сөлдерінің ... ... Ал бұл ... ... ішкі ... ... Орта есеппен әрбір тіршілік иесі салмағының
жартысы, тірі ... ... 4/3 су ... тиеді. Адам денесінде де 60
% су бар.
Су шарасының жалпы көлемінің 94 %-ға жуығы мұхиттар мен ... %-ы жер асты ... 2%-ға ... мұз бен қар, 0,4 ... ... ... өсімдік пен жан-жануарлар гойында да аз мөлшерде су бар. Су
шарасының қалыңдығы жердің әр тұсында әр ... Ең ... су ... ... Оның тереңдігі 11,0 шақырым. Ал мұхиттардың орта тереңдігі 3,8
шақырым болады. Жер үстінің ауқымын дөңгелектеп ... да 500 млн ... ... оның 300 млн ... шақырымнан астамын, яғни 71 %-ын немесе
4/3-і су шарасына тиесілі және су шарасындағы су мөлшері 1,3 млрд ... ... ... ... 90 %-ы жер қыртысын құраушы тау ... ... ... және жер ... шөгінділер құрамында
шоғырланған. Бұл сулар, ... ... ... ... су ... көп жағдайдатіршілік аясындағы су айналымынан тыс қалады. Сөтіп
жер қыртысындағы мол су қоры ... ... су ... көп ... құрлыққа түсетін жауын-шашындар одан ұшып ... ... әлде ... көп те, ... ... ... ... су
мөлшері басым. Сондай-ақ мұхиттан жел алып келетін су бөлігінің ... ... тез ... ... ... тік ауа ... ... болатын
тау беткейлерінде шыққа айналады. Құрлыққа желмен келетін су ... ... мен ... ... ағып ... өзен суларымен қайтарылады. Су
бөгендерінің өзі бірнеше топқа бөлінеді. Жер асты және топырақ сулары. ... ағын ... ... су ... . ... Батпақтар. Адамдар су
тоғандарының ерекше түрлері – су ... ... ... ... шығарды.
Мұхиттар мен теңіз сулары тұзды, жер асты суларының да көп ... және ... тұз ... 200-250 г/л дейін жетеді. Соңғы
мәліметтер бойынша тұщы су қоры 35 млн ... ... яғни бар ... ... 2 %-ын ... ... Осы ... де болар, тұщы су жердегі
ең маңызды минерал болып саналады.
Тұщы судың ... ... ... ... мен ... және тау ... ал 3 %-дан аз ... дәстүрлі су көзі
болып табылатын өзендер мен көлдерде ... Жер үсті ... ... ... ... Жер астылық сулар ішінде шаруашылықтың су
көзі болып табылатын ... және ... ... аса ... ... тұщы ... ... бөлігін ағын сулар құрайды және ... ... су ... болып табылады. Ғаламшарымыздың толық жылдық өзен
ағыны 37 мың текше ... ... ... іс ... ... өзен ... ... 13 мың текше шақырымға жуық жер астылық өзен ағады.
2.4 Су көздері.
1-кесте.
|Су көздері ... ... ... |
| ... км^3)| ... мен ... |1370 |37 мың жыл ... қыртысының қалыңдығы 16 км |200 | ... ... яғни тас ... | | ... ... адам қолы ... 5 км |50 |4,6 мың жыл ... | | ... 1 км ... ... |4 |300 жыл ... ... | | ... мен үйектік қорлар |27 |15 мың жыл ... |0,75 |10 және ... көп жыл ... ... |0,003 |әр ... ... |0,0012 |12 ... ... ... |0,014 |9 ... ... ... Есеп ... табиғи сулардың жиындық тұтынысы 3300-3500
текше шақырым болады, яғни әрбір жер тұрғынына 800 ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп орындары және
тұрмыстық шаруашылық, ... ... ... ... ... ... ... салалары жатады.
Бұлардың ішінде ең көп су жұмсалатын сала – ауыл шаруашылығы ол барлық
тұтынатын судың 70 %-ын ... ... 1 кг ... ... ... түрі мен өсуі жағдайына қарай 150-1000 текше метр су ... ... ... ... ауыл ... өнімдері – дәндік дақылдар
үшін гектарына 1500-3500, көп жылдық ... үшін ... ... үшін ... ... үшін ... текше метр су қажет. Суғарудан басқа мұнда су
құрғақ жерлерді суландыру және шаруашылықтың тұтыну мақсатында ... ... ... ... ... 20 %-н ... және оның
негізгі бөлігі электр қуатын шығару кезінде салқындату және ... ... ... ... ... ... суды ең көп
тұтынатындарға химия, қағаз талшық және металлургия өндірістері ... 1 т. ... ... құрамды талшық өндірісінде – 2500-5000, икем зат
өндірісінде – 500-100, қағаз ... – 500, ... ... алу
өндірісінде – 160-200 текше метр су ... ... су ... ... ... ... ... көше шаңын басуға, ... ... өрт ... ... және ... бәрі өнеркәсіп пайдаланылатын судың 15 %-
ын құрайды. Болжам бойынша жақсы жабдықталған қала тұрғыны жеке ... ... 200-300 су ... кен өңдеуші өндіріс ... ... су ... онша көп ... ... олар ... асты
үстіндегі су сапасына елеулі әсер етеді. Карьерлер мен ... ... мен ... суландыруға және бұрғылауға қолданылады. Ал кенді
сумен қару және сумен аршу кезінде кен қабатын бұзуға және ... ... ... кеннің қажетті құрауы мен ерітуге ... ... ... үстіндегі кешендерде су шаруашылық,
тұрмыстық қажеттіліктерге, сыққыш және ... да ... ... қоспаларды дайындауға, тасымалдауға және басқаларға да қолданады.
Кеніш үстіндегі кешендерде су ... ... ... ... де ... да жабдықтарға қолданылады. Кенді байыту ... су ... ... ... ... және ауыр орта дайындауға ... ... ... ... ... ... кен және кен байыту кәсіпорындары пайдаланатын су ... ... ... мен ... шығатын судың қасында айтуға болмайды.ол
сулардың өр топырақ ... ... ... және ... жер ... ... өзен-көл желісі және әуелік жауын-шашындардың сіңбеленуі
негізінде қорланатын кәріздік сулар, тікелей ... ... ... ... ... ... ... жұмсалуы, оларды
пайдалану мөлшері ... ... және ... ... ... Ал ... технологиялық жайларға шая ... ... ... ... ... басу ... ... ластануының алдын – алу: Шаруашылық және ауыз су ... су ... ... ... суды ... ... шептік мөлшері арнайы ережемен белгіленген және онда ... ... 400- ден аса атау ... ... пайдаланылатын судың өзі ... ... ... ... ... ... тұз ... жәнеөнім сапасына кері әсер етпейтіндей болуы тиіс.ауыл
шаруашылығы алқаптарын суғаруға жұмсалатын су ... ... ... мен ... ... нашарлатпайтын болуы тиіс.
Су қоймалары да әр түрлі мақсатта қолданылатындықтан, ... ... ... негіздеу үшін зияндылық дегеннің, өзі не екені,
оның қандай дәрежелері, белгісі бар ... ... алу ... ... ... төгін сулармен былғанудан сақтауережелері» бойынша судың
былғнубелгісіне оның дәм ... ... ... ... жан-жануарларға, құсқа, балыққа, жемдік және ... ... ... ... ... Сондай-ақ су ағзаларының қалыпты өмір
сүру жағдайын күрт өзгертуі мүмкіндіктен, судың қызуыда қалыпты өмір ... күрт ... ... ... ... бақылауда болуы тиіс.
Соңғы жайт бүкіл ... ... ... ... ... ... көрсетіледі, онда «егер су, оның ... ... ... ... ... су пайдаланудың кез келген түрінің бірі үшін жарамсыздық
танытса, оны былғанған деп есептеу керек» деп жариялаған.
Су сапасына ... ... ... ... және ... ... ... ережесінің су бөгендерін, олардың тазалық ... екі ... ... ... ... ... және ... су бөгендерін, (олардың ) екінші топқа ... ... су ... ... ... ... су ... қалқып
жүрген ермелер мен жүзгіндер мөлшері, судың иесі, дәмі, түсі, қызуы, РН
мәні, ... және ... ... ... ... оттектің
қойырлығы, судың оттекке деген биологиялық сұранысы, улы және зиянды заттар
мен ауру таратқаш бактериялардың ... мен ... ... ... ... ... тиіс.
Төгін су мөлшері, соның ішінде құрамында зиянды органикалық ... ... су ... ... ... ... оларды тазартуға қоса басқа кешенді шаралар жүйесін қолдану
қажеттігі туады. Мысалы: сұйық қалдықтарды сол өндірістің өзінде қандай ... ... су ... ... ... ... су айналымын
қалыптастыру, яғни суды қата ... ... ... көшу ... ... ... аясының су әлемін былғанудан сақтауды қамтамасыз
етудің кешенді шараларына төмендегідей әрекеттер кіреді:
1) Суы аз ... ... ... ... және ... ... суды салқындатып, қайтадан іске жарату жүйесі бар технологияларға
көшу.
Бұрынғы ... ... ... өндірістік кәсіпорындарды ... ету үшін ... су ... 100 млд. ... метрге жуық
су алынатын және оның әртүрлі дәрежеде былғанған 90 %-ы айналып келіп су
қоймаларына ... ... ... ... ... қалдықты немесе былғауыштардың
қойырланған ерітіндісін жер қойнына көму технологиясын жетілдіру.
3) ... және ... ... ... ... ... Өсімдіктерді аурудан және түрлі зиянкестерден, егістіктерді арам
шөптерден қорғауды ... ... ... және басқа да
агротехникалық шаралардың пәрменділігі мен қолданыс аясын кеңейте отырып,
ауыл шаруашылығы өндірісі мен ... ... ... тыс ... ... тазалау тәсілдері. Өндіріс және тұрмыс қалдықтарымен былғанған
төгін суларды тазалаудың механикалық, ... ... ... ... ... ... ... заттарды тұндыру, сүзгілеу, сүзу және
үйіру арқылы бөлуге ... ... ... ... ... ... ... және кілегейлік
былғауыштарды бөлуге арналған.
- Биохимиялық тазалау минералдық және ерімеген ... ... ... ... ... немесе еріген күйдегі кейбір
микроағзатектілердің органикалық былғауыштарды тұтыну және түрледіру
қабілеттілігі пайдаланылады.
Облыстық су беру және су ... ... ... ... және ... ... және биологиялық тазалау құрылғылары бар. Олар – Алматы
және Талдықорған қалаларының ... және ... ... ... құрылғылары. Алматының тазалау құрылғысы бір тәілік ішінде
640 мың текше метр суды ... ... ... ... ... ... су ... жібермес бұрын біраз уақыт сол зауоттар маңында болатын тазалау
тоғамдарында ... оның ... ... заттар тұнбаға түсіріліп
алады. Ол тұнбалар тоған табанындағы қорытпақ түбінде барған сайын қалыңдай
береді. Ал ... көп ... ... ... бар және ... көлемдік
қойырлығы 0,5 тен – 10 %-ға дейін жететін сулы жүзгін түрінде болады. Бұл
төгін су тұнбаларын жоюға ... іске ... ... ... алдын – ала
өңдеп, қоқырға айналдырып, оның қоршаған ортаға зияндылығын төмендететіп
бағады ... іске ... ... ... ... ... ... да іске жарату немесе тасымалдау үшін ... ... алу ... Бұл – оны ... ... сатысы. Ауырлық күшін пайдалана отырып
және әдісімен нығыздау жасты өндірісте кең тараған. 20 ... ... ... ... 8-11 ... ... ... заттың 1 кг белсенді
лайын тұрақтандыруға 0,7 кг оттек жұмсалады.
Лас былғаныш сулардың ешқандай тазалау-ақ тікелей өзендер мен ... ... ... да су ... ... немесе бұл сулар өз
арналарынан асып ... ... ... ... ... да жиі ... тазалау құрылғысы істен шыққан Сарыөзек жөндеу – пайдалану бөлігі
бірнеше жылдан бері ... суын еш ... ... ... ... ... ... қаласындағы «Қаратал» Күтіну үйінің құрамындағы БПК мөлшері
шектен,қалыптан – 21,8, аммони тұзы – 63, фосфаттары – 22,9 есе ... ... ... далаға, онан соң Қаратал өзеніне құйылуда тиіс.
Сүзгілеу – төгін суларды тазалаудың бірінші сатысы, ол ... ... 25 мм ... ... ірі ермелерді әрі одан майда талшықты бөлуге
арналған. ... ... ... ... ... шөгу ... ... органикалық заттарды 800-1000 градус жоғарыда және
негізінен бензолды, толуолды, унитилинглкольды, ... ... ... жағу ... ... жөн ... ... сулардағы тотығушы органикалық қосылыстарды толық
аластау әзірге ... ... ... биологиялық тазалау әдістері төгін
сулардағы органикалық заттарқойырлығын ... ... ... ... ... іс жүзінде оны 80%-ті ғана азайтады.
Сондықтан төгін ... ... ... су ... ... ... ... ауыстыру жолдарын қарастыру ... ... ... ... жатады. Соңғы жылдары химия, мұнай
химиясы, мұнай өңдеу ... бір ... ... ... ... су ... 5-10 есеге дейін
төмендетіп отыр.
2.5 Жердің ластануы.
Жердің ластануы. Жер күнді айналып жүрген 9 ... ... ... ... бойынша 5-ші ғаламшар. Оның салмағы ... кг, бұл ... ... ... ... ғаламшарлар айырмасы – онда тіршілік
бар. Ол ... ... 4,5 млрд жыл ... күн ... ... газ тозаңдардың тартылыс күші әсерінен бірігуінен пайда болған.
Жер бетінің едәуір бөлігін дүние жүзі ... ... ... ... ... ... 19%-ы ... таулы, 64%-ы жазық өңір және 33,1%-ы
ауыл шаруашылығы үлесінде, 30,1%-ы орманда, 36,8%-ы басқа жерлер.
Жер ... ... ... ... ... адам ... ... жер бетін өзгерте береді. Оның кен және арықтар қазуға, құнарлы
топырақтар орнын ауыстыруға, су ... ... ... ... ... ... түседі. Мысалы: 1960-1970 жылдары ғана жер ... ... ... жыныс – топырақтардың бір адамға шаққандағы мөлшері
200 тонна болса, бүгінде ол көрсеткіш 30 тоннадан асып ... Ал ... ... ... тек 2%-ы ғана ... ... ... табиғатқа
тастанды түрінде кері қайтарылып жатыр. Қзіргі кезде адам еркімен жыл ... мың ... ... тау жынысы жер үстінде ары-бері тасымалданады екен.
Адам жер қойнына кіріп, онда ... ... ... араласады, оларды
жылдамдатады не баяулатады, ал кейде тіпті ... да ... ... жабық кендік қазу жағдайларының екеуінде де жер беті елеулі және
негізінен екі ... ... ... ... кені алынып іші босап,
үңгірленіп қалған жер жарылып, үсті ойылып, опырылып немесе ... ... ... орны ... ... құрылысы бұзылады. Екіншіден, кен
қазылған төңіректе жұтаң кен үйінділері мен өндіріс тастандылары ... ... ... ... ... салдардың бәрі осы екеуінде ... Ол ... ... өзі физикалық қыртыстарының орын ауыстыруы,
механикалық және химиялық бұзылуларға бөлінеді.
Яғни кен қазу салдарынан егіс-егіп, мал бағу үшін аса ... ... ... шикізаттың ішкі жарамаған және қоршаған ортаны жаппай
былғаушы ... ... 98%-ын де ... ... ... ... кенді
байыту кезінде-ақ қазыла алынғанның 60-95%-ы қалдыққа айналады.
Қатты тастандыларға темір, ағаш, икемзат, түрлі ұнтақтар мен шаңдар,
өндіріс қоқырсықтары ... ... ... ... ... басты мәселелердің бірі осы
қатты қалдықтарды жою, ... ... ... ...... ... үсті бұзылған жерлерді қалпына келтіру, шаруашылық айналасына
түсіру болып табылады.
Ал ауыл шаруашылықтың ... ... оның ... ... ... ... фосфор, калий және басқа да заттар мол жиналады және
олар өсімдіктің ... ... ... ... тірі және өлі ... тән ... сипаты мен қасиеттері
ерекше құрылым. Ол қатты, сұйық, газ және тірі ... ... ... ... (80-90%) ... ... және ол ... 1 мм-ден кіші
ұсақ бөлшектерден тұрады. Өзін құраушы түйіршіктің ... ... ... мм), ... (3-1 мм), ірі ... (1-0,5 мм), ... ... (0,5-
0,25),ұсақ құмға (0,25-0,05), ірі лайға (0,005-0,01), ... ... ... ұсақ ... ... ірі тұнбаға (0,001-0,0005), ұсақ тұнбаға
(0,0005-0,0001), коллондқа (< 0.0001) ... үшін аса ... ... ... мен тірі ... ... ... күнде езіліп жататын осы топырақ арқылы жүзеге асып
жатады. өсімдік сумен қоректік затты да топырақтан ... ... ... ... жапырақтарда айналып келіп топыраққа барады, онда ыдырап
бойларындағы минералды ... ... ... ... ... ал
тастық жыныстардың физика-химиялық бұзылуы астыңғы жағынан ... ... ... қасиеті бар және жер қыртысының үстіңгі ... және ... ... және ... ... ... ... денең болып табылады. Ол күн сәулесінің, су ... ... ... ... күн мен түн ... қызу ... ... ұзақ уақыттық әсер және алғашқы ағзалардың тіршіліктік әрекеті
негізінде пайда болған. Ол ағзалар ... ... ... ... ете
отырып та, өле отырып та жердің тас қабатын бұзып, ... ... ... Ал ... ... ... ... иелері, жаңа
өсімдіктер мен жануарлар пайда болып, олар өз ... ... онан ... ... адамзат өзінің басты ырыстарының бірі, күн көрісін басқаға
алмастыру мүмкін емес тағы бір қайнар көзі – ... ... ие ... жер үсті ... ... соншалық бай да емес. Сондықтан оны аса
құнттылықпен пайдалану ... ... Ал ірі және ... ... бөлініп жатқан қатты қалдықтар, тау-тау күресіндер бірінші
кезекте осындай ... ... ... ... ... бөлігіне желмен
шашылып, әуеден отырып, жаңбырмен жауып,сумен барып, оған өлшеусіз зиян
келтіруде.
Айтакету керек ... ... оның ... және төгінді
қалдықтарынан әлде қайда ауқымдылығымен ерекшеленеді, және былғаныштығы мен
құрамындағы улы, ... ... ... ... да олардан асып
түспесе, кем соқпайды.
Әдетте өндіріс тастандылары деп қандайда өнім алу ... ... және ... ... толықтай немесе жартылай жоғалтқан шикі зат
қалдықтарын ... ... ... ... ... кен байыту комбинаты,
Теклі қуаттық кешені, Алматы 2- және 3-ЖЭС сияқты облыстық кен ... ... мен жылу мен ... ... басты кәсіпорындары 2001 жылы
920,1 мың тоннаға артып кетуі пайдаланылған отын ... ... ... мен ... ... тікелей өңдеуге жарамсыз
немесе экономикалық тұрғыдан ... ... ... мен ... ... ... күлдер, құрамындағы пайдалы заттарды бөліп алғанна ... ... ... Жылу ... ... жұмыс істеуі кезінде көп
мөлшерде күл және қож бөлінеді. Бұл күлдер, құмды, балшықты, қиыршық тасты,
тіпті цементті ... ... кен және ... ... ... де ... қолданылып
отырған амалдары, қоршаған орта күйіне елеулі өзгеріс енгізеді және ... жер ... ғана ... ... Бұкіл өңірдің геохимиялық тепе-
теңдігі ауысады. өндіріс орындары орналасқан аймақтардағы су мен ... ... ... ... сипатына, өнімдік қуатына нұқсан
келеді. Аршылып қалған, тастап кетілген жер ... ... ... ... ... ... ауаға құрамында күкірт, азот,
көміртек тотықтары мен көмірсутектер бар ... ... ... ... ... құрамында түрлі қышқылдар мен ауыр темірлер ... ... мен ... ... ірі кәсіпорындар тастандылары мен жылу мен қамтамасыз ету
апонцияларының ... ... ... ... кем ... ... бір түріне тұмыс және ауыл шаруашылығының қатты тастандылары
жатады. Қорыта ... ... ... ... ретінде қайта пайдалануға,
қандайда іске жаратуға болмайтын өндіріс тастандыларынанқорғаудың бір-ақ
жолы бар.
Ол оларды арнайы ережелер бойынша көму ... ... ... ... төр ... ... Бәрі ... байланысты. Яғни экожүйеде бір ... аз ... ... өзі алыс ... ... алыс болашақта едәуір және
ұзақ уақыттық салдарға алып ... ... Сол ... шикі затты
«кешенді» өңдеу дегенді қазылған кеннің құнды ... ... алу ... ... ... ... ... жан-жақтылық
тұрғысында түсіну керек.
2) Бәріде қайта болмасын, әйтеуір көзден таса болуы, бір ... ... бір ... өз ... табу ... ... ортаның күйзеліске
түсуінің басты себебі сол – жер қойнынан орасан мөлшерде кен ... ... ... ... да, ... қошаған ораға
тигізер зиянды ықпалдары ескерілмей әрі оның есебін шығарарлық ақылда
жетпей, шартарапқа шашылып тасталады.
3) ... ... ... ... ... ... жылдар бойы
мысқылдап жасағанын адам асыға үсіге аз уақытта-ақ жасап, ... ... ... ... ... ... тиіс ... күрделі құрастындыларды алып келіп, мұның бәрі өзара толық үйлесе
алмай, шым-шытырық қайшылыққа түсіп отыр. Мысалы: қолдан құрау ... ... ... ... ... емес ... ... зияны көп болып тұр.
Жәндік жойғыштарда, шөп жоғыштарда өмірге ... ... ... ... шығады: 1. пайдалы қазбалардың сапсынан гөрі олардың табиғи
ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... және шешу ... Минералды шикі заттың құрамы, құрылымы және ... біз ... ... және өзгертпеуіміз тиіс шынайы болмыс болып
табылады. Бұл жайларды танып білу ... ... ... игеруге
мүмкіндік береді.2. Айналамызда тұрғылықты және аса оңтайлы орта жасауды
табиғаттан үйрену және үлкен ... ... ... істі ... ... ... отырып жүргізукерек.
4) Ешнәрсе тегін келмейді, ақысыз берілмейді. Экономикадағы сияқты
экотануда бұл заң ... ... ... яғни ... ... да құны ... Қазақ судыңда сұрауы бар деген.
Сондықтан табиғаттан алған әсіресе оның өз еркімен бергені, сыйлағаны
емес, жер ... ... ... ... ... қазып
алынған, одан «тартып» алынған нәрселердің ... ... ... ... болады. Оның ақысын төлемей кету мүмкін емес.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1) ... Г.К. ... и ...... ... 1997-144 ... Фурсов В.И. экологические проблемы окружающей среды – Алматы 1991-192
б.
3) Охрана окружающей среды / Под редакцией С.В. ... – М: 1991г. ... ... ... ... об ... окружающей среды. Алматы Жеті
жарғы 1998 ж. 95 бет.
5) Белов С В и др. ... ... ... – М: ... ... 1991г.319
стр.
6) Бордский А К Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы Алматы ғылым
1997 -192 б.
7) Қазақ тілі ... ... ... ... ... ... табиғатты қорғау – Алматы мектеп ААҚ 2002ж. 392 б.
8) Қалыбеков Т Экология және ашық кен. ... ... 1988 ж. 96 ... ... С. Махмудов С. Табиғатты қорғау – Алматы: «Ана тілі» 1992
ж. 144 бет.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстандағы қоршаған ортаның ластануын бақылау жүйесі. Тіршілік аясы және оның ластануын алдын алу38 бет
Адвокат - қорғаушының алдын ала тергеуге қатысуы5 бет
Аурудың алдын алу туралы4 бет
Аурухана ішілік жұқпа туралы7 бет
Вирустық аурулар жайлы ақпарат12 бет
Вирустық аурулардың спецификалық алдын алу. Вакцина дайындау принциптері жайлы7 бет
Вирустық аурулардың спецификалық алдын алу.Вакцина дайындау принциптері.Адьюванттар, иммуномодуляторлар.Құтырық, аусыл, шмалленберг, блютанг ауруларының диагностикасы және алдын алу22 бет
Жануарлардың бруцеллезі15 бет
Сезікті мен айыпкерден жауап алудыњ жалпы ережелері7 бет
Тыныс алу жүйесінің аурулары туралы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь